OM SWASTYASTU,
Suksma aturang titiang ring pangenter acara antuk galah sane katiba ring sikian titiang.
Punika taler majeng ring Bapak Kepala SMP N 2 Negara sane dahat wangiang titiang
Bapak lan Ibu guru ring SMP N 2 Negara sane dahat kusumayang titiang,
lan para siswa iriki anebanget tresna sihin titiang.
Ring galahe sane mangkin titiang jagi mepidarta sane mamurda "Ngiring Ngajegang Basa Bali".
Inggih Ida dane sareng sami sane banget kusumayang titiang, sakadi sane sampun keuningin
indik jagat Bali sane sampun kaloktah antuk seni lan budayanyane ngantos ke dura negara. Akeh
para wisatawan domestik miwah manca negara sane melancaran ke Bali matetujon ngaksi
sekancan seni lan budaya sane pinih akeh lan sarat antuk nilai-nilai religius. Nika mawinan
mangkin sisiane sami melajah bahasa Indonesia, lan bahasa Inggris. Wenten sane wawu melajah
mewicara, sampun kaurukin ngangge bahasa Indonesia. Nika mawinan iraga sakadi orang bali
namun nenten bisa ngeraos mebasa bali. Yening sampun care niki,nenten wenten malih nak Bali
sane mebasa Bali, basa Bali nyansan nyusut lan punah.
Ida dane sareng sami sane baktinin titiang,para wisatawan seneng rauh ke Bali mawinan wisata
budayane, silih sinunggil basa baline. Basa bali nika unik, wenten sor singgih, yening iraga
ngeraos sareng pak guru nika melenan yening iraga ngeraos sareng timpal-timpal. Iraga
sepatutne marase lek, sawireh wisatawan dura negara akeh sane melajah basa bali, nanging iraga
nenten ngelestariang basa Bali.
Malarapan antuk punika iraga sareng sami sane wiakti dados krama Bali ngutsahayang
ngajegang Bali antuk budaya, seni, lan basannyane. Dahat penting pisan alit-alite kaajahin
mabasa Bali ritatkala mapasuitran. Yening sampun keajahin, basa Bali jagi tetep ajeg. Ngiring
iraga krama bali ngajegang basa Bali.
Inggih Bapak Kepala Sekolah, guru, lan para sisia sane wangiang titiang, wantah asapunika atur-
atur tityang ring galah sane mangkin, tegesnyane yening iraga pacang ngajegang Bali puniki
sepatutnyane iraga sareng sami soang-soang ngawiwitin antuk melajah lan ngelestariang
seni,budaya miwah basa bali ngawit saking mangkin mangda seni, budaya lan basa Bali tetep
ajeg lan lestari. Inggih duaning wenten iwang ring napi sane aturang titiang iwau, ring galah
puniki lugrayang titiang ngaturang geng rena [Link] kaping untat tiang sineb antuk
ngaturang Parama Santi
OM SANTI, SANTI, SANTI, OM
Ngrajegang Budaya Bali
Matur suksema majeng ring pangenter acara, santukan galahe sane becik puniki kapica ring
pasikian titiange. Bapak lan Ibu guru, sane dahat suksemayang titiang. Lan para sisya-sisya SMA
N 1 Semarapura sane banget tresnasihin titiang, sadurung titiang matur amatra, pinih riin ngiring
sareng-sareng ngastiti bhakti ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, majalaran antuk nguncarang
panganjali umat.
“Om Swastyastu”
Mogi-mogi sangkaning pasuecan lan asung kertha wara nugraha Ida, prasida tityang ngiring Ida
dane sareng sami ngamangguhang karahayuan lan kerahajengan jagat. Ring genah lan galahe
sane becik puniki, lugrayang tityang matur amatra sane mamurda ”Ngrajegang Budaya Bali”.
Kawentenan pulo Baline pinaka pulo wisata budaya sane sampun kaloktah doh kantos ke dura
Negara. Sampun sami uning tur pawikan, punika sami ngawinang jagat Baline kaparinama olih
para janane "pulau seribu pura, pulau dewata, pulau surga utawi the last paradise". Napi sane
ngawinang pulau Baline kaparinama asapunika?
Sane ngawinang pulau Baline kaparinama asapunika tur kasenengin olih para janane boyaja tios,
punika santukan keasrian palemahan pulau Baline, katuku malih antuk seni lan budaya Bali.
Mawinan asapunika iraga sareng sami patut Ngrajegang Budaya Bali. Mangda budaya baline
tetep asri, lan lestari.
Silih sinunggil sane kanggen nguratang tur ngewerdiang seni budaya inggih punika wantah Basa
Bali, Tetabuhan lan Tari-Tarian druene sane pinaka tetamian utawi warisan saking leluhur Bali.
Punika ngawinang iraga patut bangga dados generasi penerus Bali. Pinunas titiang sumangdane
budayane nenten rusak tur punah, ngiring sareng-sareng lestariang budaya Baline.
Ida-dane miwah sameton sami sane banget kusumayang titiang, Kadi asapunika titiang prasida
matur-atur ring galahe sane becik puniki, mogi-mogi wenten pikonohipun. Ring wesananing
atur, banget titiang nglungsur geng rena pengampura pet wenten atur titiang sane nenten
munggah ring arsa. Matur suksma antuk ring uratian ida-dane sinamian, Pinaka panguntat,
puputang titiang antuk parama santih.
”Om Santih, Santih, Santih, Om”
PIDARTA NGRAJEGANG BALI MALARAPAN TRI SEMAYA
Om Swastyastu.
Matur suksma mantuk ring pangénter acara antuk galahé sida kapaica ring titiang. Inggih,
Ida dané sané dahat wangiang titiang; Bapak-ibu guru panuntun sané gumanti subaktinin titiang;
Taler para sameton pamilet lomba mapidarta sané tresna asihin titiang. Pangayubagia aturang
titiang majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, duaning sangkaning asung kerta wara
nugahan-Ida, mawinan titiang prasida masadu ajeng ring Ida dane sareng sami.
Ring galahé sané luih hayu puniki, titiang jagi ngwedar pidarta
sané mamurda “Ngrajegang Bali Malarapan Tri Semaya”. Napi mawinan titiang ngambil
murda kadi asapunika? Santukan ring aab jagaté mangkin, pidabdab ngrajegang jagat
Baliné sampun karasayang sayan-sayan rered. Yadiastun kaangkenin, indik kautaman jagat
Baliné, malarapan seni lan budaya, kantun titiang maderbé manah sumenia. Napi ké sujati, seni
budaya maka pamikukuh jagat Baliné? Yéning pradé sayuakti, sampun ké krama Baliné milet
ngrajegang budaya? Mogi-mogi ja sampun.
Ida dané sinamian. Sakadi kawikanin sareng sami, jagat Baliné sampun kasub,
kasumbungang rauh ring dura negari. Ketah kabaosang, “Bali is the Paradise Island“ utawi Bali
Swargan jagat. Napi minab mawinan jagat Baliné kabaos asapunika? Nénten ja tios, santukan
kaasrian palemahan jagat Baliné tan samén ring jagaté. Maweweh kauripan krama
Baliné sané kumanyama (ramah tamah), ngupapira seni budaya adiluhung sané mapramana
agama Hindu.
Ida dané sané wangiang titiang. Midartayang indik rajeg Bali, sayuakti marupa pabuat
sané mautama pisan. Tetujonipun, mangda pawangunan jagat Baliné ka pungkur wekas, nénten
lémpas ring tatwaning Tri Hita Karana. Tri Hita Karana, wiakti marupa sepat siku-siku
mikukuhin tatwa parhyangan, pawongan miwah palemahan.
Ring widang parhyangan krama Baliné setata mikukuhin sradha bakti ring Ida Sang
Hyang Widhi Wasa. Ring widang pawongan, krama Baliné nginggilang hurip pasuka-dukan,
sagilik-saguluk, salunglung sabayantaka, mangda molihang kahuripan sané santi-jagathita. Raris
ring widang palemahan, krama Baliné setata bajeg ngupapira bhuana agung malarapan bhuta
yadnya.
Inggih, Ida dané sinamian. Ngrajegang seni budaya Bali manut tatwaning tri hita
karana nénten pisan dados lémpas ring ajahan Tri Samaya, minakadi atita, nagata, wartamana.
Saluir dresta kunané, marupa tetamian sané sampun karincikang olih lelingsir krama Baliné
kabaos atita. Napi kémanten punika? Nénten ja tios nilai-nilai budaya Baliné sané adiluhung.
Tegesipun, yadiastun iraga sampun urip ring éra global sané sarwa canggih, pawangunan jagaté
mangkin patut setata mikukuhin nilai-nilai seni lan budaya. Saluir panglalah budaya saking dura
Bali, patut katawengin becik-becik mangda nénten mapuara mayanin budaya Baliné. Semangat
para yowanané mangkin mangda prasida ngrajegang semangat lelingsiré ri kala maperang
mélanin jagat ngulatiang kamahardikan. Sayaga dané-dané punika kantos ngetélin rah, nindihin
jagat Baliné. Sané mangkin sapunapi? Napi ké sampun iraga madué semangat patriot sejati?
Puniki patut pikukuhin!
Ida dané miwah angga panuntun sané wangiang titiang. Nagata mateges kahuripan ring
aab jagaté mangkin. Ngwangun jagat Bali sané ngutamayang pariwisata budaya, nénten pisan
dados nglémpasang pakibeh jagat. Duaning ring era global puniki kahuripan druéné sampun
sami keni imbas komputerisasi, rauhing aksara Baliné sampun ngranjing ring program komputer.
Wénten Bali Simbar B, Bali Simbar Dwijendra, miwah sané lianan. Manut katatwaning atita,
awig-awig désa adat, seka truni, miwah subak abiané kari rajeg masurat ring daun lontar,
masimpen ring kropak maukir, saha kasungsung tur kapasupatiang, mawinan makanten tenget
utawi sakral. Raris mangkin, manut aab jagat, awig-awig punika patut masurat kalih aksara,
nganggén huruf Latin miwah aksara Bali. Dadosipun, pawangunan seni budaya Baliné sayaga
nginutin aab jagat. Minakadi ring Pesta Kesenian Bali, karauhin seka-seka seni saking dura Bali,
tetujoné mangda budaya druéné taler molihang ius sané becik-becik saking budaya dura Bali.
Minakadi indik tata busana, sané patut sakralang tetep sakral, sané dados modifikasi durus
kamodifikasi nanging tetep nguratiang nilai-nilai luhur warisan budaya Bali.
Raris sané kaping tiga, wartamana mateges ngértiang jagat ring kahuripan mangkin,
ngulatiang kahuripan sukerta santi ring kahuripan sané jagi rauh. Sukmannyané, ngwangun
budaya Bali sané kabaos berwawasan masa depan. Punapi sané katiténin mangkin pacang
mawiguna ring kahuripan sané jagi rauh. Niténin pawangunan mangkin, anggén ngértiang oka
putuné ungkuran. Napi minab patut kakaryanin mangkin mangda mawiguna ring kahuripan sané
jagi rauh? Sapasira ja molihang galah dados pejabat, mangda mautsaha niténin pawangunan seni
budaya gumanti sida rajeg tur mawiguna kantos ka wekas.
Ida-dané sané dahat wangiang titiang. Sané mangkin banget titiang
mapinunas. Sampunang pisan adola seni budaya Baliné sakita karep! Ngiring pilah-pilihin, sané
encén patut sakralang, sané encén becik inutin ring aab jagat? Tetujoné mangda seni budaya Bali
tetep rajeg pinaka reramon pariwisata Bali. Yéning taksu adiluhung budaya Baliné kantos rered,
nénten pacang malih jagat Baliné kasumbungang pinaka pulau sorga, mawastu pacang dados
pulau neraka. Mogi-mogi ja nénten kantos asapunika.
Sané mangkin pakéling titiang, pamekas ring para yowanané makasami. Duaning iraga
pinaka warih, pretisentana sané ngwarisin budaya Baliné, Ngiring! Ngiring seni budaya
Baliné sané sampun kasub puniki, tincapang malih kautamanipun! Yéning nénten iraga pacang
mabéla pati, nindihin tur ngupapira budaya Baliné, sapasira malih? Sira pacang andelang? Napi
ké wong dura negari? Doh para ipun pacang maderbé manah mamahayu jagat.
Ngrajegang budaya Bali, wantah silih tinunggil swadharman para yowana Baliné. Saluir
panglalah budaya dura negari sané kaon, patut pucehin sareng sami, mangda nénten ngrusak tata
kahuripan krama Baliné. Ri pét pradé mabukti, wénten wong dura negari purun pinaka
duratmaka, ngrusak budaya Baliné, Ngiring! Ngiring iraga mabéla pati, mabalik sumpah ring
manah soang-asoang, kayun manados pamucuk mélanin jagat Baliné!
Inggih, Ida dané sinamian. Napi luir sané sampun katur diwawu, prasida kacutetang kadi
asapuniki.
1) Sané patut ngrajegang jagat Baliné wantah krama Baliné sareng sami, kamanggala antuk sang
maraga guru wisésa.
2) Dasar gegelaran ngrajegang jagat Baliné inggih punika tri hita karana, sané kapramanain
antuk ajahan agama Hindu.
3) Ngrajegang budaya Bali patut nguratiang tri samaya (atita, nagata, wartamana). Urati ring
nili-nilai budaya warisan lelingsir, nginutin pakibeh aab jagat, saha mikayunin pabuatan oka
putuné ring kahuripan sané jagi rauh.
Inggih, Ida dané miwah para sameton sané wangiang titiang. Wantah amunika titiang
prasida matur ring galahé becik puniki. Mogi-mogi ja wénten pikenohipun. Matur suksma
mantuk ring uraina Ida-dané sinamian. Klungkung semara pura, ngabas ebet titiang ring petang,
kirang langkung nunas ampura, antuk tambt titiangé kalintang. Inggih, puputin titiang antuk
parama santih.
Om Santih Santih Santih, Om.
NASKAH PIDATO (PIDARTA) “BALI WISATA BUDAYA”
Matur suksma mantuk ring pangénten acara antuk galahé sané kapaica ring
titiang. Para Atiti, miah Ida dané sané wangiang titiang. Taler para sameton sané banget asihin
titiang. Om Swastyastu.
Sadurung nglantur, malarapan mananh ening nirmala titiang ngaturang rasa pangayubagia
majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, santukan wantah sangkaning pasuécan-
Ida, mawinan titiang miwah ida-dané prasida sadu-arep sakadi mangkin. Nunas ampura titiang
ring Ida-dané sinamian, riantuk prasangga kadi ikunang-kunang anarung sasih, pacang matur
samatra ngeninin indik “Bali Wisata Budaya”.
Ida-dané sinamian sané banget kusumayang titiang. Sakadi ketah kauningin, kantos
mangkin jagat Baliné kantun kaangken pinaka “Pulau Seni Budaya, Pulau Dewata, Pulau
Kahyangan, Pulau Seribu Pura, miwah Pulau Sorga”. Sajaba punika Bali kabaos pinaka daerah
tatujon wisata Indonesia bagian tengah. Pinaka daerah tatujon wisata, Bali
ngamanggehang pariwisata budaya. Duaning asapunika budaya Baliné patut kaupapira mangda
prasida rajeg, kukuh, utawi lestari. Yéning budaya Baliné kantos rered utawi runtuh, pariwisata
Baliné pacang taler sayan rered tur padem. Indiké punika pacang mapuara pawangunané ring
Bali nénten pacang mamargi antar.
Sané mangkin, sapunapi tata carané mangda budaya Baliné tetep rajeg kantos ka
wekas? Nénten ja tios, mawali nginggilang kahuripan magotong-royong, mikukuhin wirasa
sagilik-saguluk salunglung sabayantaka gumanti prasida molihang kasukertan jagat. Dasar
kahuripan puniki raris kamargiang antuk pidabdab asapuniki.
1) Mikukuhang tur ngrajegang Sang Hyang Agama
(manut ring pengamalan Sila Ketuhanan Yang Maha Esa).
2) Nginggilang tata prawertining magama Hindu
Tegesnyané, ri kala nglimbakang seni budaya Baliné patut kadasarin antuk sasuduk miwah tata
sulur aagama Hindu.
3) Ngrajegang tata sukertaning desa saha pawongania sakala lan niskala. Puniki mapiteges mangda
sareng sami mamiara tata sukertan désa antuk ngamargiang daging awig-awig désa pakraman
sakala miwah niskala.
4) Nincapang pangweruh, kasusilan, miwah pangupajiwa.
Tegesnyané, nénten surud-surud malajahang angga, nelebang daging sastra agama miwah
teknologi maka bekel kahuripan anggén ngruruh pangupajiwa.
Ida-dané, Pamiarsa sané wangiang titiang. Sajaba punika, utsaha ngajegang seni miwah
budaya Baliné ketah kadasarin antuk dasar panglimbakan pawangunan adat baliné, inggih punika
katatwaning ajahan “Tri Hita Karana” minakadi parhyangan, pawongan, miwah palemahan.
1) Parhyangan, mateges ngwangun linggan Ida Hyang Widhi lan para déwata minakadi
ngamecikang genah-genah suci.
2) Pawongan, mateges ngupapira tata kramaning kahuripan kamanusan minakadi mecikin sekolah-
sekolah miwah srana umum tiosan, maweweh maripurnayang sistem pendidikan lan
pasukadukan mangda sida ngulati kasukertan jagat.
3) Palemahan, tegesnyané mautsaha mamiara bhuwana agung gumanti prasida molihang kahuripan
sané trepti utawi santi-jagathita.
Ida-dané miwah sameton sinamian sané pisinggihin titian. Kadi asapunika titiang prasida
matur ring galahé sané becik puniki. Matur suksma banget mantuk ring uratian Ida-
dané sinamian. Menawi ta wénten iwang atur titiang, lugrayang titiang ngalungsur agung rena
pangampura. Pinaka pamuput atur, titiang ngojarang Parama santih,
NASKAH PIDARTA NGRAJEGANG SENI BUDAYA BALI
Matur suksma ring pangénter acara antuk galahé sané kapaica ring titiang. Ida dané sané dahat
wangiang titiang, Para angga panuntun sané kusumayang titiang. Taler para pamilet lomba
pidarta sané tresna asihin titiang. Maduluran manah hening nirmala, tan mari titiang ngluhurang
rasa pangayubagia ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, malarapan pangastungkara, Om
Swastyastu.
Ring galahé sané becik puniki, titiang jagi ngaturang pidarta sané mamurda “Ngrajegang
Seni lan Budaya Bali”. Napi mawinan titiang ngambil murda kadi asapunika? Santukan ring
pakibeh jagaté mangkin, utsaha ngrajegang seni budaya Baliné sampun karasayang sayan-sayan
rered. Yadiastun kaangkenin, indik kautaman jagat Baliné, kasub-kaloktah malarapan seni lan
budaya, kantun titiang marasa sumenia. Napi ké sujati, seni budaya maka pamikukuh jagat
Baliné? Yéning pradé sayuakti, sampun ké para yowanané milet ngrajegang seni budaya? Inggih,
mogi-mogi sampun.
Ida dané sinamian. Sakadi kawikanin sareng sami, jagat Baliné sampun kasub,
kasumbungang rauh ring dura negari. Makadi Tuan Powell saking Amerika Serikat maosang
“Bali is the Paradise Island“ utawi Bali Sorga Dunia, Bali swargan jagat. Tios malih, Bung
Karno maosang “Bali is the Morning Of the Word“. Napi minab mawinan jagat Baliné kabaos
asapunika? Nénten Ja tios, santukan kaasrian jagat Baliné tan samén ring jagaté. Maweweh raris
kauripan krama Baliné sané kumanyama (ramah tamah), ngupapira seni budaya adiluhung
sané kapremanain antuk ajahan agama Hindu.
Ida dané sinamian. Midartayang rajeg Bali, sayuakti marupa pabuat sané dahat mautama.
Tetujonipun, mangda pawangunan jagat Baliné ka pungkur wekas, nénten lémpas ring
tatwaning Tri Hita Karana. Tri Hita Karana, wiakti marupa sepat siku-siku mikukuhin
tatwa parhyangan, pawongan miwah palemahan.
Ring widang parhyangan karma Baliné setasta mikukuhin sradha bakti ring Ida Hyang
Widhi Wasa. Ring widang pawongan, krama Baliné nginggilang hurip pasuka-dukan, sagilik-
saguluk, salunglung sabayantaka, mangda molihang kahuripan sané santi-jagathita; Raris ring
widang palemahan, setata bajeg ngupapira bhuana agung malarapan bhuta yadnya.
Inggih, Ida dané sinamian. Yéning inargamayang jagat Baliné pinaka tetanduran taru
ageng, aksaara, basa, lan sastra Baliné pinaka akahipun. Akah sané subur pacang ngwetuang
pancer sané kukuh. Wawu raris metu daun lan sekar sané nirgamayang titiang pinaka adat lan
seni budaya. Yéning iraga bajeg ngupapira akah lan pancer, majanten tetanduran druéné pacang
masekar tur mawoh. Tegesipun, yéning iraga bajeg ngupapira seni budaya Baliné, janten
pariwisatané pacang antar, mapuara jagat Baliné landuh sukerta santi.
Ida dané sinamian. Para wisatawané sané rauh ka Bali, napi minab ipun kirangan ring
jagatipuné? Indik hotel-hotel ageng, palemahan sané asri, miwah teknologi canggih, majanten
iraga kasor banget. Sakéwanten, ring kawibuhan punika, wantah kaunikan seni budaya
sané nénten kadruénang. Angob ipun ring kawéntenan budaya Baliné sané adiluhung. Angob
taler ipun ring kahuripan krama Baliné sané kumanyama, sagilik-saguluk, paras paros, madasar
antuk ajahan Tat Twam Asi.
Ida-dané sané dahat wangiang titiang. Mangkin banget titiang mapinunas. Sampunang
adola jagat Baliné sakita karep! Sampunang maparilaksana sané mawinan cemer jagat druéné.
Yéning taksu adiluhung budaya Baliné kantos rered, nénten pacang malih jagat Baliné
kasumbungang pinaka pulau sorga, mawastu pacang dados pulau neraka. Napi ké puniki
sané pacang kaulati? Inggih, durus, durus pikayunin sareng sami!
Sané mangkin pakéling titiang, pamekas ring para yowanané makasami. Duaning iraga
pinaka warih, pretisentana sané ngwarisin budaya Baliné, Ngiring! Ngiring jagat
Baliné sané sampun kasub puniki, tincapang malih kautamanipun! Yéning nénten iraga pacang
mabela pati, nindihin jagat Baliné, ngupapira budaya Baliné, sapasira malih? Sira pacang
umandelang? Napi ké wong dura negari? Doh para ipun pacang maderbé manah mamahayu
jagat.
Ngrajegang Bali, wantah silih tinunggil swadharman para yowana Baliné. Saluir
panglalah budaya dura negarané sané patut pucehin sareng sami, mangda nénten ngrusak tata
kahuripan krama Baliné. Ri pét pradé mabukti, wénten wong dura negari purun pinaka
duratmaka, ngrusak budaya Baliné, Ngiring! Ngiring iraga mabéla pati, mabalik sumpah ring
manah soang-asoang, kayun manados pamucuk mélanin jagat Baliné!
Pinunas titiang majeng ring para yowana makasami, mangda nénten iraga “Kadi i katak
ring sor tunjungé. i kekupu saking doh ipun rauh ngulati kamiikan i sekar tunjung, nanging i
katak setata ngepil, nénten lingu ring kautaman i sekar tunjung”. Tegesipun, ‘Iraga uning
madué seni budaya sané adiluhung, wong duranegariné magarang muponin pikolihipun.
Nanging, wénten krama Baliné sané nénten pati lingu ring kautaman budaya Baliné’.
Inggih, Ida dané sinamian. Napi luir sané sampun katur iwawu, prasida kacutetang kadi
asapuniki.
1) Sané patut ngrajegang jagat Baliné wantah iraga, i krama Bali sareng sami, kamanggala antuk
sang maraga guru wisésa
2) Dasar gegelaran ngrajegang jagat Baliné inggih punika Tri Hita Karana, sané kapramanain
antuk ajahan agama Hindu.
3) Adat, seni, miwah budaya Baliné patut upapira sareng sami mangda prasida molihang
kahuripan santi, kerta raharja.
Inggih, Ida dané miwah para sameton sané wangiang titiang. Wantah amunika titiang
prasida matur ring galahé becik puniki. Mogi-mogi wénten pikenohipun. “Klungkung
Semarapura, ngabas bet titian ring pétang”. ‘Kirang langkung nunas ampura, antuk tambet titiang
kalintang’. Inggih, puputin titiang antuk parama santih.
Om Santih Santih Santih, Om.