NATIONAL OPEN UNIVERSITY OF NIGERIA

YOR. 413: SOCIAL AND MATERIAL CULTURE OF THE YORÙBÁ

ỌLÁDÉLÉ CALEB ORÍMÓÒGÙNJẸ́

BA (IFẸ̀), MA (LAGOS), PHD (ÌBÀDÀN)
Department of Linguistics, African and Asian Studies,
University of Lagos, Akọka, Yaba

Course Code: YOR. 413

Course Title: Social Institutions and Material Culture of the Yorùbá People
(Àṣà Ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe àti Àṣà Arídìmú Yorùbá)

COURSE CONTENT SPECIFICATIONS (COURSE DESCRIPTION)

The course discusses a detailed description and analysis of the social and material aspects of the
Yorùbá culture. Its discussion includes institutions such as marriage, chieftaincy, kingship,
childcare, inheritance, funeral, home training. It also dicusses material culture like traditional
dresses, shelter. Indigenous occupation, arts and crafts, etc.

Course Writer: Professor Ọládélé Caleb Orímóògùnjẹ́

Course Editor: Professor Adéṣọlá Ọlátẹ́jú

Author: Professor Ọládélé Caleb Orímóògùnẹ́

Editor: Professor Adéṣọlá Ọlátẹ́jú

Ìfáárà Sí Kọ́ọ̀sì Yìí

Kọ́ọ̀sì yị̀i jẹ mọ́ aṣà ìṣẹ̀ṣe àti ̣àṣà àrídìmú ẹ̀yà Yorùbá. Àwọn àṣà tó jẹ mọ́ ìṣẹ̀ṣe lè jẹ́ ajẹmáyẹyẹ
tàbí ajẹmọ́bọ. Àpẹẹrẹ àṣà ajẹmáyẹyẹ ni ìgbéyàwó, ìsìnkú, ìsọmọlórúkọ, oyè-jíjẹ àti ìfọbajẹ,
erémọdé, abbl. Àpẹẹrẹ àṣà tó jẹmọ́ ìbọ ni ọdún ìbílẹ bí òrìṣa Ògún, Ifá, Ọbàtátá, Òrìṣà-oko,
Ọ̀sanyìn, abbl. Apá kejì kọ́ọ̀sì yìí tó jẹ àṣà àrídìmú ni oríṣiríṣi iṣẹ́ ìbílẹ̀ bí I iṣẹ́ àgbẹ̀, aró-dídá, aṣọ
àti ẹní híhun, ilé-kíkọ́, ìranraẹnilọ́wọ́ (ọ̀wẹ̀, àáró, àjọ), abbl. Nǹkan tí a óò gbéyẹ̀wò ni bí àwọn
Yorùbá ṣe káràmáásìkí wọn sí, bí wọ́n ṣe ń ṣe wọn àti bí wọ́n ṣe wúlò sí láwùjọ .

Àfojúsùn Kọ́ọ̀sì Yìí

Àfojúsùn kọ́ọ̀sì yíí ni pé, ìwọ gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ gbọdọ̀ lè mọ àṣà Yorùbá dunjú débi pé o ó ní ìmọ̀
lórí ìṣẹ̀ṣe tó jẹmọ́ ayẹyẹ àti ìbọ láwùjọ Yorùbá. Bẹ́ẹ̀ náà ni ó sì gbọdọ̀ mọ àṣà àrídìmú bí iṣẹ́ ìbílẹ̀
(aró-dídá, ẹní-híhun, epo-fífọ̀), ilé-kíkọ́, ìwọ̀fà-yíyá, ìranraẹnilọ́wọ́, ogun-jíjà, abbl. Kọ́ọ̀sì yìí fẹ́
kí o mọ tìfuntẹ̀dọ̀ àṣà Yorùbá.

Ojúṣe Akẹ́kọ̀ọ́
Ojúṣe rẹ gẹ́gẹ́ bí akẹ́kòọ́ ni pé o gbọ́dọ̀ ka àwo ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tó wà nínú kọ́ọ̀sì yìí dáadáa, kí o sì rí
i pé ó yé ọ yékéyéké. Ìdí èyí ni pé o gbọ́dò mọ àṣà Yorùbá dunjú, kí ó sì tún dáńgájíá láti le
ṣàlàyé ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú àwọn àṣà ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe àti àṣà àrídìmú Yorùbá.

Ìgbéléwọ̀n Akẹ́kòọ́
Oríṣìí ọ̀nà ìgbéléwọ̀n méjì ló wà. Ìkínní ni iṣẹ́ ṣíṣe tàbí iṣẹ́ àmúṣe èyí tó kó ìdá ọgbọ̀n (30%) nínú
ọgọ́rùn-ún. Ìkejì ni ìdánwò, èyí tí akẹ́kọ̀ọ́ yóò jókòó ṣe lẹ́yìn tí o bá ti gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tán. Ìdá
àádọ́rin (70%) nínú ọgọ́rùn-ún ni ìdánwò yìí. Àpapọ̀ bí o fi ṣe dáadáa sí nínú ìdánrawò tàbí
ìdánwò ọ̀nà méjèèjì yìí ni yóò júwe tàbí sọ àpapọ̀ máàkì rẹ̀ nínú kọ́ọ̀sì yìí.

ÌGBÉLÉWỌ̀N TÍ OLÙKỌ́ YÓÒ MÁÀKÌ

Módù Mẹ́ẹ̀ẹ́dógún (15) ló wà nínú kọ́ọ̀sì yìí, iṣẹ́ ṣíṣe (iṣẹ́ àmúṣe) sì wà ní òpin módù kọ̀ọ̀kan.
Ìwọ̀nyí wà fún ọ láti gbáradì fún ìdánwò ìgbélewọ̀n tí a ó ṣe fún ọ nígbà (Tutor-Marked
Assignment, TMA) nígbà tí àkókò bá tó. Bákan náà ni àwọn iṣẹ́ ṣíṣẹ/ àmúṣe náà wà fún ìgbáradì
fún ìdánwò àṣekágbá fún kọ́ọ̀sì yìí.

Ìdánwò Àṣekágbá
Èyí ni ìdánwò tí o ó jókòó ṣe lẹ́yìn tí ìdánilẹ́kọ̀ọ́ bá ti parí. Má ṣe gbàgbé pé ìdá àádọ́rin (70%) ni
ìdánwò yìí kó nínú ọgọ́rùn-ún.

Ìlànà Máàkì Gbígbà

Àtẹ ìsàlẹ̀ yìí ṣe àfihàn bí máàkì gbígbà yóò ṣe rí.

Ìgbéléwọ̀n Máàkì

Iṣẹ́-ṣíṣe/Àmúṣe módù Ọgbọ̀n (30%)

Ìdánwò Àṣekágbá Àádọ́rin (70%)

Àpapọ̀ Ọgọ́rùn-ún (100%)

Àkóónú Kọ́ọ̀sì iii
Ìfáárà sí Kọ́ọ̀sì Yìí (Àsa Ajẹmọ́ṣẹ̀se àti Àrídìmú) iv
Àfojúsùn Kọ́ọ̀sì Yìí v
Ojúṣe Kọ́ọ̀sì Yìí vi
Ìgbéléwọ̀n Akẹ́kọ̀ọ́ vii
Ìdánwò Àṣekágbá viii
Ìlànà Máàkì Gbígbà ix

Ìfáárà Sí Kọ́ọ̀sì Yìí

Módù Kìíní……………….. Àṣà Ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe àti Àṣà Àrídìmú Láwùjọ Yorùbá
Módù Kejì………………… Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmáyẹyẹ àti Ajẹmọ́bọ: Ọdún Ìbílẹ̀
Módù Kẹta………………… Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmórin Ìbílẹ̀
Módù Kẹrin………………..Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmérémọdé
Módù Karùn-ún…………...Ẹ̀kọ́-ilé
Módù Kẹfà…………………Ìsìnkú
Módù Keje…………………Ìgbéyàwó
Módù Kẹjọ…………………Ìsọmọlórúkọ
Módù Kẹsàn-án……………Oyè-jíjẹ
Módù Kẹwàá………………Iṣẹ́ Ìbílẹ̀: Iṣẹ́ Àgbẹ̀ àti Aró-dida
Módù Kọkànlá…………….Iṣẹ́ Epo-fífọ̀ àti Gaàrí-yíyan
Módù Kejìlá……………….Ìranraẹnilọ́wọ́: Àáró, Àjọ-dídá àti Èésú
Módù Kẹtàlá………………Àgbéyẹ̀wò Módù Kínní sí Kẹrin
Módù Kẹrìnlá……………..Àgbéyẹ̀wò Módù Karùn-ún sí Kẹjọ
Módù Kẹẹ̀ẹ́dógún…………Àgbéyẹ̀wò Módù Kẹsàn-án sí Kejìlá
 1. Módù Kìíní:
Àṣà Ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe àti Àṣà Àrídìmú Láwùjọ Yorùbá

1.0. Ìfáárà
Gbogbo ẹ̀yà lágbàáyé ló ni àṣà tí wọ́n ń tẹ̀lé tó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí atọ́nà fún wọn. Bẹ́ẹ̀ gẹ́ẹ́ ni ẹ̀yà
Yorùbá ní tire tó jẹ́ kí tèwe tàgbà wọn mọ nǹkan tó tọ́ àti tó yẹ láti ṣe. Àkóónú àṣà Yorùbá pọ̀
débi pé a lè sọ pé kò lóǹkà. Àṣà wà látorí ìbágbépọ̀ láwùjọ títí tó fi dórí ìgbéyàwó,
ìsọmọlórúkọ, ẹgbẹ́, ọ̀gbà, iṣẹ́ ìbílẹ̀, ìranraẹnilọ́wọ́, oúnjẹ, aṣọ-wíwọ̀, ìtọ́jú ara-ẹni tàbí oge-
ṣíṣe, ẹ̀kọ́-ilé, abbl. Yàtọ̀ sí pé a óò sọ̀rọ̀ lórí mélòó kan nínú kọ́ọ̀sì yìí, ìyànjú yóò wáyé láti pín
gbogbo wọn sí ìsọ̀rí méjì tí a lè pè ní àṣà ajẹmóṣẹ̀ṣe àti àṣà àrídìmú. Nínú ìdánilẹ́kọ̀ó yìí ni a
óò ṣàlàyé nǹkan tí ìsọ̀rí kọ̀ọ̀kan jẹ́, kí wọn bàá lè yé mùtúmùwà dáadáa.

2.0.Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Ní ìparí ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, ó yẹ kí o le pààlà láàrin àṣà tó jẹmọ́ ìṣẹ̀ṣe àti àrídìmú. Bẹ́ẹ̀ náà ló yẹ kí o lè
tọ́ka sí àpẹẹrẹ tó wà nínú méjèèjì.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Kín ni àṣà?
2. Ṣàlàyé àwọn ọ̀nà tí a lè pín àṣà Yorùbá sí
3. Dárúkọ àpẹẹrẹ mẹ́wàá nínú àṣà Yorùbá

4.0. Ìdánilẹ́kọ́ọ̀
i. Àṣà Ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe
Kín ni àṣà?
Àṣà ni ohun ti ó ṣe àfihàn ìran kan, ọ̀nà ìgbé-ayé àwọn ìran, èèyàn tàbí olùgbé àwùjọ kan; ìṣesí
tàbí ìhùwàsí irú àwọn èèyàn bẹ́ẹ̀; ìgbagbọ́ wọn, ẹ̀sìn wọn, oúnjẹ wọn, ìṣẹ̀ṣe wọn, ìmúra tàbí ọ̀nà
ìwọṣọ wọn tó fi mọ́ irúfẹ́ oúnjẹ tí wọn ń jẹ (Abubakre, 2019: 14 – 15). Ó yẹ kí n fi kún un fún ọ
pé, èdè tí wọn ń sọ náà jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú àṣà irúfẹ́ àwọn ènìyàn tàbí àwùjọ bẹ́ẹ̀. Ìṣẹ̀ṣe làgbà ní
ìbámu pẹ̀lú èrò àwọn Yorùbá, èyí sì máa ń jẹyọ nínú ọ̀rọ̀ àti ìṣesí wọn. Ifá tilẹ fi ìdí pàtàkì rẹ̀
múlẹ̀ pe:

Òkun ṣu nàrenàre

Ọ̀sà sú lẹ̀gbẹlẹ̀gbẹ
Al’asán ń r’Asán
Alásàn ń r’Àsàn
Awo abẹ́ ọta.
Àwọn àgbà Ìmọ̀le ló wẹ̀yìn ọ̀rọ̀ pé kò sun-àn mọ́,
Wọ́n fárí tán,
Wọ́n wáá firungbọ̀n díyà pipiipi bí ẹṣin.
A dífá fún Ìṣẹ̀ṣe olórí orò láyé.
A dífá fún Ìṣẹ̀ṣe olórí orò ní Ìwàrun.
Baba ẹni Ìṣẹ̀ṣe ni.
Iye ẹni Ìṣẹ̀ṣe ni.
Orí ẹni Ìṣẹ̀ṣe ni.
Ikin ẹni Ìṣẹ̀ṣe ni.
Ìṣẹ̀ṣe làá bọ n’Ífẹ̀,
Ká tó b’Ẹbọra.

Ẹsẹ-Ifá òkè yìí fi í hàn pé ìṣẹ̀ṣe ṣe pàtàkì láwùjọ Yorùbá. Ó yẹ ká bi ara wa léèrè àwọn àṣà
Yorùbá wo ló wà lábẹ́ ìsọ̀rí ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe. Àwọn àṣà tí a le kà sí ìṣẹ̀ṣe nìwọ̀nyìí:

Ìgbéyàwó
Ìsìnkú
Ọdún-ìbílẹ̀
Ìsọmọlórúkọ
Orin ìbílẹ̀
Oyè-jíjẹ
Ọba-jíjẹ
Iṣẹ́ ìbílẹ̀
Oúnjẹ ìbílẹ̀
Oge-ṣíṣe
Aṣọ-wíwọ̀
Òwò-ṣíṣe
Ẹ̀sìn
Ìranraẹnilọ́wọ́
Ìṣèlú ibílẹ̀
Ẹgbẹ́/ọ̀gbà-ṣíṣe
Ẹgbẹ́ awo
Ọ̀rẹ́-yíyàn
Ìmùlẹ̀, abbl.

Lára àwọn ìṣẹ̀ṣe tó wà lókè la lè pín sí ìṣẹ̀ṣe ajẹmáyẹyẹ àti ajẹmọ́bọ (èyí tó jẹmọ́ Òrìṣà). Díẹ̀ nínú
àwọn tó jẹmọ́ ayẹyẹ ni:

Ìgbéyàwó
Ìsìnkú
Oyè-jíjẹ
Ọba-jíjẹ, abbl.

Bẹ́ẹ̀ ná la rí ìṣẹ̀ṣe tó wà lábẹ́ ajẹmọ́bọ gẹ́gẹ́ bí ó ṣe hànde nísàlẹ̀ yìí:

Ẹgbẹ́ awo
Ọdún ajẹmọ́bọ
Ìṣègùn Ètutù-ṣíṣe
Ní abẹ àṣà tó jẹ mọ́ ìṣẹ̀ṣe ni gbogbo àwọn nǹkan tí a ti mẹ́nu bà lókè wọ̀nyí wà láti ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀
ìgbéayé àwọn ìran Yorùbá. Bẹ́ẹ̀ náà ló wà títí dòní bó tilẹ jẹ́ pé àṣà ìgbàlódé ń fa àyípadà díẹ̀díẹ̀
bá wọn.

-ii. Àṣà Àrídìmú Láwùjọ Yorùbá

Àwọn nǹkan tó jẹ́ àrídìmú pọ̀ bí ewé rúmọ̀ nínú àṣà Yorùbá. Àwọn nǹkan wo ni a lè kà sí
àrídìmú nínú àṣà Yorùbá? Àwọn nǹkan tí a lè fọwọ́ kàn tí a óò sì ní ìmọ̀lára pé a fọwọ́ kàn wọ́n
nìwọ̀nyìí:

Aṣọ
Ilé
Epo
Oúnjẹ
Nǹkan aṣaralóge
Ọtí
Iṣẹ́-ìbílẹ̀
Ẹgbẹ́ awo, abbl.
Àwọn nǹkan tí a kà sókè yìí ni ó wà láwùjọ Yorùbá. Ìgbésẹ̀ wà lórí bí wọ́n ṣe ń ṣe ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn.
Ká tó rí aṣọ, o lọ́nà tí wọ́ ń gbé e gbà, bẹ́ẹ̀ ni ó ní ìgbésẹ̀ tí wọn ń gbé ká to le rí epo. Wọ́n ní kí
iṣu tó diyán, a gúnṣu lódó, bẹ́ẹ̀ ni kí agbàdo tó dẹ̀kọ, a lọ̀ wọ́n papọ̀. Gbogbo àwọn tó jẹ mọ́ aṣà
àrídìmú ló ni ọ̀nà tí wọ́n ń gbé wọn gbà kí wọn tó dé ipò tí wọ́n wà. A sì tún gbọdọ̀ mọ̀ pé ibùdó
àti ẹni tó lè ṣe wọn yàtọ síra wọn.

5.0. Ìsọníṣókí
Àsà ni a lè pín sí èyí tó níí ṣe pẹ̀lú ìṣẹ̀ṣe àti èyí tó jẹ́ àrídìmú. Nínú àṣà ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe la ti rí
ìgbéyàwó, ìsìnkú, ọdún ìbílẹ̀, ètùtù ṣíṣe, abbl. Bẹ́ẹ̀ la rí iṣẹ́ ìbílẹ̀, ilé-kíkọ́, aṣọ-wíwọ̀, oúnjẹ, abbl
nínú àṣà àrídìmú.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Pẹ̀lú ọ̀pọ̀ àpẹẹrẹ, jábọ̀ wẹ́lẹ́wẹ́lẹ́ lórí ìṣẹ̀ṣe Yorùbá.
2. Àlàyé wo ni yóò wá sí ọ lọ́kàn tí wọ́n bá ní kí o sọ ohun tí o mọ̀ nípa àṣà àrídìmú?

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Babalọlá, A. (1982) Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Pàtàkì Ọlọ́jọ́ Mẹ́ta (24-02-82---26-0282) Ní Ìrántí Olóògbé
Ẹinjinníà Adéyẹmí Karunwi

Ọlájubù, O. (1978) Ìwé Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá, Ìkẹjà: Longman Nigeria Ltd.
2. Módù Kejì
Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmáyẹyẹ àti Ajẹmọ́bọ: Ọdún Ìbílẹ̀

1.0. Ìfáàrà
Nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, a óò ṣàlàyé lórí àṣà ajẹmáyẹyẹ àti ajẹmọ́bọ ní àwùjọ Yorùbá. Ìṣẹ̀ṣe
ajẹmáyẹyẹ ni àṣà tí kò ní ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn tàbí ètùtù nínú. Ìṣẹ̀ṣe ajẹmọ́bọ ni a lè pè ní àṣà tó jẹmọ́ ẹ̀sìn,
ètùtù, òrò, àti awo ṣíṣe. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yóò jẹ́ kó yé ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ ènìyàn pé kí ṣe gbogbo àṣà Yorùbá ló
níí ṣe pẹ̀lú Òrìṣà bíbọ.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Lẹ́yìn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, ó dájú pé ìwọ yóò lè ṣàlàyé ìṣẹ̀ṣe tó jẹmọ́ ayẹyẹ àti àwọn Òrìṣà. Kò lè nira
fún ọ̣ láti fa ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ àpẹẹrẹ yọ nínú àwọn ìṣẹ̀ṣe Yoùbá. Ìwọ̣ yóò lè mọ̀ pé kì í ṣe gbogbo ìṣẹ̀ṣe ló
níí ṣe pẹ̀lú ìbọ̀rìṣà.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Dárúkọ́ márùn-ún nínú ìṣẹ̀ṣe ajẹmáyẹyẹ pẹ̀lú àlàyé tó kún.
2. Ṣe àlàyé lórí ìyàtọ̀ tó wà láàrin ìṣẹ̀ṣe ajẹmáyẹyẹ àti ajẹmọ́bọ

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́

Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmáyẹyẹ
Àwọn àṣà tó jẹmọ́ ayẹyẹ pọ̀ lọ jàrá láwùjọ Yorùbá. Àwọn tí a óò mẹ́nubà ni:

ìdánilárayá
eréṣùpá
ìgbéyàwó
ìsọmọlórúkọ
orin etíyẹrí
àpàlà
rárá
àdàmọ̀
dadakùádà
alámọ̀
ìsìnkú, abbl.

Gbogbo àwọn tí a dárúkọ wọ̀nyí àti àwọn mìíràn ló jẹmọ́ ayẹyẹ nílẹ̀ Yorùbá. Jákèjádò ilẹ̀ Yorùbá
ni wọ́n ti ń ṣe ayẹyẹ ìgbéyàwó, ó kàn jẹ́ pé bí wọ́n ṣe ń ṣe é níbì kan lè yàtọ̀ sí ti ibòmíràn.
Káàkiri àwùjọ Yorùbá ni eréṣùpá ti máa ń wáyé; bákan náà ni àwọn Yorùbá kúndùn ètò
ìsọmọlórúkọ. Ẹ̀wẹ̀, oríṣiríṣi orin ajẹmáyẹyẹ kò gbẹ́yìn láwùjọ Yorùbá. Àwọn Yorùbá kò fi ayẹyẹ
ìsìnkú ṣeré rárá, àgàgà tó bá jẹ́ òkú àgbà tí wọ́n ń dà á pè ní òkú-ẹ̀kọ. Ìgbésẹ̀ tó mọ́yán lórí ni wọ́n
máa ń ní fún ayẹyẹ kọ̀ọ̀kan.
Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmọ́bọ
Oríṣìí ìṣẹ̀ṣe tó wà láwùjọ Yorùbá tí a kà sí ajẹmọ́bọ ni ọdún ìbílẹ̀ tí wọ́n fi ń rántí àwọn Òrìṣà àti
àwọn akọni ìgbàanì láwùjọ Yorùbá. Àwọ ètutù lọ́kanòjọ̀kan àti ọdún orò náà kò gbẹ́yìn lára ìṣẹ̀ṣe
ajẹmọ́bọ. Lára irúfẹ́ ìṣẹ̀ṣe wọ̀nyí ni a tọ́ka sí ní ìsàlẹ̀ yìí:

Ọdún Òkèè’Bàdàn
Ọdún eégún
Ọdún Ọ̀sanyin ní Osùn-ún Èkìtì
Ọdún Ọ̀lẹ̀lẹ̀ ní Ògbómọ̀ṣọ́
Ọdún Orò ní Ìsẹ́yìn
Ọdún Ògún ní Irè Èkitì àti ìlú Oǹdó
Ọdún Ẹ̀yọ̀ ní Èkó
Ọdún Ṣàngó ni ….?
Ọdún Ẹ̀lúkú ní Òkè-Igbó, Abẹ́òkúta àti Ìkòròdú
Ọdún Baraàgbọn ní Èsìẹ́
Ọdún Ojú-odó ní Igbóńlá
Ọdún Erinlẹ̀ ní Ìlobùú
Ọdún Ọbàlùfọ̀n ní Ẹ̀rìn-Ilé, Ẹ̀rìn-Ọ̀ṣun àti Ìdó-Ọ̀ṣun
Ọdún Orìṣà Ògìyán ní Èjìgbò
Ọdún Òrìṣà Pópó ní Ògbómọ̀ṣọ́ àti Ìwó

Gbogbo àwọn Òrìṣà wọ̀nyí ni àwọn Yorùbá máa ń bọ lóòrèkóòrè àti ní ọdọọdún kí wọn bàá lè rí
ojú rere wọn. Ìgbàgbọ́ àwọn Yorùbá ni pé àwọn Òrìṣà wọ̀nyí yóò jẹ́ kí nǹkan máa lọ ní ìrọwọ́rọsẹ̀
Fún wọn.

5.0. Ìsọníṣókí
Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí dá lórí ̣ìṣẹ̀ṣe Láwùjọ Yorùbá nípa ti ayẹyẹ àti ẹ̀sin. Oríṣiríṣi ayẹyẹ tó ń wáyé ní ọ̀pọ̀
ìlú nílẹ̀ Yorùbá la ṣe ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé lé lórí pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àpẹẹrẹ.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Ṣe iṣẹ́ àmúrelé láti jábọ̀ ìwádìí lórí ìṣẹ̀ṣe ajẹmọ́bọ nípa lílo ọdún Ìbọ/Òrìṣà kan gẹ́gẹ́ bí
àpẹẹrẹ.
2. Dárúkọ ogún ìṣẹ̀ṣe tó jẹmọ́ ayẹyẹ àti ìlú tí wọ́n ti ń ṣe wọ́n.

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Ilésanmí, T. (2004) Yorùbá Orature and Literature: A Cultural Analysis, Ilé-Ifẹ̀: Ọbáfẹ́mi
Awọ́lọ́wọ̀ University Press.

Ọlájubù, O. (1978) Ìwé Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá Ìkẹjà: Longman Nigeria

 3. Módù Kẹta
Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmórin Ìbílẹ̀
1.0. Ìfáàrà
Orin ìbílẹ̀ pọ̀ láwùjọ débi pé bí a ṣe rí èyí tó jẹ mọ́ ayẹyẹ náà ni èyí tó wà fún àwọn Ìbọ
pọ̀. Oríṣìí ewì kan ni orin náà jẹ́ ní àwùjọ Yorùbá.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

A fẹ́ kí akẹ́kọ̀ọ́ lè mọ àwọn orin ìbílẹ̀ Yorùbá dunjú àti ibi tí wọ́n ti ń kọ wọ́n. Ó sì yẹ kí akẹ́kọ̀ọ́
lè mọ ìyàtọ̀ láàrin orin tí wọ́n ń lò fún ayẹyẹ àti èyí tí wọ́n ń lò fún Ìbọ/Òrìṣà

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Kín ni ìyàtọ̀ láàrin orin tí wọ́n ń kọ fún Ìbọ/Òrìṣà àti èyí tó wà fún ayẹyẹ pọ́n-ń-bélé?
2. Dúrúkọ mẹ́wàá nínú orin ìbílẹ̀ tí o ti bá pàdé rí.

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Ìpín Kìíni: Orin Yorùbá
Ọ̀kan-ò-jọ̀kan orin ló sì wà ní ìkáwọ́ àwọn Yorùbá. Àmúlùúdùn ni orin jẹ́, bẹ́ẹ̀ náà ló si jẹ́
adàlúrú, ṣé orin ló kúkú ń ṣáájú ọ̀tẹ̀. Oríṣìí ọ̀nà méjì ni a lè pín orin Yorùbá tó jẹ́ ti àbáláye sí:

i. orin ajẹmẹ́sìn
ii. orin ayẹyẹ

i. Orin ajẹmẹ́sìn ni orin tí wọ́n ń kọ nídìí Òriṣà, yálá nígbà ọ̀sẹ̀ tàbí ọdún Òriṣà. Irúfẹ́ orin
yìí wọ́pọ̀ láàrin àwọn Yorùbá. Orin Ọ̀sanyin ni wọ́n fi ń ṣọdún Òriṣà Ọ̀sanyin ni ilú
Osùn-ún Èkìtì (Orímóògùnjẹ́, 1986). Orin Ògún ni wọ́n ń kọ nígbà ọdún Ògún ní
agbègbè Ìjerò Èkìtì (Aládésòfi, 1986). Orin àgbọn ni wọ́n ń kọ ní Ilé-Ifẹ̀ ní àkókò ọdún
Àgbọn. Àwọn Olórìṣà Ọbàtálá náà ní orin tiwọn nídìí Òòṣà wọn. Bí àpẹẹrẹ:

Ọ̀rọ̀ lẹyẹ ń gbọ́

Ọ̀rọ̀ lẹyẹ ń gbọ́
Ẹyẹ ò dédé bà lórùlé o
Ọ̀rọ̀ lẹyẹ ń gbọ́ o

Kín lẹ̀ ń f’Ọ́rìṣàá pè?

 Ẹyẹ Oko lẹ̀ ń f’Ọ́rìṣàá pè
Ẹyẹ oko.

Àwọn onífá náà máa ń kọrin ní ọ̀kan-ó-jọ̀kan láti mú orí Ọ̀rúnmílà wú. Nílé Ifá, a lè gbọ́ irúfẹ́
orin yìí:

Ẹṣin la ó máa gùn Ṣawo oò

Ẹṣin la ó ma gùn ṣawo
Adàb’éjiogbè kọ́ba nílé Ifá
Ẹṣin la ó máa gùn ṣawo

Gbogbo ìbọ tó wà nílẹ̀ Yorùbá, àti ọdún ìbílẹ̀ pátá poo ló ní oríṣiríṣi orin tí wọ́n ń kọ sí wọn ní
ákókò tí ó bá yẹ kí ó wáyé. Bí ewé rúmọ ni orin ayẹyẹ pọ̀ nílẹ̀ Yorùbá. Àwọn orin tó wà fún
ayẹyẹ kò wá fún ìbọ kankan, àwọn Yorùbá máa ń fi àwọn orin wọ̀nyí dárayá láti fi pa ìrònú rẹ́.

Láàrin àwọn Ọ̀yọ́ Yorùbá, Ẹ̀gbádò àti Ẹ̀gbá ni orin Etíyẹrí ti gbalẹ̀ (Ìṣọ̀lá, 1977; Àjàmú, 1977).
Wọ́n ń pe orin yìí ní Etíyẹrí nítorí pé àwọn Ọ́kọrin yìí máa ń gbé ère kan tó ní etí ṣàgìlà bí etí
ehoro sórí. Yorùbá bọ̀ wọ́n ní àtàmpàkó kò sí, ìká dẹ̀mú, etí kò sí orí dàpólà igi. Lóòótọ́ bí kò
bá sí etí, orí kò ní lẹ́wà olóókan. Àwọn ọ̀kọrin yìí máa ń ṣe bí oní–wéré(oní-wéré), wọ́n máa ń
tojú ilé kan dè èkejì. Kò sí ẹni tí wọn kò lè fi ṣe yẹ̀yẹ́. Gbogbo nǹkan tó ń lọ ní àwùjọ ni wọ́n
máa ń fi orin wọn sùn.

Orin agbè (Àlàbá, 1985) náà jẹ́ ọ́kan lára orin ayẹyẹ; èyí sì wọ́pọ̀ lọ́dọ́ Yorùbá Ìbàràpá; Òkè-
ógùn àti Ìgbómìnà. Agbè ńlá tí wọ́n so owó ẹyọ mọ́ lára ni wọ́n máa ń lù sí orin; èyí ló sì jẹ́ kí
wọn pè é ní orin agbè. Àwọn ọ̀kọrin yìí náà tún máa ń pidán lójú agbo. Nǹkan tó ń lọ ní àwùjọ
ni wọ́n máa ń fi orin gbé jáde.

Olele fìdí múlẹ̀ sọ́dọ̀ àwọn Ìjẹ̀ṣà (Fádọ̀gbà; 1972, Ilésanmí, 1974). Wọ́n máa ń lo olele fún
àṣeyẹ, ẹnikẹ́ni tó bá ní ayẹyẹ ì ṣe ló lè pè wọ́n láti wa ṣeré fún wọn. Oríṣìí olele mẹ́ta ló wà:
olele adán, olele àdàrodò àti olele wáewáe. Abẹ́nà ìmọ̀ wa sọ pé olele adán ni ó dùn í gbọ́ létí ju
àwọn yòókú lọ.
Eré Obitun: jẹ́ orin tí ọmọbìnrin tó bá ń lọ ilé ọkọ máa ń kọ. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé eré obìnrin ni, àwọn
ọkùnrin ni onílù wọn. Àwọn Òǹdó ló ni eré yìí.
sí i, ṣùgbọ́n ní báyìí, wọ́n ti ń lu ìlù sí i.
Eré Bàlúù: jẹ́ eré tí àwọn obìnrin máa ń ṣe ní ìlú Ìlọrin. Orin bàlúù farapẹ́ eré dadakúàdà dáadáa
tí a bá fi àkóónú inú rẹ̀ wé ti dadakúàdà.
Eré Agbè: jẹ́ eré ní ilẹ̀ Ìbàràpá àti ní ìlú Ìlọrin. Agbè ni wọ́n máa ń lù nínú eré yìí.
orin agbélégbé: Alí Owé Yorùbá, àwọn Kabba ló ni (Médùbí; 1989); ayẹyẹ náà ni wọ́n ń lo orin
yìí fún. Bẹ́ẹ̀ ni àwọn Ilọrin àti Ìgbómìnà kúndùn láti máa lo Dàdàkúàdá fún ọ̀kan-ò-jọ̀kan ayẹyẹ
(Afọlábí, 1977).
Orin Kete: ni a mọ̀ mọ́ Yorùbá Ọ̀yọ́. Àwọn ọkùnrin ló ń ṣeré kete. Bí olórí wọn ti ń lé orin bẹ́ẹ̀
ni àwọn elégbè yóò máa gbè é bí wọ́n ti ń lu ìlù bẹ̀ǹbẹ́ sí i.
Orin Apẹ́pẹ́: ni ti ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ọparun pẹlẹpẹlẹ tí wọ́n ti là sí tẹ́ẹ́rẹ́ tí wọ́n fi ń lu ara wọn ni wọ́n fi ń
ṣe ìlù, tọkùnrin tobìnrin ni wọ́n ń ṣere apẹ́pẹ́.

Àwọn orin ayẹyẹ mìíràn ni ádàmọ̀ láàrin àwọn Ìjẹṣá (Àjàyí; 1975); àpàlá (Ọlábọ̀dé, 1974) orin
Àjàgbó ní ilẹ̀ Èkìtì (Olóyìnmínù, 1977) àti àwọn orin mìíràn bẹ́ẹ̀ nílẹ̀ Yorùbá. Ó yẹ kí a mọ̀ pé
oríṣiríṣi ohùn ni wọ́n máa ń lò fún orin, èyí sì jẹ́ kí ó yátọ̀ sí ìsàré, bẹ́ẹ̀ náà sì ni a máa ń lu ìlú sí
orin kí ó baà́ lè ṣeé jó sí dáadáa.

ii. Orin Alohùn/Ìbílẹ̀/Àbáláyé Yorùbá

Kí a tó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ yìí ní pẹrẹwu, ó yẹ kí a mọ ìsọ̀rí tí orin wà nínú lítíréṣọ̀ alohùn. Lítíréṣọ̀ alohùn jẹ́
iṣẹ́ ọnà tó ń ṣe àfíhàn àwùjọ nípa sísọ bí àwùjọ ṣe rí, bí àwùjọ ṣe ń ronú, wọsọ, jẹun, nǹkan tó
gbàgbọ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìsọ̀rí mẹ́ta tí lítíréṣọ̀ alohn pín sí ni ewì, ọ̀rọ̀-geere àti eré-oníṣe. Ní abẹ́
ewì alohùn ni orin wà. Ìṣọ̀rí mẹ́ta tí a lè pín ewì alohùn sí ni ìsàré, orin àti àrángbọ́.
Tí a bá fojú ìlò wo orin ìbílẹ̀ Yorùbá a lè pín in sí ìsọ̀rí mẹ́rin orin ayẹyẹ, orin ajẹmẹ́sìn, orin
ìrẹmọlẹ́kún àti orin erés̤ ùpá. Wọ́n ń lo orin ayẹyẹ fún àwọn nǹkan amúlùúdùn bí ìṣílé, ìyọ̀-àra
níbi ìsọmọlórúkọ, ìgbéyàwó, abbl. Àwọn orin tó wà ní ìsọ̀rí yìí ni Orin obitun, . Orin Etíyerí,
àdàmọ̀, orin agbélége, àpàlà, orin wéré, wákà, fújì, dadakùádá, abbl.
Ìsọ̀rí kejì orin tó jẹ́ ajẹmẹ́sìn ni wọ́n ń lò láti fi sin àwọn Ìbọ (Òrìṣà) kí wọn lè ṣègèb lẹ́yìn ẹ̀dá.
Àwọn orin tó wà lábẹ́ ìsọ̀rí yìí ni orin-Ọ̀sanyìn, orin-Ifá, orin-àgbọn, orin-Ògún, orin-Ọbàtálá,
orin-Ọ̀ṣun, abbl. Ìsọ̀rí kẹta tò jẹ́ ìrẹmọlẹ́kún ni èyí tí àwọn Yorùbá fi ń rẹ ọmọ ìkòkó lẹ́kún.
Àwọn orin tó wà lábẹ́ èyí ni:

i. Adedekún dekún
ii. Kọ́lá ńkọ́ o?
iii. Ọmọ mi Àjọkẹ́ torí rẹ mò ń ṣe ń ṣiṣẹ́, abbl

Ìsọ̀rí kẹrin ni orin erésụ̀pá. Díẹ̀ nínú àwọn orin tó ń jẹyọ lábẹ́ ìsọ̀rí yìí ni:

i. Bojú bojú o
ii. Ẹyẹ mélòó tolon̄ go wáyé?
iii. Ẹkùn mẹ́ran
iv. Mo pẹyẹkẹ́yẹ lókoò mi

iii. Ìwúlò Orin-Alohùn

Níbi yìí ni a óò ti mẹ́nuba oríṣìíríṣi ipa tí orin ń kó ní àwùjọ Yorùbá. Láìfígbá kan bọ̀kan nínú,
orin ń kópa pàtàkì ní àwùjọ àṣúwàdà ènìyàn. Bí orin ṣe jẹ́ agbára tí àwọn Yorùbá ń lò láti pète
tàbí dáná ọ̀tẹ̀ náà ló tún jẹ́ agbára láti paná ọ́tẹ̀. Lọ́rọ̀ kan, a lè sọ pé aṣeburú-kúṣere ni orin jẹ́ ní
àwùjọ Yorùbá. Oríṣìí ipa tí orin ń kó ni láti ránni létí àṣà; kìlọ̀ ìwà; ṣí/wú ẹ̀dá lórí, dáni lárayá;
múlùúdùn, abbl.

A rí orin ìbílẹ̀ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ilé ìṣúra tí àwọn Yorùbá kó oríṣiríṣi àṣà ìṣẹ̀m̀ báyé sí. Èyí kì í sìí jẹ́
kí wọn ó ṣìwàhù. Nínú orin, a máa ń rí oríṣiríṣi iṣẹ́ tí àwùjọ kan ń ṣe, irúfẹ́ oúnjẹ tí wón yàn
láàyò, èèwọ̀ wọn àti nǹkan mọ́nigbàgbé tó ti ṣẹ̀ láti ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀. Bí àpẹẹrẹ, a rí èèwọ̀ ìdílé kan nínú
Orin-Ọ̀sanyìn ní ìlú Oṣùn-ún Èkìtì:

Ọ́m’ẹṣọ Èrò
Ọ kún Mọdẹ̀ larìíjùri
Nínú orin òkè yìí la ti mọ̀ pé àwọn ìdílé yìí yóò máa rántí pé nǹkan àìgbọdọ̀jẹ ni ẹyẹ oriri. A tún
lè rí ìgbàgbọ́ àti èrò Yorùbá nínú orin ìbílẹ̀. Bí àpẹẹrẹ orin ìbejì ìsàlẹ̀ yìí ṣe àfíhàn àṣà Yorùbá bí
wọ́n ṣe ní ìgbàgbọ́ pé wọ́n gbọdọ̀ máa se ẹ̀wà fún àwọn ìbejì lóòrèkóòrè:

Épo ń bẹ.
Ẹ̀wa ń bẹ ò.
Épo ń bẹ.
Ẹ̀wa ń bẹ ò.
Àyà mi ò já
Óó ye!
Àyà mi ò já láti bíbejì
Épo ń bẹ
Ẹ̀wa ń bẹ ò.

Ogunlọ́gọ̀ orin àbáláyé àwọn Yorùbá ló jẹ́ pé iṣẹ́ tí wọ́n ń rán sí àwùjọ ni pé àṣa ẹni kì í ṣe nǹkan
tí ẹ̀dá gbọdọ̀ gbàgbé.

Ọ̀kan lára isẹ́ tí Orin àbáláyé Yorùbá tún ń ṣe ni láti kìlọ̀ fún mútúnmúwá bí wọn ṣe gbọdọ̀ máa
hùwà ní àwùjọ. Àwọn ọ̀kọrin kì í fẹ́ kí àwọn ènìyàn àwùjọ ṣìwàhù. Wọ́n ka ẹ̀dá àwùjọ sí ọmọ
inú ọgbà tí kò gbọdọ̀ ṣi iṣu yọ. Wọn kì í sì í fẹ́ kí ẹ̀dá dáwọ́lé nǹkan tó lè pa wọ́n lára. Èyí ni a rí
nínú orin Etíyẹrí níbi tó ti ń forin rẹ̀ kìlọ̀ pé kí àwọn ọkùnrin ṣọ́ra fún ọmọbìnrin Ìbàdàn:

Ẹní fẹ́mọge Ìbàdàn bí ẹni kàgbákò.

Bí ẹni kàgbákò, bí ẹni wọnú ogun
Pé wọn ó gúnyán, wọn ò le gúnyán
Pé wọn ó lọ̀gì, wọn ò le lọ̀gì
Pé wọn ó wá ṣẹ́gùúsí, wọn ò níí lè sẹ́ se.
Wọn a kàtíkè fẹ́ẹ́rẹ́, wọ́n a lé tìróò.
Wọn a gbé (gbé or gbẹ́?) kótòpó ojú, wọn a bàtíkè sí i
Bí wọn bá kàtíkè tán, ojú a fún ruru.
A dọwọ́ ìrọ̀lẹ́, a gbágbè odò,
 Kán-ń-dá, kán-ń-dá, a dìdí ẹ̀rọ
Àṣé kò rodò, okó ló la dó.
Gosimíìtì kan ń bẹ lọ́nà odò
Kó tóó débẹ̀ tán, a mẹ́yìn rélẹ̀
A mẹ́yìn relẹ̀, wọn a tanjú ranran.

Etíyẹrí jẹ́ ká mọ̀ pé àwọn obìnrin tí ó ń sọ nípa ìwà ìbàjẹ́ wọn, kò lè ṣiṣẹ́ ilé kankan. Iṣẹ́ ilé sì ṣe
pàtàkì fún obìnrin. A mọ̀ pé orin yìí yóò jẹ́ kí ọkùnrin tó ń wá ìyàwó ronú rẹ̀ dáadáa kí o tó ṣe
nǹkan tí orin yìí ń kíyèsí. Gbogbo orin àbáláyé náà ló ń ṣe kìlọ̀kìlọ̀ fún àwùjọ láti yàgò fún ìwà
tó lè kó bá ẹ̀dá, kí ayé bàá rójú, kí àwùjọ sì le tòrò bí omi-a-fòórọ̀-pọn. Nínú orin eréṣùpá ni a ti
rí bí wọ́n ṣe ń kìlọ̀ pé kò yẹ kí ẹ̀dá máa tàpá sí òfín èèwọ̀:

Mo pẹyẹkẹ́yẹ lókoò mi
Mo pàfèkafẹ̀ lókoò mi
Mo mú fún bàbá
Bàbá lá èé jẹ̀yí
Mo mú fún Ìyá
Ìyá lá èé jẹ̀yí
Mo mú fún Ọlọ́jà
Ọlọ́ja gbà á
Ó sọ ọ́ sẹ́nu káló
Ó dijọ́ keje
Wọ́n ránṣẹ́ wálé
Wón l’Ọ́lójà kú u…

Orin òkè yìí ń fí í yé wa pé ẹnikẹ́ni tó bá ṣe nǹkan tẹ́nìkan kò ṣe rí, ojú rẹ̀ náà yóò rí nǹkan
tẹ́nìkan kò rí rí

Ipa kékeré kọ́ ni orin àbáláyé Yorùbá ń kó ní àwùjọ wọn. Orin tí àwọn ọ̀kọrin ń kọ fún àwọn tó
jẹ́ lóókọlóókọ láàrin ìlú máa ń fún àwọn ènìyàn ní ìṣírí láti gbé nǹkan ribiribi ṣe. Bí àwọn ọ̀kọrin
ṣe ń kọrin ki ọba, àti àwọn ìjòyè náà ni wọ́n ń kọrin ki àwọn tí ìwà wọn jẹ́ àwòkọ́ṣe láàrin ìlú.
Yorùbá bọ̀ wọ́n ní ‘yinniyinni kẹ́ni ó le ṣèmíìn. Àpẹẹrẹ irúfẹ́ orin yìí la rí nínú orin Etíyẹrí:

Olówó fowó rayí lọ́ọ́ mi

Èmi náà fẹ́ tijú tayì náà fún un
Sáálùbáríkà mo dúpẹ́.

Àwọn ọmọdé pàápàá máa ń fún ara wọn ní ìṣírí láti ṣe eréṣùpá ìdárayá wọn. Irúfẹ́ orin ìṣírí bẹ́ẹ̀
ni
Ìyáàmi ‘ò le bẹ́
Bàbáà mi ‘ò le bẹ́
Emí nìkan mo le bẹ́
Pìììì

Yàtọ̀ fún gbogbo àwọn nǹkan tí a ti mẹ́nu bà lókè yìí, orin àbáláyè Yorùbá tún wà fún ìdárayá.
Kò sí ẹni tí yóò máa kọrin tàbí fetísí orin tí ara rẹ̀ kò níí yá gágá. Orin a tilẹ̀ máa pa ìrònú rẹ̀. Tí
a bá wo orin Etíyẹrí tí wọ́n ń kọ ní alaalẹ́, a óò rí i wí pé gágá ni ara mùtúmùwà máa ń yá tí wọ́n
bá ń gbọ orin yìí. Ó tilẹ̀ hàn kedere nínú Orin-Ọ̀sanyìn pé a-máraya-gágá ni orin:

Ará yá
Ara yà
Ará yá’jọ́ àgbé o
Ará yá
Ara yà
Ará yá ‘jọ́ Ọ̀sanyìn

Ọ̀kan lára nǹkan tó mú àwùjọ Yorùbá dùn ni orin. Kò sí nǹkan tí àwọn ẹ̀yá yìí ń ṣe tí orin kì í kó
ipa pàtàkì níbẹ̀ láti fi adùn sí i. Orin aládùn tó ń jábọ́ lẹ́nu àwọn ọ̀kọrin fún onírúurú àṣeyẹ àti
ọdún ló ń jẹ́ kí àwùjọ Yorùbá jẹ́ à-rí-má-leè-lọ àti à-wò-padà-sẹ́yìn. Ó yẹ ká mọ̀ pé bí orin ṣe ń
múlùú dùn náà ló ń da ìlú rú. Ìwúlò orin àbáláyé pọ̀ yanturu tó fi jẹ́ pé a kò lè mẹ́nu bá wọ́n tán.
Kò sí orin tó jẹ́ pé kò ní iṣẹ́ kan pàtó tó ń ṣe fún àwùjọ tó wà.
Ìpín Kejì: Àkóónú Orin Àbàláyé Yorùbá
Oríṣìíríṣìí nǹkan ni a lè bá pàdé nínú orin àbáláyé Yorùbá. Àwọn ọ̀kọrin máa ń fí orin wọn sun
àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àwùjọ ni, èyí sì ń jẹ́ ká mọ̀ pé kì í ṣe ohùn dídùn nìkan ni ó jẹni lógún nínú orin bí kì í
ṣe pé kí ọ̀kọrin sọ̀rọ̀, kó yọ kòmóòkun rẹ̀ jáde. Àwọn nǹkan tó sì ń jẹ jáde ní nǹkan-án ṣe pẹ̀lú
àṣà àwùjọ. Ìdí rèé tó fi jẹ́ pé ẹni tí yóò jẹ́ ọ̀kọrin àbáláyé gbọdọ̀ jẹ́ ẹni tó dáńgájíá nínú àṣà
Yorùbá.

i. Ìbà
Yorùbá bọ̀ wọ́n ní bí ewúrẹ́ òun àgùntàn wọlé lái kágò wọn yóò di ẹran-àmúso. Àwọn Yorùbá
ka ìbà jíjú sí púpọ̀. Kò sí nǹkan ti wọn yóò dáwọ́lé láìjúbà àwọn tó layé; ṣé àdáṣe níí hunni, ìbà
kò gbọdọ̀ hun ọmọ ènìyàn. Àwọn ọ̀kọrin máa ń sọ ọ́ di mímọ̀ pé níwọ̀n ìgbà tó jẹ́ pé àwọn bá iṣẹ́
orin kíkọ lọ́wọ́ àwọn kan ni, ó yẹ kí àwọn fìbà fún àwọn ènìyàn wọ̀nyí. Nínú orin Ọ̀sanyìn, a bá
a pàdé báyìí:
Ọ̀rọ̀ í kẹ̀ gbọdọ̀ hun á
Gbogbo ara ẹdùn ni i l’agi
Àbọ̀bá lá a bí Jẹ̀gbẹ̀
Ulé ọkọ ni mi bi yè mi
Bíbá ni mi b’órò l’úlé ria
Bẹẹ̀ mi kẹ̀ m’ọni ẹ da ṣe

Tí a bá wo orin òkè yìí, a óò rí i pé ọkàn ọ̀kọrin yìí balẹ̀ pé kì í ṣe pé òun ṣe nǹkan láìgbàṣẹ lọ́wọ́
àwọn aṣaájú àti àwọn alayé. Bẹ́ẹ̀ náà la rí ìbà jíjú nínú orin agbè nínú Àlàbá (1985: 84):

Ìnbà, ìnbaa l’óde òní

Lán̄ lẹ́gẹ́ ọmọ Ar’ọ́kọ́-idẹ-gbọ́n-nini
Àdìgún Onílùú-ṣẹ̀rùbọ̀tẹ̀
Ìnbà, ìnbàa ni ‘ọ́n máa fòní jú …

ii. Oríkì
Àwọn ọ̀kọrin máa ń fẹ́ latí mọ oríkì ẹni tí ó pè wọ́n sóde eré tàbí ẹni tí àwọn gan-an bá pàdé lóde
eré tí wọ́n sì rò pé àwọn lè rí owó gbà lọ́wọ́ rẹ̀. Bí ọ̀kọrin bá ṣe lè ki oríṣìíríṣìí ìran tàbí orílẹ̀ sí ló
máa ń jẹ́ kí a mọ bóyá ó tó gban̄ gbaá sùn lọ́yẹ́. nínú oríkì ni ẹni tí ọ̀kọrin ń kì yóò ti mọ ibi tí òun
ti ṣàn wá térétéré bí omi ojú. Ọ̀kan lára oríkì ìdílé kan tó jẹyọ nínú orin Ọ̀sanyìn lọ báyìí:

‘Mọ́ Ẹ̀ṣọ́ Èrò

‘Mọdẹ Ẹjẹmu
‘Mọ Olúbòbó Òro mọkàn so ògòdò
Àgbọ̀nmọlà
Àbà ni ìn ín mú gòú oko rin lódò Àdẹ̀
Ọmọ olobì ikòkòrò àrokò
Obí e sèjì
E mérí k’erí àtiọ̀ l’úgbó ùtá …

Ẹ jẹ́ kí a wo bí ọ̀kọrin agbè ṣe ki orílẹ̀ Ọ̀fà:

Ìnyẹ̀rú Ọ̀kín dé Ọmọ Ayèejìn Ọ̀fàà
Ọlálọmí dé Ọmọọ ‘Dá mi kí n dá ọọ’
Ọlálọmì
Ìnyẹ̀rú ng wọ́n má apè yín Oṣogboo
Ńlẹ̀ Ìnyẹ̀rú Ọ̀kínu
Ọlọ́fà Abìdíyíníní
Ẹ̀yin n’Ìgè Àdùbí Aríìkẹ́yọ̀
Ọlálọmí dé Ab’irọn-erí-í-nígba-nígbaa

iii. Àwàdà/Yẹ̀yẹ́
Àwọn ọ̀kọrin àbáláyé nífẹ̀ẹ́ láti máa pani lẹ́rìn-ín yálà láti má jẹ́ kí orin wọn súni tàbí láti fi irú
ọ̀rọ̀ àwàdà bẹ́ẹ̀ kọ́ni lẹ́kọ̀ọ́. A máa ń bá ọ̀rọ̀ àwàdà pàdé gan-an nínú orin Etíyẹrí:

Ayé yẹ baba lágọ̀ọ́ iwájú

Ayé yẹ baba lágọ̀ọ́ iwájú
Bí baba wẹ̀wù, a gẹṣin
Bí baba jẹ̀bà, a jẹran
Bàbá a gbékùn kalẹ̀
 A ṣèpàkọ̀ rọ̀dọ̀ rindin

Etíyẹrí fi àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú kan ṣe yẹ̀yẹ́ nínú orin rẹ̀ pé kò sí àǹfààní kan tí wọ́n lè ṣe ará ìlú:

Ìgbà tó dayé Akínyẹlé loníbò dídì

Béléyìí wí, wọ́n ní ẹ dìbò fágògo
Béyìí tún wí, wọn a ní ẹ dìbò fákùkọ
Nítorí owó ilé, ẹ dìbò fákùkọ
Ọ̀pẹ́ ga lásán ni kò níbòji
Owó ilé ò sì dín mọ́, mo dárà mọ́ràn

iv. Èpè
Ní àwùjọ Yorùbá, wọ́n gbà pé èpè ni ẹ̀dá lè fi wẹ èpè. Àwọn ọ̀kọrin máa ń lo èpè láti dojú ìjà kọ
ọ̀tá ẹni tó ń náwó fún wọn. Ìgbàgbọ́ wọn ni pé tí Ọ̀tá kò bá jẹ́ kí náwónáwó wọn ó rójú ráyè, owó
kò ní dápò ọ̀kọrin. Fún ìdí èyí, gbogbo nǹkan tó bá lè fa ìdíwọ́ fún olóore wọn ni wọ́n máa ń fi
èpè kojú rẹ́. Orin eégún ní ìlú Òkè Igbó la ti rí èyí:

Ẹní pé kó o kú,

Olúwarẹ̀ a tètè kú.
Bí ò tètè kú
Waríwarùn á sì mú un lọ…

Bẹ́ẹ̀ náà ni Etíyẹrí ń rọ̀jò èpè fún àwọn ọ̀tá Olóore rẹ̀:

Ẹní pé kẹ́ ẹ kú, ng ó sépè méjì fún un:

Òkú kan kì í kú kó rójú dọwọ́ book;
Àwòdì òkè kò lè rójú kó lè ká kòkó ẹ̀;
Báta bá pọ́n, àwọ̀ ata a bàjẹ́
Bọ́gẹ̀dẹ̀ bá kú, yóò daṣọ ọ̀fọ̀ bora
Ọdọọdún nìbẹ́pẹẹ́ ṣòfò ọmọ
 v. Ọmọ
Àwọn ọ̀kọrin àbáláyé Yorùbá máa ń jẹ́ ká mọ èrò àwùjọ Yorùbá nípa ọmọ bíbí. Wọ́n ṣe àfíhàn
ojú ìwòye ayé Yorùbá nípa ọmọ. Nínú orin àgbọ tó wà fún Ọ̀sàré tó jẹ́ Òrìṣà Ọlọ́mọyọyọ ní Ilé-
Ifẹ̀ la ti rí bí Yorùbá ṣe kááràmásìkí ọmọ sí:

Bóníwá bá máa wí,

A lọ́mọ ló layé
Bẹ́lẹ̀yìn máa sọ̀rọ̀
A lọ́mọ ṣọ́ mi ò
Ọmọ láá daṣọ bò mí
Lọ́jọ́ ogbóò mi o

Nínú orin-ìrẹmọlẹ́kún la ti rí bí àwọn Yorùbá ṣe ń gbé ọmọ gẹ̀gẹ̀ bí nǹkan tí kò-ṣeé-mọ́-nìí
láwùjọ àṣùwàdà ènìyàn:

Ìlẹ̀kẹ̀ lọmọ
Éé gbọdọ̀ já o
Ìlẹ̀kẹ̀ lọmọ éé gbọdọ já o
Akọ́bí ọmọ mi
Éé gbọdọ̀ kú rárá
Ìlẹ̀kẹ̀ lọmọ
Éé gbọdọ̀ já o.

vi. Ọ̀rọ̀ àwíṣẹ

Ọ̀rọ̀ àwíṣẹ bí ọfọ̀ tàbí àyájọ́ máa ń jẹyọ nínú orin àbáláyé Yorùbá. Àwọn ọ̀kọrin máa ń lo èyí láti
lè rán àwọn ẹ̀mí-àìrí níṣẹ́ kàn-ń-pá ni. A bá èyí pàdé nínú orin àpàlà tí Fàtáì Olówóńyọ̀ kọ:

Akínbọ́dún relé lọ̀ọ́ mọ́dún wá

Akinbàlà relé lọ̀ọ́ bàlaà
Àgbọn Ọ̀ṣàgá relé Onígbàjámòkun-ùn
Ẹyẹ kan rí mi ó ní n-sẹ́rẹ́-n̄ -sẹ́rẹ́ẹ́ẹ́
 Ẹyẹ kan rí mi ó ní n sẹ́rẹ́-n̄ -sẹ́rẹ́ẹ́
Mo lémi ò lẹ́sẹ̀ kan láraà
Ewé alájàǹgbàlú o o ò
Ohùn mi dà?
Kẹ̀rẹ̀kẹ̀rẹ̀ n ó máa gbálù lọwọ́ọ wọn …

Tí a bá wo orin àpàlà tí Àyìnlá Ọmọ Wúrà náà, a bá ọfọ̀ pàdé:

Ọkọ́ ló ní kẹ́ ẹ mọ́ torí mi ké o

Àjà ló ní kẹ́ẹ́ mọ́ torí mi jà
Ọkọ́ ló ní kẹ́ẹ má fọ̀rọ̀kọrọ̀kọ́ mí lọ́rùn …

Gbogbo àwọn ọ̀kọrin àbáláyé ló ní ìgbàgbọ́ nínú àwọn ọ̀rọ̀ àwíṣẹ tàbí nǹkan àmúṣagbára báyìí
láti sọ ara wọn di ẹni-tí apá ò leè ká tàbí kí ire lè máa wọlé fún wọn dáadáa.

vii. Owú jíjẹ

Yorùbá bọ wọ́n ní bí obìnrin kò bá jowú, ọbẹ̀ kì í dùn. Èrò àwọn Yorùbá ni pé ènìyàn lè jowú
láti ní nǹkan tó dára. Àwọn Yorùbá lòdì sí kí ẹ̀dá máa jowú pẹ̀lú ẹ̀mí ìlara, ì-mọ-tara-ẹni-nìkan
àti ìwà kẹ́nimọ́nìí. Nínú orin Ọ̀sanyìn ni wọ́n ti kọrin bú obìnrin kan tí ó fi owú bayé ara rẹ̀ jẹ́:

Ọ mọ̀ jọ́kọ rẹ lelèkéjì,

Ọ mọ̀ jọ́kọ rẹ lelèkéjì
Ajígbọ́kọlétan,
Ọ mọ̀ jọ́kọ rẹ lelèkéjì

Wọ́n ń fi orin yìí sọ fún àwùjọ pé ó yẹ kí mùtúmùwà yẹra fún owú-jíjẹ tí ó lè kó bá ìlọsíwájú.

viii. Ìbọ̀wọ̀fágbà
Ìgbàgbọ́ àwọn Yorùbá ni pé àìfàgbà fẹ́nì kan ni kò jẹ́ káyé ó gún. Wọ́n sì máa ń sọ ọ́ pé ọmọdé
tó bá fẹ́ dàgbà kò ní gba ọ̀pá lọ́wọ́ àgbà. Èyí ni àwọn olórin àbáláyé sì máa ń gbé wọ inú orin
nípa bíbọ̀wọ̀ fún àwọn aṣáájú wọn. Nínú orin àpàlà tí Fàtáì Olówóńyọ̀ kọ, ó jẹ́ ká mọ̀ pé ọmọ tó
bá bọlá fún àgbà náà yóò rí ọmọlẹ́yìn bọlá fún òun náà:
… Àwa tí júbà fárá iwájú,
Kọ́mọdé lè jubà fún wa.
Àwa ti júbà fárá iwájú
Kọ́mọdé lè jubà fún wa
Ọlátúnjí ìbà rẹ o …

Bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn ọ̀kọrin àbáláyé yòókù máa ń tẹnumọ èyí nínú orin wọn

5.0. Isọníṣókí
Àlàyépọ̀ rẹpẹtẹ̣ lórí orin ìbílẹ̀ Yorùbá. A sọ̀rọ lóri orin tó jẹmọ́ ayẹyẹ àti èyí tó níí ṣe pẹ̀lú ẹ̀sìn. A
kò ṣàìmẹ́nuba àkóónú orin àti ìwúlò orin nínú ìdánilékọ̀ọ́ yìí.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Ṣàlàyé pẹ̀lú ọ̀pọ̀ àpẹẹrẹ lórí ìwúlò orin ìbílẹ̀ Yorrùbá.
2. Ṣe ọ̀rínkínníwín àlàyé lórí àkóónú orin ìbílẹ̀ Yorùá.

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Olúkọ̀jú, E. (1994) The Study of Yorùbá Songs, Ìbàdàn: University of Ìbàdàn
Orímóògùnjẹ́, O. (2004), The Significance of Yorùbá Indigenous Healthcare Delivery System,
PhD Thesis,
University of Ìbàdàn.
4. Módù Kẹrin
Ìṣẹ̀ṣe Ajẹmérémọdé

1.0. Ìfààrà
Erémọdé tàbí eréṣùpá kún fún oríṣiríṣi ewì, ọ̀rọ̀-geere àti ewì tí àwọn Yorùbá fi ń dáni lára yá,
bẹ́ẹ̀ ni wọ́n fi ń kọ́ni lẹ́kọ̀ọ́ náà. Àwọn tí àlàyé yóò wáyé lórí wọn ni:

Àlọ́-onítàn (àlọ́-àpagbè)
Àlọ́-àpamọ̀
Orin àlọ́ (orin-eréṣùpá)
Àrọ̀, abbl.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́tó wà ní módù yií, a fẹ́ kí o mọ̀ pé eréṃọdé jẹ́ ọ̀nà tí Yorùbá ń gbà dá ọmọdé lára
yá. Wọ́n tún gbọdọ̀ mọ̀ pé erémọdé tún jẹ́ ìlànà tí wọ́n fi ń kọ́ ọmọdé lẹ́kọ̀ọ́. Oríṣríṣi erémọdé ni
wọn yóò tún ní àǹfààní láti mọ̀ tí wọn yóò sì lè máa lò wọ́n láàyè ara wọn.

3.0. Ìb́éèrè Ìṣáájú

1. Báwo ni erémọdé ṣe ń wáyé láàrin àwọn èwe láwùjọ Yorùbá?
2. Ṣàlàyé méjì nínú àwọn erémọdé tí o mọ̀.

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Àlọ́-onítàn (àlọ́-àpagbè)
Tí a bá ń sọ̀rọ̀ fèyíkọ́gbọ́n alálọ̀ọ́, àlọ́-onitàn ló máa ń wá sọ́kàn ẹni. Àwọn àdúgbò kan nílẹ̀
Yorùbá kì í pè é ní àlọ́, ìtàn ni wọ́n ń pè é, àlọ́ àpamọ̀ nìkan ni wón mọ̀ sí àlọ́. Àlọ́ yìí kan náà ni
àwọn Kàbà tó jẹ́ Owé-Yorùbá ń pè ní arọ́, yálà ó ní orin tàbí kò ní. Ní agbègbè Ìjẹ̀bú, pẹ́rọ̀ọ́ ni
wọ́n ń pe àlọ́-onítàn tí kò bá ní orin. Ní ayé àtijọ́, alẹ́ nígbà tí wọ́n bá jẹun tán ni wọ́n ń pa àlọ́ tí
ó jẹ́ ọ̀kan lára eré-òṣùpá. Ọ̀làjú àti ẹ̀kọ́ ìgbàlódè ti jẹ́ kí àlọ́ máa wáyé ní ojúmọmọ. Ìdí tó fi rí
bẹ́ẹ̀ ni pé wọ́n máa ń lo àlọ́ láti fi kọ́ ọmọdé lẹ́kọ̀ọ́ ní ilé-ìwé. Kì í ṣe pé bóyá èèwọ̀ ni láti pàlọ́
lọ́sàn-án, wọ́n kàn ń fi í dẹ́rù ba ọmọdé ni kí ó bàá lè fọkàn sí iṣẹ́ tó ń ṣe láàárọ̀ àti ní ọ̀sán. Ní alẹ́
nígbà tó jẹ́ pé gbogbo ẹ̀dá yóò máa sinmi iṣẹ́ tí wọ́n ti ṣe ní ojúmọmọ, wọn yóò lo àlọ́ láti fi
gbádùn, láti fi í pa ìrònú rẹ́ àti láti fi kọ́ni lẹ́kọ̀ọ́. A lè pín fèyíkọ́gbọ́n alálọ̀ọ́ sọ́nà méjì:

i. Àlọ́-oníjàpá
ii. Àlọ́-kòníjàpá
Yorùbá bọ̀ wọ́n ní, ọ̀rọ̀ gbogbo kì í sé lórí alábahun. A fẹ́rẹ̀ẹ́ lè sọ pé ìdá ọgọ́rin nínú ọgọ́rùn-ún
àlọ́ onítàn Yorùbá ló dálé ‘ìjàpá’.
Àlọ́-àpamọ̀
Àlọ́-àpamọ̀ jẹ́ erémọdé tí àwọn Yorùbá máa ń lò láti jẹ́ kí ọmọdé ní agbára tàbí ẹ̀bùn ìyára sí ọ̀rọ̀
tó bá ta kókó. Kí àlọ́-onítàn tó wáyé ni wọn yóò ti pa àlọ́-àpagbè. Ẹ jẹ́ kí a wo àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí:

i. Apàlọ́: Ààlọ́ o
Olùgbọ́: Ààlọ̀
Apàlọ́: Kí ló ń lọ lójúde Ọba tí kò kí Ọba?
Olùgbọ́: èmí mọ̀ ọ́n o
Apàlọ́: Kín ni o?
Olùgbọ́: Àgbàrá òjò ni

ii. Apàlọ́: Ààlọ́ o

Olùgbọ́: Ààlọ
Apàlọ́: Ó bí igba ọmọ, ó lé tìró fún wọn. Ta ló mọ̀ ọ́n o?
Olùgbọ́: Èmí mọ̀ ọ́n o
Apàlọ́: Kín ni o?
Olùgbọ́: Erèé ni o.

Àrọ̀
Àrọ̀ náà jẹ́ ọ̀kan nínú ìtàn fèyíkọ́gbọ́n tí àwọn Yorùbá fi ń kọ́ni lẹ́kọ́ọ̀. Ó jẹ́ okun àti agbára fún
ẹ̀dà láti lè ronú jinlẹ̀ ní kíákíá lórí ọ̀nà tí a lè gbà láti yanjú ìṣòro tàbí àwọn nǹkan tó bá ta kókó.
Ìgbàgbọ́ Yorùbá ni pé ẹni tó lè wá ìdáhùn sí ìbéèrè tó ń jẹyọ nínú àrọ̀ kíákíá, kò lè ní ìṣòro láti ṣe
àṣeyọrí tàbí kojú làásìgbò ayé. Abímbọ́lá (1975: 396 – 387) fún wa ní àpẹẹrẹ irúfẹ́ àrọ̀ yìí, tí
àwọn Yorùbá máa ń gbé fáyé rí ní ìlànà ewì àti ọ̀rọ̀-geere. Asọ̀tàn yóò gbé ìbéèrè tàbí àlàyé tó
kún fún ìtàn sí iwájú òǹgbọ́tàn ní ìrètí pé wọn yóò ní làákàyé láti lè so ìbéèrè náà mọ́ nǹkankan
nínú ìdáhùn wọn. Oríṣìí àrọ́ méji tó wà ni:

i. Àrọ̀ àpamọ̀
ii. Àrọ̀ onítàn
Àrọ̀ àpamọ̀ máa ń farajọ àlọ́ àpamọ́, ìyàtọ̀ tó wá láàrin àlọ́ àpamọ̀ àti àrọ̀ àpamọ̀ ni pé ẹni tó ń járọ̀
àpamọ̀ yóò ṣàlàyé ní kíkún ni, kì í ṣe pé á kàn mú ìdáhún wá ṣákálá láìṣe àlàyé ìdí tí nǹkan náà fi
rí bẹ́ẹ̀, ṣùgbọ́n èyí kò rí bẹ́ẹ̀ nínú àlọ́ àpamọ̀.àpẹẹrẹ àlàyé yìí dà?

Orin Eréṣùpá
Orin eréṣùpá ni àwọn orin tí àwọn ọmọdé máa ńkọ nígbà tí wọ́n bá ńṣe eré òṣùpá. Oríṣiríṣi orin
ló jẹmọ́ eréṣùpá. Irúfẹ́ àwọn orin wọ̀nyí sì máa ń mú orí ọmọdé yá gágá, ó sì ń mú inú wọn dùn
pẹ̀lú. A lè bá irúfẹ́ àwọn orin wọ̀nyí pàdé:

i. Mo pẹyẹkẹ́ye lóko mi
ii. Ẹyẹ mélòó tolongo wáyé
iii. Kí ló ń lẹ́jẹ̀
iv. Àdùkẹ́ làwa ń bá ṣeré, abbl.

5.0. Ìsọníṣókí
A ṣàlàyé nǹkan tí erémọdé jẹ́ láwùjọ Yorùbá. A tẹ̀síwájú nípa ṣíṣàlàyé orin eréṣùpá, àlọ́-
onítàn (àlọ́-àpagbè) àrọ̀ àti orin inú àlọ́. Ìgbà tí erémọdé ń wáyé àti àwọn tó ń ṣe é kò ṣàì
wáyé nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Ṣàlàyé bí wọ́ ṣe ń pa àlọ́-àpamọ̀, kí o sì sọ ìyàtọ̀ tó wà láàrin àlọ́-àpamọ̀ àti àrọ̀.
2. Gba àlọ́-onítàn (àpagbè) láti ilé, kí o sì ṣàlàyé àkóónú wọn.

7.0.Ìwé Ìtọ́kasí
Orímóògùnjẹ́, O. (1996), Lítíréṣọ̀ Alohùn Yorùbá, Lagos: Káróhunwí Publishers.
Babalọlá, A. 1979), Àkójọpọ̀ àlọ́ Ìjàpá, Apá Kejì Ìbàdàn: University Press Ltd.
5. Módù Karùn-ún
Ẹ̀kọ́-ilé

1.0. Ìfáàrà
Ẹ̀kọ́-ilé ṣe pàtàkì láwùjọ Yorùbá. Ìgbàgbọ́ àwọn Yorùbá ni pé ọmọ tí wọn kò kọ́ ni yóò gbé ilé tí
wọ́n kọ́ tà. Ìdí rèé tí wọ́n fi ń sọ pé ó pọn dandan kí òbí má máa lé owó nìkan bí kò ṣe pé kí wọ́n
ṣe ojúṣe wọn lórí ìtọ́jú àwọn ọmọ wọn.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Ní ìparí ẹ̀kọ́ yìí, ìwọ yóò lè mọ pàtàkì ẹ̀kọ́-ilé láwùjọ Yorùbá. Ìlànà àti ìgbésẹ̀ tí wọ́n ń gbà kọ́
ọmọdé lẹ́kọ̀ọ́ yóò di mímọ̀ pẹ̀lú. Akẹ́kọ̀ọ́ kò ní ṣàìmọ ewu tó wà fún òbí àti ọmọ tí kò ní ẹ̀kọ́-ilé.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Kín ló lè ṣẹlẹ̀ sí ọmọ tí kò ní ẹ̀kọ́-ilé?
2. Ṣàlàyé ọ̀kan nínú àwọn ìlànà tí Yorùbá ń gbà kọ́ ọmọ wọn.

4.0. Ì̀dánilẹ́kòọ́
Láti kékeré ni Ìmọ̀le ti ń kọ́mọ rẹ ḷẹ́sìn. Áti inú oyún ni Yorùbá mọ̀ pé ó yẹ kí òbí ti máa kọ́
ọmọ wọn. Ẹ jẹ́ kí a ṣàlàye àwọn ìgbésẹ̀ tó wà nísàlẹ̀ yìí:

i. Ẹ̀kọ́ àbínimọ́
ii. Ẹ̀kọ́ ìṣirò
iii. Ẹ̀kọ́ erémọdé

i. Ẹ̀kọ́ àbínimọ́
Láti inú oyún ni àwọn Yorùbá ti gbà pé òbí ti gbọdọ̀ máa kọ́ ọmọ wọn. Tí ọmọ bá yí ara ní
ìyíkúyìí nínú, aboyún yóò fi ìka ta ọ̀gangan ibẹ̀ láti lè jẹ́ kí oyún náà mọ̀ pé kò yẹ kí ènìyàn ni
ẹ̀dá kejì lára. Ẹ̀kọ́ àbínimọ́ yìí náà ló dórí kíkọ́ ọmọ bó ṣe lè sọ̀rọ̀. Ọmọ yóò máa wo àwọn
àgbà iwájú rẹ̀ bí wọ́n ṣe ń sọ̀rọ̀, á máa gbìyànjú láti sín wọn jẹ títí yóò fi lè máa sọ̀rọ̀ dáadáa.
Wọn kò ní sọ̀rọ̀ àlùfàńsà lójú rẹ̀ kí ó má bàá di onísọkúsọ.

ii. Ẹ̀kọ́ ìṣirò

Àwọn Yorùbá tún máa ń kọ́ ọmọ wọn ní ìṣirò. Ọ̀nà tó rọrùn ni wọ́n máa ń gba láti ṣe èyí.
Wọ́n máa ń lo ìlànà ewì bó ṣe wà ní ìsàlẹ̀ yìí:

Ení bí ení
Lọmọdé ń kawó.
Èjì bí èjì
Làgbà ń tayò.
Ẹ̀ta bí ẹ̀ta
Ẹ jẹ́ ká tara wa lọ́rẹ.
 Ẹ̀rin bí ẹ̀rin
Ẹní rínni là á rín
Àrún bí...?
Ẹ̀fà bí ẹ̀fà
Ẹ jẹ́ ká fara wa mọ́ra.
Ẹ̀jọ bí ẹ̀jọ
Ẹní bíni làá jọ.
Ẹ̀sán bí ẹ̀sán
Ọba jálẹ́ ó san wá.
Ẹ̀wá bí ẹ̀wá
Ọba má wáhàlá wa.

Tí ọmọdé bá mọ orin yìí dáadáa, yóò ràn án lọ́wọ́ láti mọ ìṣirò àti òǹkà Yorùbá dáadáa.
iii. Ẹ̀kọ́ erémọdé: ni oríṣiríṣi àwọn erémọdé bi àlọ́-àpamọ̀, àlọ̀-onítàn àti àrọ̀ ti wọ́n máa fi ń
dárayá.

5.0. Ìsọníṣókí
Ìran Yorùbá ka ẹkọ́-ilé sí kòṣeémánì-ín. Oríṣiríṣi ìgbésẹ̀ tí wọ́n ń tẹ̀lé láti kọ́ ọmọ la gbé yẹ̀wò
nú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí. Ẹ̀kọ́-ilé máa ń jẹ́ kí ọmọ mọ àṣà dáadáa, kí ó sì tún mọ ìwà á hù.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Ṣàlàyé ṣókí lórí ẹ̀kọ́-ilé.
2. Ó kéré tán, dárúkọ ìlànà mẹ́ta tí Yorùbá ń gba kọ́ ọmọ lẹ́kọ̀ọ́.

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Adéoyè, C. (2014) Àṣà àti Ìṣe Yorùbá, Ìbàdàn: University Press Ltd.
Dáramọ́lá, O. àti A. Jeje. (2014), Àwọn Àṣà àti Òrìṣà Ilẹ̀ Yorùbá, Ìbàdàn: Onibọ́n-Òjé Press.
6. Módù Kẹfà
Ètò Ìsìnkú

1.0. Ìfaara
Yorùbá bọ̀, wọ́n ní ‘àwáyéèkú kan kò sí, ọ̀run nìkan làrèmọ́bọ̀; kò sẹ́ni tí kò níí kú, tóko baba rẹ̀
kò níí dìgbòrò’. Wọ́n gbà pé pé ikú ń sa ẹni tí kò tíì kú lẹ́gbẹ bí iṣu ni. A tún gbọ́. wọ́n fi ikú wé
asúnmúsí tó ń fi ikun pamọ́, nítorí pé bí kò wá níkun, yóò wá ní kẹ̀lẹ̀bẹ̀. Yorùbá kì í banújẹ́ lórí
ikú, àfi tó bá jẹ́ pé ọmọdé tàbí ọ̀dọ́ ló kú. Òkú ẹ̀kọ, ìdùnnú àti ayẹyẹ ni wọ́n ka òkú àgbà sí. Ìdí
rèé tí a fi ń gbọ́ ọ lẹ́nu apohùn níbi òkú-pípè pé:

Ọmọ ọ̀bùn èèyàn níí fẹkún sìnkú,

Kinní ọ̀ún jẹ̀rín lójúù mi…

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Ìhà tí àwùjọ kọ sí ikú ni nǹkan àkọ́kọ́ tí ó yẹ kí akẹ́kọ̀ọ́ mọ̀. Yàtọ̀ sí èyí, oríṣiríṣi ikú tó ń pa ẹ̀dá
náà yẹ ní mímọ̀. Akẹ́kọ̀ọ́ yẹ kó lè ṣàlàyé bí wọ́n ṣe ń sin irúfẹ́ òkú kọ̀ọ̀kan láwùjọ Yorùbá. Ayẹyẹ
àti ètùtù tó ń wáyé nínú ìsìnkú ni akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè ṣàlàyé.

3.0 Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Dárúkọ oríṣìí ikú mẹ́wàá tó ń pa èdá.
2. Ṣàlàyé irúfẹ́ ìsìnkú mẹ́ta tí o mọ̀.

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Oríṣiríṣi ikú ló ń pa ẹ̀dá, èyí ló sì fi jẹ́ pé oríṣìí ètò ìsìnkú ló wà ní àwùjọ Yorùbá. Ẹ jẹ́ ká wo
oríṣìí ikú tó wà:

Òkú àgbà
Òkú ọmọdé
Òkú ọ̀dọ́
Òkú abínúkú /apokùnso
Òkú ẹni tí Òrìṣà/Ìbọ pa
Òkú aboyún
Òkú adẹ́tẹ̀
Òkú abuké
Òkú Ọba
Òkú Ọdẹ
Òkú awo, abbl.

Nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yií, a óò ṣàlàyé àwọn òkú yìí lọ́kọ̀ọ̀kan, kí a lè mọ ìyàtọ̀ tó wà láàrin wọn
láwùjọ Yorùbá

i. Òkú Àgbà
Tí arúgbó kan bá ti papòdà, ni àwọn ènìyàn rẹ̀ yóò ti fi í to aládùúgbò àti ará ìlú létí pé àgbà kan
ti gbésẹ̀ nínú ẹbí wọn. Bí wọ́n ṣe ń túfọ̀ òkú àgbà máa ń yàtọ̀ ládùúgbò kan sí òmíràn nílẹ̀
Yorùbá. Níbò mìíràn, ìbọn ni wọ́n fi máa ń túfọ̀, kò sì rí bẹ́ẹ̀ níbòmìíràn. Láyé àtijọ́, wọ́n lè sin
òkú lọ́jọ́ tó kú tàbí lọ́jọ́ kejì sí ̀ìkẹta. Lẹ́yìn tí wọ́n bá sin òkú tán, wọn yoò ṣe ìta àti ìje (ọjọ́ kẹta
àti keje). Àṣekágbá òkú tàbí àsinparí òkú náà tún wà tí wọn yóò dáná rẹpẹtẹ fún gbogbo ara ìlú.

ii. Òkú Ọmọdé/Òkú Ọ̀dọ́

Ọmọ ọdún kan sí ogún ọdún la lè kà sí ọmọdé. Ní ìbámu pẹ̀lú ìgbàgbọ́ Yorùbá, àbíkú tàbí emèrè
ni wọ́n ń pè wọ́n. Orí ààtàn ni wọ́n ń sin wọ́n sí. Kò sí ìnáwó tàbí iná dídá ní irúfẹ́ òkú báyìí. Ẹni
ni wọ́n fi ń sin wọ́n. Tó bá jẹ́ àbíkú, wọn yóò ṣe àmì sí i lára kí wọn tó sin ín. Wọ́n lè sun ún, gé
ọwọ́ tàbí ẹsẹ̀ kí wọn tó sin ín. Wọ́n ní ìgbàgbọ́ pé àwọn ẹgbẹ́ rẹ kò níí gbà á sí agbo wọn mọ́. Ọ̀dọ́
ni ẹni tí kò tíì tó àádọ́ta ọdún tó fi kú. Ẹnu gbàṣọ̀rọ̀ ni wọn yó sin ín sí. Kò sí ayẹyẹ fún irúfẹ́ òkú
báyìí.

iii. Òkú Abínúkú

Ẹni tó bá bínú pa ara rẹ̀ ló wà lábẹ́ ìsọ̀rí yìí. Ẹni tó pokùnso, jẹ májèlé, yìnbọnjẹ tàbí lo ọ̀nà
mìíràn láti pa ara rẹ̀ ni àwọn Olórìṣà tàbí Olórò máa ń sin. Wọn yóò ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ ètùtù kí wọn tó
sin ín àti lẹ́yìn tí wọn bá sin ín tán láti le dènà irúfẹ́ aburú bẹ́ẹ̀. Kò sí ayẹyẹ fún irúfẹ́ òkú yìí.

iv. Òkú Ẹni tí Òrìṣà/Ìbọ Pa

Àwọn tó wà lábẹ́ ìsọ̀rí yìí ni ẹni tí Ṣàngó, Ọbalúayé, Ayélála abbl pa. Àwọn Àwòrò Òòṣà wọ̀nyí
ni yóò sin òkú rẹ̀, tí wọn yóò sì gba gbogbo nǹkan ìní rẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n bá ti ṣe ̣ gbogbo ètùtù tó yẹ.

v. Òkú Aboyún
Tí aboyún bá kú, àwọn Olórò ló ń sin ín pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ètùtù. Wọn yóò fi ọ̀bẹ la inú rẹ̀ láti gbé ọ̀lẹ̀
(ọmọ) inú rẹ̀ jade. Wọn yóò sin wọ́n lọ́tọ̀ọ̀tọ̀ kí aburú bẹ́ẹ̀ má bàá ṣẹlẹ̀ mọ́.

vi. Òkú Abuké

Ẹni Òòṣà ni àwọn Yorùbá ka abuké sí. Wọ́n ní inú òdù (ìkòkò) ńlá ni wọ́n ń gbé òkú abuké sí,
wọn kì í bò wọ́n mọ́lẹ̀.

vii. Òkú Ọba

Ọba kì í kú, Ọba máa ń wàjà ni. Ìsìnkú Ọba máa ń yàtọ̀ láti ìlú kan sí ìkejì. Oríṣiríṣi ni a máa ń
gbọ́ nípa bí wọ́n ṣe ń sin Ọba. Wọ́n ní wọ́n máa ń yọ ọ̀kàn Ọba láti sè é fún Ọba tuntun tó fẹ́ gorí
oyè. Wọ́n tún sọ pé wọ́n máa ń sin odidi ènìyàn pẹ̀lú wọn. Lójú tiwa, àhesọ lásán ni èyí, nítorí pé
kò sí ẹ̀rí àrídájú kankan. Tó bá sì jẹ́ pé ó ń ṣẹlẹ̀ láyé àtijọ́, ó ṣeé ṣe kí ọ̀làjú ti mú èyí kúrò lọ́nà.

viii. Òkú Ọdẹ

Lẹ́yìn tí ọdẹ bá kú tán, ni wọn yóò dájọ́ ìṣípà. Àwọn ọdẹ yóò ti kéde nílùú ọjọ́ tí ìṣípà yóò wáyé.
Alẹ́ ni ìṣípà yóò bẹ̀rẹ̀, yóò sì parí kí ilẹ̀ tó mọ́. Àwọn nǹkan tí ọdẹ ní ni wọn yóò kó sínú agbọ̀n tí
ẹnikan yóò rù ú níwájú àwọn ọdẹ lọ sí ẹ̀yìn odi ìlú. Ẹnikẹ́ni kò gbọdọ̀ pàdé wọn, ìdí rèé tí wọ́n fi
ń kéde ọjọ́ tí ìṣípà yóò wáyé. Ìgbàgbọ́ Yorùbá ni pé tí ìṣípà kò bá wáyé, ọdẹ tó kú kò ní jẹ́ kọ́dẹ
ayé rí ẹran pa; àwọn ẹran tó ti pa kò ní jẹ́ kí ó kọjá lọ sọ́run; àti pé, àwọn ọdẹ ọ̀run kò níí gbà á sí
agbo wọn.

5.0. Ìsọníṣókí
Nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, a rí i pé ìran Yorùbá kò rí ikú gẹ́gẹ́ bí òpin ẹ̀dá. Oríṣiríṣi ikú ló ń pa ẹ̀dá, ó sì
ní bí wọ́n ṣe ń sin òkú kọ̀ọ̀kan nílẹ̀ Yorùbá. A rí i pé kò sí ayẹyẹ ìsìnkú fún òkú ọmọdé àti òkú
ọ̀dọ́, àfi àgbà nìkan ni wọ́n ti lè file pọntí fọ̀nà rokà.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Kọ àròkọ kíkún lórí bíwọ́n ṣe ń sin òkú àgbà.

2. Dárúkọ oríṣìí òkú mẹ́ta, kí o sì sọ bí wọ́n ṣe ń sin wọ́n.

7. 0. Ìwé Ìtọ́kasí
Ògúnbọ̀wálé, P. (1966), Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá, Ìbàdàn: Oxford University Press.
Adéoyè, C. (1985) Ìgbàgbọ́ àti Ẹ̀sìn Yorùbá, Ìbàdàn: Evans Brothers Ltd.
7. Módù Keje
Ìgbéyàwó

1.0. ÌfááràTọ́mọ bá tóó lọ́kọ́, wọ́n á fún un lọ́kọ́. Bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni ọ̀rọ̀ ìgbéyàwó rí láwùjọ Yorùbá. Tí
ọmọkùnrin tàbí ọmọbìnrin bá ti dàgbà dáàyè kan, dandan ni kí àwọn òbí rẹ̀ máa ronú bí yóò
ṣe lọ́kọ tàbí ní ìyàwó. Nílẹ̀ Yorùbá, ọkùnrin ló máa ń ṣètò láti ní ẹbí. Nǹkan tí a ní lọ́kàn ni
pé ọkùnrin ló ń wá ìyàwó, kì í ṣe obìnrin ló ń wá ọkọ.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Àkẹ́kọ̀ọ́ yóò lè mọ bí àwọn Yorùbá ṣe káràmáásìkí ìyàwó níní sí. Ìbẹ̀rẹ̀ àti àṣekágbá ìgbéyàwó ni
yóò hàn kedere sí akẹ́kọ̀ọ́. Ìlànà àti ìgbésẹ̀ ìgbéyàwó nílẹ̀ Yorùbá. Bákan náà, ni akẹ́kọ̀ọ́ yóò mọ
tìfun tẹ̀dọ̀ rẹ̀. A óò jẹ́ kí akẹ́kọ̀ọ́ mọ ẹ̀tọ́ kálukú nínú ìgbéyàwó.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Dárúkọ èròjà méje tí wọ́n fi ń dána
2. Kín ni iṣẹ́ alárinà?

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Èto ìgbéyàwó ní ìgbésẹ̀ tó mọ́yán lórí, ó sì wà ní ṣísẹ̀-ǹ-tẹ̀lé bó ṣe hànde nísàlẹ̀ yìí:

Ìfojúsóde
Alárinà
Ìdẹ̀giri
Ìjọ́hẹ̀n
Ìtọrọ-ọmọ
Ìdána
Ayẹyẹ ìgbéyàwó

Ọmọkùnrin tí kò tíì ní ìyàwó ni wọ́n ń pè ní àpọ́n. Gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ àwàdà, oríṣi àpọ́n méta ló wà.
Èkínní ni àpọ́n mo ń wòye (ọmọkùnrin tó wóbìnrin tó wù ú), èkejì ni àpọ́n mo róye (ọmọkùnrin
tó rẹ́ni tó wù ú) àti àpọ́n ṣa-n-ko (ọmọkùnrin tí kò ní ìyàwó, tí kò sì ní in lọ́kàn láti ní).
Ọmọkùnrin yóò máa wá obìnrin tó lè fẹ́ títí tí yóò fi rẹ́nìkan. Tó bá ti rẹ́ni tí ó wù ú, yóò wá
ẹnìkan tí yóò jẹ́ alárinà. Alárinà ni ọmọkùnrin yóò máa rán sí ọmọbìnrin, tí yóò sì máa fún
ọkùnrin lésì títí tí àwọn méjèèjì yóò fi fojú kanra. Iṣẹ́ alárinà ti kásẹ̀ nílẹ̀ nìyẹn, ìdí rèé tí wọ́n fi ń
sọ pé bí aya bá ti mojú ọkọ tán, alárinà a yẹ̀ba.

Ìgbésẹ̀ tó kàn ni kí àfẹ́sọ́nà méjèèjì máa ríra déédé lẹ́sẹ̀ kùkú tàbí lẹ́gbẹ̀ẹ́ ògiri. Èyí ló jẹ́ kí
ọmọbìnrin máa gba owó ìdẹ̀giri lẹ́yìn tó bá ti gbà pé òun yóò ṣaya ọmọkùnrin náà. Lẹ́yìn ọjọ́ tàbí
oṣù díẹ̀, tí obìnrin bá ti gbà láti fẹ́ ọkùnrin, Iṣẹ́ ọmọkùnrin ni láti fi ọ̀rọ̀ náà tó àwọn òbí rẹ̀ létí.
Àwọn òbí yóò bẹ̀rẹ̀ ìwádìí wọn lórí ẹbí ọmọbìnrin náà láti lè mọ bí wọ́n ṣe rí; bóyá wọ́n ṣeé fẹ́
nípa pé wọn kì í ṣe onígbèsè, wọn kò ní àrùn ìdílé bíi aágànnà/wèrè, wárápá abbl. Tí ìwádìí wọn
bá dópin tí wọ́n rí i pé ẹbí tó dára ni, ìgbésẹ̀ tó kàn ni kí wọn lọ tọrọ ọmọ.
Bàbá ọmọkùnrin náà yóò fi ọ̀rọ̀ náà lọ àgbà agboolé tí yóò mú àgbà díẹ̀ lọ́wọ́ lọ sílé ọmọbìnrin
láti rí àwọn òbí rẹ̀ fún ìtọrọ-ọmọ. Tí òbí ọmọbìnrin bá ti gbà, kí wọn dájọ́ ìdána ló kù. Lọ́jọ́ ìdána,
àwọn ará ilé ọkọ yóò kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan wá ilé àna wọn. Lára nǹkan tí wọ́n ń kó lọ ilé àna ni:

iṣu,
obì,
àádùn,
ìrèké,
ògidì ẹmu,
epo pupa,
ẹja,
ewúrẹ́, abbl.

Lẹ́yìn ìdána, ayẹyẹ ìgbéyàwó ló kàn. Akutupu máa ń hu lọ́jọ́ ayẹyẹ ìgbéyàwó. Wọ́n máa ń file
pọn ọtí, fọ̀nà rokà, fi gbogbo agbada dínran. Wọ́n a pe onílù àti olórin. Gbogbo rẹ̀ yóò máa dùn
yùngbà. Tí ìyàwó bá ń bọ̀ nílé ọkọ, kò gbọdọ̀ bá ọkọ rẹ̀ nílé. Ìyàwó yóò wọlé tán kí ọkọ rẹ̀ tó wá
bá a nílé. Alẹ́ ọjọ́ náà ni yóò jẹ́ ọjọ́ àkọ́kọ́ tí ojúṣe lọ́kọláya yóò wáyé láàrin àwọn méjèèjì. Tí ó bá
jẹ́ pé ọmọbìnrin náà kò tíì ní ìbálòpọ̀ pẹ̀lú ọkùnrin rí, àwọn ilé ọkọ yóò gbé ẹ̀kún agbè ẹmu gẹ́gẹ́
bí ọrẹ fún àwọn àna wọn, ṣugbọ́n tí ó bá jẹ́ pé ó ti ń bá ọkùnrin ṣe pọ̀, ààbọ̀ agbè ẹmu àti èédú ni
wọn yóò gbé fún àwọn àna wọn. Láti ọjọ́ náà ni wọ́n ti ní ẹ̀tọ́ láti máa gbé pọ̀ gẹ́gẹ bí tọkọtaya.

5.0. Ìsọníṣókí
Láwùjọ Yorùbá, àìlóbìrin kò ṣeé dákẹ́, gbogbo ayé níí báni dá sí i. Ọmọkùnrin tó bá ti tóó láya
yóò fojú síta, yóò sì wá alárinà tó bá ti rí ọmọbìnrin tó wù ú. Àwọn òbí rẹ̀ yó lọ tọ̣rọ ọmọbìnrin
náà lẹ́yìn ìwádìí lórí ẹbí ọmọbìnrin. Ètò ayẹyẹ ìgbéyàwó yóò wáyé lẹ́yìn ìdána.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Dárúkọ ìgbésẹ̀ tó wà nínú ètò ìgbéyàwó, kí o sì ṣàlàyé wọ́n ní ṣókí.
2. Ṣe àpèjúwe nǹkan tó ń ṣẹlẹ̀ lọ́jọ́ ayẹyẹ ìgbéyàwó

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Ọlájubù, O. (1978), Ìwé Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá. Ìkẹjà: Longman Nigeria Ltd.
Ògúnbọ̀wálé, P. (1966) Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá, Ìbàdàn: Oxford University Press.
8. Modù Kẹjọ
Ìsọmọlórúkọ

1.0 Ìfáàrà
Ní ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀, èniyàn ni orúkọ tí gbogbo ọmọ adáríhurun ń jẹ́. Kò sí orúkọ kan tó yà wọ́n
sọ́tọ̀. Ọ̀rúnmìlà ló pa á láṣẹ pé ẹnikọ̀ọ̀kan gbọdọ̀ ní orúkọ tire. Bí ẹnikọ̀ọ̀kan ṣe ń ní orúkọ tirẹ̀
títí dòní rèé. Ìsọ̀rí bí mẹ́ta ni a lè pín orúkọ sí, àwọn náà ni orúkọ àbísọ, orúkọ àmútọ̀runwá
àti oríkì. Láyé àtijọ́, ọjọ́ keje ni wọ́n ń sọ ọmọbìnrin lórúkọ, ọjọ́ kẹsàn-án ni ti ọmọkùnrin, tí
ọjọ́ kẹjọ sì jẹ́ ti àwọn ìbejì. Èyí kò rí bẹ́ẹ̀ mọ́ láyé òde-òní, ọjọ́ kẹjọ ni gbogbo ọmọ.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè mọ bí orúkọ ṣe jẹ́ kókó sí láwùjọ Yorùbá. Gbogbo èròjà fún ìsọmọlórúkọ àti
àrokò tó ń pa sí ọmọ ni ìwọ yóò mọ̀ dáadáa. Bẹ́ẹ̀ náà ni o ó mọ oríṣìí orúkọ àti iye ọjọ́ tí
ìsọmọlórúkọ máa ń wáyé láyé àtijọ́ láwùjọ Yorùbá.

3.0. Ìbèèrè Ìṣáájú

1. Ṣàlàyé iye ọjọ́ tí wọ́n ń sọ ọmọ lórúkọ láyé àtijọ́ láwùjọ Yorùbá.
2. Dárúkọ èròjà márùn-ún tí wọ́n ń lò fún ìsọmọlórúkọ

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Ní ọjọ́ ìsọmọlórúkọ, ọ̀pọ̀ èròjà tẹ́nu ń jẹ ní wọn yóò kó sílẹ̀ láti wúre fún ọmọ tuntun. Lára àwọn
èròjà náà ni:

Ìrèké
Ataare
Àádùn
Omi
Iyọ̀
Ọ̀bẹ
Oyin
Orógbó
Epo

Ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú àwọn èròjà wọ̀nyí ló ní àrokò tí wọ́n fi ń pa fún ìgbé-ayé ọmọ tuntun náà.

i. Ìrèké
Àrokò tí ìrèké ń pa ni pé ayé ọmọ náà yóò dùn bí irèké. Bí iná ṣe ń bọ̀wọ̀ fún ìrèké ní àwọn ẹni
ibi yóò máa bọ̀wọ̀ fún ọmọ náà.

ii. Àádùn
Kí ayé ọmọ náà dùn bí àádùn
 iii. Omi
Níwọ̀n ìgbà tó jẹ́ pé omi kì í balẹ kó má nípa, kí ọmọ náà nípa sí owó, ọmọ, aya, ọrọ̀, ipò, abbl.
Omi ló ń poró iná, kí ọmọ ṣẹ́gun ọ̀tá, kó rẹ́yìn odi.

iv. Ẹja: Tútù ni a máa ń bá ilé ẹja, ilé ẹja kì í gbóná; àdúrà tí à ń fi èyí gbà fún ọmọ ni pé
ayé rẹ̀ yóò tutù àti pé kò ní rí ìdààmú nílé ayé rẹ̀. A máa ń fi ẹja gbígbẹ ṣe àdúrà pé orí
ni ẹja fi ń la ibú, ọmọ náà yóò fi orí rẹ̀ la gbogbo ìsòro ayé rẹ̀ já yóò sì borí gbogbo
wọn.
v. Iyọ̀: Dandan ni iyọ̀ jẹ́ ní àwùjọ oúnjẹ, a sì máa mú oúnjẹ dùn. Yàtọ̀ sí èyí, iyọ̀ kì í jẹ́ kí
nǹkan tètè díbàjẹ́. Àdúrà tí à ń fi iyọ̀ gbà fún ọmọ tuntun ẹ̀jẹ̀ ọ̀run ni pé iyọ̀ àti adùn
ayé ni yóò jẹ́. Yàtọ̀ fún èyí, bí iyọ̀ ṣe máa ń jẹ́ kí nǹkan tọ́jọ́, béẹ̀ ni òun náà yóò tọ́jọ́,
kò sì ní díbàjẹ́ pẹ̀lú.
vi. Orógbó
Orógbó níí gbó wọn sáyé. Kí ọmọ náà gbó, kí ó tọ́, kó má kú ní rèwerèwe.

vii. Epo pupa: Àdúrà tí à ń fi epo pupa ṣe ni pé kí ọmọ tuntun náà fi ìrọ̀rùn, ìdẹ̀ra àti ìtura
gbé ilé ayé rẹ̀. A tún ń gbà á ní àdúrà pé ọmọ náà kò ní rí ìpọ́njú láyé.
viii. Atare: Àdúrà ìsọdipúpọ̀ ni a máa ń fi ataare ṣe pé ọmọ náà yóò dirún yóò sì digba.
Yóò lówó lọ́wọ́, yóò bímọlémọ, yóò sì pọ̀ ní ọrọ̀. A tún ń fi ataare ṣe àdúrà ìṣọ̀kan pé
bí ọmọ ataare ṣe dì papọ̀ sójú kan ní odidi náà ni ọmọ yìí yóò dúró fún ìsọ̀kan yóò sì
jẹ́ okùnfà ìṣọ̀kan láàrin ìdílé rẹ̀.
ix. Ọtí ṣe pàtàkì púpọ̀ láwùjọ. Yorùbá á ní ‘ẹni ọtí kì í tí’. Àdúrà tí à ń fi ọtí ṣe fún ọmọ
tuntun ni pé ayé rẹ̀ kò níí tí bẹ́ẹ̀ ni kò sì ní tẹ́ láwùjọ pẹ̀lú.
x. Obì: Yorùbá gbà pé obì níí bi ikú àti àrùn dànù, nítorí èyí wọn a máa fi obì wúre fún
ìkókó pé obì yóò bi ikú àti àrùn dànù nílé ayé rẹ̀.
Láyé àtijọ́, wọ́n tún máa ń ṣe ẹsẹ̀ǹtayé ọmọ kí wọn lè mọ bí ìrìnàjò rẹ̀ yóò ṣe rí láyé. Èyí ni yóò jẹ́
bí atọ́nà fún ọmọ náà nínú gbogbo ìdáwọ́lé rẹ̀ lode ayé. Wọn yóò fi ẹsẹ̀ rẹ̀ méjèèjì tẹlẹ̀ kí ó má
bàá ṣìrìn, kí ó má bàá ṣìṣe.

5.0. Ìsọníṣókí
Oríṣìí ìsọ̀rí mẹ́ta ni orúkọ Yorùbá pín sí: oríkì, àbísọ àti àmútọ̀runwá. Ìyàtọ̀ díẹ̀ ti wà nínú
ìsọmọlórúkọ ayé àtijọ́ sí tòde-òní. Àrokò ni àwọn èròjà tí wọ́n fi ń sọmọ lórúkọ ń pa sí àwùjọ.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Fi ìsọmọlórúkọ ayé àtijọ́ wé tòdé-òní.
2. Dárúkọ mẹ́fà nínú èròjà ìsọmọlórúkọ, kí o sì sọ ìtumọ̀ wọn.
7.0. Ìwé Ìtọ́kasí
Babalọlá, A. and O. Àlàbá. (2003), A Dictionary of Yorùbá Personal Names, Lagos: West
African Book
Publishers Ltd.
Ògúnwálé, A. (2016), Naming in Yorùbá: A Sociolinguistic Exposition, Ilé-Ifẹ̀: Ọbáfẹ́mi
University Press.
9. Módù Kẹsàn-án
Oyè-jíjẹ

1.0. Ìfáàrà
Lára ètò ìṣèlú àbáláyé ni oyè-jíjẹ wà láwùjọ Yorùbá láti ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀. Nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, oyè-jíjẹ
bẹ̀rẹ̀ láti orí olórí ẹbí, tàbí, tí a tún lè pè ní Mọ́gàjí níbòmìíràn, tó fi dórí Baálẹ̀, Ìjòyè àti Ọba ìlú.
Láyé àtijọ́, kí wọn tó fi ẹnikẹ́ni joyè tàbí sí ipò aláṣẹ, wọn yóò bi ifá léèrè kí wọn baà lè mú ẹni tí
yóò ṣe ìlú lóore. Èyí tó pọn dandan lóde-òní ni láti béèrè lọ́wọ́ Ifá kí wọn tó yan Ọba.

2.0.Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Lẹ́yìn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè sọ bí àwọn Yorùbá ṣe ń ṣe àkóso ara wọn kí àwọn òyìnbó
aláwọ̀ funfun tóó dé. Nǹkan tí yóò tún di mímọ̀ fún ọ ni àwọn tó ń ṣàkóso àti bí wọ́n ṣe ń ṣe e. Bí
wọn ṣe ń yan àwọn olóyè àti ojúṣe ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ni yóò yé ọ yékéyéké.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Kí ni orúkọ olóyè inú agboolé, Kín sì ni ojúṣe rẹ̀?
2. Ta ni olórí ìlú?

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Ní ìbẹ̀rẹ̀, àwọn Ọba, Ìjòyè, Baálẹ̀ àti Baálé ló ń ṣèlú kí àwọn Aláwọ̀ funfun tó dé sí àwùjọ
Yorùbá. Oníkálukú wọn ló ní ojúṣe tirẹ̀ láàrin ìlú títí tó fi dé agboolé. Àlàyé yóò wáyé lórí
ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ipò aláṣẹ wọ̀nyí ní ṣísẹ̀-ǹ-tẹ̀lé.

i. Baálé
Olórí agboolé ni Baálé jẹ́. Oníwà tútù, tí ó lọ́gbọ́n òun làákàyè, tó sì kóni mọ́ra ni wọ́n máa ń fi jẹ
Baálé láwùjọ Yorùbá. Iṣẹ́ Baálé ni láti mójú tó gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ agboolé. Ó gbọdọ̀ gbọ́n nínú àti
lẹ́yìn, láti lè parí aáwọ̀ láàrin àwọn ọmọ-ilé láìfi igbá kan bọ̀kan nínú. Ẹjọ́ tó bá ju agbára rẹ̀ lọ ni
yóò taari sọ́dọ̀ Baálẹ̀ láti yanjú láìṣègbè lẹ́yìn ẹnikẹ́ni. Tí oyè bá tọ́ sí agboolé kan, Baálé ni àwọn
aláṣẹ yòókù yóò ránṣẹ́ sí láti fa ọmọ oyè kalẹ. Lákòótan, Baálé gbọdọ̀ rí i pe gbọ́nmi-sí-i-omi-ò-
tó kò sí ní agboolé.

ii. Baalẹ̀
Baálẹ̀ ni olórí tàbí aláṣẹ ìletò/ìgbèríko kan ní àwùjọ Yorùbá. Ẹni tó lọ́gbọ́n lórí láti darí àwọn
ènìyà ni wọ́n ń fi jẹ Baálẹ̀. Láyé àtijọ́, Baálẹ̀ ló máa ń jábọ̀ bí gbogbo nǹkan ṣe ń lọ ní ìgbèríko
fún Ọba. Òun náà ló máa ń ṣètò ìṣákọ́lẹ̀ fún Ọba. Àwọn ìlú amọ́nà ló ṣábà máa ń ní Baálẹ̀ láyé
àtijọ́. Ọ̀rọ̀ tàbí awuyewuye tí ó bá ju agbára rẹ̀ lọ ni yóò gbé lọ síwájú Kábíyèsí.

iii. Ọba
Láti ìgbà láéláé ni Oba ti máa ń jẹ́ olórí ìlú. Wọn kì í fi ènìyàn yẹpẹrẹ jọba ìlú. Ẹni tó ní làákàyè
tó sì lè ṣe àkóso ìlú ni wọ́n ń yàn ní Ọba nílẹ̀ Yorùbá. Òfin wà pé ẹni tí wọ́n fẹ́ fi jọba kò gbọdọ̀
ní àlébù bí àìsàn ara tàbí kó jẹ́ ẹni-Òòṣà bí aràrá, abuké, arọ, abbl. Ètò tó nípọn wà fún Ọba-jíjẹ, ó
sì ní ìgbésẹ̀ tí wọ́n máa ń tẹ̀lé kí ó bàá lè rí bó ṣe yẹ kó rí. Àwọn Afọbajẹ gbọdọ̀ béèrè lọ́wọ́ Ifá tó
jẹ́ ẹlẹ́rìí-ìpín kí ó tọ́ wọn sọ́nà kí àṣìmú má bàá wáyé. Tí Ifá bá ti júwe ẹni tí Ọba tọ́ sí, kí ìmúra
ìfọbajẹ bẹ̀rẹ̀ ní pẹrẹwu ló kù. Ọba gbọdọ̀ wà ní ìpẹ̀bí fún àsìkò kan kí ìwúyè tó lè wáyé. Iye ọjọ́ ti
Ọba gbodọ̀ wà ní ìpẹ̀bí lè yàtọ̀ láti ìlú kan sí ìkejì. Lẹ́yìn ìpẹ̀bí, ayẹyẹ ìwúyè yóò wáyé pẹ̀lú
tìlùtìfọn.

5.0. Ìsọníṣókí
Bí ìṣàkóso láti orí baálé títí tó fi dórí ọba ṣe rí láyé àtijọ́ ni ìdánilẹ́kọ̀ọ́ jẹ́ kó yéni. Àlàyé mìíràn ni
bí wọ́n ṣe ń joyè kọ̀ọ̀kan àti bí ayẹyẹ ìwúyè ṣe ń wáyé láwùjọ Yorùbá. Ó di mímọ̀ pé Ifá ni wọ́n fi
ń tọsẹ̀ ẹni tí yóò joyè láwùjọ Yorùbá.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Ṣàlàyé bí wọ́n ṣe ń fọba jẹ láwùjọ Yorùbá.
2. Ṣe àpèjúwe bí wọ́n ṣe ń ṣèlú láyé àtijọ́.

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Adéoyè, C. (2005), Àṣà àti Ìṣe Yorùbá, Ìbàdàn: University Press PLC.
Ọlájubù, O. (1978), Ìwé Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá, Ìkẹjà: Longman Nigeria Ltd.
10. Módù Kẹwàá
Iṣẹ́ Ìbílẹ̀: Iṣẹ́ Àgbẹ̀ àti Aró-dida

1.0. Ìfáárà
Iṣẹ́ ìbílẹ̀ Yorùbá ni iṣẹ́ àgbẹ̀ àti iṣẹ́ aró-dídá. Ọkùnrin ni a mọ̀ mọ́ iṣẹ́ àgbẹ̀ tó sì jẹ́ pé
obìnrin ló jẹ́ gbajúgbajà nidìí aró-dídá. Oríṣiríṣi ọ̀nà ní iṣẹ́ àgbẹ̀ pín sí, Nǹkan tó jẹ mọ́
ọ̀gbìn ni a lè pè ní iṣẹ́ àgbẹ̀ láwùjọ Yorùbá láyé àtijọ́. Oríṣiríṣi irinṣẹ́ ló rọ̀ mọ́ iṣẹ́ àgbẹ̀,
bẹ́ẹ̀ náà ló rí fún aró-dídá. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí yóò tú ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn palẹ̀ kí a fi le mọ bí ìran
Yorùbá ṣe kááràmásìkí wọn sí.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

A fẹ́ kí akẹ́kọ̀ọ́ lè ṣàlàyé bí iṣẹ́ àgbẹ̀ àti aró-dídá ṣe jẹ́ pàtàkì láwùjọ Yorùbá. Akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè sọ
ìwúlò àwọn iṣẹ́ ìbílẹ̀ méjèèjì wọ̀nyí, pàápàá, irinṣẹ́ tí wọ́n ń lò fún wọn. Wọn yóò sì lè sọ ìyàtọ̀ bí
wọ́n ṣe ń ṣe wọ́n láyé àtijọ́ àti lode-òní.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Irinṣẹ́ wo ni wọ́n ń lò fún aró-dídá?
2. Ṣàlàyé méjì nínú ohun ọ̀gbìn.

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
i. Iṣẹ́ Àgbẹ̀
Iṣẹ́ tó gbajúgbajà tó tún lókìkí ni àgbẹ̀ jẹ́ láwùjọ Yorùbá. Tọkùnrin tobìnrin ló le jẹ́ àgbẹ̀, ó kàn jẹ́
pé ọkùnrin ló pọ̀ jù nínú rẹ̀ ni. Yípo ọdún ni wọ́n máa ń ṣiṣẹ́ àgbẹ̀, ìbáà jẹ́ ìgbà òjò, ẹ̀ẹ̀rùn tàbí
ìgbà ọyẹ́, Kò sí ìgbà tí iṣẹ́ yìí kò lè wáyé, ó wà lọ́wọ́ nńkan tí wọ́n bá fẹ́ ṣe. Oríṣiríṣi iṣẹ́ àgbẹ̀ ló
wà:

Iṣẹ́ àgbẹ̀ aládàá-ńlá

Iṣẹ́ àgbẹ̀ alárojẹ
Iṣẹ́ àgbẹ̀ àbọ̀ṣẹ́

Iṣẹ́ àgbẹ̀ aládàá-ńlá ni àwọn àgbẹ̀ oníkòkó, olóbì, oníkọfí, onírọ́bà, ẹlẹ́pà, olóko-àgbàdo-ńlá,
onírẹsì, abbl. Lẹ́yin odún mẹ́rin sí márùn-ún ni àgbẹ̀ oníkòkó yóò to lè máa kórè nǹkan ọ̀gbìn
rẹ̀.Ìtọ́jú tó péye sì gbọdọ̀ wà fún kòkó kí fárífárí má bàá pa á, kí ó má bàá rì, àti kí àfomọ́ má bàá
pa á. Wọn gbọdọ̀ máa roko sí i déédé kí igbó má bàá kún bò ó. Wọn gbọdọ̀ máa fin in ní oògùn
nígbà òjò kí èso kòkó má bàá rì, bẹ́ẹ̀ ni wọ́n gbọdọ̀ máa gé àfòmọ́ orí kòkó kí ó má bàá pa á lára.
Tí èso kòkó bá pọ́n ni wọn yóò ká a, wọn yóò pa á láti yọ ọmọ (kóró) inú rẹ̀ jade. Lẹ́yìn èyí ni
wọn yóò bà á fún ọjọ́ mẹ́ta kí wó́n tó sa á fún bí ọ̀sẹ̀ kan àti ààbọ̀ kí wọn tó lọ tà á. Obì nítirẹ̀, kí
wọ́n roko sí i fún bí ọdún márùn-ún sí mẹ́fa kó tó bẹ̀rẹ̀ síí so. Ọjọ́ tí wọ́n bá ká obì náà ni wọn
yóò yọ ọ́ nínú apópó rẹ̀ ti wọn yóò sì tà á. Wàhálà obì kò pọ̀ bí ti kòkó. Àrojẹ kì í ṣe oko dídá
rẹpẹtẹ. Nǹkan jíjẹ bí iṣu, kókò, gbáàgúdá, erèé, ọ̀gẹ̀dẹ̀ àti nǹkan pẹ́ẹ́pẹ̀ẹ̀pẹ́ ló wà fún. Oko etílé ni
ti àgbẹ̀ àbọ̀ṣẹ́, nígbà tí àgbẹ̀ bá dé láti oko tàbí lọ́jọ́ tí kò bá lọ sóko, kí ó lè máa rí nńkan fọwọ́ pa
lásán ni. Nǹkan ọ̀gbìn kì í pọ̀ níbẹ̀ rárá, nǹkan jíjẹ́ ni, kì í sí igi owó bí i kòkó, obì tàbí kọfí níbẹ̀.
Iṣẹ́ àgbẹ̀ ti di èyí tí wọ́n ń lo ẹ̀rọ ìgbàlódé fún lode-òní. Ẹni tí kò bá lówó dáadáa kòlè dáwọ́ lé e.

Irin Iṣẹ́:Àwọn irinṣẹ́ tí wọ́n ń lò ni ọkọ́, àdá, akọ́rọ́, agbọ̀n, ẹní, agbada abbl. Lákòótán, iṣẹ́ àgbẹ̀
jẹ́ èyí tó ń mú owó wọlé fún àwọn tó mọ̀ nípa rẹ̀ dáadáa, tí wọ́n sì ń tẹ̀lé ìlànà bí ó ṣe yẹ kí wọ́n ṣe
é.

ii. Aró-dídá
Aró-dídá kò nira bí iṣẹ́ àgbẹ̀. Àwọn obìnrin ló máa ń ṣe e. Ẹni tó ń ṣiṣẹ́ yìí gbọdọ̀ wá ibi tó
gbààyè dáadáa tí yóò lè gbé ìkòkò tó tóbi sí. Láyé àtijó, ewé ẹ̀lú ni wọn yóò gún dáadáa, wọ́n á
dà á sínú ìkòkò, wọn yóò sì bu omi sí I láti rẹ ẹ́ fún ọjọ́ díẹ̀ kó bàá lè toró sínú omi. Inú rẹ̀ ni wọ́n
ń rẹ aṣọ tí wọ́ fẹ́ pa láró sí, ibẹ̀ náà ni wọ́n ń rẹ ìkọ́-òwú sí kí ó lè dúdú dáadáa.

5.0. Ìsọníṣókí
Iṣẹ́ àgbẹ̀ àti iṣẹ́ aró-dídá jẹ́ iṣẹ́ tó gbayì láwùjọ Yorùbá. Àwọn iṣẹ́ méjèèjì wọ̀nyí ló jẹ́
kòṣeémánìn-ín láwùjọ. Àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí ni wọ́n ti ń lo ẹ̀rọ ìgbàlódé fún kí àyípadà rere lè dé bá
wọn. Àwọn kan sì ń lo irinṣẹ́ ayé àtijọ́ nítorí ọ̀wọ́n owó. Àwọn iṣẹ́ méjèèjì ló ń pèsè fún àwùjọ.

6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe

1. Dárúkọ irinṣẹ́ àgbẹ̀ márùn-ún. kí o sì sọ bí wọ́n ṣe ń lò wọ́n
2. Báwo ni wọ́n ṣe ń dá aró?

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Ògúnbọ̀wálé, P. (1966), Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá. Ìbàdàn: Oxford University Press.
Adéoyè, C. (2014). Àṣà àti Ìṣe Yorùbá, Ìbàdàn: University Press Ltd.
11. Módù Kọkànlá
Iṣẹ́ Epo-fífọ̀ àti Gaàrí-yíyan

1.0. Ìfáárà
Iṣẹ́ àbáláyé ni epo-fífọ̀ àti gaàrí yíyan láwùjọ Yorùbá, wọ́n sì jẹ́ iṣẹ́ tó gbajúmọ̀ tó lóòrìn
láàrin àwọn iṣẹ́ ìbílẹ̀ yòókù. Iṣẹ́ méjèèjì wọ̀nyí ló jẹ́ pé àwọn obìnrin ló ń ṣe kòkáárí wọn láti
ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀. Nǹkan gbòógì tí wọ́n ń lò láti ṣe epo ni igi ọ̀pẹ, tí igi ẹ̀gẹ́ sì jẹ́ èyí tí wọ́n ń lò fún
gaàrí. Epo-fífọ̀ àti gaàrí-yíyan máa ń gbà tó ọ̀sẹ̀ kan dáadáa tàbí kó lé díẹ̀. Iṣẹ́ méjèè wọ̀nyí ló
ń mú owó wọlé, bẹ́ẹ̀ náà ló ń pèsè oúnjẹ fún àwọn tó ń ṣe wọ́n àti mọ̀lẹ́bí wọn.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

Akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè ṣàlàyé bí wọ́n ṣe ń fọ epo àti bí wọ́n ṣe ń yan gaàrí. Ìwọ yóò mọ ìyàtọ̀ díẹ̀
tó ti dé bá àwọn iṣẹ́ ìbílẹ̀ méjèèjì wọ̀nyí. Akẹ́kọ̀ọ́ yóò sì tún mọ̀ pé kì í ṣe gbogbo ọ̀pẹ ni
wọ́n lè fi ṣe epo. Gbogbo àwọn irinṣẹ́ tí wọ́n ń lò fún àwọn iṣẹ́ méjèèjì ni yóò di mímọ̀
fún akẹ́kọ̀ọ́.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Ṣàlàyé bó ṣe jẹ́ pé kì í ṣe gbogbo ọ̀pẹ ni wọ́n fi ń ṣe epo.
2. Dárúkọ àwọn irinṣẹ́ tí wọ́n fi ń yan gaàrí àti bí wọ́n ṣe ń lò wọ́n.

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
i. Epo-fífọ̀
A kò lè sọ̀rọ̀ epo láìfì ti igi ọ̀pẹ ṣe. Oríṣi ọ̀pẹ méjì ló wà, ọ̀pẹ epo àti ọ̀pẹ-ifá. Wọn kì í fi ọ̀pẹ-ifá
ṣepo nítorí pé epo náà yóò máa ru. Ọ̀pẹ ló ń so ẹyìn. Wọn kì í sọ pé ọ̀pẹ so, dípò bẹ́ẹ̀, wọ́n á ní
ọ̀pẹ ladi (la odi). Tí odi ẹyìn bá ti pọ́n lórí ọ̀pẹ, akọ̀pẹ ni yóò gun ọ̀pẹ láti kọ ẹyìn pẹ̀lú igbà rẹ̀.
Igbà lè jẹ́ ọkẹrẹ tàbí ọ̀pàkà. Ọkẹrẹ kì í yá láti gun ọ̀pẹ ṣùgbọ́n ààbò tó ń fún akọ̀pẹ pọ̀ ju ti ọ̀pàkà
lọ. Bí akọ̀pẹ ṣe ń kọ ẹyìn ni wọn yóò má ru odi ẹyìn lọ sí bawò, ibẹ̀ ni akọ̀pẹ yóò ti ṣá ẹyìn kúrò
lára odi rẹ̀. Lẹ́yìn èyí, wọn yóò bò ó pẹ̀lú imọ̀ ọ̀pẹ fún ọjọ́ mẹ́ta sí mẹ́rin kí ó bàá lè rọ̀ dáadáa fún
ṣíṣí kúrò lára ṣọṣọ-ẹyìn.

Tí wọ́n bá ṣí ẹyìn tán, wọ́n á rù ú wá sí ẹbu níbi tí wọn yóò ti fọ̀ ọ́ ṣe epo. Wọ́n á kó ẹyìn sínú
ìkòkò ńlá tàbí gorodóòmù. Wọ́n á bu omi sí i, wọ́n á gbé e sórí iná láti sè é fún bi wákàtí mẹ́ta sí
mẹ́rin. Tí ẹyìn bá jinná, wọ́n yóò dà á sínú odó láti gún un tàbí kí wọ́n máa fi ẹsẹ̀ tẹ̀ ẹ́ fún ọgbọ̀n
ìṣẹ́jú. Lẹ́yìn gígún tàbí títẹ ẹyìn, wọ́n yóò dà á sínú ẹkù tí wọn pọn omi sí. Bí wón ṣe ń fọ̀ ọ́ ni
wọn yóò máa kóèyí tó ki lọ̀kọ̀tì, tí wọn yóò máa dà á sínú ìkòkò tàbí àgbá tó wà lórí iná láti sè é
fún ìgbà pípẹ́. Kí wọ́n tó kúrò nínú ẹkù, wọ́n á yọ èkùrọ̀ àti ihá sí ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, wọ́n á sì gbọ́n omi inú
ẹkù sí ibi tí kò ti ní rí ààyè ṣàn lọ. Tó bá tó bí ọjọ́ mẹ́ta, omi yìí yóò ti di, wọ́n yóò kó o lọ sílé láti
lẹ̀ ẹ́ mọ́ ògiri tàbí kí wọn lẹ̀ ẹ́ mọ́ ara àwọn ọ̀pá tí wọ́n ti pèsè sílẹ̀ Èyí ni wọ́n ń pè ní ṣùgùdù tàbí
ògùnṣọ̀. Tó bá gbẹ, wọn yóò máa fi tanná tàbí dáná.
Èyí tó ki tí wọ́n dà sórí iná ni wọn yóò sè dáadáa tí epo yóò fi léfòó sórí omi. Wọ́n á ré/yọ epo
kúrò lórí omi, wọ́n á ṣẹ̀ṣẹ̀ tún epo náá sè dáadáa. Ó ti di epo nìyẹn. Wọ́n á padà sídìí àgbá tí wọ́n
ti ré epo láti yọ ìkẹ̀tẹ́. Dúdú ni àwọ̀ ìkẹ̀tẹ́, wọ́n máa ń fi òun náà jẹ iṣu.

Nǹkan-èlò fún Epo-fífọ̀

Àwọn nǹkan-èlò tí wọ́n fi ń fọ epo ni:

Ọ̀pẹ
Igbà (ọkẹrẹ àti ọ̀pàkà)
Odó
Ẹkù
Ìkòkò/àgbà/gorodóòmù
Bawò
Odi-ẹyìn
Omi
Iná
Ẹbu
Àáké

Tí gbogbo àwọn nǹkan tí a tò sókè yìí bá ti pésẹ̀, iṣẹ́ epo-fífọ̀ yóò bẹ̀rẹ̀ ní pẹrẹwu.

ii. Gaàrí-yíyan
Gaàrí-yíyan wọ́pọ̀ níl;ẹ̀ Yorùbá. Wọ́n á wú ẹ̀gẹ́, wọ́n á rin ín lórí gérétà. Láyé òde-òní, ẹ̀rọ
ìgbàlódé ni wọ́n fi ń rin ẹ̀gẹ́. Wọ́n á kó o sínú apẹ̀rẹ̀ di ọjọ́ kejì kí ó lè ro omi. Wọ́n á kó o sínú
ṣaka, wọ́n á dì í lẹ́nu dáadáa, wọ́n á wá di ẹrù tó wúwo lé e lórí fún ọjọ́ mẹ́ta sí mẹ́rin kí ó bàá lè
wami dànù, àti pé kí ó lè kan dáadáa tí wọn bá yan án tán. Wọ́n á kó o sórí ajọ̀ láti jọ̀ ọ́. Lẹ́yìn
èyí, wọ́n á kó o sínú agbada tí wọ́n dáná sábẹ́ rẹ̀. Wọ́n á bẹ̀rẹ̀ síí yan án títí tí yóò fi gbẹ. Wọ́n á
kó o kúrò nínú agbada. Gaàrí ti dé nìyẹn.

Nǹkan-èlò fún Gaàrí-yíyan

Ọkọ́
Àdá
Gérétà
Ajọ̀
Agbada
Ìgbakọ
Ṣaka

5.0. Ìṣọníṣókí
Bí wọ́n ṣe ń fọ epo àti bí wọ́n ṣe ń yan gaàrí la sọrọ lórí rẹ̀. A mẹ́nuba àwọn irinṣẹ́ tí wọ́n ń lò fún
wọn. Ìyàtọ̀ díẹ̀ ti dé bá àwọn iṣẹ́ ìbílẹ̀ méjèèjì wọ̀nyí. Tọkùnrin tobìnrin ló ń kópa nínú àwọn iṣẹ́
méjèèjì.
6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe
1. Ṣàlàyé lẹ́kùn-ún rẹ́rẹ́ bí wọ́n ṣe ń fọ epo.
2. Ṣe àpèjúwe ìyàtọ̀ tó dé bá bí wọ́n ti ń yan gaàrí láyé àtijọ́ àti lode-òní.

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Ọlájubù, O. (1978), Ìwé Àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá, Ìkẹjà: Lonman Nigeria Ltd.
Dáramọ́lá, O. àti A. Jeje. (2014), Àwọn Àṣà àti Òrìṣà Ilẹ̀ Yorùbá, Ìbàdàn: Oníbọn-Òjé Press.
12. Módù Kejìlá
Ìranraẹnilọ́wọ́: Àáró, Àjọ-dídá àti Èésú

1.0. Ìfáàrà
Àṣà tó rinlẹ̀ ni ìranraẹnilọ́wọ́ ní àwùjọ Yorùbá. Àáró, àjọ àti èésú jẹ́ ọ̀nà tí àwọn Yorùbá ń gbà
ran ara wọn lọ́wọ́ láyé àtijọ́, a sì ń rí i díẹ̀díẹ láyé òde-òní. Ó jẹ́ àṣà tó ń mú ìlọsíwájú bá àwùjọ
àṣùwàdà ènìyàn láìsí ìnira. Òótọ́ àti ìfọkàntán ni àwọn to ń ṣe é ń fi bá ara wọn lò.

2.0. Èròǹgbà àti Àfojúsùn

A fẹ́ kí akẹ́kọ̀ọ́ mọ bí àṣà ìraraẹnilọ́wọ́ ṣe gbilẹ̀ láwùjọ Yorùbá sí láyé àtijọ́ àti ìyàtọ díẹ̀ tó ti dé bá
a lode-òní. Akẹ́kọ̀ọ́ á lè mọ̀ pé ẹni tó lóòótọ́ tí wọ́n lè fọkàn tán ló lè lọ́wọ́ nínú ọ̀nà ìraraẹnilọ́wọ́
láwùjọ Yorùbá.

3.0. Ìbéèrè Ìṣáájú

1. Sọ ìyàtọ láàrin èésú àti àjọ.
2. Mẹ́nuba irúfẹ́ àwọn ènìyàntó lè ṣe àáró.

4.0. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Àáró
Àáró jẹ́ àṣà tí àwọn Yorùbá fi ń ran ara wọn lọ́wọ́ láyé àtijọ́. Gbogbo oníṣẹ́ ìbílẹ̀ ló máa ń lo
àáró.ì bá à jẹ́ ọkùnrin tàbí obìnrin. Àwọn tó ń ṣe àáró gbọdọ̀ ní agbára láti ṣiṣẹ́ bákan náà. Àwọn
tó ń ṣàááró lè tó mẹ́ta, mẹ́rin tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ,ọjọ́ kọ̀ọ̀kan ni wọn yóò máa fi lọ sóko ọmọ ẹgbẹ́ wọn.
Ẹni tí àáró bá kàn yóò wá oúnjẹ fún àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ yòókù. Báyìí ni wọn yóò máa ṣe títí tí yóò fi
kárí.

Àjọ
Àṣà yìí jẹ́ èyí tó nípọn díẹ̀ nítorí ó la owó lọ, fún ìdí èyí, ènìyàn gbọdọ̀ ní ẹ̀mí ìfọkàntán dáadáa kí
ó tó lè gbé owó rẹ̀ sílẹ̀ fún ẹnìkan láti máa tọ́jú. Ó lè jẹ́ ìparí ọdún ni wọn yóò tó kó àjọ lọ́wọ́ ẹni
tí wọ́n ń dá a sí. Ọjọ́ kan náà náà ni àjọ yóò parí, tí gbogbo wọn yóò sì kó nǹkan tí wọ́n bá dá.

Èésú
Èésú náà ní ọ̀rọ̀ owó nínú. Ẹnìkan ni yóò máa gba owó sọ́wọ́. Tí wọ́n bá ti dá a, wọn yóò kó o
fún ẹnìkan títí yóò fi kárí. Ìdí rèé tí wọ́n fi ń pa á lówe pé ẹni èsúsú ba torí ẹ̀ tú, kò ní bá wọn
dábàá àkógbẹ̀yìn.

Lákòótán, àwọn ọ̀nà tí àwọn Yorùbá ń gbà ran ara wọn lọ́wọ́ tó fi ń dẹ̀ wọ́n lọ́rùn láti gbé nǹkan
ribiribi ṣe láyé àtijọ́ nìyí.

5.0.Ìsọníṣókí
Ọ̀nà tí àwọn Yorùbá ń gbà ran ara wọn lọ́wọ́ láyé àtijọ́ ni àáró, àjọ àti èésú. Ilé ìfowópamọ́
ìgbàlódé sì ti ń gba ipò àjọ àti èésú báyìí, àfi ọ̀dọ̀ àwọn aláròóbọ̀ nínú ọjà ló wọ́pọ̀ sí báyìí.
6.0. Iṣẹ́ Ṣíṣe
1. Kọ àròkọ kíkún lórí àáró.
2. Ṣe ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé lórí èésú àti àjọ, kí o sì sọ ìyàtọ̀ tó ń dé bá wọn lóde-òní.

7.0. Ìwé Ìtọ́kasí

Dáramọ́lá, O. àti A. Jeje (2014) Àwọn Àṣà àti Òrìṣà Ilẹ̀ Yoùbá. Ìbàdàn: Oníbọn-Òjé Press.
Ọlájubù, O. (1978) Ìwé àṣà Ìbílẹ̀ Yorùbá. Ìkẹjà: Longman Nigeria Ltd.

13. Módù Kẹtàlá

Àgbéyẹ̀wò Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Kínní sí Ìkẹrin

1.0. Ifáárà
Àgbéyẹ̀wò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kínní títí déì kẹrin ni a óò sọ̀rọ̀ lé lórí, àṣà ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe, àṣà àrídìmú láwùjọ
Yorùbá, ìṣẹ̀ṣe ajẹmáyẹyẹ, ajẹmọ́bọ lórí ọdún ìbílẹ̀, ìṣẹ̀ṣe ajẹmórin ìbílẹ̀ àti ìṣẹ̀ṣe ajẹm-éré-mọdé.
Gbogbo ẹ̀yà lágbàáyé ló ni àṣà tí wọ́n ń tẹ̀lé tó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí atọ́nà fún wọn. Bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni ẹ̀yà Yorùbá
ní tirẹ ń jẹ́ kí tèwe tàgbà wọn mọ nǹkan tó tọ́ àti tó yẹ láti ṣe. Àkóónú àṣà Yorùbá pọ̀ débi pé a lè
sọ pé kò lóǹkà. Àṣà wà látorí ìbágbépọ̀ láwùjọ títí tó fi dórí ìgbéyàwó, ìsọmọlórúkọ, ẹgbẹ́, ọ̀gbà,
iṣẹ́ ìbílẹ̀, ìranraẹnilọ́wọ́, oúnjẹ, aṣọ-wíwọ̀, ìtọ́jú ara-ẹni tàbí oge-ṣíṣe, ẹ̀kọ́-ilé, abbl. Yàtọ̀ sí pé a
sọ̀rọ̀ lórí mélòó kan nínú kọ́ọ̀sì yìí, ìyànjú yóò wáyé láti pín gbogbo wọn sí ìsọ̀rí méjì tí a lè pè ní
àṣà ajẹmọ́ṣẹ̀ṣe àti àṣà àrídìmú. Nínú ìdánilẹ́kọ̀ó yìí, a ti ṣàlàyé nǹkan tí ìsọ̀rí kọ̀ọ̀kan jẹ́, kí wọn
bàá lè yé mùtúmùwà dáadáa.

Nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, a ṣàlàyé lórí àṣà ajẹmáyẹyẹ àti ajẹmọ́bọ ní àwùjọ Yorùbá. Ìṣẹ̀ṣe ajẹmáyẹyẹ
ni àṣà tí kò ní ọ̀rọ̀ ẹ̀sìn tàbí ètùtù nínú. Ìṣẹ̀ṣe ajẹmọ́bọ ni a lè pè ní àṣà tó jẹmọ́ ẹ̀sìn, ètùtù, òrò, àti
awo ṣíṣe. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí jẹ́ kó yé ọ pé kì í ṣe gbogbo àṣà Yorùbá ló níí ṣe pẹ̀lú Òrìṣà bíbọ.

Orin ìbílẹ̀ pọ̀ láwùjọ débi pé bí a ṣe rí èyí tó jẹ mọ́ ayẹyẹ náà ni èyí tó wà fún àwọn Ìbọ pọ̀. Oríṣìí
ewì kan ni orin náà jẹ́ ní àwùjọ Yorùbá. Ọ̀kan-ò-jọ̀kan orin ló sì wà ní ìkáwọ́ àwọn Yorùbá.
Àmúlùúdùn ni orin jẹ́, bẹ́ẹ̀ náà ló si jẹ́ adàlúrú, ṣé orin ló kúkú ń ṣáájú ọ̀tẹ̀. Oríṣìí méjì ni a lè pín
orin Yorùbá tó jẹ́ ti àbáláye sí:

i. orin ajẹmẹ́sìn
ii. orin ayẹyẹ

Orin ajẹmẹ́sìn ni orin tí wọ́n ń kọ nídìí Òriṣà, yálá nígbà ọ̀sẹ̀ tàbí ọdún Òriṣà. Irúfẹ́ orin yìí wọ́pọ̀
láàrin àwọn Yorùbá. Orin Ọ̀sanyin ni wọ́n fi ń ṣọdún Òriṣà Ọ̀sanyin ni ilú Osùn-ún Èkìtì
(Orímóògùnjẹ́, 1986). Orin Ògún ni wọ́n ń kọ nígbà ọdún Ògún ní agbègbè Ìjerò Èkìtì
(Aládésòfi, 1986). Orin àgbọn ni wọ́n ń kọ ní Ilé-Ifẹ̀ ní àkókò ọdún Àgbọn. Àwọn Olórìṣà
Ọbàtálá náà ní orin tiwọn nídìí Òòṣà wọn.
Erémọdé tàbí eréṣùpá kún fún oríṣiríṣi ewì, ọ̀rọ̀-geere àti ewì tí àwọn Yorùbá fi ń dáni lára yá,
bẹ́ẹ̀ ni wọ́n fi ń kọ́ni lẹ́kọ̀ọ́ náà. A ti ṣàlàyé lẹ́kùn-ún-rẹ́rẹ́ lórí àlọ́-onítàn (àlọ́-àpagbè), àlọ́-àpamọ̀,
orin àlọ́ (orin-eréṣùpá) àti àrọ̀.

14. Módù Kẹrìnlá

Àgbéyẹ̀wò Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Karùn-ún sí Ìkẹjọ

1.0. Ìfáárà
Ìdanilékọ̀ọ́ karù-ún sí ìkẹjọ dá lórí ẹ̀kọ́-ilé, ìsìnkú, ìgbéyàwó àti ìsọmọlórúkọ. Ìgbàgbọ́ àwọn
Yorùbá ni pé ọmọ tí wọn kò kọ́ ni yóò gbé ilé tí wọ́n kọ́ tà. Ìdí rèé tí wọ́n fi ń sọ pé ó pọn dandan
kí òbí má máa lé owó nìkan bí kò ṣe pé kí wọ́n ṣe ojúṣe wọn lórí ìtọ́jú àwọn ọmọ wọn. Láti
kékeré ni Ìmọ̀le ti ń kọ́mọ rẹ ḷẹ́sìn. Áti inú oyún ni Yorùbá sọ pé ó yẹ kí òbí ti máa kọ́ ọmọ wọn.
A ti sọ̀rọ̀ pẹ̀lú àlàyé lórí àwọn ìgbésẹ̀ bí ẹ̀kọ́ àbínimọ́. ẹ̣̀kọ́ ìṣirò àti ẹ̣̀kọ́ erémọdé tó wà nínú ẹ̀kọ́-
ilé.

A jẹ́ kó di mímọ̀ pé ‘àwáyéèkú kan kò sí, ọ̀run nìkan làrèmọ́bọ̀; kò sẹ́ni tí kò níí kú, tóko baba rẹ̀
kò níí dìgbòrò’. Yorùbá kì í banújẹ́ lórí ikú, àfi tó bá jẹ́ pé ọmọdé tàbí ọ̀dọ́ ló kú. Òkú ẹ̀kọ àti
àmàlà, ìdùnnú àti ayẹyẹ ni wọ́n ka òkú àgbà sí. Oríṣiríṣi ikú tó ń pa ẹ̀dá tí a mẹ́nubà ni, òkú àgbà,
òkú ọmọdé, òkú ọ̀dọ́, òkú abínúkú, òkú ẹni tí Òrìṣà/Ìbọ pa, òkú aboyún, òkú adẹ́tẹ̀, òkú abuké,
òkú Ọba àti òkú Ọdẹ.

Ni ti ìgbéyàwó, a jẹ́ ká mọ̀ pé, nílẹ̀ Yorùbá, ọkùnrin ló máa ń ṣètò láti ní ẹbí. Nǹkan tí a ní lọ́kàn
ni pé ọkùnrin ló ń wá ìyàwó, kì í ṣe obìnrin ló ń wá ọkọ. Èto ìgbéyàwó ní ìgbésẹ̀ tó mọ́yán lórí, ó
sì wà ní ṣísẹ̀-ǹ-tẹ̀lé; ìfojúsóde, alárinà, ìdẹ̀giri, ìjọ́hẹ̀n, ìtọrọ-ọmọ, ìdána àti ayẹyẹ ìgbéyàwó.
Ọmọkùnrin tí kò tíì ní ìyàwó ni wọ́n ń pè ní àpọ́n. Gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ àwàdà, oríṣi àpọ́n mẹ́ta ló wà.
Èkínní ni àpọ́n mo ń wòye (ọmọkùnrin tó ń wóbìnrin tó wù ú), èkejì ni àpọ́n mo róye (ọmọkùnrin
tó rẹ́ni tó wù ú) àti àpọ́ ṣa-n-ko (ọmọkùnrin tí kò ní ìyàwó, tí kò sì ní in lọ́kàn láti ní). Ọmọkùnrin
yóò máa wá obìnrin tó lè fẹ́ títí tí yóò fi rẹ́nìkan. Tó bá ti rẹ́ni tí ó wù ú, yóò wá ẹnìkan tí yóò jẹ́
alárinà. Alárinà ni ọmọkùnrin yóò máa rán sí ọmọbìnrin, tí yóò sì máa fún ọkùnrin lésì títí tí
àwọn méjèèjì yóò fi fojú kanra. Iṣẹ́ alárinà ti kásẹ̀ nílẹ̀ nìyẹn bí wọ́n bá ti fojú kan ara wọn. Ìdí
rèé tí wọ́n fi ń sọ pé bí aya bá ti mojú ọkọ tán, alárinà a yẹ̀ba.
A rí i pé orúkọ ṣe pàtàkì, ìdí rèé tí ẹnikọ̀ọ̀kan ṣe ń ní orúkọ tirẹ. Ìsọ̀rí bíi mẹ́ta ni a lè pín orúkọ sí:
àwọn náà ni orúkọ àbísọ, orúkọ àmútọ̀runwá àti oríkì. Láyé àtijọ́, ọjọ́ keje ni wọ́n ń sọ ọmọbìnrin
lórúkọ, ọjọ́ kẹsàn-án ni ti ọmọkùnrin, tí ọjọ́ kẹjọ sì jẹ́ ti àwọn ìbejì. Èyí kò rí bẹ́ẹ̀ mọ́ láyé òde-òní,
ọjọ́ kẹjọ ni gbogbo ọmọ. Ní ọjọ́ ìsọmọlórúkọ, ọ̀pọ̀ èròjà tẹ́nu ń jẹ ní wọn yóò kó sílẹ̀ láti wúre fún
ọmọ tuntun. Lára àwọn èròjà náà ni: ìrèké, ataare, àádùn, omi, iyọ̀, ọ̣̀bẹ, oyin, orógbó àti epo. A
sì sọ ọ́ di mímọ̀ pé ọ̣̀kọ̀ọ̀kan nínú àwọn èròjà wọ̀nyí ló ní àrokò tí wọ́n ń pa fún ìgbé-ayé ọmọ
tuntun náà.

15. Módù Kẹẹ̀ẹ́dógún

Àgbéyẹ̀wò Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Kẹsàn-án sí Ìkejìlá

1.0. Ìfáárà
Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kẹsàn-án dé ìkejìlá dá lórí oyè-jíjẹ; iṣẹ́ àgbẹ̀ òun aró-dídá; epo-fífọ̀ pẹ̀lú gaàrí-yíyan;
àti àáróàjọ títí kan èésú-dídá. Lára nǹkan tí a sọ ni oyè-jíjẹ láwùjọ Yorùbá láti ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀. Nínú
ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, oyè-jíjẹ bẹ̀rẹ̀ láti orí olórí ẹbí tàbí tí a tún lè pè ní Mọ́gàjí níbòmìíràn, tó fi dórí
Baálẹ̀, Ìjòyè àti Ọba ìlú. Láyé àtijọ́, kí wọn tó fi ẹnikẹ́ni joyè tàbí sí ipò aláṣẹ, wọn yóò dá gbé Ifá
sí i kí wọnbaà lè mú ẹni tí yóò ṣe ìlú láǹfààní . Èyí tó pọn dandan lóde-òní ni ti Ọba, láti béèrè
lọ́wọ́ Ifá kí wọn tó yan Ọba.

Iṣẹ́ àgbẹ̀ àti aró-dídá la tún ṣàlàyé dáadáa nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tó kọjá. Ọkùnrin ni a mọ̀ mọ́ iṣẹ́ àgbẹ̀
tó sì jẹ́ pé obìnrin ló jẹ́ gbajúgbajà nidìí aró-dídá. Oríṣiríṣi ọ̀nà ní iṣẹ́ àgbẹ̀ pín sí, Nǹkan tó jẹ mọ́
ọ̀gbìn ni a lè pè ní iṣẹ́ àgbẹ̀ láwùjọ Yorùbá láyé àtijọ́. Oríṣiríṣi irinṣẹ́ ló rọ̀ mọ́ iṣẹ́ àgbẹ̀, bẹ́ẹ̀ náà ló
rí fún aró-dídá. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí ti tú ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn palẹ̀ kí o fi le mọ bí ìran Yorùbá ṣe
kááràmásìkí wọn sí.

Ó hàn gbangba nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí pé iṣẹ́ àbáláyé ni epo-fífọ̀ àti gaàrí-yíyan láwùjọ Yorùbá, wọ́n
sì jẹ́ iṣẹ́ tó gbajúmọ̀, tó lóòrìn láàrin àwọn iṣẹ́ ìbílẹ̀ yòókù. Iṣẹ́ méjèèjì wọ̀nyí ló jẹ́ pé àwọn
obìnrin ló ń ṣe kòkáárí wọn láti ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀. Nǹkan gbòógì tí wọ́n ń lò láti ṣe epo ni igi ọ̀pẹ, tí igi
ẹ̀gẹ́ sì jẹ́ èyí tí wọ́n ń lò fún gaàrí. Epo-fífọ̀ àti gaàrí-yíyan máa ń gbà tó ọ̀sẹ̀ kan dáadáa tàbí kó lé
díẹ̀. Iṣẹ́ méjèèjì wọ̀nyí ló ń mú owó wọlé, bẹ́ẹ̀ náà ló ń pèsè oúnjẹ fún àwọn tó ń ṣe wọ́n àti
mọ̀lẹ́bí wọn.

Àṣà ìranraẹnilọ́wọ́ dá lórí àáró, àjọ àti èésú láwùjọ Yorùbá, ó jẹ́ ọ̀nà tí àwọn Yorùbá ń gbà ran ara
wọn lọ́wọ́ láyé àtijọ́, a sì ń rí i díẹ̀díẹ láyé òde-òní. Ó jẹ́ àṣà tó ń mú ìlọsíwájú bá àwùjọ àṣùwàdà
ènìyàn láìsí ìnira. A rí i dájú pé òótọ́ àti ìfọkàntán ni àwọn to ń ṣe é ń fi ń bá ara wọn lò.

Ìgúnlẹ̀
Ní báyìí, tí a ti wakọ̀ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yì́́í́ gúnlẹ̀, tí o sì ti kà á dáadáa ní àkàyé àti àkàgbádùn gẹ́gẹ́ bí
èrò mi, àdúrà mi fún ọ ni pé; Àṣeyè lo ó ṣe o, nítorí pé àṣeyè ni alákàn ń ṣepo.
IRE O!