4th INTERNATIONAL NOWRUZ

CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

THE BOOK OF FULL TEXTS

V O L U M E -II

EDITORS
Prof. Dr. Ramazan GAFARLI
Dr. Mustafa Latif EMEK

I S B N : 978-625-7636-30-8
 4TH INTERNATIONAL
NOWRUZ CONFERENCEN
ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021
Karabagh, Azerbaijan

THE BOOK OF FULL TEXTS

VOLUME-II

EDITORS
Prof. Dr. Ramazan GAFARLI
Dr. Mustafa Latif EMEK

All rights of this book belong to ISPEC Publishing House

Authors are responsible both ethically and jurisdically
ISPEC Publications - 2021©
Issued: 10.04.2021

ISBN: 978-625-7636-30-8
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

CONGRESS ID
CONGRESS TITLE

4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

DATE AND PLACE

March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ORGANIZATION

Economic Development and Social Research Institute

Azerbaijan National Academy of Sciences
ORGANIZING COMMITTEE
Prof. Dr. Akademik Muhtar İMANOV Assoc. Prof. Dr. Ruslan ABDULLAYEV
Prof. Dr. Ramazan GAFARLI Assoc. Prof. Dr. Kemale KARIMOVA
Prof. Dr. Mustafa TALAS Assoc. Prof. Dr. Hakkı ÇİFTÇİ
Assoc. Prof. Dr. Nizami MURADOĞLU Assoc. Prof. Dr. Gönül SAMEDOVA
Assoc. Prof. Dr. Aziz ALEKBERLİ Assoc. Prof. Dr. Firuza SİBGAYEVA
Prof. Dr. Mahire HÜSEYNOVA Dr. Tenzile RÜSTEMHANLI
Prof. Dr. Necati DEMİR Dr. Terane NAGIYEVA
Prof. Dr. Hacer HUSEYINOVA Dr. Sevinç KAMBEROVA
Prof. Dr. Alfiye YUSUPOVA Dr. Meftun İSMAYILOV
Prof. Dr. Firdaus KHİSAMİTDİNOVA Elvan CAFEROV
Prof. Dr. Gülzar İBRAHİMOVA Zöhre FERECOVA
Prof. Dr. Muntazir MEHDI Gulgına ŞAMSUTDİNOVA

PARICIPANT COUNTRIES
( Turkey - 45 )
( Azerbaijan, Bulgaria, Hungary, Australia, Ukraine,
Pakistan, Lebanon, Uzbekistan, Romania,
USA, Russia, India, China - 139 )

Total Accepted Article:184

Total Rejected Papers: 33
 ORGANIZING COMMITTEE

Honorary President of the Congress (Azerbaijan)

Director of the AMEA Folklore Institute
Prof. Dr. Akademik Muhtar İMANOV

CHAIRMAN OF THE ORGANIZING BOARD (Azerbaijan)

President of AMEA Folklore Institute, Dede Korkut Branch and Dede Korkut
Magazine
Prof. Dr. Ramazan GAFARLI

ORGANIZING COMMITTEE PRESIDENT (Turkey)

Nigde Omer Halisdemir University
Prof. Dr. Mustafa TALAS

ORGANIZING BOARD MEMBER (Azerbaijan)

Head of Education Branch of AMEA Folklore Institute
Assoc. Prof. Dr. Nizami MURADOĞLU

ORGANIZING BOARD MEMBER (Azerbaijan)

AMEA Folklore Institute. Deputy
Assoc. Prof. Dr. Aziz ALEKBERLİ

CHAIRMAN OF THE CONGRESS SCIENCE COMMITTEE (Azerbaijan)

Dean of the Faculty of Philology of Azerbaijan State Pedagogical University
Prof. Dr. Mahire HÜSEYNOVA
 SCIENCE CONGRESS PRESIDENT (Turkey)
Gazi University
Prof. Dr. Necati DEMİR

ORGANIZING BOARD MEMBER

Azerbaijan State Pedagogical University, Faculty of Philology
Prof. Dr. Hacer HUSEYINOVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Kazan Federal University of Tatarstan
Prof. Dr. Alfiye YUSUPOVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Russian Bashkortostan Academy of Sciences
Prof. Dr. Firdaus KHİSAMİTDİNOVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Baku Eurasia University Vice Rector
Prof. Dr. Gülzar İBRAHİMOVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Pakistan University of Modern Languages
Prof. Dr. Muntazir MEHDI

ORGANIZING BOARD MEMBER

Azerbaijan National Academy of Sciences, Linguistic Institute
Assoc. Prof. Dr. Ruslan ABDULLAYEV
 ORGANIZING BOARD MEMBER
Ağrı İbrahim Çeçen University
Assoc. Prof. Dr. Kemale KARIMOVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Cukurova University
Assoc. Prof. Dr. Hakkı ÇİFTÇİ

ORGANIZING BOARD MEMBER

Azerbaijan State Pedagogical University
Assoc. Prof. Dr. Gönül SAMEDOVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Tatarstan Kazan Fedaeral University
Assoc. Prof. Dr. Firuza SİBGAYEVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Azerbaijan National Academy of Sciences, Literature Institute
Dr. Tenzile RÜSTEMHANLI

ORGANIZING BOARD MEMBER

Azerbaijan State Pedagogical University
Dr. Terane NAGIYEVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Ganja State University
Dr. Sevinç KAMBEROVA
 ORGANIZING BOARD MEMBER
Vice Rector of Nakhchivan State University
Dr. Meftun İSMAYILOV

ORGANIZING BOARD MEMBER

Azerbaijan State Pedagogical University
Elvan CAFEROV

ORGANIZING BOARD MEMBER

Azerbaijan National Academy of Sciences, Literature Institute
Zöhre FERECOVA

ORGANIZING BOARD MEMBER

Bashkortostan Science Institute
Gulgına ŞAMSUTDİNOVA
 EXECUTIVE COMMITTEE

CHAIRMAN OF THE EXECUTIVE COMMITTEE

Dr. Mustafa Latif EMEK

EXECUTIVE BOARD MEMBER

Sefa Salih BİLDİRİCİ

GENERAL COORDINATOR
Elvan CAFEROV

COORDINATOR
Merve KIDIRYÜZ

PAKISTAN COORDINATOR – NUML

Prof. Dr. Muntazır MEHDI

KKTC COORDINATOR
Dr. Nigar NAĞIYEVA

BASHKORTOSTAN COORDINATOR
Gulgına ŞAMSUTDINOVA

KAZAKHSTAN COORDINATOR
Zhuldyz SAKHI

KYRGYZSTAN COORDINATOR
Cholpon SADYKOVA
 UZBEKISTAN COORDINATOR
Dilrabo ABDAZİMOVA

TATARSTAN COORDINATOR
Dinara FARDAEVA

TURKMENISTAN COORDINATOR
Atabek MAVLYANOV

RUSSIAN COORDINATOR
Valeria KOLPAKOVA
SCIENCE AND ADVISORY BOARD

Chairman of the Science Board

Prof. Dr. Necati DEMİR
Gazi University

Members

Prof. Dr. Mahire HÜSEYNOVA.

Azerbaijan State Pedagogical University

Prof. Dr. Amanbay MOLDIBAEV

Taraz State Pedagogy University

Prof. Dr. Hacer HÜSEYNOVA

Azerbaijan State Pedagogical University

Prof. Dr. Dilorom SALAHİY

Semerkant State University

Prof. Dr. Akmaral SARGIKBAEVA

Al Farabi Kazakh National University

Prof. Dr. İbrahim HAQQULOV

Uzbekistan Science Academy

 Prof. Dr. Mehmet Şükrü GÜZEL

Center for Peace and Reconcilation, Sweden

Prof. Dr. Alfiye YUSUPOVA

Kazan Federal University of Tatarstan

Prof. Dr. Firdaus KHİSAMİTDİNOVA

Russian Academy of Sciences Bashkortostan

Doç. Dr. Cholpon TOKTUSUNOVA

Kyrgiz National State University

Doç. Dr. Güray ALPAR

Retired General

Doç. Dr. Ruslan ABDULLAYEV

Azerbaijan National Academy of Sciences Institute of Linguistics

Doç. Dr. Gönül SAMEDOVA

Azerbaijan State Pedagogical University

Dr. Sirojiddinov SHUHRAT

Uzbekistan University of Language and Literature

Dr. Liliya BUSKUNBAEVA

Ufa Science Academy

 Prof. Dr. Aftondil ERKİNOV

Uzbekistan Ali Shir Nawai University of Language and Literature

Prof. Dr. Mustafa TALAS

Ömer Halisdemir University

Prof. Dr. Necati DEMİR

Gazi University

Assoc. Prof. Dr. Hakkı ÇİFTÇİ

Çukurova University

Dr. Aygun MEHERREMOVA

Baku State University

Dr. Gulshen MEHERREMOVA

Azerbaijan University of Languages

 4th International
Nowruz Conference
on Scientific Research
March 18-21, 2021
Karabagh, Azerbaijan

CONFERENCE PROGRAM
Online (with Video Conference) Presentation

ID: 841 1774 2452

Password: 626177

Participants Countries: Azerbaijan, Turkey, Bulgaria, Hungary, Australia, Ukraine,

Pakistan, Lebanon, Uzbekistan, Romania, USA, Russia, India, China
 -Opening Ceremony-
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time

1000 : 1100 0900 : 1000

Azerbaycan ve Türkiye Devlet İstiklal Marşları

Karabağ Şikestesi

Prof. Dr. Akademik Muhtar İMANOV

Honorary President of the Congress
Director of AMEA Folklore Institute

Prof. Dr. Ramazan GAFARLI

Head of Organizing Committee (Azerbaijan)
AMEA Folklore Institute

Prof. Dr. Mustafa TALAS

Head of Organizing Committee (Turkey)
Nigde Omer Halisdemir University

Prof. Dr. Necati DEMİR

Head Turkish Scientific Committee (Turkey)
Gazi University

Prof. Dr. Mahire HÜSEYNOVA

Head of the Scientific Board
Dean of the Faculty of Philology of Azerbaijan State Pedagogical University

Assoc. Prof. Dr. Güray ALPAR

Retired Major General
Head of Strategic Thinking Institute

Opening Moderator:
Dr. Mustafa LATIF EMEK
Chairman of the Institute of Economic Development and Social Researches (IKSAD)
 Hall-1, Session-1
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. A. Beril TUĞRUL

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Istanbul Technical ENERGY POLITIC IMPORTANCE OF
Prof. Dr. A. Beril TUĞRUL
University KARABAKH
THE EFFECT OF THE NAGORNO-KARABAKH
Dr. Dünya BAŞOL Batman University REGION ON ENERGY SECURITY AND
CAUCASIAN GEOPOLITICS
THE USE OF THE AGROPARK MODEL IN THE
Azerbaijan State
Lect. Farrukh Rahimov SOCIO-ECONOMIC DEVELOPMENT OF THE
Agrarian University
REGIONS AVOIDED FROM THE OCCUPATION
KARABAKH PEOPLE LIVING IN ST.
Şahnaz KAMAL Researcher
PETERSBURG IN THE XIX-XX CENTURIES
The National Museum of FROM THE HISTORY OF THE CHRISTIAN-
Dr. Ali FERHADOV
History of Azerbaijan ARMENIAN MISSIONARY IN KARABAKH
Əli Həsənov
Nakhchivan State ON THE CURRENT STATE OF KARABAKHʹS
Ülviyyə İsgəndərova
University NATURAL RESOURCE POTENTIAL
Nailə Əliyeva
 Hall-2, Session-1
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Ramazan QAFARLI

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Azerbaijan National IN THE CEREMONY SYSTEM OF TURKISH
Prof. Dr. Ramazan QAFARLI
Academy of Sciences PEOPLES - NOVRUZ
Assist. Prof. Dr. Talip THE RELATIONSHIP BETWEEN ROSE AND
Siirt University
ÇUKURLU NOWRUZ IN CLASSICAL TURKISH POETRY
Assoc. Dr. Shakir Alifoglu Azerbaijan National
NOVRUZ HOLIDAY: FROM NAME TO ESSENCE
Albaliyev Academy of Sciences
Assoc. Prof. Dr. Sevda Azerbaijan State NOVRUZ SONGS ARE CARRIERS OF ANCIENT
ABBASOVA Pedagogical University BELIEFS
Assoc. Prof. Dr. Mikail BATU Ege University JUMPING OVER FIRE AS A NOWRUZ RITUAL
Lect. Onur TOS Tarsus University AND ITS BACKGROUND
KARABAKH HOLIDAYS, THE SOUND OF
Dr. Şıxəliyeva İlahə Vaqif qızı Baku State University
NOVRUZ
Assoc. Prof. Dr. Nigar Azerbaijan National NOVRUZ TRADITIONS IN THE KARABAKH
HƏSƏNOVA Academy of Sciences REGION
Assoc. Prof. Dr. Mikail BATU NOWRUZ CELEBRATIONS IN IĞDIR AS A
Ege University
Şehriban KAYACAN CULTURAL HERITAGE
Assoc. Prof. Dr. Səbinə Azerbaijan National
NOVRUZ IN GADABAY
İSAYEVA Academy of Sciences
NOWRUZ CELEBRATIONS AS A PUBLIC
Assoc. Prof. Dr. Kadir SANCAK Gümüşhane University
DIPLOMACY ACTIVITY
OUR PRE-NOVRUZ CEREMONIES: “CHILLA”
Azerbaijan National
Assoc. Prof. Dr. Atash Ahmadli (PERIOD OF SIXTY DAYS OF WINTER) NIGHT
Academy of Sciences
AND ITS RITUAL ESSENCE
 Hall-3, Session-1
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Mahirə HÜSEYNOVA

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
THE PHENOMENON OF LABIALIZATION IN
Prof. Dr. Mahirə Nağı qızı Azerbaijan State
TURKISH LANGUAGES AND SUBSTRATE
HÜSEYNOVA Pedagogical University
REMNANTS IN ITS DIALECTS AND DIALECTS
Azerbaijan University of TURKOLOGICAL RESEARCH AND
Aytac Mehman qızı RÜSTƏMLİ
Languages CLASSIFICATION IN THE XX CENTURY
Assoc. Prof. Dr. Chinara Azerbaijan State ETHNOGRAPHIC DIALECTISMS OF THE
GAHRAMANOVA University of Economics KARABAKH DIALECT
Xalidə ŞAİQQIZI Azerbaijan National MIRACULOUS BIRTH MOTIVE IN EARLY
(MƏMMƏDOVA) Academy of Sciences LABOR AND CEREMONIAL SONGS
Azerbaijan National RESEARCH OF THE BAYATI GENRE IN THE
Dr. Elçin İmaməliyev
Academy of Sciences WORKS OF AMIN ABID
Azerbaijan National LEXICAL UNITS RELATED TO KINSHIP IN THE
Hüseynova Ülkər Elmar
Academy of Sciences LANGUAGE OF ‘’SHUHADA-NAME’’
“NOVROS TRADITIONS AND CUSTOMS OF
Assoc. Prof. Dr. Kamala Tahsin Ağrı İbrahim Çeçen
SHUSHA, THE CRADLE OF KARABAKH
KARIMOVA University
CULTURE”
ZAUR USTAJ’S WORLD OF CHILDREN AND
Azerbaijan State
Ayatkhan Ziyad (Isgandarov) THIS WORLD’S WORD Wreath ‘’GÜLLÜ’S
Pedagogical University
POEMS’’
Assist. Prof. Dr. Davut İstanbul Esenyurt NEVRUZ DAY BY ŞEHİYAR IN SERIES SALUTE
İBRAHİMOGLU University TO HEYDER BABA
University of Newcastle NOWRUZ IN MEDIA IN ARTIFICIAL AUXILIARY
Dr. Alan Reed Libert
(Australia) LANGUAGES
 Hall-4, Session-1
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. İlhamə Hacıyeva

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Azerbaijan State
Ağayev Emil Raul oğlu SHUSHA LOVE OF AZERBAIJANI ARTISTS
Pedagogical College
COLOR, CLOTHING AND DECORATIONS IN
Ankara Haci Bayram Veli
Assist. Prof. Dr. Fatma AYHAN NEVRUZ, THE COMMON CULTURE OF THE
University
TURKISH WORLD
Nakhchivan Teachers' NOVRUZ COLORS IN THE CREATION OF
Dr. Həbibə Allahverdiyeva
Institute AZERBAIJANIAN WOMEN ARTISTS
Shaki Branch of
Assoc. Prof. Dr. Murshudova NEW YEAR CELEBRATIONS IN AZERBAIJAN
Azerbaijan State
Ulduz Bashir Pedagogical University AND THE NORTH AMERICAN NATIVES
THE IMPORTANCE OF SHUSH AS A CULTURAL
Çukurova University
Assoc. Prof. Dr. Hakkı ÇİFTÇİ CAPITAL IN THE TURKISH WORLD
Res. Assist. Dr. Esen Mimar Sinan Fine Arts “EXAMINATION OF SOME CARPET PILLOW
University
BAYDEMİR (HALI YASTIK) SAMPLES IN KARS-IĞDIR
Şişli Vocational High
Lect. Lütfiye Gül GÜNDÜZ School REGION”
Azerbaijan National NOVRUZ HOLIDAY: THE EMBODIMENT OF
Mustafayeva Gülvira
Academy of Sciences OUR NATIONAL AND MORAL VALUES
FUNCTIONAL STYLES OF AZERBAIJANI
Prof. Dr. İlhamə Hacıyeva Baku State University LANGUAGE INSIDE PLACE OF FORMAL
BUSINESS STYLE
SAMANI СHARITY: OLDEST AND
Azerbaijan National
Gülxarə ƏHMƏDOVA UNFORGETTABLE
Academy of Sciences
TRADITION OF AZERBAIJAN
The Institute of
Sevinj Seyidova
Education of the CHALLENGES OF ONLINE TEACHING
Gulsabah Amirova Azerbaijan Republic
 Hall-1, Session-2
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Salide Şerifova

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Azerbaijan National
Dr. Aynurə Səfərova NOVRUZ HOLIDAY IN MUGAN REGION
Academy of Sciences
"Turkish Studies" ANCIENT NOVRUZ TRADITION WITH
Şıxəliyeva Validə
Research Laboratory HISTORICAL ROOTS
Azerbaijan National FEATURES OF THE GENRE “KARABAKH
Prof. Dr. Salide Şerifova
Academy of Sciences NOVEL”
DEVELOPMENT TRENDS OF AZERBAIJANI
PROVERBS IN MODERN TIMES: EMERGENCE
Assoc. Prof. Dr. Etibar TALIBLI Baku State University
AND VARIATION (ON THE BASIS OF
FOLKLORE SAMPLES IN KARABAKH REGION)
Assoc. Prof. Dr. Gudsıyya Azerbaijan National VOCABULARY OF FOLK MEDICINE IN
GAMBAROVA Academy of Sciences KARABAKH DIALECTS AND ACCENTS
Necmettin Erbakan THE SEMIOTIC ANALYSIS OF İLHAM ALİYEV’S
Res. Assist. Semih SÖĞÜT
University VISITS TO KARABAKH
 Hall-2, Session-2
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Assos Prof. Aynur KHALILOVA

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
THE CONCEPT OF “COUNTRY” AND “ABROAD”
Aytən Şamilova Baku State University
IN CLASSIC AZERBAIJANI LITERATURE
LOVE FOR THE MOTHERLAND AS THE MAIN
Günel ƏHMƏDOVA Baku Slavian University IDEA OF ZAYN AL-ABIDIN MARAGHAI’S NOVEL
THE TRAVEL DIARY OF IBRAHIM BEG
Assoc. Prof. Dr. Rəhilə JEYHUN HAJIBEYLI’S WORK “THE GARABAKH
Baku State University
QULİYEVA DIALECT AND FOLKLORE” AND NOSTALGIA
TEACHING OUR NATIONAL CUSTOMS AND
Safarli Nubar Tamiraz gizi Nakhchivan University TRADITIONS IN HIGHER EDUCATION
INSTITUTIONS OF NAKHCHIVAN
Sadaddinli Narmin THE IMAGE OF BOZKURD IN THE EPIC
Baku Eurasia University
Mammadrasul gizi ‘’ERGENEKON’’
KARABAKH ISSUE IN UZEYIR HAJIBEYLI’S
Assoc. Prof. Dr. Səba Namazova Ganja State University
PUBLICISTICS
Baku Eurasian
İsmayılova Jalə Musa Qızı RETURN TO KHOJALYA
University
MOTIVATION OF NAMING IN TURKISH
Xəlilli Jalə Azerbaijan National
HEROIC EPICS AS AN INDICATOR OF KHAN
Khalilli Zhala Academy of Sciences
STATUS
Nizami Ganjavi Institute
of Literature NOVRUZ – AS A TURKIC ETHNOCULTURAL
Assos Prof. Aynur KHALILOVA
Azerbaijan National PHENOMENON
Academy of Sciences
 Hall-3, Session-2
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Minakhanim NURİYEVA TEKELİ

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
CHANGED TURKISH ORIGINAL NAMES
Prof. Dr. Minakhanim Azerbaijan State
REFLECTING THE HISTORICAL LANDSCAPE
NURİYEVA TEKELİ Pedagogical University
OF KARABAKH.
REGIONAL FEATURES OF NOVRUZ
Assoc. Prof. Dr. İlhamə Cəlal qızı Azerbaijan National
TRADITIONS
(Qəsəbova) Academy of Sciences
BELIEFS AND RITUALS
OUR CULTURAL HERITAGE DESTROYED IN
Dr. Həvilova Fəxriyyə Baku State University KARABAKH
AND “THE GREAT RETURN”
Dr. Almara Vəzir qızı Nəbiyeva Baku State University INTERRELATIONS BETWEEN OF KARABAKH
Azerbaijan National RESEARCHES ABOUT HUSEYN JAVID’S
Könül Məhərrəmova Rauf qızı
Academy of Sciences WORKS IN UZBEK LITERARY CRITICISM
 Hall-4, Session-2
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Hacer HÜSEYNOVA

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
NOWRUZ AS A FESTIVAL OF PEOPLES OF THE
Zamina BABAYEVA YALÇIN Ege University
WORLD
Azerbaijan National
Assoc. Dr. Kamina HAVİLGİZİ ‘’RARE-TIME’’ OF KARABAKH
Academy
“Avey” State Historical
and Cultural Reserve
Səadət Əliyeva
“Keshikchidagh” State OUR MONUMENTS ARE WAITING FOR US
Musa Mursaquliyev Historical and Cultural
Reserve
Leyla Məmmədkərimova Mirlətif Azerbaijan National IN THE WORKS OF RUSSIAN ARTIST VV
qızı Academy of Sciences VERESHCHAGIN - SHUSHA
INSCRIPTIONS OF THE YUKHARI GOVHAR
Assoc. Prof. Dr. Habibe Azerbaijan National
AGHA MOSQUE OF SHUSHA FROM
ALİYEVA Academy of Sciences
YESTERDAY TO TODAY
Azerbaijan National PLOT AND ETIOLOGY PROBLEM IN
Elnara Amirli
Academy of Sciences AZERBAIJANI LEGENDS
Azerbaijan National CEREMONIAL FOLKLORE: WOMAN AND HER
ARZU VAQİF qızı ƏLİYEVA
Academy of Sciences PSYCHOSOCIAL SEMANTICS

COMPOSITION OF KHIDIR ILYAS BAYRAMI

Assoc. Prof. Dr. Nubar Azerbaijan National
NOVRUZ CEREMONY COMPLEX
Həkimova Academy of Sciences
AS A PART
Azerbaijan State
Prof. Dr. Hacer HÜSEYNOVA TOPONYMS OF SHUSHA
Pedagogical University
 Hall-1, Session-3
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1700 : 1930 1600 : 1830 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Sevinc Qocayeva

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
“FATHERS AND SONS” IN THE NATIONAL-
SPİRİTUAL CONTEXT IN HUSEYN JAVID’S
Aygün Zəkiyeva Baku State University DRAMATURGY
(ON THE BASIS OF THE PLAYS “MARAL” AND
“ABYSS”)
Azerbaijan National CLASSIFICATION OF FOLK SAYINGS IN THE
Dr. Günay Həsənova Mətləb qızı
Academy of Sciences INTERNET ENVIRONMENT
THE TALENT OF THE ACTOR AS A LIFE STYLE
Dr. İsmayılova Günay Arif qızı Azerbaijan University
IN “THEATRE “ BY [Link]
Assoc. Prof. Dr. Sevinc Qocayeva Baku State University CALL FOR OPTIMISM IN CLASSICS’ CREATION
Xudaverdiyeva Nərmin Siyavuş Azerbaijan National THE VERB-NOUN CORELLATION AND
qızı Academy of Sciences SYNCRETISM IN TURKIC LANGUAGES
ISA MUGANNA AND AUTOBIOGRAPHISM
Dr. Ulvi Aydin Mikayilov Baku State University LINES IN HIS “CEMETRY” (“QƏBİRİSTAN”)
NOVEL
Baku Eurasian A SONG OF NATIONAL FREEDOM IDEAS IN
Dr. Günəş Xudayarova
University TOFIK BAYRAM’S POETRY
FORMATION OF CHILDREN’S ATTITUDE TO
OUR NATIONAL VALUES IN TEACHING
Emelya Suleymanova Nakhchivan University
NOVRUZ TRADITIONS TO SMALL
SCHOOLCHILDREN
THE LIGHT OF THE UNQUENCHABLE FIRE
Assoc. Prof. Dr. Lalə Əliyeva Baku State University
CULTURAL MESSENGERS: NIZAMI GANJAVI
MEMORIAL MONUMENTS OF THE LESSER
Azerbaijan Technology
Axundova Vüsalə Aslan qızı CAUCASUS OF THE WESTERN REGION OF
University
AZERBAIJAN
 Hall-2, Session-3
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1700 : 1930 1600 : 1830 Password: 626177

MODERATOR: Assoc. Prof. Dr. Hasan ÇİFTÇİ

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Azerbaijan National
Assoc. Prof. Dr. İlhami Cəfərsoy SAINT SHUSHANIK’S SUFFERING
Academy of Sciences
Aygün Alməmmədova Azerbaijan National THE NATIONAL WEALTH OF AZERBAIJAN -
Könül Qəhramanova Academy of Sciences KARABAKH HORSES
EMOJIS AS A UNIVERSAL LANGUAGE OF
Assoc. Prof. Dr. Hasan ÇİFTÇİ Harran University
COMMUNICATION
Azerbaijan National HISTORICAL DISTORTIONS IN THE
Prof. Dr. İslam SADIQ
Academy of Sciences “KARABAGHNAME”
Azerbaijan National
Dr. Şəmsi PƏNAHOĞLU WIDE RESEARCH OF “KARABAKHNAME”
Academy of Sciences
Nakhchivan State GENERAL CHANGES OF WORDS OF FATHERS
Dr. Bilal Alarli HUSEYNOV
University (PROVEBS) IN AZERBAIJANI FOLKLORE
Azerbaijan Language
Masume Kuliyeva HOLIDAY OF OUR ANCESTORS - NEVRUZ
University
NOVRUZ, WHICH HERALDS THE ARRIVAL OF
Azerbaijan State
Prof. Dr. Dilara Karimova SPRING, HERALDS THE STRENGTH OF OUR
Pedagogical University
BROTHERHOOD
The Secondary school PECULIAR FEATURES OF KARABAKH
G.H. Abbasova
N162 of Baku NATIONAL CLOTHES
Azerbaijan National STRUCTURAL TYPES OF ADJECTIVES IN
Dr. Kubra Guliyeva
Academy of Sciences SHUSHA REGION DIALECTS
 Hall-3, Session-3
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1700 : 1930 1600 : 1830 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Gasim HAJİYEV

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
RESOLUTION OF THE NORTH KARABAKH
Azerbaijan National CONFLICT HAS ALWAYS BEEN A PRIORITY IN
Prof. Dr. Gasim HAJİYEV
Academy of Sciences THE ACTIVITIES OF PRESIDENT ILHAM
ALIYEV
“Icheri Sheher” State
Historical-Architectural
LIVING NOVRUZ TRADITIONS IN
Dr. Günay HƏSƏNOVA Reserve Department
“Icheri Sheher” Museum ICHERISHEHER - YESTERDAY AND TODAY
Center
ACCORDING TO THE SEMANTICS OF ANCIENT
Azerbaijan State ZOOMORPHIC IMAGES FOUND ON THE
İskəndərov Anar Hüseyn
Economic University TERRITORY OF AZERBAIJAN, THE SEMANTICS
OF ANCIENT TURKIC «ANIMAL STYLE»
THE ROLE OF KARABAKH FOLLOWERS OF
Azerbaijan National
Irada Vazirova SEYID YAHYA SHIRVANI-BAKUVI’S IN SPREAD
Academy of Sciences
OF KHALVATİYYA ORDER
Assoc. Prof. Dr. Leman Azerbaijan National
HALAYS
SÜLEYMANOVA Academy of Sciences
Res. Assist. Mehseti Azerbaijan National
CHILDREN’S FOLKLORE OF KARABAKH
SÜLEYMANOVA Academy of Sciences
Azerbaijan National ERZURIMIAN HAJI MUHAMMAD`S INFLUENCE
Lale BEDİROVA(ŞABANOVA)
Academy of Sciences ON GARABAGIAN MIR HAMZA SEYID NIGARI
Assoc. Prof. Dr. Ceyhun
SOCIO-ECONOMIC PERSPECTIVES AND
MAHMUDOV Nakhchivan State
DEVELOPMENT OF TERRITORIES RELEASED
Assoc. Prof. Dr. Cavadxan University
FROM OCCUPATION
QASIMOV
Elşən Abdurahmanov Azerbaijan National A HISTORICAL VIEW OF ATTITUDES TO DOGS
Academy of Sciences IN THE PEOPLE’S THOUGHTS
 Hall-4, Session-3
18.03.2021, Thursday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1700 : 1930 1600 : 1830 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Nizami Muradoglu

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
THE IDEA OF A CALL FOR NATIONAL UNITY
Azerbaijan State
Dr. Aytən ABBASOVA IN THE WORK ‘’O TURK, WAKE UP’’ BY
Pedagogical University
MEHMET EMIN YURDAKUL
Azerbaijan National GENERAL VIEW ON THE ETHNIC ROOTS OF
Dr. Asim CƏNNƏTOV
Academy of Sciences AZERBAIJANI POPULATION
Azerbaijan University of MEVLANA JALALADDIN ROMANI’S
Əsədova Jalə
Languages TOLERANCE IDEAS
HERITAGE AND TRADITIONS IN
Dr. Mahmudova Hicran Rəhman Baku State University
ARCHAEOLOGICAL CULTURES OF KARABAKH
Azerbaijan State ART GIANTS FROM KARABAKH LITERARY
Aynurə İsa qızı Babayeva
Pedagogical University ENVIRONMENT (XV-XX centuries)
REFLECTIONS OF NEVRUZ AND ITS
Literature and Art CELEBRATIONS AND EPICS, TRADITIONS AND
Şahamettin KUZUCULAR
Academy BELIEFS ON DIVAN
POETRY FROM ANTIQUITY TO TODAY
Azerbaijan National NOWRUZ POEMS IN THE CREATION OF
Nurlane MEMMEDOVA
Academy of Sciences AHMED JAVAD
Azerbaijan National THE REFLECTION OF THE HOLIDAY “NOVRUZ”
Prof. Dr. Nizami Muradoglu
Academy of Sciences IN MODERN AZERBAIJAN POEM
 Hall-1, Session-1
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Assoc. Prof. Dr. Könül SƏMƏDOVA

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Assoc. Prof. Dr. Reyhan Həbibli Baku State University PRECEDENCE IN ONOMASTICS
Azerbaijan National BELIEFS ABOUT OD CHARSHANBASI IN
Əliyeva Əsmər Şakir qızı
Academy of Sciences AZERBAIJAN
Azerbaijan State FORMATION OF THE NATIONAL LANGUAGE
Əlvan CƏFƏROV
Pedagogical University IN AZERBAIJAN
ADJECTIVES IN THE NORTHERN DIALECT
Assoc. Prof. Dr. Könül İbrahim Azerbaijan State ACSENT GROUPS OF THE AZERBAIJANI
qızı SƏMƏDOVA Pedagogical University LANGUAGE IN COMPARISON WITH THE
KIPCHAK LANGUAGE
TEACHING MULLAH PANAH VAGIF IN
Azerbaijan State
Mehdizadə Gülşən Kamal qızı SCHOOL TEXTBOOKS THROUGH
Pedagogical University
INTERDISCIPLINARY INTEGRATION
AZERBAIJAN AS ONE OF THE MAIN TRANSIT
Dr. Daşdəmirova Tovuz Baku State University
CENTERS OF THE GREAT SILK ROAD
Dr. Gulnar Mammadova Azerbaijan National
THE SEA-HORSE
Nuraddin gizi Academy of Sciences
Azerbaijan National NOTES ON THE EARLY HISTORY OF THE
Dr. Asmar Goyushova
Academy of Sciences URARTU STATE
Azerbaijan National WEDDING CUSTOM IN “BOOK OF DEDE
Dr. Nizami ADIŞİRİNOV
Academy of Sciences GORGUD
SEMIOTIC ANALYSIS OF VAQIF UCATAY’S
‘’KHOJALY DISASTER 1992’’ DRAWING
Assoc. Prof. Dr. Rasim SOYLU Sakarya University
ATTENTION TO THE
KARABAKH PROBLEM
 Hall-2, Session-1
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Edip ÖRÜCÜ

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
ANALYSIS OF AZERBAIJAN TRANSPORTATION
Assist. Prof. Dr. Alpaslan MANAGEMENT STRATEGIES AND
Igdir University
DOĞAN TRANSPORTATION STRUCTURE WITH SWOT
ANALYSIS
EXAMINATION OF THE MEMORANDUM OF
UNDERSTANDING REGARDING THE
DELIMITATION OF MARITIME JURISDICTION
AREAS IN THE MEDITERRANEAN SEA SIGNED
Assist. Prof. Dr. Tuğçe İSAYEV Kırklareli University
BETWEEN THE GOVERNMENT OF REPUBLIC
OF TURKEY AND THE LIBYAN GOVERNMENT
BASED ON THE INTERNATIONAL LAW ON
TREATIES
Nazli Jeyhun gizi Ajdarova THE ROLE OF SERVICE ENTERPRISES IN
Nakhchivan University
Rifat Nazim oglu Mahmudov SOCIETY
Prof. Dr. Edip ÖRÜCÜ
Bandırma Onyedi Eylül RELATIONSHIP BETWEEN ORGANIZATIONAL
Itır HASIRCI
University JUSTICE AND INNOVATIVE BEHAVIOR
Lect. Pınar KURT
Prof. Dr. Edip ÖRÜCÜ
Bandırma Onyedi Eylül CHANGE OF WEB-BASED DISTANCE
Lect. Pınar KURT
University EDUCATION BY DEMOGRAPHIC VARIABLES
Itır HASIRCI
FINANCIAL SOLUTION TO ROBOT TAX AND
Dr. Neslihan DERELİ Universidad Azteca
UNEMPLOYMENT PROBLEM
THE EFFECT OF NEVRUZ ‘FLOUR TRACES IN
Lect. Ali TELLİ Kütahya University
TURKISH CULTURE
 Hall-3, Session-1
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Makbule SABZİYEVA

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
THE LIFE OF A FOLKLORIST STARTING FROM
Institute of Folklore of
Assoc. Prof. Dr. Tahir ORUCOV SHUSHA: YUSIF VAZIR CHAMANZAMINLI , A
ANAS
VICTIM OF REPRESSION
Assist. Prof. Dr. Fatih NOWRUZ AND RELIGION FROM
Pamukkale University
TOPALOĞLU ZOROASTRIANISM TO PRESENT
THE LITERARY ASSEMBLIES OF SHUSHA IN
Prof. Dr. Makbule SABZİYEVA Anadolu University
THE XIX CENTURE
THE OIL POLICY OF AZERBAIJAN IN THE
Assoc. Prof. Dr. Ərəstun Azerbaijan State
CONTEXT OF THE STRUGGLE AGAINST
MEHDİYEV Pedagogical University
ARMENIAN OCCUPATION
Assoc. Prof. Dr. Nurhan AYDIN THE STRATEGIC IMPORTANCE OF KARABAKH
Kafkas University
Kübranur Öztürk DERİCİ IN THE INTERNATIONAL AREA
TURKEY, AZERBAIJAN KARABAKH IN TERMS
Assoc. Prof. Dr. Hakkı ÇİFTÇİ Çukurova University OF SOCIO ECONOMIC IMPORTANCE AND
CENTRAL ASIAN STATES
PEOPLE SUFFERING BLOOD DISEASES AS A
Aygun MURADLİ Azerbaijan University
PART OF THE SOCIAL STRUCTURE
OPPORTUNITIES TO DEVELOP STUDENTS’
Azerbaijan State
Abbasova Almara Alisa gizi COGNITIVE INTERESTS IN MODERN
Pedagogical University
GEOMETRY
Niğde Ömer Halisdemir THE THEME OF LONGING IN TURKISH AND
Prof. Dr. Feyzan GÖHER
University AZERBAIJANI FOLK SONGS
 Hall-4, Session-1
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1100 : 1330 1000 : 1230 Password: 626177

MODERATOR: Assoc. Prof. Dr. Nazile Abdullazadeh

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Assoc. Prof. Dr. İpek Fatma
USING COMPUTERS AND DIGITAL TABLETS IN
ÇEVİK Igdir University
ARTISTIC ILLUSTRATIONS: A CASE STUDY
Res. Assist. Gülser ÖZ
National University Of
Sciences And Technology
Maria KANWAL National University Of EFFECT OF ENCAPSULATED BACILLUS
Sciences And Technology
Dr. Rao Arsalan Khushnood BACTERIA ON THE DURABILITY OF
Khwaja Fareed
Dr. Abdul Ghafar Wattoo University of Engineering CONCRETE: A REVIEW
and Information
Technology
COMPARING UNIVERSITY RANKING
APPROACHES A CASE STUDY WITH
Res. Assist. Gülser ÖZ Iğdır University
WEBOMETRICS AND TIMES HIGHER
EDUCATION
Res. Assist. Enes KAYMAZ
Assoc. Prof. Dr. M. Kenan ANALYSIS OF VOLTAGE STABILITY WITH
Düzce University
DÖŞOĞLU POWER SYSTEM STABILIZER
Prof. Dr. Uğur GÜVENÇ
Res. Assist. Enes KAYMAZ
Prof. Dr. Uğur GÜVENÇ
Düzce University A LÉVY MAYFLY OPTIMIZATION ALGORITHM
Assoc. Prof. Dr. M. Kenan
DÖŞOĞLU
Alpcan FINDIK Sakarya University Ti6Al4V ALLOY PRODUCED BY POWDER
Assist. Prof. Dr. Eren YILMAZ Sakarya University
METALLURGY, IMPLANT MATERIAL AND
Prof. Dr. Fehim FINDIK Sakarya University
Marmara University PROPERTIES
Prof. Dr. H. Özkan GÜLSOY
Assist. Prof. Dr. Ayça AKTAŞ
Giresun University DETERMINATION OF ANTIOXIDANT ACTIVITY
KARAÇELİK
Recep Tayyip Erdogan OF THERMOPHILICANOXYBACILLUS
Assist. Prof. Dr. Hakan University GONENSIS BY DPPH METHOD
KARAOGLU
Assoc. Prof. Dr. Nazile Azerbaijan State MILITARY-PATRIOTIC THEME IN THE WORKS
Abdullazadeh Pedagogical University OF ALIAGHA VAHID
 Hall-1, Session-2
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Melahat Sultanova

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Ph.D student Guliyeva Shahla
SORBENTS BASED ON ALKENYLPHENOL
Ph.D Mehdiyeva Gunay Baku State University
DERIVATIVES
Prof. Dr. Bayramov Musa
BENZOXAZINES BASED ON
Ph.D Mehdiyeva Gunay
Baku State University ALKENYLPHENOLS AND THEIR APPLICATION
Prof. Dr. Bayramov Musa
AREA
Institute of Education of PROJECT-BASED LEARNING IN BIOLOGY
Ulya Shirinzada Nijat
Azerbaijan Republic LESSONS
Azerbaijan Medical COVID-19: OUR EXPERIENCE IN RADIO
Prof. Dr. Melahat Sultanova
University DIAGNOSTICS
Assoc. Prof. Dr. Mehmet
Tekirdağ Namık Kemal THE ROLE OF DAPHNIA MAGNA AS A MODEL
YARDIMCI
University ORGANISM IN SCIENTIFIC RESEARCHES
Dr. Çetin YAĞCILAR
 Hall-2, Session-2
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Assoc. Prof. Dr. Grozi DELCHEV

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
PRODUCTIVITY OF MILK THISTLE (SILYBUM
MARIANUM GAERTN.) BY INFLUENCE OF
Assoc. Prof. Dr. Grozi
Trakia University SOME HERBICIDES, HERBICIDE
DELCHEV
COMBINATIONS AND HERBICIDE TANK
MIXTURES
Asist. Prof. Dr. Derya EFE Giresun University OPTIMIZATION OF MAGNESITE ENRICHMENT
Prof. Dr. Medine GÜLLÜCE Atatürk University BY ENTEROCOCCUS FEACELIS
Pir Mehr Ali Shah Arid
Agriculture University
Pondicherry
Shahmshad Ahmed Khan University, Puducherry, EFFECT OF POLLINATOR CONSERVATION
Department of Ecology
Abdullah Salim Khan OVER THE NATIVE POLLINATOR POPULATION
and Environmental
Saboor Ahmad Sciences AND ON THE YIELD OF BRASSICA NAPUS
Chinese Academy of
Agricultural Sciences,
Beijing
Assist. Prof. Dr. Halime Tekirdag Namık Kemal
NOVEL METHODS APPLIED IN DRYING
PEHLİVANOĞLU University
Haliç University FRUITS AND VEGETABLES
Assist. Prof. Dr. Aslı AKSOY
LEBANESE NURSING STUDENTS’
Dr. Mirna FAWAZ Beirut Arab University
PERCEPTIONS REGARDING USE OF CONCEPT
Dr. Esin KAVURAN Ataturk University
MAPPING
Assist. Prof. Dr. Ertan DOĞAN Ardahan University NEONICOTINOIDS AND THEIR IMPORTANCE
Dr. Ali Nazmi Can DOĞAN Göle State Hospital IN TERMS OF HEALTH
PASSIVE SAMPLING TECHNIQUES FOR
Wafa Illoul University of Miskolc
GROUNDWATER MONITORING
 Hall-3, Session-2
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Dr Hafiz Abdul Majeed

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
REFLECTION OF DIASPORA PHENOMENON ON
Cansu DUMAN İnönü University DIGITAL SCREENS: ‘’BARAN (YAĞMUR)’’
SEMIOTIC ANALYSIS OF FILM
Irshadullah
Gomal University PRINCIPLES OF RESEARCH IN THE LIGHT OF
Dr Hafiz Abdul Majeed
[Link] KPK Pakistan HADITH RASOOL
Syeda Khizra Seamab Bukhari
National College of
Business Administration SOCIAL AND ECONOMICS RIGHTS OF WOMEN
Rehana Kanwal
and Economics IN THE LIGHT OF ISLAMIC TEACHING
(Pakistan)
Assoc. Prof. Dr. Simge ÜNLÜ THE TRANSFORMATION OF KARABAKH’S
Sakarya University
Nurlan TALIBLI HISTORICAL FABRIC FROM PAST TO PRESENT
PLACES OF CITIES IN THE SOCIO-ECONOMIC
Sə yalə QULIYEVA AMEA
STRUCTURE OF THE SAFAVID DYNASTY
Azerbaijan State OPPORTUNITIES OF AESTHETIC NURTURE OF
Assoc. Prof. Dr. Vaqif Əliyev Pedagogical University NIZAMI’S CREATIVITY
 Hall-4, Session-2
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1400 : 1630 1300 : 1530 Password: 626177

MODERATOR: Dr. Nicolae Stanciu

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Borys Grinchenko Kyiv TURKISH-ARMENIAN-AZERBAIJANI
Prof. Dr. Mykola Vas’kiv
University RELATIONS IN THE XIX – XX CENTURIES: IS IT
Assoc. Prof. Dr. Olha Bykova (Ukraine) POSSIBLE TO APPOINT THE GUILT?
Universitatea "Dunărea DANCING KAMAZHAY. ETHNICITY, GENDER
Dr. Nicolae Stanciu de Jos" din Galaț i AND ARTS MANAGEMENT IN BRANDING A
(Romania) COUNTRY
Zelenodolsk Municipal,
Municipal Budget ENVIRONMENTAL EDUCATION OF STUDENTS
Nikolayeva Leylya Kamilovna Educational İnstitution IN EXTRACURRICULAR ACTIVITIES AT THE
(Russia- Republic of ENGLISH LESSONS
Tatarstan)
Saidu medical
college/Saidu teaching
Adnan khaliq DIAGNOSIS OF SEIZURES IN CHILDREN WITH
hospital swat.
Saleha Bibi Army Special Education AUTISM: A MINI REVIEW
Academy, Rawalpindi
National University of “LANGUAGE AND THE ART OF PERSUASION: A
Ms. Arooj Nasreen Modern Languages CRITICAL DISCOURSE
Islamabad, (Pakistan) ANALYSIS OF JOE BIDEN’S VICTORY SPEECH”
Borys Grinchenko Kyiv FEATURES OF CONTETNT AND FORM OF
Prof. Dr. Mykola Vas’kiv University POEMS OF MAGTYMGULY PYRAGY
(Ukraine) (MAKHTUMKULI FRAGI) “NOVRUZ”
 Hall-1, Session-3
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1700 : 1930 1600 : 1830 Password: 626177

MODERATOR: Assoc. Prof. Dr. Aynur İBRAHIMOVA

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Assoc. Prof. Dr. Aynur Azerbaijan National NOVRUZ HOLIDAY AND ITS SOCIAL
İBRAHIMOVA Academy of Sciences PSYCHOLOGICAL ASPECTS
LAD-INTONATION FEATURES OF “RAHAB”
Azerbaijan National
[Link] BAYRAMOV SMALL VOLUME MUGHAM INCLUDED IN
Conservatory
“SHUR” MUGHAM FAMILY
Azerbaijan National
Dr. Nardanə Yusifova Academy of Sciences THE UNITY OF LEADERSHIP SUMMIT AND
Dr. Dadaşova Reyhan Azerbaijan State SPATIAL THINKING
Pedagogical University
CURRENT STATE AND PRIORITIES OF
Gullar Bagirova Baku State University
AZERBAIJAN-TURKEY TRADE RELATIONS
Muş Alparslan University
Azerbaijan Technology
Lect. Fuad Selamzade University
Lect. Alig Baghirov Azerbaijan Technology
NEVRUZ HOLIDAY TRADITIONS IN GEDEBEY
Lect. Vusale Akhundova University
Baku Slavian University СITY
Ahliman Abdullayev
Beyrek Baghirov Kharkiv State Physical
Culture
Academy
Muş Alparslan University
Assist. Prof. Dr. Fuad Azerbaijan Technology INVESTIGATION OF AHMED GÜNER SAYAR’S
Selamzade University
PERSPECTIVE OF THE OTTOMAN CLASSICAL
[Link] Baghirov Azerbaijan Technology
University CONCEPT IN CONTACT WITH THE WEST AND
Lect. Ilaha Gurbanova
Azerbaijan Technology THE MODERNIZATION
Lect. Zeynab Gocayeva
University
Dr. M. Cüneyt GÖKÇE Harran University SURAH OF IHLAS AND SINCERITY
Assoc. Prof. Dr. Ömer
Harran University LIFE AND ACTIVITIES OF SAʿD B. ABĪ WAḲḲĀṢ
SABUNCU
Assoc. Prof. Dr. Mahmut PARENT-SILD RELATIONSHIP IN THE
Harran University
ÖZTÜRK PROPHETES EXPERIENCES
 Hall-2, Session-3
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1700 : 1930 1600 : 1830 Password: 626177

MODERATOR: Prof. Dr. Merziyye NECEFOVA

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
NATIONAL MEMORY PROBLEM IN CHAIN
Baku Eurasian
Natella Zakir qızı Quliyeva POEMS “ SHUSHTAR IN SHUSHA” BY SARDAR
University
ASAD
Dr. Könül Teymurağa Qızı WAR AND LITERATURE (BASED ON THE
Baku State University
Xanlarova WORKS OF ELCHIN EFENDIYEV)
Azerbaijan National
Assoc. Prof. Dr. Aynur Celilova HUNTING TRADITIONS OF KARABAKH
Academy of Sciences
THE REFLECTION OF THE PEOPLE’S
Azerbaijan State
Əliyeva Pakizə İsrayıl qızı CLOTHING CULTURE IN THE FOLKLORE
Pedagogical University
EXAMPLES OF THE BALAKAN-SHEKI REGION
ESTABLISHMENT OF INCLUSIVE CENTERS IN
KAMALA ABBASOVA Azerbaijan University OUR COUNTRY AND ENSURING THE RIGHTS
OF CHILDREN WITH DISABILITIES
THE PROBLEM OF REFUGEES AND
Cəfərov Məhəmmədəli Adil Ganja State University INTERNALLY DISPLACED: CAUSES AND
SOLUTIONS
ALCOHOLISM AND ISSUE OF THE HEALTH OF
Rzayeva Solmaz Elşad q. Ganja State University
THE YOUNGER GENERATION
YOUTH AS A KEY ELEMENT OF THE
Zeynalov Əli Allahverdi Ganja State University
DEVELOPMENT DYNAMICS OF SOCIETY
FUNCTIONAL FEATURES OF BRANCH
Azerbaijan State
Ilkin Asgarov MORPHEME –AR,-ƏR IN AZERBAIJANI
Pedagogical University
LANGUAGE
Azerbaijan National THE THEME OF KARABAKH - THE JOYS OF
Prof. Dr. Merziyye NECEFOVA
Academy of Sciences VICTORY IN POETRY
 Hall-3, Session-3
19.03.2021, Friday

Baku Time Ankara Time ID: 841 1774 2452

1700 : 1930 1600 : 1830 Password: 626177

MODERATOR: [Link]. Dr. Khadija Iskanderli

AUTHORS AFFILIATION TOPIC TITLE
Assoc. Prof. Dr. Abdullayeva Azerbaijan State OPPORTUNITIES TO USE MODULAR TRAINING
Tarana Geyis Pedagogical University TECHNOLOGIES IN BIOLOGY CLASSES
Assoc. Prof. Dr. Malahat Ramiz Azerbaijan State
LINGUOFOLKLORISTICS
kizi Babayeva Pedagogical University
Dr. Heybatova Ayten Jafar Gulu Azerbaijan State ARTISTIC CONTRAST IN THE WORK OF PASHA
gizi Pedagogical University GALBINUR
[Link]. Dr. Khadija Azerbaijan National DESCRIPTION OF NATURE IN NEBATI
Iskanderli Academy of Sciences CREATION
Azerbaijan State
THE ALIENATION AND HUMAN PROBLEMS IN
Hüsüynova Sevinc Əli qızı University of Oil and
Industry SARTRE’S PHILOSOPHY
NATIONAL SPIRITUAL VALUES IN THE
Azerbaijan State
Gahira SHAHBAZOVA MODERN AZERBAIJANI FAMILY RETURN TO
Pedagogical University
OUR COUNTRY: TRADITIONS OF KARABAKH
Prof. Dr. Mehmet ÖNAL İnönü University FRIENDSHIP
Specialist Nurse: Şerivan Gazi Yaşargil
KARAKUT Education&Research WOMEN’S HEALTH NURSING IN TURKEY AND
Lect. Feray KABALCIOĞLU Hospital, IN THE WORLD
BUCAK Harran University,
PHOTO GALLERY
 4th INTERNATIONAL
NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

CONTENT
CONGRESS ID I
PROGRAM II
PHOTO GALLERY III
CONTENT V

Author Title No
“EXAMINATION OF SOME CARPET PILLOW
Esen BAYDEMİR (HALI YASTIK) SAMPLES IN
Lütfiye Gül GÜNDÜZ 1
KARS-IĞDIR REGION”

NOTES ON THE EARLY HISTORY OF THE

Əsmər Göyüşova İlham
URARTU STATE 13

DEVELOPMENT TRENDS OF AZERBAIJANI

PROVERBS IN MODERN TIMES: EMERGENCE
Etibar TALIBLI
AND VARIATION (ON THE BASIS OF 14
FOLKLORE SAMPLES IN KARABAKH REGION)

THE USE OF THE AGROPARK MODEL IN THE

Farrukh RAHIMOV SOCIO-ECONOMIC DEVELOPMENT OF THE 27
REGIONS AVOIDED FROM THE OCCUPATION

NOWRUZ AND RELIGION IN IRAN FROM

Fatih TOPALOĞLU
ZOROASTRIANISM TO PRESENT 29

COLOR, CLOTHING AND DECORATIONS IN

Fatma AYHAN NEVRUZ, THE COMMON CULTURE OF THE 42
TURKISH WORLD

Şerivan KARAKUT WOMEN’S HEALTH NURSING IN TURKEY AND

Feray KABALCIOĞLU BUCAK IN THE WORLD 58
THE THEME OF LONGING IN TURKISH AND
Feyzan GÖHER
AZERBAIJANI FOLK SONGS 68
Fuad Selamzade
Alig Baghirov
NEVRUZ HOLIDAY TRADITIONS IN GEDEBEY
Vusale Akhundova
СITY 81
Ahliman Abdullayev
Beyrek Baghirov
PRODUCTIVITY OF MILK THISTLE (SILYBUM
MARIANUM GAERTN.) BY INFLUENCE OF
Grozi DELCHEV SOME HERBICIDES, HERBICIDE 83
COMBINATIONS AND HERBICIDE TANK
MIXTURES
 4th INTERNATIONAL
NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

Gulnar Mammadova Nuraddin

gizi
THE SEA-HORSE 91
THE CURRENT STATE OF AZERBAIJAN-
Güllər BAĞIROVA
TURKEY ECONOMIC RELATIONS 100

UNIVERSITY RANKING APPROACHES A CASE

Gülser ÖZ STUDY FOR COMPARING WEBOMETRICS 108
AND TIMES HIGHER EDUCATION

CLASSIFICATION OF FOLK SAYINGS IN THE

Günay Həsənova Mətləb qızı
INTERNET ENVIRONMENT 122

LOVE FOR THE MOTHERLAND AS THE MAIN

Günel ƏHMƏDOVA IDEA OF ZAYN AL-ABIDIN MARAGHAI’S 133
NOVEL THE TRAVEL DIARY OF IBRAHIM BEG

A SONG OF NATIONAL FREEDOM IDEAS IN

Günəş XUDAYAROVA
TOFIK BAYRAM'S POETRY 139

INSCRIPTIONS OF THE YUKHARI GOVHAR

Habibe ALİYEVA AGHA MOSQUE OF SHUSHA FROM 146
YESTERDAY TO TODAY

Hajar HUSEYNOVA TOPONYMS OF SHUSHA 156

TURKEY, AZERBAIJAN KARABAKH IN TERMS
Hakkı ÇİFTÇİ OF SOCIO ECONOMIC IMPORTANCE AND 162
CENTRAL ASIAN STATES
THE IMPORTANCE OF SHUSH AS A
Hakkı ÇİFTÇİ
CULTURAL CAPITAL IN THE TURKISH WORLD 169
Halime PEHLİVANOĞLU NOVEL METHODS APPLIED IN DRYING FRUITS
Aslı AKSOY AND VEGETABLES 174

EMOJIS AS A UNIVERSAL LANGUAGE OF

Hasan ÇİFTÇİ
COMMUNICATION 187

NOVRUZ COLORS IN THE CREATION OF

Həbibə ALLAHVERDİYEVA
AZERBAIJANIAN WOMEN ARTISTS 197

ARTISTIC CONTRAST IN THE WORK OF

Heybatova Ayten Jafar Gulu gizi
PASHA GALBINUR 205

HERITAGE AND TRADITIONS IN

Mahmudova Hicran Rəhman ARCHAEOLOGICAL CULTURES OF 206
KARABAKH

LEXICAL UNITS RELATED TO KINSHIP IN THE

Hüseynova Ülkər Elmar
LANGUAGE OF “SHUHADA NAME” 213

THE ALIENATION AND HUMAN PROBLEMS IN

Hüsüynova Sevinc Əli qızı
SARTRE'S PHILOSOPHY 221
 4th INTERNATIONAL
NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

REGIONAL FEATURES OF NOVRUZ

İlhamə Cəlal qızı (Qəsəbova)
TRADITIONS BELIEFS AND RITUALS 229

FUNCTIONAL STYLES OF AZERBAIJANI

İlhamə HACIYEVA LANGUAGE INSIDE 237
PLACE OF FORMAL BUSINESS STYLE

İlhami CƏFƏRSOY SAINT SHUSHANIK’S SUFFERINGS 243

FUNCTIONAL FEATURES OF BRANCH
İlkin Əsgərov MORPHEME –AR,-ƏR IN AZERBAIJANI 249
LANGUAGE
İpek Fatma ÇEVİK USING COMPUTERS AND DIGITAL TABLETS IN
Gülser ÖZ ARTISTIC ILLUSTRATIONS: A CASE STUDY 254
THE ROLE OF KARABAKH FOLLOWERS OF
İradə VƏZİROVA SEYID YAHYA SHIRVANI-BAKUVI IN SPREAD 262
OF KHALVATIYYA ORDER
Irshadullah
PRINCIPLES OF RESEARCH IN THE LIGHT OF
Hafiz Abdul Majeed
HADITH RASOOL 269
Syeda Khizra Seamab Bukhari
ACCORDING TO THE SEMANTICS OF
ANCIENT ZOOMORPHIC IMAGES FOUND ON
İskəndərov Anar Hüseyn THE TERRITORY OF AZERBAIJAN, THE 270
SEMANTICS OF ANCIENT TURKIC «ANIMAL
STYLE»

EXAMPLES OF WORD LITERATURE

İslam SADIQ
IN "KARABAKHNAMA"
281

THE TALENT OF THE ACTOR AS A LIFE STYLE

İsmayılova Günay Arif qızı
IN “THEATRE “ BY [Link] 286

NOWRUZ CELEBRATIONS AS A PUBLIC

Kadir SANCAK
DIPLOMACY ACTIVITY 292

“NOVROS TRADITIONS AND CUSTOMS OF

Kamala Tahsin KARIMOVA SHUSHA, 299
THE CRADLE OF KARABAKH CULTURE”

Kamina HAVİLGİZİ "RARE-TIME" OF KARABAKH 309

ESTABLISHMENT OF INCLUSIVE CENTERS IN
OUR COUNTRY AND
KƏMALƏ ABBASOVA
ENSURING THE RIGHTS OF CHILDREN WITH
316
DISABILITIES

ADJECTIVES IN THE NORTHERN DIALECT

ACSENT GROUPS OF THE AZERBAIJANI
Könül İbrahim qızı SƏMƏDOVA
LANGUAGE IN COMPARISON WITH THE 328
KIPCHAK LANGUAGE
 4th INTERNATIONAL
NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

RESEARCHES ABOUT HUSEYN JAVID’S

Könül MƏHƏRRƏMOVA Rauf
qızı
WORKS IN UZBEK 333
LITERARY CRITICISM
KÖNÜL TEYMURAĞA QIZI WAR AND LITERATURE (BASED ON THE
XANLAROVA WORKS OF ELCHIN EFENDIYEV) 343
Kübra Quliyeva STRUCTURAL TYPES OF ADJECTIVES IN
Elza Səmədli SHUSHA REGION DIALECTS 348

ERZURIMIAN HAJI MUHAMMAD`S

Lale BEDİROVA(ŞABANOVA) INFLUENCE ON GARABAGIAN MIR HAMZA 355
SEYID NIGARI

CULTURAL MESSENGERS: NIZAMI GANJAVI

Lalə ƏLİYEVA
THE LIGHT OF THE UNQUENCHABLE FIRE
369

Leyla Məmmədkərimova Mirlətif IN THE WORKS OF RUSSIAN ARTIST V.V.

qızı VERESHCHAGIN – SHUSHA 378

M. Cüneyt GÖKÇE SURAH OF IHLAS AND SINCERITY 386

THE PHENOMENON OF LABIALIZATION IN
TURKISH LANGUAGES
Mahirə Nağı qızı HÜSEYNOVA
AND SUBSTRATE REMNANTS IN ITS DIALECTS
392
AND DIALECTS

PARENT-SILD RELATIONSHIP IN THE

Mahmut ÖZTÜRK
PROPHETES EXPERIENCES 400

THE LITERARY ASSEMBLIES OF SHUSHA IN

Makbule SABZİYEVA
THE XIXth CENTURE 408

Malahat Ramiz kizi Babayeva LINGUOFOLKLORISTICS 416

Maria Kanwal EFFECT OF ENCAPSULATED BACILLUS
Rao Arsalan Khushnood BACTERIA ON THE DURABILITY OF 421
Abdul Ghafar Wattoo CONCRETE: A REVIEW

Masume KULİYEVA HOLIDAY OF OUR ANCESTORS - NEVRUZ 422

Guliyeva Shahla
SORBENTS BASED ON ALKENYLPHENOL
Mehdiyeva Gunay
DERIVATIVES 428
Bayramov Musa
BENZOXAZINES BASED ON
Mehdiyeva Gunay
Bayramov Musa
ALKENYLPHENOLS AND THEIR 429
APPLICATION AREA
TEACHING MULLAH PANAH VAGIF IN
Mehdizadə Gülşən Kamal qızı SCHOOL TEXTBOOKS THROUGH 430
INTERDISCIPLINARY INTEGRATION
Mehmet ÖNAL FRIENDSHIP 438
 4th INTERNATIONAL
NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH

Mehmet YARDIMCI THE ROLE OF DAPHNIA MAGNA AS A MODEL

Çetin YAĞCILAR ORGANISM IN SCIENTIFIC RESEARCHES 440

Məhsəti SÜLEYMANOVA CHILDREN'S FOLKLORE OF KARABAKH 448

COVID-19: OUR EXPERIENCE IN RADIO
Melahat SULTANOVA
DIAGNOSTICS 459

Mikail BATU NOWRUZ CELEBRATIONS IN IĞDIR AS A

Şehriban KAYACAN CULTURAL HERITAGE 469

CHANGED TURKISH ORIGINAL NAMES

Minaxanım Nuriyeva Təkəli REFLECTING THE HISTORICAL LANDSCAPE 479
OF KARABAKH

LEBANESE NURSING STUDENTS’

Mirna FAWAZ
Esin KAVURAN
PERCEPTIONS REGARDING USE OF CONCEPT 487
MAPPING

PEOPLE SUFFERING BLOOD DISEASES AS A

MURADLI AYGÜN
PART OF THE SOCIAL STRUCTURE 488

NEW YEAR CELEBRATIONS IN AZERBAIJAN

Murshudova Ulduz Bashir
AND THE NORTH AMERICAN NATIVES 498

NOVRUZ HOLIDAY: THE EMBODIMENT OF

Mustafayeva Gülvira
OUR NATIONAL AND MORAL VALUES 508

FEATURES OF CONTETNT AND FORM OF

POEMS
Mykola Vas’kiv
OF MAGTYMGULY PYRAGY (MAKHTUMKULI
514
FRAGI) “NOVRUZ”
TURKISH-ARMENIAN-AZERBAIJANI
Mykola Vas’kiv
Olha Bykova
RELATIONS IN THE XIX - XX CENTURIES: IS IT 522
POSSIBLE TO APPOINT THE GUILT?
LIVING NOVRUZ TRADITIONS IN
Günay HƏSƏNOVA
ICHERISHEHER - YESTERDAY AND TODAY
530

Nardanə Yusifova THE UNITY OF LEADERSHIP SUMMIT AND

Dadaşova Reyhan SPATIAL THINKING 532

NATIONAL MEMORY PROBLEM IN CHAIN

Natella Zakir Guliyeva POEMS “ SHUSHTAR IN SHUSHA” BY SARDAR 543-550
ASAD
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“KARS-IĞDIR YÖRESİNDE BULUNAN HALI YASTIKLARDAN BAZI

ÖRNEKLERİN İNCELENMESİ”
“EXAMINATION OF SOME CARPET PILLOW (HALI YASTIK) SAMPLES IN
KARS-IĞDIR REGION”
Arş. Gör. Dr. Esen BAYDEMİR
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi,
Geleneksel Türk Sanatları Bölümü,
ORCID NO: 0000-0002-0803-3646

Öğr. Gör. Lütfiye Gül GÜNDÜZ

Şişli Meslek Yüksekokulu,
Moda Tasarım Programı,
ORCID NO: 0000-0003-2827-7063
ÖZET
Anadolu’da dokuma kültürünün köklü bir gelenek oluşturduğu merkezlerden birisi de Kars ve
Iğdır illeridir. Kars ve Iğdır illerinin Gürcistan, Ermenistan, Nahcivan ve İran ile sınırı vardır
ve bu nedenle bölgede etnik çeşitlilik mevcuttur. Bu etnik çeşitlilik kültürlerde de etkileşimler
sağlamıştır ve bazı sanat dallarında hala izlerini yaşatmaktadır. Bu sanat dallarından en önemlisi
de dokuma sanatıdır.

Bölgede halı, kilim, sumak, cicim, zili, geve, heybe, farmaş, çuval ve yastık gibi çeşitli
tekniklerde üretilmiş ve farklı işlevlerde kullanılan dokumalar mevcuttur. Bu dokumalardan
biri de halı yastık dokumalarıdır. Yastıklar genellikle evlerde otururken sırtı dayamak için
kullanılan, içi yün, pamuk, kuş tüyü, ot vb. malzemeler ile doldurulmuş küçük minderlere
denilmektedir. Yastıklarda farklı tekniklerin de kullanıldığını biliyoruz fakat daha çok bölgede
halı tekniğinin kullanıldığı yastıklar görülmektedir.

Bu bildiride, yörede yapılan araştırmalar sonucunda ulaşılan 31adet halı yastık örneği; desen,
kompozisyon, teknik ve renk özellikleri açısından incelenmiştir. Bu halı yastıklar kompozisyon
özelliklerine göre gruplara ayrılmıştır ve dokuyuculardan alınan sözlü bilgilere dayanarak
tarihleri belirlenmeye çalışılmış. İncelemeler sonucunda bazı halı yastıkların halı
kompozisyonlarına benzer oldukları görülmüştür.

Mimar Sinan Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü tarafından desteklenen

“Kars ve Iğdır Bölgesi Geometrik Motifli Halıları ile Azerbaycan İncesenet Müzesinde bulunan
Azeri halılarının karşılaştırmaları” üzerine yapılan alan incelenesi sırasında Kars ve Iğdır
bölgelerinde halı yastıklar tespit edilmiştir. Bu konu ile ilgili çok az incelemenin yapılmış
olduğunu görüldüğünden tespit edilen bu dokumalar literatüre kazandırılarak, bundan sonraki
yapılan çalışmalar için ilk adım olması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Kars, Iğdır, Yastık, Dokuma, Halı, Geleneksel.

ABSTRACT
In Anatolia, one of the centers where the weaving culture has established a deepseated tradition
is the region around the cities of Kars and Iğdır. Kars and Iğdır have borders with Georgia,
Armenia, Nakchivan and Iran. For this reason, there is ethnic variety in the region. This ethnic

Page 1
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

variety provides interaction with cultures, and traces of this interaction are still alive in some
art fields. Of these fields, the most crucial one is the art of weaving.
There are weavings with various functions, produced using different techniques such as carpets,
rugs, sumacs, light rugs (cicim), zilis, geves, carpetbags (heybe), saddlebags (farmash), sacks,
and pillows. One of these weavings is carpet pillow weaving. Small cushions used generally
for leaning on in households, and stuffed with wool, cotton, feather, grass, et cetera are called
pillows. Although we know that different techniques are available for pillows, we mostly
observe pillows with carpet technique in the region.
In this paper, 31 carpet pillow samples obtained during research in the region were examined
in terms of their compositional, technical, and color properties. These carpet pillows were
grouped according to their compositional properties, and were attempted to be dated according
to the oral information gathered from weavers. After evaluating these examinations, it has been
observed that some carpet pillows are similar to carpet compositions.
Carpet pillows in Kars and Iğdır regions were identified during the field research on
“Comparison of Carpets with Geometric Motifs Located in Kars/Iğdır Region and Azerbaijani
Carpets Located in Azerbaijan Incesenet Museum”, supported by the Mimar Sinan University
Scientific Research Project Coordinatorship. This study is aimed to be the first step for future
work by contributing these weavings to the literature, since there are only a few studies on the
subject.
Keywords: Kars, Iğdır, Pillow, Weaving, Carpet, Traditional.

GİRİŞ:

Fotoğraf 1: Kars Şehir Merkezi / Fotoğraf – [Link]

Anadolu’da dokuma kültürünün köklü bir gelenek oluşturduğu merkezlerden birisi de Kars ve
Iğdır illeridir. Kars ve Iğdır illerinin Gürcistan, Ermenistan, Nahcivan ve İran ile sınırı vardır

Page 2
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ve bu nedenle bölgede etnik çeşitlilik mevcuttur. Kars iline bağlı olan Ardahan ve Iğdır ilçeleri
1992 yılında il olmuşlar ve Kars’tan ayrılmışlardır. Bu günkü Kars ili kuzeyde Ardahan ili,
batıda Erzurum ili, güneyde Ağrı ili ve güney doğuda Iğdır ili ile komşudur. Iğdır ili ise
güneydoğusunda Ağrı ili, kuzeybatısında Kars ili, batısında Erzurum ili ile komşudur.
“Günümüzde Iğdır olarak adlandırılan ilin ve yörenin adı, tarihi kaynaklarda Sürmeli (Sürmari)
veya Çukur Saad (Saad Çukuru) olarak da geçer.”(Güneş, Akyıldız, Keklik, 2017)
Iğdır tarihindeki en eski yerleşmelerin Mezolitik ve Neolitik çağa kadar uzandığı ifade
edilmiştir (Ceylan, Kalmış, 2019).“Bölgede yaşadığı bilinen ilk yerleşik kavim Hurrilerdir.”
Hurrilerden sonra Hattiler daha sonra Urartular bölgede varlık gösteren önemli
uygarlıklardandır. Daha sonra Kafkaslar’dan gelen Kimmerler sonra Sakalar, Persler, Sasaniler,
Bizanslılar bölgeye hâkim olmuşlardır. (Güneş, Akyıldız, Keklik, 2017).
9. yüzyılda ise Kars ve Sürmeli Çukuru bölgesinde Bagratlı Krallığı ortaya çıkmış, daha
sonraları bölgeye İlhanlılar, Karakoyunlular ve Akkoyunlular hâkim olmuştur. 1604’te Safevi
hükümdarı Şah Abbas Revan bölgesini de devleti sınırlarına almış ve böylece Sürmeli Çukuru
Safevi devleti ile birleşmiştir. Safevi devletinin bölgedeki hâkimiyeti sona erdiğinde
Azerbaycan Bölgesinde Hanlıklar devri başlamış ve Revan Hanlığı bölgede hâkim olmuştur.
Hanlıkların Rusya tarafından ortadan kaldırılması ile Iğdır yöresinin de içinde olduğu İrevan
Hanlığı da Rusya’nın eline geçmiştir. Sürmeli Çukuru böylece Rus bölgesinde kalmıştır. Zaman
içerisinde bölge Osmanlı ve Rusya arasında zaman zaman el değiştirdiyse de, Ruslar 1877-
1878’den ( 93 Harbi ) 1918 ‘e kadar bölgeye 40 yıl boyunca hâkim olmuştur.
3 Aralık 1920’de Ermenilerle yapılan Gümrü Anlaşması ile Sürmeli Çukuru Türkiye’ye
bırakılmıştır. Iğdır 1934 yılında kadar Beyazıt Valiliğine bağlanmış bu tarihten sonra da Kars
iline bağlı bir İlçe olmuştur. Iğdır, 1992 yılında da İl olmuştur.
Tarihi bilgilerden de anlaşıldığı üzere tarih boyunca Kars ve Iğdır bölgelerinde yakın coğrafya
ve kültürlere sahip oldukları için bir kader birliği söz konusu olmuştur. Tabi ki bu birliktelik
kültürel birlikteliğinde bir sonucudur.
Bölgede halı, kilim, sumak, cicim, zili, geve, heybe, farmaş, çuval ve yastık gibi çeşitli
tekniklerde üretilmiş ve farklı işlevlerde kullanılan dokumalar mevcuttur. Bu dokumalardan
biri de halı yastık dokumalarıdır. Yastıklar genellikle evlerde otururken sırtı dayamak için
kullanılan, içi yün, pamuk, kuş tüyü, ot vb. malzemeler ile doldurulmuş küçük minderlere
denilmektedir. Yastıklarda farklı tekniklerin de kullanıldığı bilinmekle birlikte bölgede yoğun
olarak halı tekniğinin kullanıldığı yastıklar görülmektedir.
Bu bildiride, yörede yapılan araştırmalar sonucunda ulaşılan 34 adet halı yastık örneği; desen,
kompozisyon, teknik ve renk özellikleri açısından incelenmiştir. Bu halı yastıklar kompozisyon
özelliklerine göre gruplara ayrılmıştır ve dokuyuculardan alınan sözlü bilgilere dayanarak
tarihleri saptanmaya çalışılmıştır.
Bölgede bulunan yastıklarda genel olarak halı dokuma tekniği kullanılmış, malzeme olarak yün
iplik(elyaf) yaygın olarak kullanıldığı görülmektedir. Bu halı yastıkların hepsinde “Gördes
Düğümü” tekniği kullanıldığı tespit edilmiş ve daha yaygın olarak bölgedeki Kürt köylerinde
yer tezgâhlarında dokunmuşlardır. İncelenen halı yastıkların büyük bir çoğunluğunun sırt
kısmında enine çizgili bez ayağı dokuma kullanıldığı görülmektedir, çok nadir olarak da tek
renkli olanları da mevcuttur. İncelenen yastıkların günümüzde faal olarak kullanılmadığı daha
çok aile yadigârı olarak saklandığı ya da şark köşeleri oluşturularak dekor olarak kullanıldığı
görülmüştür. Geçmiş dönemlerde konuk ağırlamak için düzenlenen odalarda kullanılan halı

Page 3
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yastıkların genelde aynı desen kompozisyonundan iki adet yapıldığı görülmektedir, bu da

kullananların estetik bir kaygıya sahip olduğunu ve bir uyum/ahenk arayışında olduklarının
göstergesi olduğu düşünülmektedir.
Kars ve Iğdır il merkezleri, ilçe ve köylerinde incelediğimiz halı yastıkların boyutları ortalama
olarak 50,60 x 90-100 cm, kalite olarak kaba kalitedir. Renk olarak ise kırmız, kahverengi,
devetüyü, bej, sarı, turuncu, gri renkler yoğun olarak kullanıldığı gözlemlenmiştir. Son
dönemde yapılan yastıklarda ise mavi ve beyaz renklerinde kullanılmaya başlandığı tespit
edilmiştir. Kullanılan renklerin bir kısmının doğal yün renkleri olduğu eski halılarda kök boya
kullanıldığı, güncel döneme ait örneklerde ise anilin boya kullanıldığı gözlenmiştir.
Desen kompozisyon özellikleri açsından bir kısım yastık motiflerinin özellikle Kars halı
motiflerinde uyarlandığı görülmektedir. Daha çok geometrik motifler ağırlıklı olarak
kullanılmış, bitkisel motiflerde ise geometrik düzen yapısı kullanılarak desen kompozisyonu
uygulanmıştır. Bulunan halı yastık örnekleri desen kompozisyonu açısından incelendiğinde beş
grupta toplamak mümkündür.
1- Tek Göllü (Güllü) Halı Yastıklar
2- Çift Göllü (Güllü) Halı Yastıklar,
3- Üç Göllü (Güllü) Halı Yastıklar,
4- Dört Göllü (Güllü) Halı Yastıklar
5- Hayvan Motifli Halı Yastıklar.
1-Tek Göllü (Güllü) Halı Yastıklar: Tek göllü desen kompozisyonu özelliğine sahip olan 19
halı yastık incelenmiştir. Bu yastıkların klasik tek göllü halılardan uyarlandığı
düşünülmektedir. Motif özellikleri bakımından orta kısımda yer alan çiçek ya da geometrik
şekillerin bulunduğu ve dört köşede yine çeyrek motiflerin yer aldığı bir kompozisyona sahip
oldukları görülmektedir. Orta kısımda yer alan motif genellikle enine geniş bir form
oluşturmaktadır. Halı yastık örneklerinde çoğunlukla kırmızı, devetüyü, turuncu, sarı renkler
hâkimdir. Malzeme olarak genellikle çözgü, atkı ve ilme de yün iplik kullanılmıştır. İncelenen
yastık halı örneklerinden sadece birinde ilme olarak sentetik iplik kullanıldığı tespit edilmiştir.
Ayrıca araştırma sonucu tespit edilen iki adet yastık ise işleme tekniği ile yapılmış olup,
motifler halı yastıklarında kullanılan motiflere benzemektedir. Bu işleme yastıklarda Kafkas
halılarında sık kullanılan kuş motifleri de yer almaktadır.

Fotoğraf 2: Tek Göllü Yastık, Teli YATKIN’ın Evi, Iğdır Mava Mahallesi
/ Fotoğraf Esen BAYDEMİR

Page 4
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

2-Çift Göllü (Güllü) Halı Yastıklar: Çift göllü desen kompozisyonu özelliğine sahip olan 8
halı yastık incelenmiştir. Tespit edilen yastık örneklerinden altı tanesinde yün iplik kullanıldığı
diğer iki örnekte ise sentetik iplik kullanıldığı görülmektedir. Renk olarak kırmızı, kahverengi
ve kahve tonları ağırlıklı olarak kullanılmıştır. Bu yastıklar orta zeminde aynı motifin yan yana
iki kez tekrarladığı bir kompozisyona sahiptirler, bu yastıklarda genellikle iki motifinde aynı
renkte kullanıldığı gözlenmiştir. Sadece bir yastıkta motiflerin renkleri farklı kullanılmıştır.
Geometrik motifler ağırlıklı olarak kullanılmıştır. Kars bölgesinde çift göllü halılarında mevcut
olduğu göz önüne alınırsa bu yastık kompozisyonlarının da halı kompozisyonlarından
etkilendiği düşünülebilir.

Fotoğraf 3: Çift Göllü Yastık, Dilber ÇETT’in Evi, Iğdır Tuzluca

/ Fotoğraf Esen BAYDEMİR

3- Üç Göllü (Güllü) Halı Yastıklar: Üç göllü desen kompozisyonu özelliğine sahip olan 4 halı
yastık incelenmiştir. İncelenen üç göllü halı yastıklar, çift göllü halı yastıklarda olduğu gibi
aynı motifin zeminde üç kez yan yana tekrarlamasından oluşan bir kompozisyona sahiptir. Renk
olarak ağırlıklı kırmızı, sarı renkler hâkimdir, bunların yanında turuncu ve kahverengide
kullanılmıştır. Malzeme olarak genellikle çözgü, atkı ve ilme de yün iplik kullanılmıştır. Kars
bölgesinde üç göllü halılarda mevcuttur ve kompozisyon olarak benzerlikler görülmektedir.
Ayrıca Kars Arkeoloji ve Etnografya Müzesi’nde bulunan 1972 tarihli bir halıda bu yastıkta
bulunan motifin farklı bir motifle bitlikte art arda sıralanarak kullanıldığı görülmektedir.

Fotoğraf 4: Üç Göllü Yastık, Asya VARKAN’ın Evi, Iğdır Cumhuriyet Mahallesi.

/ Fotoğraf Esen BAYDEMİR
4- Dört Göllü (Güllü) Halı Yastıklar: Araştırmada dört göllü desen kompozisyonu özelliğine
sahip 2 halı yastık incelenmiştir. Bunlar desen ve kompozisyon acısından birbirinin eşidir,
sadece renk olarak iki örnek arasında renk tonu farkı görülmektedir. Dört göllü halı yastıklarda

Page 5
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kullanılan motif zeminde dört kez yan yana tekrar etmektedir. Yastıklarda görülen motif
yöredeki halı örneklerinde de sık rastlanılmaktadır. Bu motif Türkmen gülü, Türkmen aynası
veya Ejder motifi gibi farklı isimler ile literatürde yer almaktadır. Anadolu da özellikle Kars,
Ağrı, Muş, Bitlis, Erzurum, Malatya, Adıyaman, Elazığ ve Tunceli’nin köylerinde
rastlanılmaktadır. İncelenen halı yastıklarda yün - pamuk karışımından elde edilen çözgü ipliği
kullanıldığı görülmektedir. İlmede ise yün iplik kullanılmıştır. Çok yıpranmış olan bu halı
yastıkların yer yaygısı olarak kullanıldığı gözlemlenmiştir.

Fotoğraf 4: Dört Göllü Yastık, Bülbül ATALAY’ın Evi,

Iğdır Tuzluca Yukarı Çıyrıklı Köyü / Fotoğraf Esen BAYDEMİR.

5. Hayvan Motifli Halı Yastıklar: Araştırmada hayvan motifi kullanılan bir adet halı yastık
incelenmiştir. Bu halı Yastıkta zeminin merkezinde aslan motifinin kullanıldığı görülmektedir.
Hayvan motifi bölgede çok yaygın olarak kullanılmamaktadır. Iğdır merkezde bulunan ve İran
menşeili iki aslan figürünün yer aldığı bir halı da tespit edilmiştir. Bu motifin İran kökenli
olabileceği düşünülmektedir. Bu halı yastıkta kahverengi ve devetüyü renkleri hâkimdir,
konturlarda is sarı kullanılmıştır. Malzeme olarak yün iplik kullanıldığı görülmektedir.

Fotoğraf 5: Hayvan Motifli Yastık, Perişan ATEŞ’İn Evi,

Iğdır Alikamer Köyü / Fotoğraf Esen BAYDEMİR

Page 6
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SONUÇ

Mimar Sinan Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü tarafından desteklenen

“Kars ve Iğdır Bölgesi Geometrik Motifli Halıları ile Azerbaycan İncesenet (İncesanat)
Müzesinde Bulunan Geometrik Motifli Halılarının Karşılaştırmaları” üzerine yapılan alan
araştırması ve incelemeleri sırasında Kars ve Iğdır bölgelerinde halı yastıklar tespit edilmiştir.
Bu konu ile ilgili çok az incelemenin yapılmış olduğunu görüldüğünden erişile bilinen
dokumaları literatüre kazandırarak, sonrasında yapılacak çalışmalar için ilk adım olması
hedeflenmiştir.
Kars ve Iğdır bölgelerinin sınır yerleşimleri olması, burada yaşayan halkın tarihten günümüze
sınır komşuları ile sosyal ve kültürel etkileşimlerini sağlamıştır. Dokuma sanatında da bu
etkileşimin yoğun izleri görülmektedir. Bu bilgilere Kars, Sarıkamış, Alisofu köyü ve Iğdır
Tuzluca Yukarı Çıyrıklı köyü, Kandilli köyü ve Iğdır Merkez, Alikamer Köyü ve Halfeli
Köylerinde yapılan alan araştırması ve incelemeler ile ulaşılmıştır.
Halıların tespit edildiği konutlarda yaşayan kişilerden, Halk eğitim merkezi eğitmenlerinden ve
Kars Arkeoloji ve Etnografya müzesi yetkililerinden edindiğimiz bilgiler doğrultusunda bu
bölgede sadece bazı dağ köylerinde çok ender dokuma yapıldığının, araştırma yaptığımız
bölgelerde ise 1990 yılından beri dokuma yapılmadığının, bilgisine ulaşılmıştır.
Kars Arkeoloji ve Etnografya Müze incelemelerimizde sergilenen ve depodaki halı yastık
eserlerin yeterli sayıda olmadığını ve saklama koşullarının daha da iyileştirilmesi gerektiği
gözlemlenmiştir.
Öneri olarak köylerde yok olmaya yüz tutan az sayıdaki bu eserlerin müzeye kazandırılması,
bu alanda çalışma yapacak araştırmacılar için katalog ve arşiv düzenlemeleri yapılmalıdır.

KAYNAKÇA

Aydın, Mahir, (Ekim 1984), Terekemeler ve Terekemeler de Halı, Türk Dünyası Araştırmaları
Türk Halıları Özel Sayısı.
Buyruk, Hasan, (2016), Clavijo ve Parrot Seyahatnamelerinde Iğdır, Tuzluca ve Çevresi,
Atatürk Üni. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, Sayı 37,Erzurum.
Ceylan,A.,-Kalmış,G., (2019), Sürmeli Çukurunda Önemli Bir Merkez; Suveren Kalesi ve
Yerleşmeleri, Kafkas Üni. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sonbahar.
Çetin, Y., Karta, R., (2017), Yöre Özellikleri ile Iğdır Halı Yastıkları, International Journal of
Social Science, No:60, s.293-310, Autumn II.
Çetin, Y., (2011)., Ağrı Yöresi Halı Yastıkları, Atatürk Üniversitesi, Sanat Dergisi, S.17, s.61-
69., Erzurum.
Esedova, Hatice, (2011)Türk halılarının Kültürel Mirasında Kompozisyon, Geleneğe Sadakat
ve Yenilikçi yaklaşımlar, Arış Dergisi V.
Güneş,M., Akyıldız, A., Keklik, M., ( Aralık 2017), Osmanlı Belgelerinde Iğdır, Iğdır
Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Kordinasyonu Birimi, Iğdır.

Page 7
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kaplanoğlu, M., ( 2010), Ardahan Yöresi Düz Dokumaları, Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üni.
Geleneksel Bölüm.
Köybaşı, Süheyl, (2012) Arpaçay ve Çevresindeki Havlı Dokumalar, Yüksek Lisans Tezi,
Atatürk Üni. Geleneksel Bölüm.
Neriman Görgünay, (1999), Cumhuriyetimizin 75. Yılında Kars, Dokuma Bölümü, Kars
Valiliği.
Neriman Görgünay, Doğu Yöresi Halıları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Neriman Görgünay, (2001), Altaylar’dan Tuna Boyu’na Türk Dünyasında Ortak Yanışlar
(Motifler), TC. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Neriman Görgünay, (2002), Oğuz Damgaları ve Göktürk Harflerinin El Sanatlarımızdaki İzleri,
TC. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Özkara, Nurettin, ( 2011), Sarıkamış ve Çevresi Havli Dokumaları, Yüksek Lisans Tezi, 2011,
Atatürk Üni. Geleneksel Bölüm.
Yarmacı, Hanife, (2010), Ağrı İli Doğubeyazıt İlçesinde El Dokuma Halı Geleneği, Yüksek
Lisans Tezi, Gazi Üni. El Sanatları Eğitimi Dokuma Örgü Bölümü.

HALI YASTIK TABLO

GÖRSEL ÖLÇÜ MALZEME KOMPOZİS DOKUYUCU BELGELENEN

Ve TEKNİK YON TARİH YER
ÖZELLİĞİ

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez

55X100 Pamuk Tek Göllü Asya VARKAN Cumhuriyet Mahallesi
CM İlme Sentetik 1980/86 Belgeleyen: Esen
Halı Dokuma Baydemir
Gördes
Düğümü

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez

48X94 İlme Yün Halı Tek Göllü Asya VARKAN Cumhuriyet Mahallesi
CM Dokuma 1980/86 Belgeleyen: Esen
Gördes Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez

53X93 İlme Yün Tek Göllü Asya VARKAN Cumhuriyet Mahallesi
CM Halı Dokuma 1980/86 Belgeleyen: Esen
Gördes Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez Mava

49X84 İlme Yün Tek Göllü Mahallesi Belgeleyen:
CM Halı Dokuma Telli YATKIN Esen Baydemir
Gördes 1975
Düğümü

Page 8
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez Mava

50X90 İlme Yün Tek Göllü Telli YATKIN Mahallesi Belgeleyen:
CM Halı Dokuma 1975 Esen Baydemir
Gördes
Düğümü

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez Mava

50X90 İlme Yün Tek Göllü Telli YATKIN Mahallesi Belgeleyen:
CM Halı Dokuma 1975 Esen Baydemir
Gördes
Düğümü

Iğdır Merkez Mava

50X95 İşleme Tek Göllü Telli YATKIN Mahallesi Belgeleyen:
CM Tekniği 1975 Esen Baydemir
Sentetik iplik

51X96 İşleme Iğdır Merkez Mava

CM Tekniği Tek Göllü Telli YATKIN Mahallesi Belgeleyen:
Sentetik iplik 1975 Esen Baydemir

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez Mava

52X99 İlme Yün Tek Göllü Telli YATKIN Mahallesi Belgeleyen:
CM Halı Dokuma 1975 Esen Baydemir
Gördes
Düğümü

Çözgü-Atkı
İlme Yün Iğdır Merkez Mava
53X99 Halı Dokuma Tek Göllü Telli YATKIN Mahallesi Belgeleyen:
CM Gördes 1975 Esen Baydemir
Düğümü

Halı Dokuma Tuzluca Kandilli

62X85 Gördes Tek Göllü Dilber ÇETT Köyü Belgeleyen:
CM Düğümü 1977/78 Esen Baydemir

Tuzluca Kandilli
Halı Dokuma Köyü
60x90 CM Gördes Tek Göllü Sultan ÇETİN Belgeleyen: Esen
Düğümü 1980 Baydemir

Tuzluca Kandilli
Halı Dokuma Köyü
60x90 CM Gördes Tek Göllü Sultan ÇETİN Belgeleyen: Esen
Düğümü 1980 Baydemir

Page 9
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Halı Dokuma Tek Göllü Dokuyucu Sarıkamış Kültür Evi

- Gördes Bilinmiyor Belgeleyen: Esen
Düğümü Baydemir

Halı Dokuma
- Gördes Tek Göllü Dokuyucu Sarıkamış Kültür Evi
Düğümü Bilinmiyor Belgeleyen: Esen
Baydemir

Halı Dokuma
- Gördes Tek Göllü Dokuyucu Sarıkamış Kültür Evi
Düğümü Bilinmiyor Belgeleyen: Esen
Baydemir

- Halı Dokuma Tek Göllü Dokuyucu Sarıkamış Kültür Evi

Gördes Bilinmiyor Belgeleyen: Esen
Düğümü Baydemir

Yün Kars Arkeoloji ve

45X80 Halı Dokuma Tek Göllü Kemal ÇELİK’ten Etnografya Müzesi
CM Gördes Satın alma Belgeleyen: Esen
Düğümü 1978 Baydemir

48X91 Yün Dokuyucu Kars Arkeoloji ve

CM Halı Dokuma Tek Göllü Bilinmiyor Etnografya Müzesi
Gördes 1972 Belgeleyen: Esen
Düğümü Baydemir

Tuzluca Kandilli
62X94 Halı Dokuma Dilber ÇETT Köyü Belgeleyen:
CM Gördes Çift Göllü 1977/78 Esen Baydemir
Düğümü

Sarıkamış Kültür Evi

- Halı Dokuma Çift Göllü Dokuyucu Belgeleyen: Esen
Gördes Bilinmiyor Baydemir
Düğümü

Page 10
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Çözgü-Atkı
İlme Yün Perişan ATEŞ Iğdır Ali Kamer Köyü
64X94 Halı Dokuma Çift Göllü 1980/81 Belgeleyen: Esen
CM Gördes Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı
58X86 İlme Yün Çift Göllü Adile YANIK Iğdır Halfeli Köyü
CM Halı Dokuma 1989 Belgeleyen: Esen
Gördes Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı
İlme Yün
61X95 Halı Dokuma Çift Göllü Adile YANIK Iğdır Halfeli Köyü
CM Gördes 1989 Belgeleyen: Esen
Düğümü Baydemir

Çözgü-Atkı
Pamuk Iğdır Merkez
50X97 İlme Sentetik Çift Göllü Asya VARKAN Cumhuriyet Mahallesi
CM Halı Dokuma 1980/86 Belgeleyen: Esen
Gördes Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı
Pamuk Iğdır Merkez
52X100 İlme Sentetik Çift Göllü Asya VARKAN Cumhuriyet Mahallesi
CM Halı Dokuma 1980/86 Belgeleyen: Esen
Gördes Baydemir
Düğümü

Yün Kars Arkeoloji ve

65X102 Halı Dokuma Çift Göllü Cezayir Etnografya Müzesi
CM Gördes GEZGİN’den Belgeleyen: Esen
Düğümü satın alma Baydemir
1980

Yün
Kars Arkeoloji ve
59X88 Halı Dokuma Üç Göllü Kemal ÇELİK’ten Etnografya Müzesi
CM Gördes Satın alma Belgeleyen: Esen
Düğümü 1978 Baydemir

Yün
Halı Dokuma Dokuyucu Kars Sarıkamış
- Gördes Üç Göllü Bilinmiyor Kültür Evi
Düğümü Belgeleyen: Esen
Baydemir

Page 11
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez

53X89 İlme Yün Üç Göllü Asya VARKAN Cumhuriyet Mahallesi
CM Halı Dokuma 1980/86 Belgeleyen: Esen
Gördes Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı Iğdır Merkez

52X94 İlme Yün Üç Göllü Asya VARKAN Cumhuriyet Mahallesi
CM Halı Dokuma 1980/86 Belgeleyen: Esen
Gördes Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı Dokuyucu Tuzluca Yukarı

63X83 İlme Yün Dört Göllü Bilinmiyor Çıyrıklı Köyü
CM Halı Dokuma Sahibi Belgeleyen: Esen
Gördes Bülbül ATALAT Baydemir
Düğümü

Çözgü-Atkı Dokuyucu Tuzluca Yukarı

62X83 İlme Yün Dört Göllü Bilinmiyor Çıyrıklı Köyü
CM Halı Dokuma Sahibi Belgeleyen: Esen
Gördes Bülbül ATALAT Baydemir
Düğümü

Iğdır Ali Kamer Köyü

68X89 Çözgü-Atkı Hayvan Perişan ATEŞ Belgeleyen: Esen
CM İlme: Yün Motifli 1980/81 Baydemir

Page 12
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

URARTU DÖVLƏTININ ERKƏN TARIXINƏ DAIR QEYDLƏR

NOTES ON THE EARLY HISTORY OF THE URARTU STATE

Əsmər Göyüşova İlham

PhD student of the Institute of History named after [Link] of
the Azerbaijan National Academy of Sciences
ÖZET

Tarixin ən qədim dövrlərindən etibarən Anadolu şərqdən və qərbdən gələn bir çox
tayfaların istilasına məruz qalmış və müxtəlif mədəniyyətlərə vətən olmuşdur. Şərqi Anadoluda
təşəkkül tapıb özündən əvvəlki mədəniyyətlərin mirasını davam etdirən Urartu dövləti qeyd
olunan bölgənin e.ə. XIII-VII əsrlər tarixində önəmli yerə sahibdir. Belə ki, qeyd olunan dövlət
bir tərəfdən şimaldan gələn köçəri qəbilələrin yürüşlərinin qarşısını almış, digər tərəfdən də
Şərqi Anadolu torpaqlarını ələ keçirməyi qarşısına məqsəd qoyan Aşşur imperiyası ilə mübarizə
apararaq burada məskunlaşan tayfaların güç qaynağı olmuşdur Uzun dövr ərzində Şimali
Mesopotamiyaya hakim olan Hurri-Mitanni dövlətinin, ardınca da Het dövlətinin tarix
səhnəsindən çəkilməsi ilə Ön Asiyada siyasi balans pozulmuşdur. Bölgənin sonrakı siyasi
mənzərəsini şəkilləndirəcək olan Uruatri və Nairi konfederasiyaları məhz belə bir tarixi şəraitdə
meydana çıxmışdır.

Açar sözlər: Uruatri, Nairi, Dəmir Dövrü, Şərqi Anadolu.

ABSTRACT

Anatolia is one of the most important geographies in which Eastern and Western civilizations
come together. Urartian State, founded in eastern Anatolia and preserving the legacy of its
prehistoric civilizations has an important place in the 13th-6th B.C. The political balance in
Central Asia was violated by the withdrawal of the Hurricane-Mitanni state, which ruled North
Mesopotamia for a long period of time. It was in these historical conditions that the confederates
of Uruatri and Nairi occured, which shaped the regions’s subsequent political landscape.

Key words: Uruatri, Nairi, Iron Age, Eastern Anatolia.

Page 13
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ÇAĞDAŞ DÖVRDƏ AZƏRBAYCAN ATALAR SÖZLƏRİNİN İNKİŞAF

MEYİLLƏRİ: TÖRƏNİŞ VƏ VARİANTLAŞMA (QARABAĞ BÖLGƏSİ FOLKLOR
ÖRNƏKLƏRİ ƏSASINDA)
DEVELOPMENT TRENDS OF AZERBAIJANI PROVERBS IN MODERN TIMES:
EMERGENCE AND VARIATION (ON THE BASIS OF FOLKLORE SAMPLES IN
KARABAKH REGION)
Dos. Dr. Etibar TALIBLI
Bakı Dövlət Üniversiteti, Azərbaycan şifahi
xalq ədəbiyyatı kafedrası, Bakı, Azərbaycan
ÖZET
Atasözleri çağdaş dönemde aktif şekilde kullanılan folklor türlerinden biridir. Hem halkın tarihî
hayat deneyimini genel şekilde yaşatan, felsefî ve didaktik fikirleri ifade eden folklor türü; hem
de halk konuşma dilinin içeriği gibi, nutuk türlerinden biri olması atasözlerinin her zaman canlı
kalmasını sağlıyor. O, sürekli bir evrim ve yenilenme sürecinden geçiyor. Azerbaycan halk
biliminde atasözlerinin değişke zenginliğine belirli şekilde dikkat edilse de, bu türün çağdaş
gelişim eğilimleri, türeyiş ve çeşitlenme sorunları bilimsel açıdan ayrıca araştırma konusu
olmamıştır.
Bu çalışmada son on yılda Azerbaycanʼın Karabağ bölgesine mensup insanlardan derlenmiş ve
“Karabağ: Folklor Bir Tarihtir” adlı on ciltlik kitapta (2012-2018) yayınlanmış; aynı zamanda
yazarın da derleyip kaydettiği atasözleri esasında halk aforizmalarının gelişim eğilimleri
incelenmiştir. Bu zaman bölgesel örnekler Azerbaycan Türklerinin geleneksel sabit atasözleri
metinleriyle karşılaştırılmıştır.
Atasözlerinin gelişmesinde baş veren değişmeler tüm zamanlarda halkın etno-kültürolojik
düzeyi ve dilinin tarihî gelişim süreciyle bağlı olmuştur. Edebî türün gelişiminde iki esas eğilim
vardır: arkaikleşme ve türeyiş. Paremiyolojik metnin (paremi – kalıp ifadeler) arkaikleşmesi
onun canlı konuşma dilinde işlekliğini kaybetmesi anlamına geliyor. Bu, iki nedenle ilgilidir:
a) pareminin (kalıp ifadenin) semantiğinin dayandığı sosyal-psikolojik esasın ortadan
kalkmasıyla; b) geçici karakterde olan durumların ifadesi gibi ortaya çıkmış paremilerin uzun
ömürlü olmamasıyla.
Türeyiş derken, yeni atasözü metinlerinin yaranması anlamına geliyor ve türeyişin somut
yolları gösteriliyor:
1. Atasözünün semantik eşitlerinin yaranması;
2. Atasözü metinlerinin çeşitlenmesi;
3. Yazarı belli kaynaklar esasında (sanatsal edebiyat, sinema vb.) atasözlerinin yaranması;
4. Başka halklardan ulusal dile ve folklora atasözlerinin geçmesi.
Araştırmada semantik eşit ve varyant terimleri özellikle ayırt ediliyor. Semantik eşitler aynı
mantıksal modele, kontekstuelliğe (bağlamsallığa) ve semantiğe dayanan farklı sinonim
metinlerdir; seçenekler ise değişmez varyant (invaryant) üzerinde belirli değişiklik edilmesi
sonucunda yaranmış metinlerdir.
Araştırmada atasözlerinin türeyişinin ayrılıkta her bir grubunun kendine özgü tezahür şekilleri
belirlenmiştir. Örneğin, çeşitlenmenin bir kaç yolu kaydedilmiştir: millî dilin gelişmesiyle bağlı
çeşitlenme; cümle tipinin ve tonlamanın değişmesiyle bağlı çeşitlenme; metaforik türeyiş

Page 14
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yoluyla çeşitlenme; sentaktik paralellerle bağlı çeşitlenme. Burada aynı zamanda millî
paremiyolojide ilk defa kullanılan “metaforik türeyiş”, “sentaktik genişleme”, “sentaktik
küçülme” gibi terimlerin yansıttığı ve kapsadığı yaratıcılık olayları incelenerek netleştirilmiştir.
Çeşitlenme sürecinde durumun, özellikle bağlamın önemli rol oynaması fikri de vurgulanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Atasözleri, Deyimler, Vecize, Paremi, Karabağ Folkloru, Semantik
Eşitlik, Çeşitlenme, Metaforik Türeyiş.

ABSTRACT
The development trends of folk aphorisms, recorded in the last decade from the speech of the
people coming from Karabakh region of Azerbaijan, and the ones compiled in a ten-volume
book “Karabakh: folklore is a history, too” (2012-2018), moreover, the proverbs noted down
by the author himself, are dealt with in this research paper. In this case, the regional samples
have been studied in comparison with the texts of the stable traditional proverbs of Azerbaijani
Turks.
Changes in the development of proverbs have always been conditioned by the ethnocultural
level of the people and the historical development of the language. Two main tendencies reveal
themselves in the development of this genre: archaization and emergence. By the archaicization
of a paremiological text, we mean their cessation of being used functional speech. This is
explained by two reasons: 1) the disappearance of the socio-psychological basis on which the
semantics of the paremia is based; 2) the failure of the paremias to exist long due to their
emergence based on the transitory situations.
By the emergence of the paremiological text, we mean the creation of new paremiological texts
and the ways which they are derived from:
1. creation of the semantic equivalents of the proverbs;
2. variation of the proverbial texts;
3. creation of proverbs based on authored sources, such as belles-lettres, telecinema and so on;
4. adoption of proverbs from other languages into the native language and folklore.
The terms semantic equivalent and variant are clearly distinguished in the research paper. The
semantic equivalents are different synonymous texts based on the same logical model,
contextuality, and semantics, whereas the variants are the texts created as a result of certain
changes in one and the same invariant.
The research paper identifies specific manifestation forms of emergence characteristic of each
group of proverbs. For instance, several ways of variation have been mentioned here: variation
related to the development of the national language; variation due to the changes in the type of
the sentence and intonation; variation through metaphorical derivation; variation related to
syntactic parallels. It also emphasizes the role of the context in the process of variation.
Keywords: A proverb, a saying, a folk aphorism, a paremia, Karabakh folklore, semantic
equivalent, variation, metaphorical derivative.

GİRİŞ
Atalar sözləri çağdaş dövrdə işləkliyini aktiv şəkildə davam etdirən folklor janrlarından biridir.
O, fasiləsiz təkamül və yeniləşmə prosesi keçirir. Azərbaycan folklorşünaslığında atalar
sözlərinin variant zənginliyinə müəyyən diqqət yetirilsə də, janrın çağdaş inkişaf meyilləri,
törəniş və variantlaşma problemləri ayrıca elmi araşdırma predmeti olmamışdır. Fikrimizcə,
ayrı-ayrı regionlardan toplanaraq nəşr edilmiş atalar sözləri və məsəllərin ənənəvi sabit
paremiloji mətnlərlə müqayisədə öyrənilməsi qeyd edilən problemin araşdırılmasında mühüm
rol oynaya bilər.

ARAŞDIRMA

Page 15
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

1. Qarabağ bölgəsindən yazıya alınmış atalar sözü və məsəllərə qısa bir baxış
Bu araşdırmada son onillikdə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinə mənsub insanlardan yazıya
alınmış və “Qarabağ: folklor da bir tarixdir” adlı oncildlik kitabda (2012-2018) nəşr olunmuş;
həmçinin bizim topladığımız və “Nailə ananın söylədikləri ( Qubadlı bölgəsi: etnoqrafiya,
folklor, dil örnəkləri)” adlı kitabımızda (2020) yer almış atalar sözləri əsasında xalq
aforizmlərinin inkişaf meyilləri tədqiq edilmişdir. Bu zaman regional örnəklər Azərbaycan
türklərinin ənənəvi sabit atalar sözləri mətnləri ilə müqayisədə öyrənilmişdir.
Qarabağ bölgəsindən toplanmış və uyğun toplularda nəşr olunmuş atalar sözü və məsəlləri şərti
olaraq, belə qruplaşdırmaq olar:
1. xalq arasında məşhur və məlum olsa da, əsas toplulara düşməyənlər;
2. regional-lokal səciyyəli orijinal örnəklər;
3. məlum atalar sözü və məsəllərin fərqli ekvivalentləri yaxud variantları.
Qeydə alınan atalar sözləri və məsəllər arasında elələri var ki, çox məşhurdur, bəllidir, işləkdir.
Lakin əsas atalar sözləri nəşrləri ilə ([Link]ı, Ə.Hüseynzadə, C.Bəydili, [Link]ızı)
tutuşduranda aydın olur ki, onlar nəşrlərə düşməyib. Məsələn: “Hər şərdə bir xeyir var”
(NS,2020: 199); “Tora həmişə qızıl balıx düşməz” (NS,2020: 223); “Burda Kərəmi ağlamax
tutdu” (NS,2020: 181) və s.
Bu bir daha onu göstərir ki, xalqımızın yaşayan paremioloji fondu olduqca zəngindir və
örnəklərinin qeydə alınması işini heç vaxt bitmiş saymaq olmaz. Bu, bir ümummilli,
ümumziyalı işidir, sadəcə folklorçuların fəaliyyəti ilə məhdudlaşa bilməz.
Qeydə alınan atalar sözü və məsəllər arasında müvafiq toplularda təsadüf etmədiyimiz, lakin
məna və məzmun siqlətinə, poetik təqdimatına görə mükəmməl olan örnəklər az deyil:
“Aşığa söz dəyməz, çirkinə göz” (NS, 2020: 172); “Xainin sındırdığı qoz kor çıxar” (QF, VIII,
2014: 371). “Vur ölüm, qanımın bahasını ver!” (NS, 2020: 227); “Əyağa dururam başıma vırır,
otururam əyaxlarıma” (NS, 2020: 191); “Buraxıram bəsdim sınır, buraxmıram bəhməzim
tökülür” (QF, I, 2012: 380); “Fındıq elə bilir qozda ləpə yoxdur” (QF, VIII, 2014: 371); “Yüz
gün qov, bir gün ov” (Q, IV, 2013: 332) və s.
Bunların bir qismi ola bilsin ki, lokal səciyyə daşıyır, yalnız regional folklor mühitində işlənir:
Qarabağın insanlarının folklor yaddaşında yaşayır, nitqində funksionallaşır. Onların və ya
variantlarının başqa regional folklor mühitlərində də yaşaması istisna edilmir. Milli folklorun
regionlar üzrə toplanıb yazıya alınması işinin davam etdirilməsi, atalar sözü və məsəllərin
regional variantları üzərində xüsusi araşdırmaların aparılması gələcəkdə konkret hallara
aydınlıq gətirə bilər.
İndilik bəzi örnəklərə diqqət yetirək. Xəsislər və xəsislik haqqında xalq müdriklərinin yaratdığı
müxtəlif deyimlərlə çox qarşılaşmışıq. Qeydə aldığımız bir nümunədə xəsis adamlar haqqında
deyilir: “İlan öldürənə çomax verməz” (NS, 2020: 200). Məsəldə iki obraz var: ilanı öldürmək
üçün çomaq istəyən şəxs və çomağın xəsis sahibi. Burada əks olunan miniəhvalatda iki cəhətə
fikir verək. Birincisi, çomağı istəyən şəxs olduqca çıxılmaz vəziyyətdədir: çomaq ona ölüm-
dirim problemini həll etmək, həyatını xilas etmək üçün lazımdır. Bu, susuzluqdan ölmək üzrə
olan birinin bir qurtum suya ehtiyacı ilə müqayisə oluna bilər. İkincisi, xəsis çomağını istəyənə
bir anlıq verməklə heç bir maddi itki ilə üzləşməyəcəkdi. Bu, xərclənəsi pul, korlana bilən əşya,
yeyiləsi yemək deyil. Digər tərəfdən, ilanın yaxınlığında olan xəsisin həyatına da təhlükə
yaranmışdır. Bütün bunlara baxmayaraq, o, “ilan öldürənə çomaq vermir”. Deməli, xəsislik
düşüncəsi və vərdişi bu şəxsi insanlıqdan, humanizmdən uzaqlaşdırdığı kimi, normal,
praqmatik düşüncədən də məhrum etmişdir. Bu məsəldə xəsisliyin ifrat təzahürünə uğurlu
tərzdə verilən qiymət poetik tapıntı sayıla bilər.
Və ya: “Atın su icənə qədər qamçını ver mənə” (NS, 2020: 174). Bu mətndə hər şeyə tamah
salan insanın yeri gəldi-gəlmədi, çəkinmədən kimdənsə nəsə istəməsi, nəfsgirliyi, üzlülüyü çox

Page 16
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ustalıqla ifadə edilmişdir. Atlıdan qamçısını istəmək (hansı səbəblə olursa-olsun) ağılsız
hərəkət kimi görünsə də, üzlü və gözüac adam istəyini dilə gətirməkdən özünü saxlaya bilmir.
Qarabağ bölgəsindən yazıya alınmış başqa bir örnək: “Saxla evini təmiz, qəfil qonağın gələr, //
Saxla özünü təmiz qəfil ölümün gələr” (Talıblı, 2020: 151). Müdrik bir nəsihət kimi səslənən
bu atalar sözünün Bakı və Şəki folklor mühitlərində də işlənməsi məlumdur. Yəni Qarabağdan
yazıya alınmış nümunələrin arasında elələri var ki, ilk dəfə qeydə alınsa da, təkcə Qarabağ
bölgəsinə aid deyil, lokalizm sayıla bilməz. Onların digər bölgələrdə də işləndiyi müşahidə
olunur.

2. Atalar sözü və məsəllərin yaşarılığı və inkişaf meyilləri

Bildiyimiz kimi, folklorun bir sıra janrları bu gün öz işləkliyini itirib, zəiflədib, inkişafdan
dayanıb. Onun səbəbləri ayrı bir elmi söhbətin mövzusudur. Bir qismi isə işləkliyini aktiv
şəkildə davam etdirir. Atalar sözü və məsəllər günümüzdə də aktiv işlənən folklor janrlarından
biridir. Onun fəal işlənməsi üç mühüm səbəblə bağlıdır.
Birincisi, atalar sözləri və məsəllər ata-babalarımızın, yüz illər boyunca həyat təcrübəsini
ümumiləşdirdiyi, yığcam və poetik şəkildə müdrik, fəlsəfi, didaktik fikirlərini ifadə etdiyi
aforistik bir janrdır. Oradakı dərin məzmun və yüksək poetizm, fikrin qəlibləşmiş ifadə
olunması onu həmişə cəmiyyət üçün cazibədar etmişdir. Funksional nəzəriyyənin yaradıcısı
[Link] tələbatlar konsepsiyasının terminologiyasından istifadə etsək, deyə bilərik ki,
onun “istehlakına” həmişə tələbat vardır.
İkincisi, atalar sözü və məsəllər “... cəmiyyətdə insanlar arasındakı münasibətləri, birgəyaşayış
qaydalarını tənzimləmək vəzifəsini daşıyan davranış normalarıdır... Atalar sözlərinin belə
uzunömürlü olmasının səbəbi onların praktikliyi, real həyatda özünü doğrultmasıdır”
(İslamzadə, 2019: 79-80).
Üçüncüsü, atalar sözü və məsəllər nitq janrlarındandır, xalq danışıq dilinin tərkib hissədir.
Bütövlükdə hər bir xalqın paremioloji fondu həm milli folklorun mətn korpusunun, həm də
milli leksik fondun daxilində yer alır və xalqın dili yaşadıqca həmişə yaşayacaqdır.
Hər bir folklor janrının genezisi, təkamülü və çağdaş inkişaf meyillərinin araşdırılması onun
öyrənilməsinin çoxsaylı aspektlərindən biridir. Janrın çağdaş inkişaf meyillərinin
müəyyənləşdirilməsi xüsusi çətinlik törədən məsələlərdəndir. Bu ona bənzəyir ki, insan
yamacında durduğu dağın bütün coğrafi əzəmətini görməkdə çətinlik çəkir. Onu aydın təsəvvür
etmək üçün dağdan uzaqlaşmaq, yenidən baxmaq lazımdır. Biz də janrın təkamül prosesini
zaman keçdikcə daha aydın görə bilirik.
Fikrimizcə, atalar sözü və məsəllərin inkişaf prosesinin dəyərləndirilməsi, əsas meyillərinin
müəyyən edilməsi, prosesdaxili köhnəlmə, dəyişmə, yeniləşmənin dəqiqləşdirilməsi zamanı
həm xalqın iqdisadi, sosial, mədəni inkişafındakı dəyişiklikləri, həm də dilin daxili
qanunauyğunluqlarını, onun tarixi təkamülündə baş verən dəyişiklikləri hökmən nəzərə almalı,
onları təhlil üçün meyar götürməliyik. Buradan çıxış edərək, atalar sözü və məsəllərin
inkişafında iki əsas meylin olduğunu qeyd edə bilərik: 1. atalar sözü və məsəllərin
arxaikləşməsi; 2. atalar sözü və məsəllərin törənişi.

3. Atalar sözü və məsəllərin arxaikləşməsi

Burada arxaikləşmə dedikdə, xalqın nitqində tarixən işlənmiş müəyyən atalar sözləri və
məsəllərin işləkliyini itirməsini nəzərdə tuturuq. Onların bəziləri müəyyən zamandan sonra
unudulur və dövriyyədən çıxır. Bu, ilk növbədə, artıq qeyd etdiyimiz kimi, sosial-kulturoloji
səbəblərlə bağlıdır. Xalqın inkişafının yaratdığı dəyişikliklər xalq aforizmlərinin işləklik
dərəcəsinə öz təsirini göstərir, nəticədə bəzi mətnlər paremiologiyanın aktiv fondundan passiv
fonduna keçməli olur. Atalar sözü və məsəllərin arxaikləşməsinin aşağıdakı səbəblərini göstərə
bilərik:

Page 17
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Atalar sözünün semantik əsasının itirilməsi. İnsan cəmiyətinin inkişafı eyni zamanda
müəyyən tarixi reallıqların, sosial münasibətlərin dəyişilməsi, itirilməsi ilə müşayiət olunur.
Atalar sözünün ifadə etdiyi semantikanın əsaslandığı gerçəkliyin, anlayışın, sosial münasibətin
sıradan çıxması onun işləkliyini itirməsi ilə nəticələnir. Bu halı sözlərin arxaikləşərək
tarixizmlərə çevrilməsi prosesi ilə müqayisə etmək olar. Yəni sözlər niyə arxaikləşirlərsə, atalar
sözü və məsəllər də o səbəbdən arxaikləşir. Konkret paremioloji mətnə diqqət yetirək. Qədim
oğuz abidəsi “Kitabi-Dədə Qorqud”da: “Qaravaşa ton geyürsən, qadın olmaz” (KDQ, 199: 31);
XVIII əsrdə Azərbaycan türklərindən yazıya alınmış “Əmsali-türkanə”də: “Qarabaşa don
geydürsən xatun olmaz” (Marağai, 1996: 42) atalar sözlərinin fonetik, leksik baxımdan kiçik
fərqləri olsalar da, eyni semantikanı ifadə edən, eyni struktura malik mətndirlər. “Qadın”,
“xatun” burada “xanım” mənasındadır. Artq qaravaş (qulluqçu) ilə zadəgan zümrəsinin
təmsilçisi olan xanım arasındakı tarixi münasibət (ağa – nökər münasibəti kimi) bu gün yoxdur.
Bugünkü cəmiyyətdə klassik anlamdakı zadəgan sinfi (təbəqəsi) də yoxdur. Qaravaşla bu
günkü ev qulluqçularını da müqayisə etmək olmaz. Onları xanımlar çox vaxt “yardımçım”,
“köməkçum” deyə təqdim edirlər. Aralarındakı sosial münasibət də fərqlidir. Digər tərəfdən,
mətndə geyim sosial statusun əlaməti kimi kodlaşdırılmışdır. Bu gün geyim sosial statusun tam
göstəricisi deyil. Hamı yaxşı geyinməyə çalışır. Beləliklə, atalar sözü öz sosial dayaqlarından
məhrum olduğu üçün arxaikləşmişdir. Burada, şübhəsiz, “qaravaş”, “xatun” sözlərinin
arxaikləşməsinin, “qadın” sözünün məna çalarında müəyyən dəyişikliyin baş verməsinin də
müəyyən rolu olmuşdur.
Semantik əsasının itirilməsi nəticəsində atalar sözünün arxaikləməsinin fərqli təzahür halları
olur. Bunlardan biri atalar sözündəki obrazın sosial statusunun itirilməsidir. Bu baxımdan
“bəy” sözünün iştirak etdiyi bəzi atalar sözlərinin arxaikləşməsini qeyd edə bilərik. Məsələn,
“Bəy ilə bostan əkənin tağı belində bitər” (AS, 1985: 114); “Bəyə bel bağlayanın heybəsi
çiynində gərək” (AS, 1985: 115) və s.
Atalar sözündə işarələnmiş situasiyanın keçiciliyi. Cəmiyyətdə, insan həyatında uzun
müddət təkrarlanan situasiyaları modelləşdirən atalar sözü və məsəllər çox vaxt yaşarılı olur,
kommunikativ prosesdə öz fəallığını qoruyur. Əksinə, keçici, müvəqqəti xarakterdə olan,
müəyyən zamandan sonra sıradan çıxan situasiyaların ifadəsi kimi meydana çıxan məsəllər
uzunömürlü olmur. Məsələn: “Ölüm Haqdan, kəfən Məmməd Cəfər bəydən” (AS, 1985: 542).
Bu, vaxtilə Bakı regional folklorunda məsəl kimi işlənib. Deyilənə görə, “...Məmməd Cəfər bəy
adlı bir nəfər 1892-ci ildə ... vəba xəstəliyindən qırılan yüzlərlə adamın öz əynindəki pal-paltarı
ilə birlikdə basdırıldığını görərək top-top ağ alıb ehsan edir, əhali də “xatircəm olub” öz-özünə
“təsəlli” verir: “Daha niyə qorxuruq – Ölüm Haqdan, kəfən Məmməd Cəfər bəydən!” (AS,
1981: 6). Müəyyən zaman kəsiyində təkrarlaşan situasiya xalq düşüncəsi və yumoru ilə məsəl
formasında öz qiymətini alır. Unutmaq olmaz ki, məsəllər həm də müxtəlif həyati situasiyaları
qiymətləndirən mühakimələrdir. Ölüm təhlükəsinin hazırcavablıqla dəyərləndirilməsi, ölümə
gülüşlə hazırlaşmaq kökü çox qədimlərə gedib çıxan, folklor yaddaşında yaşayan düşüncə
tərzinin yeni bir təzahürü kimi meydana çıxır. Deyim sürətlə yayılır, işləklik qazanır və
folklorlaşır. Lakin müəyyən zamandan sonra oxşar situasiyalar yaranmadığı üçün, başqa sözlə,
məsəlin əsasında dayanan situasiya təkrarlaşa bilmədiyi üçün məsəlin işlənməsinə ehtiyac
qalmır, məsəl öz situativ dayaqlarından məhrum olur və “həyatını itirir”. Təbii ki, paremik
vahidlərin arxaikləşməsinin başqa səbəblərinin olması da mümkündür.

4. Atalar sözü və məsəllərin törənişi

Atalar sözü və məsəllərin törənişi dedikdə, milli folklorda tarixi inkişaf nəticəsində yeni atalar
sözü və məsəllərin yaranmasını nəzərdə tuturuq. Paremioloji mətnlərin törənişi onların
variantlaşması demək deyildir. Bu anlayışları sinonimik terminlər kimi qəbul etmək olmaz.
Variantlaşma törənişin yollarından biridir. Atalar sözü və məsəllərin inkişaf meyillərindən biri
kimi törənişinin aşağıdakı yollarını qeyd etmək olar. Sıralamada ardıcıllıq önəm daşımır:

Page 18
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

1. Müəllifli – bədii ədəbiyyat, tele-kino və s. mənşəli yeni atalar sözü və məsəllərin yaranması;
2. Başqa xalqlardan dilimizə və folklorumuza atalar sözü və məsəllərin keçməsi;
[Link] sözü və məsəllərin funksional-semantik ekvivalentlərinin yaranması;
4. Atalar sözü və məsəllərin variantlaşması.
İqtisadiyyat terminlərindən istifadə etsək, belə bir müqayisə aparmaq olar: Birinci və ikinci
yollar (müəllifli – bədii ədəbiyyat, tele-kino və s. mənşəli yeni atalar sözü və məsəllərin
yaranması; başqa xalqlardan dilimizə və folklorumuza atalar sözü və məsəllərin keçməsi) hazır
məhsulun istehlaka qəbul edilməsidir; funksional-semantik ekvivalentlər hazır qəliblərdə yeni
məhsulun istehsalıdır; variantlaşma isə məlum məhsulun təkmilləşərək yenidən istehsal
edilməsidir.

4.1. Müəllifli – bədii ədəbiyyat, tele-kino və s. mənşəli yeni atalar sözü və məsəllərin
yaranması
Hər hansı bir bədii əsərin, filmin, yaxud teletamaşanın mətnindən bir replika, cümlə xalqın
dilində işlənməyə başlayır, işləklik dairəsini genişləndirdikcə folklorlaşır, atalar sözünə, məsələ
çevrilir. Məsələn: “O olmasın, bu olsun”; “Tarix-Nadiri yarısınacan oxuyub”; “Heç hənanın
yeridir?” (Ü.Hacıbəylinin “O olmasın, bu olsun” komediyasından, eyniadlı filmdən). “Qadın
böyük qüvvədir”; “Ayağım hara, başım ora” (“Əhməd haradadır?” filmindən). “Sapı
özümüzdəndir” (İ.Şıxlının eyniadlı hekayəsindən). “Atan kazaklardır” ([Link]ının “1905-
ci ildə” dramından). “Məsələ sosiskada deyil, adam gərək vinimatelnı olsun” (“Uşaqlığın son
gecəsi” filmindən). Örnəklərdən də göründüyü kimi, bədii ədəbiyyat, tele-kino mənşəli kiçik
mətnlər folklora keçərək atalar sözündən daha çox, məsəl kimi işlənirlər. Müəllifli epik və
dramatik əsərdə əks olunan epizoda – minihadisəyə uyğun vəziyyətlə həyatda üzləşdikdə
əsərdəki minihadisəni qiymətləndirən replika “köməyimizə çatır” və onu artıq məsəl kimi
işlədirik. Yəni situasiyanın təkrarlanması müəllifli peplikanı məsələ çevirir.

4.2. Başqa xalqlardan dilimizə və folklorumuza atalar sözü və məsəllərin keçməsi

Hələ 1920-ci illərdə [Link]ı Azərbaycan folklorundakı müəyyən atalar sözlərinin müxtəlif
xalqlarda da işləndiyinə diqqət yetirmişdir: “...bir çox Azərbaycan-türk atalar sözlərinin eynini
gərək ruslarda, gərək farslarda, gərəksə başqa millətlərdə və yaxud onlarınkını eynilə
Azərbaycanda görmək mümkündür” (Zeynallı, 2012: 19). [Link]ının fikrincə, onların bir
qismi “ərəb və və farslardan bizə gələnlərdir”, bir qismi isə “müxtəlif ellərdə müstəqilən olaraq
meydana gəlmişdir” (Zeynallı, 2012: 18-19). Alimin bu gün də öz elmi dəyərini itirməyən
fikirlərini bölüşərək, ortaq atalar sözləri haqqında mövqeimizi dəqiqləşdirmək istəyirik:
a) Müxtəlif türk xalqlarında ortaq atalar sözlərinin işlənməsi, mövcudluğu onların eyni genezisə
malik olması ilə – xalqın və onun folklorunun eyni kökdən törəməsi ilə bağlıdır. Məsələn,
Azərbaycan türklərində: “Bu günün işini sabaha qoyma”; Türkiyə türklərində: “Bugünün işini
yarına bırakma”; qaraqalpaqlarda: “Bugingi isti ertenge koyma”; başqurtlarda: “Bögöngönön
işini ertengege kaldırma” (Çobanoğlu, 2004: 170) və s.
b) Bir çox qeyri-türk xalqları ilə Azərbaycan türklərində ortaq işlənən müəyyən atalar sözləri
vardır ki, eyni məntiqi modeli eyni predmet-obrazlılıqla ifadə edir. Beynəlxalq səviyyədə
yayılmış belə xalq kəlamlarının mövcudluğunu heç də həmişə konkret mənimsəmə, əxz etmə
faktı kimi dəyərləndirmək doğru olmazdı. Bunları hər xalqda müstəqil yaranmış, yaxud hansısa
qədim qaynağa əsaslanan, tipoloji uyğunluğa malik olan beynəlmiləl paremik vahidlər hesab
etmək olar. Struktur paremiologiyanın yaradıcılarından [Link] çoxəsrlik tarixi zamanı
birbaşa tarixi-mədəni əlaqələri olmamış rus və uyğur atalar sözlərini müqayisə edərək belə
nümunələrə diqqəti çəkmişdir (Bax: Permyakov, 1988: 138-142). Məsələn: “Ne roy druqomu
yamu – sam v nee popadeş” (“Özgəyə quyu qazan özü düşər” (AS, 2013: 345).
c) Azərbaycan türklərinin bəzi qeyri-türk xalqları ilə (konkret olaraq ərəb, fars və ruslarla) bir
çox ortaq atalar sözləri vardır ki, tarixi-mədəni əlaqələr nəticəsində bir xalqdan digərinə

Page 19
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

keçmişdir. Bunun əsasında azərbaycanlıların qeyd edilən xalqlarla çoxəsrlik ictimai-siyasi və

mədəni əlaqələrinin olması dayanır. Bu təsir biristiqamətli deyil, qarşılıqlı olmuşdur.
Azərbaycan atalar sözləri arasında ərəb, fars, rus mənşəlilər olduğu kimi, fars, rus atalar sözləri
arasında da türk mənşəlilərin olduğu danılmaz həqiqətdir. Burada mübahisə konkret
paremioloji mətnin hansı xalqdan hansına keçdiyi üzərində ola bilər, lakin bu xalqların
folklorları və dilləri arasında təsirlənmə, mənimsənmə prosesinin mövcudluğu şübhə doğurmur.
Araşdırmanın mövzusu Azərbaycan atalar sözü və məsəllərinin inkişaf meyilləri – zənginləşmə
yolları olduğundan problemin yalnız bu yönümünə diqqət çəkmək istəyirik. Azərbaycan
folkloruna ərəb və fars mənşəli, son iki yüzildə, az sayda olsa da, rus mənşəli atalar sözlərinin
keçməsi milli paremiologiya fondunu zənginləşdirən amillərdən olmuşdur.
Azərbaycan türkləri islam dinini qəbul etdikdən sonra ərəblərdən bir çox dini məzmunlu atalar
sözlərini mənimsəmiş, onu öz dilinə və düşüncəsinə uyğun şəkilləndirmişdir. [Link]ı bu
barədə haqlı olaraq yazırdı: “Ərəblərdən gələnlər əksər ya dini, ya əxlaqi ruhdadır... Böylə də
bir çox Qurandan, hədislərdən və yaxud “Əxbar”dan alınıb sarıqlılarımız tərcüməsi yolu ilə
xalq içərisinə girmiş və ilk qailini itirdikdən sonra yetim sözlər sırasına düşmüşdür” (Zeynallı,
2012: 18). Belə atalar sözlərində Allahın təkliyi və qüdrəti, əcəl, qəzavü qədər, həyatın mənası,
həyat və ölüm, əxlaqi dəyərlər – xeyirxahlıq, doğruculluq, insaf və s. haqqında islami
dünyagörüşdən qaynaqlanan fikirlər aforistik ifadəsini tapmışdır. Fikrimizcə, aşağıdakı atalar
sözlərini ərəb-islam mənşəli hesab etmək olar: “Baxıl uçmağa girməz” (Oğuznamə, 1987: 81);
“Naçar işin adı şükürdür” (Oğuznamə, 1987: 180); “Bin tədbiri bir təqdir bozar” (Oğuznamə,
1987: 79); “İnsaf dinin yarısıdır” (AS, 2004: 137); “Allahdan gizlin deyil, bəndədən nə gizlin”
(AS, 2004: 33)”; “Allah var, rəhmi də var” (AS, 1981: 256); “Qismətdən artıq yemək olmaz”
(AS, 1981: 261); “Haram malın bərəkəti olmaz” (AS, 1981: 263); “Buğda yeyib cənnətdən
çıxıb” (AS, 1981: 264) və s.
Azərbaycan və fars atalar sözləri arasında da ortaq olanlar az deyildir. Bu nümunələri burada
geniş vermək, hansıların daha ilkin olması haqqında mübahisə açmaq, hökm vermək fikrindən
uzaq duraraq folklorumuza farslardan keçmiş olduğunu güman etdiyimiz bəzi xalq
aforizmlərini qeyd etməklə kifayətlənirik.
Fars dilində Azərbaycan türkcəsində
1. “Xər həman xəre, pəlanəş əvəz şode” (Wk). 1. “Eşşək belə o eşşəkdi, amma çulu dəğişib”
(AS, 2013: 159).
2. “Ğədri-zər zərgər şenasəd, ğədri-gövhər 2. Zər qədrini zərgər bilər” (AS, 2004: 246).
gövhəri” (Wk).
3. “Kəm bexor, həmişe bexor” (Wk). 3. “Az-az ye, həmişə ye” (AS, 1985: 40).
Həm fars, həm rus dilindən kalka üsulu ilə tərcümə edilmiş bu kimi nümunələr folklorumuzda,
çox sayda olmasa da, vardır və işlənməkdədir.

4.3. Atalar sözü və məsəllərin funksional-semantik ekvivalentlərinin yaranması

Azərbaycan paremiologiyasında “funksional-semantik ekvivalent” ifadəsini termin kimi ilk
dəfə təklif və istifadə etdiyimiz üçün terminə, onun “variant” anlayışından nə dərəcədə
fərqlənməsinə aydınlıq gətirmək lazımdır.
“Ekvivalent” latın sözü olub “eyniqiymətli, bərabər qüvvəli” mənasını verir. (ADİL, 2006: 14-
15). İqtisadiyyatda termin kimi işlənir. Biz atalar sözü və məsəllərin funksional-semantik
ekvivalenti dedikdə, eyni məntiqi model əsasında qurulan, eyni semantik yükü daşıyan, eyni
kontekstdə işlənən, eyni situasiya, xarakter, yaxud əməli fərqli metaforlarla dəyərləndirən fərqli
paremioloji mətnləri nəzərdə tuturuq. Termini, qısaca, atalar sözü və məsəllərin ekvivalentləri,
paremioloji ekvivalentlər şəklində də işlətmək olar. Atalar sözü və məsəllərin ekvivalentlərində
semantika, fikir, ideya, məntiqi model eyni olur, mətn fərqli. Məsələn, “hər hansı bir işi
bacaranına, əsl ustasına etibar edərlər, tapşırarlar”, “dəyərli bir şeyi onu dəyərləndirə bilən,
qədrini biləcək adama verərlər” fikri ekvivalent atalar sözlərində belə ifadə edilmişdir: “Çörəyi

Page 20
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çörəkçiyə, bir çörək də üstəlik” (AS, 2004: 78) ↔ “İynəni tikənin əlinə verəllər” (NS, 2020:
203). Yaxud təzə qohuma, dosta, qonşuya, işçiyə çox diqqət yetirilməsinə, təriflər
ünvanlanmasına həmin mühitin, kollektivin köhnə üzvlərindən biri öz narazılığını kinayəli bir
dillə ekvivalent atalar sözləri vasitəsilə bildirir: “Təzə kuzə suyu sərin saxlar” (AS, 1985: 599)
↔ “Təzə süpürgə yaxşı süpürər” (NS, 2020: 223). Hər iki mətndə “köhnə” haqsız olaraq
etinasız yanaşıldığını, “təzə”nin lazım olduğundan artıq dəyərləndirildiyini düşünür və buna
ironik etirazını ifadə edir.
Atalar sözləri və məsəllərin ekvivalentlərini onların variantlarından fərqləndirmək lazımdır.
[Link] bu problemə diqqət yetirərək yazırdı: “Bu məsələ ilə bağlı yeganə çətinlik
ondadır ki, bir çox folklorşünaslar və paremioloqlar qeyd edilən (və onlara uyğun olan) kəlam
cütlüklərini yaxud qruplarını variant saymağa vərdiş etmişlər” (Permyakov, 1988: 137). O,
bizim ekvivalent adlandırdığımız paremioloji mətnlərin müəyyənləşdirilməsində başqa
terminlərdən – “sinonim”, rusca “sovariant” sözlərindən istifadə etsə də, ekvivalentlərlə
variantların fərqlərini elmi cəhətdən düzgün əsaslandırmışdır. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki,
Türkiyə paremiologiyasında ekvivalent və variantları birlikdə ifadə edən “paralel mətnlər”
terminindən də istifadə edilir (bax: Çobanoğlu, 2004: 41).
Atalar sözləri və məsəllərin ekvivalentləri funksiya və semantika baxımından bərabərhüquqlu,
struktur baxımından fərqli mətnlərdir. Onların mətn formasında invariantını müəyyənləşdirmək
mümkün deyil. Burada “invariant” termininin işlənməsi şərti xarakter daşıyır və o, mücərrəd
düşüncə hadisəsi kimi qavranılır. Ekvivalent mətnlər eyni düşüncə tipi əsasında müstəqil
şəkildə, ayrı-ayrılıqda formalaşır. Variant isə invariantın, yəni ilk mətnin üzərində müəyyən
leksik, sintaktik dəyişikliklər edilməsi nəticəsində yaranır. Ekvivalentlər və variantlar
arasındakı fərqləri konkret örnəklər üzərində müşahidə etmək mümkündür.
Ekvivalentlər: “Aslanın balası aslan olar” (AS, 1985: 71) ↔ “Qurddan qurd törəyər” (AS,
1985: 227) ↔ “Qartal yumurtasından qarğa çıxmaz” (QF, III, 2012: 365) ↔ “Gədə oğlundan
gəllədar olmaz, toğlu balasınnan qoç olmaz” (QF, IX, 2014: 295).
Variantlar: “Qurdun oğlu qurd olar” (AS, 1985: 227) // “Qurddan törəyən qurd olur” (AS,
2004: 175) // “Qurddan qurd törəyər” (AS, 1985: 227).
Həm funksional-semantik ekvivalentlərin, həm də variantların yaranması atalar sözlərinin
törənişində geniş müşahidə olunur.

4.4. Atalar sözü və məsəllərin variantlaşması

Mətnin işlənmə coğrafiyasının genişlənməsi və müəyyən zaman intervalında inkişafı yeni
variantların formalaşması ilə nəticələnir. Folklorumuzda atalar sözü və məsəllərin
variantlaşmasının aşağıdakı yollarını qeyd edə bilərik:
1. milli dilin inkişafı ilə bağlı variantlaşma;
2. cümlə tipinin və intonasiyanın dəyişməsi ilə bağlı variantlaşma;
3. metaforik törəmə yolu ilə variantlaşma;
4. sintaktik paralellərlə bağlı variantlaşma.
4.4.1. Milli dilin inkişafı ilə bağlı variantlaşma;
Bildiyimiz kimi, tarixi kateqoriya olan dil daim inkişafdadır. Arxaikləşmə və yeniləşmə yolu
ilə dəyişikliyə uğraması dilin leksikası üçün xarakterik əlamətdir. Təkamül və dəyişmə təkcə
leksikaya deyil, dilin sintaksisinə də aiddir. Buna uyğun olaraq paremioloji mətnlərdə müəyyən
dəyişiklik baş verir. Bu yöndə atalar sözü və məsəllərin variantlaşması yollarından biri onlarda
leksik sinonimlərin əvəzlənməsidir. Məsələn: “Böyük sözünə baxmayan böyürə-böyürə qalar”
(AS, 1985: 149). // “Ulu sözünə baxmıyan uluya-uluya qalar” (QF, III, 2012: 366). Sinonimik
əvəzlənməyə başqa bir misal: “Qonşu paxıl olmasa, bağ çəpəri neylər?!” (AS, 2004: 170) //
“Qonşu xayın olmasa, bağ çəpəri neynər” (QF, X, 20178: 301). Və ya: “Əslün itürən
haramzadədür” (AS, 2013: 179). // “Əslini gizdiyən haramzadadı” (QF, VI, 2013: 387). //
“Əslin danan haramzadadı” (NS, 2020: 191). Bu örnəklərin I-də “böyük” və “ulu”,

Page 21
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“böyürmək” və “ulamaq”; II-də “paxıl” və “xayın”; III-də “itürən”, “gizdiyən”, “danan” kimi
yaxınmənalı sözlərin yerdəyişməsi ilə paremioloji variantlar əmələ gəlmişdir.
Milli dilin inkişafı nəticədə atalar sözü və məsəllərin yeni variantlarının yaranmasına da səbəb
olur. Bir neçə örnəyin “Oğuznamə”dəki arxaik mətnləri ilə və çağdaş variantlarına müqayisəli
nəzər salmaq yerinə düşər:
“Oğuznamə (Əmsali Məhəmmədəli)” mətni Çağdaş variantlar
“Düşi görəndə degil, yorandadır” (Oğz, 1987: “Yuxunu görənnən dəyil, yozannan soruş” (NS,
102). 2020: 230).
“Zəman şimdi yüzsüzündür” (Oğz, 1987: 111). “Zamana arsız-gorsuz zamanasıdı” (NS, 2020:
231).
“Bir “yeməzin” deyəndən qorq, bir “oturmazın” “Bir “oturmuram” deyənnən qaç, bir də
deyəndən qorq” (Oğz, 1987: 79). “yemirəm” deyənnən” (NS, 2020: 178).
“Bilməzəm demək can qolayıdur” (Oğz, 1987: “Bilmirəm” baş ağrıtmaz” (AS, 1985:121).
79).
“Saqındıq gözə çöp düşər” (Oğz, 1987: 124). “Qorxan gözə çöp düşər” (AS,1985: 217).
“Oğuznamə”dəki nümunələri müasir paralel vahidlərlə müqayisə etmiş prof. S.Əlizadə fərq-
lərin səbəbi haqqında haqlı olaraq yazırdı: “...bunun səbəbi etnik təfəkkür deyil, dilin (nitqin)
fərdiləşməsi və müəyyən dərəcədə differensial-tarixi inkişaf yolu keçməsidir” (Oğz, 1987: 10).

4.4.2. Cümlə tipinin və intonasiyanın dəyişməsi ilə bağlı variantlaşma

Bəzən mətndə məqsəd və intonasiyaya görə cümlənin tipinin dəyişməsi yeni variantın
yaranmasına səbəb olur. Bu zaman funksionallıq və semantika qoruna da bilir, dəyişə də bilir.
“Eşəgün yoğ isə, güyəgün də mi yoq?” (Oğz, 1987: 65) // “Allaha şükür, eşşəyin olmasa da,
kürəkənin var!” (NS, 2020: 21)
Burada semantika qorunub. Yeri gəlmişkən, onu qeyd edək ki, atalar sözü və məsəllərimiz
arasında kürəkən, yeznə, bacanaq, qayınana, baldızlar haqqında zarafatyana söylənən belə nü-
munələr var və onlar xalq gülüşünün folklordakı təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər.
Qarabağ bölgəsindən qeydə alınmış başqa bir nümunə: “Qarğa nə vaxtdan qırğı olub?” (NS,
2020: 207). Variant həm ifadə tərzi, forma baxımından, həm də funksional və kontekst
baxımından ənənəvi nəşrlərə düşmüş “Qarğadan qırğı olmaz” (AS, 1985: 183; AS, 2013: 274)
variantından fərqlənir. Semantik çaları da müəyyən qədər dəyişir. “Qarğadan qırğı olmaz”
variantında bacarıqsız, layiqsiz hər hansı bir şəxsin bacarmayacağı yüksək, pozitiv bir işə
uyğunluğuna inamsızlıq hökm şəklində ifadə edilir. “Qarğa nə vaxtdan qırğı olub?” variantında
isə, belə bir inamı ifadə edənlərə təəccüb və etiraz əks olunur.

4.4.3. Metaforik törəmə yolu ilə variantlaşma

Məlum atalar sözü və məsəllərin qeydə aldığımız variantlarından bəziləri məntiqi model,
strukturun formalaşma tərzi, ifadə edilən semantika, işlənmə situasiyası, konteksti mühafizə
olunmaqla metaforik törəmə yolu ilə, yəni sadəcə müqayisə obyekti – bənzədilən dəyişməklə
meydana çıxır. Nümunələrə baxaq. Heç bir işə yarımayan, vecsiz adam haqqında tənqidi-
istehzalı tərzdə deyilir:
Nə altda undur, nə üstdə kəpək (AS, 1985: 503).
Nə coraba yamaqdır, nə tumana bağ (AS, 1985: 509).
Nə tüfəngə çaxmaqdır, nə dümbəyə toxmaq (AS, 1985: 509).
Qarabağ bölgəsindən qeydə alınmış mətndə:
Nə üsdə aşdı, nə altda qazmax (NS, 2020:214).
Azərbaycan atalar sözlərinin sabit mətn korpusunda “Od yanmasa, tüstü(sü) çıxmaz” (AS,
1985: 521; AS, 2013: 328); “Od olmasa, tüstü çıxmaz” (AS, 2004: 191) kimi örnəklər olduğu
məlumdur. Bu atalar sözünün Qarabağ bölgəsindən qeydə alınmış yeni variantında isə deyilir:
“Yağ yanmasa, iyi çıxmaz” NS, 2020: 228). Məşhur atalar sözünün fərqli variantında da fikrin

Page 22
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

sərrast, obrazlı, tutumlu ifadə olunduğunu görürük. Hər ikisində səbəb-nəticə əlaqəsi, “səbəbsiz
heç bir hadisə yoxdur” yaxud “hər hadisənin bir səbəbi vardır” müddəaları xalq müdrikliyinə
xas lakonik, mənalı tərzdə, mükəmməl bədii biçimdə təqdim edilmişdir. Göründüyü kimi, “od”
və “tüstü”nün “yağ” və “iy”lə əvəzlənməsi metaforik törəmə yolu ulə yeni variant yaratmışdır.
Metaforik törəmə yolu ilə variantlaşmaya aid başqa örnəklər:
“Sürüdən ayrılan qoyunu qurd yeyər” (AS, 1985: 592). // “Dəsdədən ayrı düşən qazın səsi
taladan gələr” (QF, I, 2008: 381).
“Kül başına, gözəl fərə, beçə də səni bəyənmir” (AS, 1985: 447) // “Kül başına küllühlər,
qarğalar səni dimdihlər” (NS, 2020: 206). // “Kül başaa küllühlər, Serçələr səni dimdihlər”
(QF, III, 2012: 365).
“Qayğılıya isdirahət haramdı” (NS, 2020: 208). // “Qayquluya söhbət haramdı” (QF, I, 2008:
389).
“İş tərsə gələndə tər halva diş çıxardar” (AS, 1985: 375). // “İş bəd gətirəndə quymaq diş
çıxardar” (QF, II, 2012: 444).
“Ağrımayan başa dəsmal bağlamazlar” (AS, 1985: 29). // “Ağrımayan başa buz bağlamazdar”
(QF, VIII, 2014: 370)

4.4.4. Sintaktik paralellərlə bağlı variantlaşma

Məlum olduğu üzrə, atalar sözü və məsəllərin formalaşmasında, üslubi fiqurlardan biri kimi,
sintaktik paralelizmdən geniş istifadə olunur. Sintaktik paralellər mətnyaradıcı vasitə olaraq
janrın strukturunu müəyyən edir, mətndə ahəngdarlıq, ritm, obrazlılıq yaradır. O, eyni zamanda
semantik baxımdan fikri qüvvətləndirir, hökmün məntiqilik dərəcəsini artırır. Sintaktik paralel
şəklində olan paremiolji mətnin komponentləri ya öz aralarındakı semantik yaxınlığı analogiya
yolu ilə ifadə edir, ya da semantik qarşılaşdırma, təzad yaratma yolu ilə əsas fikri qabarıq-
laşdırır. Qarabağdan qeydə alınmış atalar sözü və məsəllərin arasında belə nümunələr çoxdur.
Məsələn:
“Yox əvi – vərəm əvi, var əvi – kərəm əvi” (QF, V, 2013:296).
“Dadsız aşa duz neynəsin, ağılsız başa söz neynəsin” (QF, I, 2012: 381).
“Söz var izi bitirər, söz var başı itirər” (QF, III, 2012: 366).
“Axşam bəzəyi – yar bəzəyi, Səhər bəzəyi – çöl bəzəyi” (NS, 2020: 165).
“Həvəs gedər, gələr, // Nəfəs gedər, gəlməz” (NS, 2020: 199).
Sintaktik paralellərin atalar sözü və məsəllərin variantlaşma prosesində də mühüm rolu vardır.
Əldə edilən örnəklər bu barədə söz açmağa imkan verir. Sintaktik paralellər vasitəsi ilə atalar
sözü və məsəllərin variantlaşmasının üç yolunu qeyd edə bilərik:
1. sintaktik genişlənmə;
2. sintaktik daralma;
3. komponentlərdə dəyişiklik.
Sintaktik genişlənmə dedikdə, sintaktik paralelizm şəklində olmayan hər hansı bir paremioloji
mətnə ikinci komponentin artırılması vasitəsi ilə sintaktik paralel formasında yeni mətnin
törənməsini nəzərdə tuturuq. Nümunələrə diqqət yetirək:
Ənənəvi mətn Qarabağ mətni
“Allah dağına baxar, qar verər” (Zeynallı, 2012: “Allah dağına baxar, qar verər, bağına baxar,
164). bar verər” (NS, 2020: 166).
“Can candan ayrıdır” (AS, 1985: 678). “Can cannan ayrıdı, heç kəs bilməz kim nə
çəkir” (NS, 2020: 181).
“Bayquş xarabalıq sevər” (AS, 2004: 52). “Bayquş xarabalığı, yarasa qarannığı sevər”
(NS, 2020: 18).
“Çay görməmiş çırmanır” (AS, 1985: 668). “Çay görməmiş çırmanır, arx görməmiş
hoppanır” (NS, 2020: 181).

Page 23
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bəzən iki komponentli sintaktik paralel formasında olan paremiyə üçüncü, dördüncü
komponentin artırılması hallarına da rast gəlirik. Məsələn, “Övladda nəvə, dövlətdə dəvə” (AS,
1985: 527). // “Evlatda nəvə, devlatda dəvə, yatırda gəvə” (QF, II, 2012: 444). Bu zaman
sintaktik paralelin silsiləvi törəməsi ilə qarşılaşırıq.
Sintaktik daralma dedikdə, siktaktik paralelizm şəklində olan hər hansı bir paremioloji
mətndə komponentlərdən birinin (çox zaman ikincisinin) ixtisarını nəzərdə tuturuq. Bu zaman
mətn sintaktik paralellikdən çıxır. Bu proses əslində dilin daxili qanunauyğunluğu, nitqin
yığcamlaşma meyli ilə əlaqədar təbii bir hadisədir. Yenə misallara müraciət edək
Ənənəvi mətn Qarabağ mətni

“Haynan gələn huynan gedər, selnən gələn “Haynan gələn huynan gedər” (NS, 2020: 196).
suynan gedər” (AS, 2013: 205).

“Günah öləndə olar, öldürəndə yox” (AS, 2004:

120). “Günah öləndə olar” (NS, 2020: 195).

“Bayramalısız toy olmaz, Qəmbərsiz düyün”

(AS, 2004: 52)
“Bayramalısız toy olmaz” (NS, 2020: 177).

Bir çox hallarda isə atalar sözü və məsəllərdə variantlaşma zamanı sintaktik paralelizm qorunur,
komponentlərdə dəyişiklik edilir. Bu dəyişiklik özü müxtəlif tərzdə təzahür edə bilir. Ya
ikinci komponent bütövlükdə eyni semantik yükü daşıyan başqa bir ifadə ilə əvəzlənir.
Məsələn: “Allah dəvəyə qanad versəydi, uçurmadığı dam-daş qalmazdı” (AS, 1985: 55) //
“Allah dəviyə qanad versə, aləmi kor qoyar” (NS, 2020: 166). Ya da komponentlərdən birində
və ya hər ikisində müəyyən söz, ifadə dəyişikliyə uğrayır. Məsələn: “Verdin – doydur, vurdun
– yıx” (AS, 1985: 165) // “Versən doyunca, vursan ölüncə” (NS, 2020: 227). Yaxud: “Uşaqsız
ev – məzar, uşaqlı ev – bazar” (AS, 2013: 397) // “Uşaxlı ev – gülüstan, Uşaxsız ev – zimistan”
(NS, 2020: 225).
Qarabağdan belə bir paremi qeydə alınmışdır: “Döyər-söyər ərim yox, yel aparan evim” (NS,
2020: 15). Toplularda bu məsəlin müxtəlif variantları nəşr edilmişdir: “Döyən, söyən ərim yox,
yel aparan unum var” (AS, 1985: 283) // “Döyən, söyən ərim yox, yel aparan yunum var” (AS,
2004: 95). Son ikisinin arasında fərq çox cüzidir, yox dərəcəsindədir. “Un” // “yun” sözlərinin
deyil, “ev” sözünün iştirak etdiyi nümunə əslində digərlərindən ciddi şəkildə fərqlənir. Bu
variantda mətnin ifadə etdiyi semantika fərqlidir və o fərqli situasiyada işlənir. Ə.Hüseynzadə,
C.Bəydili nəşrlərindəki variantlarda o nəzərə çarpdırılır ki, danlayacaq ərim, kimsəm yoxdur,
lakin itirə biləcəyim müəyyən şeylər (yun, un) var. Mətnaltı qatda itirmək ehtimalının yaratdığı
narahatlıq ifadə edilir. Qarabağ variantında isə o vurğulanır ki, mənim itirəcək heç nəyim
yoxdur: nə ərim, nə evim. Ona görə də “məsəl müəllifi” heç nə üçün narahat deyil, azaddır,
sərbəstdir, ən əsası heç kimdən çəkinmir. Bu məsəl uyğun vəziyyətdə və ovqatda olan insanlar
tərəfindən işlədilir. Eyni söyləyicidən semantika, kontekst eyniliyinə və ifadə yaxınlığına malik
olan başqa maraqlı bir mətn də yazıya almışıq: “Xoruzum yoxdu bannıya, ərim yoxdu dannıya”
(NS, 2020: 200).
Belə bir atalar sözü var: “Əzizim əzizdi, canım ondan da əzizdi” (AS, 1985: 321). Qarabağ
variantında isə deyilir: “Əzizim əzizdi, tərbiyəsi onnan da əzizdi” (QF, I, 2012: 383). Fikir verin,
variantda bir sözün dəyişməsi atalar sözünün funksional-semantik yükünü nə dərəcədə dəyişir.
Məlum nəşrlərdəki variantda o vurğulanır ki, hər hansı bir can yandırdığım yaxın adamım
mənim üçün nə qədər əziz olsa da, özüm daha əhəmiyyətliyəm. Bu atalar sözü əziz bir adamı
üçün həyatını təhlükəyə atmamaq, canını əziyyətə salmamaq fikrinin ifadəsi kimi də yozula
bilər. Qeydə aldığımız variantda isə tərbiyə məsələsi önə çəkilir. Övladı, uşağı nə qədər sevsən,

Page 24
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

əzizləsən də, tərbiyəsi daha mühümdür. Yeri gəlsə, o, danlanmalı, hətta cəzalanmalıdır ki,
həmişə düz yolda olsun.
Qeyd edək ki, atalar sözü və məsəllərin variantlaşması zamanı müxtəlif üsullardan eyni
zamanda istifadə edilə bilər. Məsələn, sintaktik paralellərin komponentlərində baş verən
dəyişiklik çox zaman metaforik törəmə üsulu ilə həyata keçirilir.

NƏTİCƏ
Azərbaycan atalar sözləri işləkliyini çağdaş dövrdə aktiv şəkildə davam etdirir, fasiləsiz
təkamül və yeniləşmə prosesi keçirir. Bu proses Qarabağ folklor mühitində də aydın müşahidə
edilir. Atalar sözlərinin inkişafında iki əsas meyil – arxaikləşmə və törəniş qeyd edilə bilər.
Atalar sözlərinin arxaikləşməsi daha çox sosial-kulturuloji səbəblərlə bağlıdır, əsasən, paremik
mətnlərin semantik əsasının itirilməsi və mətndə işarələnmiş situasiyanın keçiciliyi ilə bağlıdır.
Azərbaycan atalar sözlərinin törənişi müxtəlif yollarla baş verir. Bu yolların ən önəmliləri: 1.
müəllifli – bədii ədəbiyyat, tele-kino və s. mənşəli yeni atalar sözü və məsəllərin yaranması; 2.
başqa xalqlardan milli dilə və folklora atalar sözü və məsəllərin keçməsi; 3. atalar sözü və
məsəllərin funksional-semantik ekvivalentlərinin yaranması; 4. atalar sözü və məsəllərin
variantlaşmasıdır.
Atalar sözü və məsəllərin variantlaşmasının müxtəlif üsulları və təzahür formaları vardır. Janr
mətnlərinin variantlaşması: 1. milli dilin leksik və sintaktik baxımından inkişafının təsiri ilə; 2.
cümlə tipinin və intonasiyanın dəyişməsi ilə; 3. metaforik törəmə yolu ilə; 4. sintaktik
paralellərin daralma və genişlənməsi ilə bağlı baş verir.

QISALTMALAR:
ADİL – Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti
AS – Atalar sözü, Artalar sözləri
KDQ – Kitabi-Dədə Qorqud
QF – Qarabağ – folklor da bir tarixdir
NS – Nailə ananın söylədikləri
Oğz – Oğuznamə
Wk – [Link]

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT:

1. Atalar sözləri. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi: [Link]ızı, Bakı, “Nurlan”, 2013
2. Atalar sözü. Tərtib və ön sözün müəllifi: C.Bəydili (Məmmədov). Bakı, “Öndər nəşriyyat”,
2004
3. Atalar sözü. Toplayanı, tərtib edəni və nəşrə hazırlayanı: Ə.Hüseynzadə, Bakı, Yazıçı, 1981
4. Atalar sözü. Toplayanı: Ə.Hüseynzadə, tərtib edəni: [Link]ımzadə. Bakı, Yazıçı, 1985
5. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Dörd cilddə, II cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2006
6. Çobanoğlu Ö. Türk Dünyası Ortaq Atasözleri Sözlüğü. Ankara, Atatürk Kültür Merkezi
Yayını: 301, 2004
7. İslamzadə K. Müxtəlif xalqlarda eyni məntiqi alqoritmə əsaslanan atalar sözləri. –
“Folklorşünaslıq” elmi-nəzəri jurnalı, Bakı, “Təknur” nəşriyyatı, 2019, № 1(5), səh. 78-87
8. Kitabi-Dədə Qorqud. Tərtib edəni, çapa hazırlayanı, ön sözün və lüğətin müəllifi: S.Əlizadə,
Bakı, Yeni Nəşrlər Evi, 1999
9. Qarabağ – folklor da bir tarixdir. I-X kitab, Bakı, “Elm və təhsil”, 2012-2018
10. Marağai A. Əmsali-türkanə (türk atalar sözləri). Köçürən və tənzim edən: B.Rəsul oğlu,
Bakı, “Qartal” nəşriyyatı, 1996
11. Nailə ananın söylədikləri (Qubadlı bölgəsi: etnoqrafiya, folklor, dil örnəkləri). Qeydə alan,
tərtib edən, ön söz, lüğət, izah və qeydlərin müəllifi: [Link]ıblı, Bakı, “Elm və təhsil”, 2020

Page 25
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

12. Oğuznamə. Çapa hazırlayanı, müqəddimə, lüğət və şərhlərin müəllifi: S.Əlizadə, Bakı,
Yazıçı, 1987
13. Talıblı E. Qubadlı bölgəsindən yazıya alınmış atalar sözü və məsəllər. – “Dədə Qorqud”
(elmi-ədəbi toplu), Bakı, 2020, № II (69), səh.151-166
14. Zeynallı H. Azərbaycan atalar sözü. B.: “Elm və təhsil”, 2012
15. Пермяков Г.Л. Основы структурной паремиологии. Москва, Главная редакция
восточной литературы издательства «Наука», 1988
16.[Link]
9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%
D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C

Page 26
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İŞGALDEN KURTARILAN BÖLGELERİN SOSYOEKONOMİK

KALKINMASINDA AGROPARK MODELİNİN KULLANIM İMKÂNLARI
THE USE OF THE AGROPARK MODEL IN THE SOCIO-ECONOMIC DEVELOPMENT
OF THE REGIONS AVOIDED FROM THE OCCUPATION

Öğ. Gör. Farrukh RAHIMOV

Azerbaycan Devlet Tarım Üniversitesi, Tarımsal İşletme ve Yönetim Fakültesi
ORCID NO: 0000-0003-3748-0266
ÖZET
Azerbaycan yaklaşık otuz senedir ermeni işgalinde bulunan Yukarı Karabağ ve ona komşu olan
7 ili 2020 senesinin sonlarına doğru işgalden kurtardı. Söz konusu yedi il Kelbecer, Lâçin,
Kubatlı, Cebrail, Zengilan, Füzuli, Ağdam tarım açısından çok önemli olmasının yansıra doğal
güzellikleri ve tarihi mirası ile turistik açıdan da büyük potansiyele sahip. Bu illerde hayatın
yeniden canlandırılması, sosyoekonomik kalkınmanın sağlanması için altyapı çalışmaları
tamamlandıktan ve insanlar yerleştikten sonra orada toprak reformu ve tarım sektörünün
gelişim planlarının yapılması gerekmektedir. Örneğin Kelbecer, Lâçin, Kubatlı illeri geniş otlak
alanları ile hayvancılık, et ve süt üretimi için çok güzel fırsatlar sunmakta. Bu gibi dağlık illerde
aynı zamanda arıcılık için de büyük potansiyel var. İşgalden kurtarılan illerin kalkınma planları
hazırlanırken bölgenin geleneksel uğraşları ve doğal imkânları göz önünde bulundurularak
gerekli fizibilite değerlendirilmesi yapılmalı ve oraya en uygun modeller seçilmeli. Şu ana
kadar Azerbaycan Tarım Bakanlığı ve “Azerkosmos” kurumu birlikte çalışarak bölgenin
detaylı uydu görüntülerini aldı ve tarıma yararlı alanların belirlenmesi çalışmaları başladı.
Bakanlık tarafından yapılan bir diğer çalışma Azerbaycan Devlet Tarım Üniversitesinin de
katılacağı büyük bir proje ile bölgede üretim yapacak çitçilere tarımsal yayım ve danışmanlık
hizmetleri sağlamak. Bu çerçevede çiftçilere sunulacak öncü tarımsal modellerden birisi de
kümelenme ve ya agropark modeli. Azerbaycan’da agroparklar Cumhurbaşkanın 16 Nisan
2014 tarihli “Tarımsal alanda yönetim sisteminin geliştirilmesi ve yapısal reformların
hızlandırılması ile ilgili çalışmalar” isimli kararnamesi esas alınarak kuruldu. Bu kurumlardan
ilki 2015 senesinde Şemkir ilinde kurulmaya başlandı. Tarımsal kümelerin temel üstünlüğü
burada kapalı bir üretim-işleme-lojistik-pazarlama zinciri oluşturuluyor olması.
Organizasyonun her bir bileşeni özyönetim ve öz sorumluluk ilkesiyle çalışıyor. Bunun
sonucunda işletmenin rekabet gücü ortak sorunlar ve ortak hedefler etrafında birleşerek
sağlanmakta. Bu çalışmada Sovyetler dönemi verileri temel alınarak bölgenin tarımsal ürünler
açısından üretim potansiyeli ilgili bilgi verilmekle beraber bölge için uygun olabileceğini
düşündüğümüz agropark (tarımsal kümelenme) modelinin detaylarına da değindik. Ermeni
işgalinden öncesi 1886-90 beş yıllık veriler temel alınarak çeşitli ürünlerde ortalama üretim
miktarı belirlendi. Bu veriler bize bölgenin üretim kapasitesi ile ilgili bilgi vermekle beraber
hangi illerde hangi ürünlerin üretilmesi gerektiği ile ilgili de ipuçları vermekte. Tarımsal
kümelenme ile ilgili olarak dünya ve Azerbaycan tecrübeleri incelendi ve bölgeye uygun
olacağını düşündüğümüz modelin detayları çalışıldı.

Page 27
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Anahtar Kelimeler: Karabağ, Azerbaycan, Ekonomik kalkınma, Tarım, Tarımsal kümelenme

ABSTRACT
Azerbaijan liberated Upper Karabakh, which is under Armenian occupation for about thirty
years, and its neighboring 7 years by the end of 2020. Kelbecer, Lâçin, Kubatlı, Cebrail,
Zengilan, Füzuli, Ağdam have a great potential in terms of tourism due to their natural beauty
and historical heritage. In these provinces, land reform and development plans for the
agricultural sector should be made after the infrastructure works are completed and the people
are settled in order to revitalize life and ensure socio-economic development. For example,
Kelbecer, Lâçin, and Kubatlı provinces offer very good opportunities for animal husbandry,
meat and milk production with their large pastures. There is also great potential for beekeeping
in such mountainous provinces. While preparing the development plans of the provinces
rescued from the occupation, the necessary feasibility assessment should be made taking into
account the traditional occupations and natural possibilities of the region and the most suitable
models should be selected. The Azerbaijan Ministry of Agriculture and the "Azerkosmos" have
worked together so far, taking detailed satellite images of the region and the work to determine
the areas useful for agriculture has started. Another work carried out by the Ministry is to
provide agricultural extension and consultancy services to farmers who will produce in the
region with a large project in which Azerbaijan State Agricultural University will participate.
In this framework, one of the leading agricultural models that will be presented to farmers is
the clustering or agropark model. Agroparks in Azerbaijan were established on the basis of the
decree of the President of the Republic of April 16, 2014 titled "Development of the
management system in the agricultural field and the acceleration of structural reforms". The
first of these institutions was established in 2015 in Şemkir. The main advantage of specimen
clusters is that a closed production-processing-logistics-marketing chain is being formed here.
Every member of the organization works with the principle of self-direction and self-
responsibility. As a result, the competitive power of the enterprise is maintained by uniting
around common problems and common goals. In this study, based on Soviet-era data, we also
touched on the details of the agro-park (industrial clustering) model, which we thought would
be appropriate for the region, along with information on the region's production potential. The
five-year data of 1886-90, before the Armenian occupation, were taken as the basis and the
average production rate was determined in various products. This data not only gives us
information about the production capacity of the region, but also gives tips on which products
should be produced in which provinces. World and Azerbaijani experiences have been
examined in relation to experimental clustering, and details of the model we think would be
appropriate for the region have been worked out.
Keywords: Karabagh, Azerbaijan, Economic development, Agriculture, Agricultural cluster

Page 28
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ZERDÜŞTLÜKTEN GÜNÜMÜZE İRAN’DA NEVRUZ VE DİN*

NOWRUZ AND RELIGION IN IRAN FROM ZOROASTRIANISM TO PRESENT
Dr. Öğr. Üyesi Fatih TOPALOĞLU
Pamukkale Üniversitesi, İlâhiyat Fakültesi,
Kelâm ve İslâm Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı, Denizli, TÜRKİYE.
ORCID NO: 0000-0001-7871-7640

ÖZET
Din ve gelenek, geçmişten günümüze daima etkileşim halinde olan toplumsal kurumlardır. Bu
etkileşimin örneklerinden biri de Nevruz bayramının dinlerle olan ilişkisidir.

İran’da Zerdüşt öncesi dönemlerden gelen Gahambar, Farvardigan, Mihrican adlı bayramlar
vardı. Bunların en meşhuru baharın dönüşü ve doğanın yeniden canlanışı, Zerdüşt’ün doğum
günü, İran’ın mitolojik krallarından Cemşîd’in, Demâvend dağından Bâbil’e ilahi bir saltanat
arabasıyla taşınması anısına kutlandığına inanılan Nevruz bayramıdır.

Nevruz, Persler ve Sâsânîler dönemlerinde büyük öneme sahipti. Perslerde yılbaşı festivali ve
bahar bayramı, Babil’de Zakmuk denilen yeni yıl bayramı olarak kutlanır, Tanrı Marduk’u
simgeleyen heykelin çevresinde dualar okunması, ona hediyeler sunulması, Kralın Tanrı
huzuruna çıkışı gibi dini ritüellerle gerçekleştirilirdi. Sâsânîlerde ise Nevruzla ilgili dört
kutlama yapılırdı ve bunlardan biri “Rahipler Nevruzu”ydu.

Zerdüştlük ile Nevruz yakından ilişkilidir. Zerdüşt, Ahuramazda’nın yarattığı ilahi varlık Asha
Vahishta ve ateş anısına kutlanan bahar bayramını Nevruz şeklinde düzenleyerek yeniden tesis
etti. Nevruz, Zerdüştîlerin dini inançlarının kuvvetlenmesine yardımcı oluyordu. Zerdüştlüğe
mensup eski Azerbaycanlılar, toprağa hürmetle baharın ilk gününü tarla bayramı olarak özel
bir sevgi ve coşkuyla karşılardı. Nevruza ilişkin anlatımlarda “ölüp-yeniden dirilme” motifini
de görmek mümkündür. Nevruzun, ayrıldıkları mekânları ziyaret amacıyla yılın son gününde
(20 Mart) yeryüzüne bir günlüğüne inen Fravaşîlerin (ruhların) yeryüzünden çekilmeleri
anısına kutlandığına da inanılmaktadır.

İslâm’dan sonra yapılan yorumlarla Nevruz İslâmî bir kimliğe bürünmeye başlamıştır. Hz.
Âdem’in yaratıldığı, Allah’ın insandan kendisinin Rab olduğu konusunda söz aldığı ve Hz.
İbrahim’in putları yıktığı gün kabul edilmiş, Bektâşîler ve Alevîlerde Hz. Ali’nin doğum günü
ve Hz. Fatıma ile evlendiği gün sayılmış, Şiîlerde Hz. Muhammed tarafından halife olarak ilan
edildiği gün olduğu ileri sürülmüştür. Nevruzun, Hz. Muhammed tarafından tasvip edildiği,

*
Bu bildiri, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2010 yılında tamamlanan “Şia’nın
Oluşumunda İran Kültürünün Etkisi” adlı Doktora tezimizin ilgili başlığından kısmen yararlanılarak
hazırlanmıştır.

Page 29
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Mehdi’nin zuhur edeceği gün olduğu, İmamiyye Şîası’nın 7. İmamı Musa el-Kâzım’ın Nevruz
törenlerine katıldığı yönünde rivayetler de vardır.

Nevruz, Zerdüştîlerin Hindistan’daki uzantısı olan Parsîler ile İmamî Şiîler tarafından büyük
coşkuyla kutlanmaktadır. Nevruz bayramında hazırlanan Heft-Sîn sofrasına konulan
yiyeceklerden bazıları, Ahuramazda ile onun yardımcıları Esfend, Ordîbeheşt, Hordâd,
Mordâd, Şehrîver, Behmen adındaki melekleri sembolize eder. Sofradaki semen çiçeğinin
kutsal bir nimet olarak saygı görmesi Avesta ile ilişkilidir. Zira, semenin Avesta’da hayat ve
ebediyet çiçeği olarak bahsedilen Haom-Sem Sem olduğu kabul edilir.

Nevruz’un, yaratılışı, yeniden var oluşu, tabiatın dirilişini ve verimliliği simgeleyen, geçmişi
MÖ. 2000’lere kadar geri giden, birçok Ortadoğu toplumunda varlığı bilinen dinsel karakterli
yeni yıl kutlaması olduğu anlaşılmakta, Nevruzun günümüz Müslümanları arasında İslâmî bir
biçim ve yorumla yaşamaya devam ettiği görülmektedir. Bu bildiride Nevruzun Zerdüştlükten
günümüze dinlerle ilişkisi, Müslümanlar nazarındaki yeri, İran ve Şiîlere yansımaları üzerinde
durulacaktır.

Anahtar Kelimeler: Zerdüştlük, Zerdüşt, Nevruz, Din, İslâm, Şia

ABSTRACT
Religion and tradition are social institutions that have always interacted from the past to the
present. One of the examples of this interaction is the relationship of Nowruz Bayram with
religions.

In Iran, there were feasts called Gahanbar, Farvardingan and Mehregan from pre-Zoroastrian
times. The most famous of these is the return of spring and the revival of nature, the birthday
of Zarathustra, the Nowruz Bayram, which is believed to be celebrated in memory of Jamshid,
one of the mythological kings of Iran, transported from Mount Damavand to Babylon by a
divine reign chariot.

Nowruz was of great importance during the Persian and Sassanid periods. In Persia, the New
Year's Festival and Spring Festival were celebrated as Zakmuk in Babylon, and it was
performed with religious rituals such as praying around the statue symbolizing the God Marduk,
offering him gifts, and the King's coming to the presence of God. In the Sassanids, there were
four celebrations about Nowruz and one of them was "Priests Nevruz".

Zoroastrianism and Nowruz are closely related. Zoroaster re-established the spring feast in
memory of Asha Vahishta and fire, the divine being created by Ahura Mazda, as Nowruz.
Nowruz helped to strengthen the religious beliefs of the Zoroastrians. The ancient Azerbaijanis
of Zoroastrianism greeted the first day of spring with special love and enthusiasm as a field
feast with respect to the land. It is also possible to see the "death-resurrection" motif in the
narratives about Nowruz. It is also believed that Nowruz is celebrated in memory of the
withdrawal of the Fravashis (souls) who descended on the earth for a day on the last day of the
year (20 March) to visit the places they left.

Page 30
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

With the comments made after Islam, Nowruz started to assume an Islamic identity. Nowruz
was accepted on the day Adam was created, the day when God spoke of man as his Lord, and
the day Abraham destroyed the idols. In Bektashis and Alevis, Nowruz were counted as Ali ibn
Abi Talib's birthday and the day he married Fatima. It is claimed that it was the day he was
declared as caliph by the Prophet Muhammad in Shiites. There are also rumors that Nowruz
was approved by Prophet Muhammed, that the day Mahdi would appear, and that Musa al-
Kadhim, 7th Imam of Imami Shia, attended Nowruz ceremonies.

Nowruz is also celebrated with great enthusiasm by the Parsis, who are Indian Zoroastrians
present, and Imami Shiites. Some of the food served on the Haft-sin table prepared during
Nowruz symbolize Ahura Mazda and his assistants Esfand, Ordibahasht, Khordad, Mordad,
Shahrivar and Bahman. The reverence of the semen flower on the table as a sacred blessing is
associated with Avesta. The semen is considered to be the Haom-Sem Sem, which is referred
to as the flower of life and eternity in Avesta.

As a result, Nowruz is understood as the celebration of the new year with a religious character,
which symbolizes the creation, re-existence, resurrection of nature and productivity, with a
history dating back to the 2000s BC. and known to exist in many Middle Eastern societies.
Through Nowruz, it is seen that certain beliefs and practices belonging to Zoroastrianism
continue to live in an Islamic way and interpretation among today's Muslims. This paper will
focus on the relationship of Nevruz with religions since Zoroastrianism, its place in the eyes of
Muslims, and its reflections on Iran and Shiites.

Keywords: Zoroastrianism, Zoroaster, Nowruz, Religion, Islam, Shia

GİRİŞ
Din ve gelenek, geçmişten günümüze daima etkileşim halinde olan toplumsal kurumlardır.
Genellikle dinin, kültür ve geleneği etkileyerek değiştirdiği, bazen de kültür ve geleneğin dinde
yerini sağlamlaştırarak zaman içerisinde dini bir inanç veya uygulama hüviyetini kazandığı
görülmektedir. Din ve gelenek arasındaki bu karşılıklı etkileşimin tarihteki bariz örneklerinden
biri Nevruz bayramının dinlerle olan ilişkisidir. Nevruz, geçmişten günümüze folklorik yönü
öne çıkan bir bahar bayramı olarak bilinse de tarihin hemen her döneminde kutlandığı
coğrafyaların dinleri ve inanışlarıyla âdeta bütünleşmiştir. Bu bildiride Nevruzun Zerdüştlükten
günümüze Müslümanlar ve bilhassa Şîa nazarındaki yeri ve yansımaları üzerinde durulacaktır.

İslâm Öncesi İran’da Nevruz

İran’da Zerdüşt öncesi dönemlerden itibaren yılın çeşitli zamanlarında kutlanan Gahanbar,
Farvardigan, Mihrican adlı bayramlar vardı. Gahanbar, yıl boyunca düzensiz aralıklarla
gerçekleşen ve her biri beş gün süren, mevsimleri ve muhtemelen dünyanın yaratılışındaki altı
aşamayı sembolize ederek kutlanan altı bayramdan her birisinin adıydı. Ölülerin ruhlarına
adanan Farvardigan, Mihr’e adanan ve hasat kutlamalarını ifade eden Mihrican (Mehregan,

Page 31
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Mihragan) da yine beş gün olarak kutlanırdı. Bu bayramların en meşhur ve önemlilerinden biri,
baharın dönüşüyle doğadaki yeniden canlanışı, Zerdüşt’ün doğum gününü (Khordad-i Salin)
kutlamak amacıyla yapılan, Pers mitolojisinde gün ortası tanrısı, kuzeyi ve yazı koruyan tanrı
kabul edilen Rapithwin’e1 adanan Nevruz bayramıdır.2
Nevruz, Bâbilliler, Persler ve Sâsânîlerde çok önemli bir bayramdı. Bâbil’de yeni yılın adı
Zakmu veya Zakmuku olarak geçerdi ve ilkbahardaki yeni yıl bayramına Zakmuk adı
verilmekteydi.3 Törenler Mart ayının ikinci yarısında başlar ve on bir gün sürerdi. Baş Tanrı
Marduk’u sembolize eden heykelin etrafında dualar okunur, ona hediyeler sunulur,4 bayram
Kralın Tanrı huzuruna çıkışı ve tören geçişi gibi belirli ritüellerle icra edilirdi. Krallar törenler
için Bâbil’e gelenlere çok cömert davranırlardı. Bâbil krallarından Nabonidus’un bir tören
sırasında yaklaşık 150 kg altın ve 3 ton kadar gümüş dağıttığı rivayet edilmektedir. Katılımcılar
on birinci gün verilen ziyafetten sonra Bâbil’den ayrılırlardı. Bu misafirperverlik o dönemde
Nevruz kutlamalarının ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.5
Perslerden günümüze kalan kabartmalardan anlaşıldığı kadarıyla Nevruz Perslerde de yılbaşı
festivali ve bahar bayramı olarak kutlanmaktaydı. Bâbillilere benzer şekilde bayram günlerinde
halk, tören geçitleriyle krallar kralı unvanıyla anılan Pers kralına çeşitli hediyeler takdim
ediyordu. Pers İmparatorluğunun başkenti olan Persepolis üzerine incelemeler yapan
arkeologlar, Pers Kralı Darius’un şehri özellikle Nevruz kutlamaları için kutsal bir başkent
olarak planladığı ve inşa ettirdiğini söylemektedir. Nitekim Nevruz bayramı, Persepolis’in
birçok kapısında gösterişli bir şekilde tasvir edilmişti ve törenlerin Ahuramazda’nın
himayesinde gerçekleştiğine inanılıyordu.6
Sâsânîler (226-652) ilk zamanlarda takvimde bazı değişiklikler yaptılar. Nevruz günü olan 1
Ferverdîn, Sâsânî takviminde 27 Şehrîver’e denk geliyordu. Böylece, Nevruz bayramı baharda
değil güzün kutlanıyordu. Partlardan Sâsânîlere geçen bu uygulamada muhtemelen dini

1
Eski İran dinlerinden Mitraizm’e göre Mitra'nın yardımcısı kabul edilen ilâhî varlıktır. Rapithwin’in, bitkileri ve
su kaynaklarını kışın sert soğuklarında kötü güçlerin yarattığı dondan korumak amacıyla sonbaharda yer altına
indiğine, kış geçince yeni yılın ilk günü Nevruz'da tekrar yeryüzüne çıktığına inanılmaktadır. Bk. Mary Boyce,
“Iranian Festivals”, The Cambridge History of Iran, ed. Ehsan Yarshater (Cambridge: Cambridge University
Press, Reprinted, 1993) 3(2)/798; Şinasi Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, Bilig Türk
Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 12 (Kış 2000), 6.
2
Boyce, Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises, (London: Routledge & Kegan Paul, 1979), 33-34,
180; “Iranian Festivals”, 3(2)/793 vd.; “Zoroastrianism”, Historia Religionum, ed. C. Jouco Bleeker-Geo
Widengren (Leiden: E. J. Brill, 1971) 2/228; Willy Hartner, “Old Iranian Calendars”, The Cambridge History
of Iran, ed. Ilya Gershevitch (Cambridge: Cambridge University Press, Reprinted, 1993), 2/779-780.
3
Nevzat Gözaydın, “Bahar Bayramına Tarihi Yönden Bir Bakış”, Türk Dünyasında Nevruz İkinci Bilgi Şöleni
Bildirileri, haz. Sadık Tural-Elmas Kılıç (Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1996), 156.
4
Elmettin Elibeyzade, “Nevruz ve Kurban Bayramının Geçmişi 1200 Yıl”, Türk Dünyasında Nevruz İkinci Bilgi
Şöleni Bildirileri, haz. Sadık Tural-Elmas Kılıç (Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1996), 148; Hâşim Razî, Dîn
ve Ferheng-i Îrânî, (Tahran: İntişârât-i Sohen, 1382), 97.
5
Kemalettin Köroğlu, Eski Mezopotamya Tarihi, (İstanbul: İletişim Yayınları, 2006), 205-206.
6
Roman Ghirshman, “Notes Iraniennes VII A Propos de Persépolis”, Artibus Asiae 20 (1957), 265, 277; Târîh-i
Îrân ez Âğâz tâ İslâm, çev. Muhammed Muîn (Tahran: Dünya-yı Kitâb, 1381), 186; Mircea Eliade, Dinsel
İnançlar ve Düşünceler Tarihi, çev. Ali Berktay (İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003), 1/390-391; Boyce,
Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises, 57; Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”,
5.

Page 32
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

sebepler etkili olmuştur. Ancak bu farklılığın ortaya çıkmasında pratik faydaların da rolü
olduğu düşünülmektedir. İlk başlarda bir günlük festival olan Nevruz zamanla birkaç günlük
hatta bazen birkaç haftalık kutlamalar yapılan bir bayrama dönüşmüş ve nihayetinde on günlük
bir bayram haline gelmiştir.7 Sâsânîlerin orta dönemlerinde Nevruz, biri ilkbahardaki (21 Mart),
diğeri ise sonbahardaki (23 Eylül) olmak üzere gündüz-gece eşitliğinin yaşandığı iki tarihte
birlikte kutlanmaya başlanmıştır. Yine Sâsânîlerde Nevruzla ilgili dört kutlamadan bahsedilir.
Bunlardan biri “Rahipler Nevruzu” denilen ve Âzer ayının biriyle altısı arasında yapılandır.
“Halk Nevruzu” adlı kutlamalar ise Ferverdîn ayının biriyle altısına tekabül etmektedir.8
Ferverdîn’in birinde (21 Mart) kutlanmaya başlanan Nevruz altı gün sürerdi ve bu kutlamaların
ilk gününe Küçük Nevruz ya da Halk Nevruzu, altıncı gününe de Büyük Nevruz veya Asıl
Nevruz denilirdi.9
Nevruzun genellikle milli bir bayram olduğunu düşünülse de yukarıda bazı örneklerini
verdiğimiz gibi dinler ve inanışlarla da yakından ilişkisi vardır. Nevruz, İslâm incesi İran'da
hem dinsel hem de millî karakter taşıyan bir bayram olarak kutlanmıştır. Eski İran’da bayram
kutlamaları, Zerdüşt diniyle âdeta iç içe geçmiş gibidir. Zerdüşt’ün Ahuramazda’nın yarattığı
ilahi varlık Asha Vahishta ve ateş anısına kutlanan bahar bayramını düzenleyerek yeniden tesis
ettiği rivayet edilmektedir. Nevruzun Asha Vahishta’ya adanması, aynı zamanda tarımsal ve
kozmogonik karakterli bir festival olarak kutlanıldığına işarettir. Keza Zerdüştlüğe mensup eski
Azerbaycanlılar toprağa hürmet bağlamında, baharın ilk gününü tarla bayramı olarak özel bir
sevgi ve coşkuyla karşılardı.10 Zerdüştîlerin Nevruza verdiği önem ve alaka tarihteki
örnekleriyle sınırlı değildir. Günümüzde İran’daki Zerdüştiler ve Zerdüştlüğün devamı olan
Hindistan’daki Parsîler de Nevruzu coşkuyla kutlamaktadırlar.11 Nevruzla ilgili bir başka
değerlendirmeye göre ise Nevruz bayramı, İran’ın mitolojik krallarından Gayomart, Cemşîd ve
Feridun ile ilişkilendirilir. Rivayetlere göre Nevruz, Gayomart ile Cemşîd'in tahta oturuş günü,
Cemşîd’in Demâvend dağından Bâbil’e ilahi bir saltanat arabasıyla taşındığı ve Feridun’un
Cemşîd’in kızını esir alan dev Âzî Dahhâk’ı öldürdüğü gündür. Boyce’a göre Nevruz, İslâm
sonrası İran’ında dini yönü zayıflamış olsa da Zerdüştîlerin dini inançlarının kuvvetlenmesinde
her zaman çok önemli bir yere sahiptir.12
Nevruzla ilgili anlatımlarda Ortadoğu’da başka bazı kültürlerde de görülen “ölüp-yeniden
dirilme” inancının yansımaları vardır. Bu bağlamda, Nevruzun ayrıldıkları mekânları ziyaret

7
Boyce, Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises, 106, 128 ; Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta
Asya'ya Nevruz”, 6.
8
Boyce, Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises, 128-129; “Iranian Festivals”, The Cambridge
History of Iran, 3(2)/798, 805, 809.
9
Boyce, “Iranian Festivals”, The Cambridge History of Iran, 3(2)/807.
10
Eliade, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi, 1/390-391; Boyce, Zoroastrians Their Religious Beliefs and
Practises, 34; Mehmet Seyit Ordubadi, “Bahar Bayramı”, Türk Dünyasında Nevruz İkinci Bilgi Şöleni
Bildirileri, haz. Sadık Tural-Elmas Kılıç (Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1996), 338; Gündüz, “Kadim
Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, 5.
11
Boyce, Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises, 221.
12
Eliade, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi, 2/366; Boyce, “Iranian Festivals”, The Cambridge History of
Iran, 3(2)/794, 798, 807; Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, 5.

Page 33
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

amacıyla yılın son gününde (20 Mart) bir günlüğüne yeryüzüne inen Fravaşîlerin (ölümle
bedenlerinden ayrılmış ruhların) yeryüzünden çekilmeleri anısına kutlandığına da
inanılmaktadır. Eski İran’da yılın son gününde Fravaşîler anısına düzenlenen ve aynı zamanda
Gahanbarların en büyüğü olan bu bayrama Hamaspathmaedaye adı verilirdi. İnsanlar 20 Mart
tarihinden önce Fravaşîler için evlerini temizler, onlara özel yiyecek ve içecekler hazırlar,
evlerine çekilir ve 20 Mart günü mümkün olduğunca evinde kalır, zorunlu olmadıkça dışarı
çıkmazdı. Fravaşîlerin yeryüzünde serbestçe dolaştığı o günde dışarı çıkmak güvenli
sayılmazdı. Bazı Zerdüşt topluluklarında kadınlar, küçük adamlar, hayvanlar, yıldızlar ve diğer
nesneler şeklinde ekmek ve yassı kekler pişirir, erkekler ve çocuklar kilden figürler yapar ve
onları beyaza boyarlar, Ahuramazda’ya büyük yaratılışı başarmasında yardım eden Fravaşîler
tarafından görülebilecek şekilde onları evlerinin çatılarına yerleştirirlerdi.13

İslâm Sonrası Müslümanlar Arasında Nevruz

İran’ın Müslüman Araplar tarafından fethedilmesiyle kültürel etkileşimin kaçınılmaz bir
sonucu olarak İran kültür ve geleneklerine dair pek çok uygulama Müslümanlar tarafından
benimsenmeye başlanmıştı. Vezirlik, divan, divan kâtipliği ve posta teşkilatı gibi Sâsânî
kurumları Araplar tarafından örnek alınıp aktarılırken aynı zamanda eski kültürlerden gelen ve
İran’da yaygın şekilde uygulanmakta olan Nevruz ve Mihrican bayramları İslâm toplumunda
da kutlanmaya başlandı.14
Bu süreçte Nevruz, Müslümanlar tarafından yapılan dini yorumlarla İslâmî bir kimliğe
bürünmeye başladı. Her millet veya mezhep mensubu Nevruz gününü kendi inanç ve kültürüne
göre bazı dini olay veya tarihlerle ilişkilendirmeye çalıştı. Bu rivayetlerden bazılarına göre
Nevruz:
- Dünyanın yaratıldığı,

- Allah’ın insandan kendisinin Rab olduğu konusunda söz aldığı,

- İlk insanın yaratıldığı,

- Hz. Adem'in çamurunun yoğrulduğu,

- Şeytana uyarak haram meyveyi yemeleri sebebiyle Cennetten çıkarılarak yeryüzünde

farklı yerlere konulan Hz. Âdem ile Havva’nın buluşturulduğu,

- Hz. Nuh'un tufanın bitmesinden sonra gemisinden inerek yere bastığı,

13
Eliade, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi, 1/402; Boyce, “Iranian Festivals”, 3(2)/795, 796, 806, 808;
Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, 6.
14
Osman Gazi Özgüdenli, “İran” –Tarih/Fetihten Safevilere Kadar-, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi
(İstanbul: TDV Yayınları, 2000), 22/397.

Page 34
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

- Hz. İbrahim’in putları yıktığı

- Hz. Yusuf’un kuyudan kurtarıldığı,

- Hz. Musa’nın asasıyla Kızıldeniz'i yararak taraftarlarını kurtardığı,

- Balık tarafından yutulan Hz. Yunus’un karaya çıktığı,

- Allah’ın insanları yarattığı zaman Koç burcunda toplu halde olan bütün yıldızlara
feleklerine dönmelerini emrettiği gündür. Doğu Anadolu bölgesinde halk Alevî olsun Sünnî
olsun Nevruz gecesine özel bir kutsiyet atfeder ve canlı-cansız bütün varlıkların bu gece
Tanrı’ya secde ettiğine inanılır. Tokat yöresinde Nevruz kutlamaları sırasında ilahiler ve Kur’an
okunur, İmam da dua eder. Bu uygulamalar, Nevruz bayramının yörede hem milli hem dini bir
anlam kazandığını gösterir. Bu durum Anadolu dışındaki Türk topluluklarında da
gözlenmektedir.15

Nevruz bayramının Alevî-Bektâşî geleneğinde çok önemli bir yeri vardır. Alevîler ve Bektâşîler
Nevruzu, Sultan Nevruz olarak da adlandırırlar. Nevruz günüyle ilgili çeşitli yorumlar ve
uygulamalar, Alevî-Bektâşî topluluklarında da yapılmaktadır. Bu yorumlardan bazılarına göre
Nevruz, Hz. Ali’nin doğum günü, Hz. Peygamber’in kızı Hz. Fatıma ile evlendiği gün ve Hz.
Muhammed (sav.) tarafından halife olarak ilan edildiği, Hacı Bektâş Velî’nin Anadolu’ya
geldiği ve Rum Erenleri tarafından karşılandığı gün olarak kabul edilir. Ayrıca Nevruzun Hz.
Muhammed tarafından hoş görüldüğü yönünde inanışlar vardır. Naldöken Tahtacı
Türkmenlerinde Nevruzun ölülerin yedirilip, içirilip eğlendirildiği, Silifke Tahtacılarında ise
Hz. Hüseyin'in doğum günü olduğuna inanılır.16
Alevî-Bektâşî kültüründe ölümden sonra dirilmeyi sembolize eden Nevruz bayramı için
hazırlıklar günler öncesinden başlar. Evler, yeşillikler ve çiçeklerle süslenir. Nevruz sabahı
erkenden kalkılır ve Nevruzun taze suyu ile yıkanılır, boy abdesti alınır. Nevruz günü en güzel

15
Bedri Noyan, “Şîa’nın Bayramlarından Nevruz”, Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 2 (1983), l02-
109; Zeynelabidin Makas, Türk Milli Kültüründe Nevruz (İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1987), 85,
86, 91; M. Abdulhalûk Çay, Türk Ergenekon Bayramı Nevrüz (Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü
Yayınları, 1988), 21-23, 127, 137, 139. Bazı araştırmacılar ise İslâm toplumlarında Nevruzun dini olay veya
günlerle birlikte anılmasının dini ve tarihi gerçeklerle bağdaştırılamayacağını söyleyerek meseleye eleştirel
yaklaşmaktadır. Bk. Elmas Kılıç, “Sadık Kemal Tural ile Nevruz Üzerine Bir Sohbet”, Nevruz, der. H. Vedat
Demirtaş (Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1998), 33.
16
Yusuf Ziya Yörükân, Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar, haz. Turhan Yörükân (Ankara: Kültür Bakanlığı
Yayınları, 2. Basım, 2002), 352; Noyan, “Şîa’nın Bayramlarından Nevruz”, l02, 109; Çay, Türk Ergenekon
Bayramı Nevrüz, 21-23 (Rıza Yetişen, "Naldöken Tahtacılarında Nevrûz ve Hıdırellez”, Türk Folklor
Araştırmaları Dergisi 23 (Haziran 1951), 365’den naklen.); Mehmet Eröz, Türkiye’de Alevîlik-Bektâşîlik
(İstanbul: Ötüken Neşriyat, 3. Basım, 2014), 395; Makas, Türk Milli Kültüründe Nevruz, 82-83; B. A.
Baytamrew, “Nevruz, Kaynak ve Âdetler”, Tarih ve Etnoğrafya Açısından Nevruz, çev. Yıldız Pekcan-Sevinç
Öztürk, (Ankara: Boğaziçi Yayınları, 1993), 3; Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, 7;
Abdullah Şengül, “Türk Kültüründe Nevruz ve Anadolu’da Nevruz Kutlamaları”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat
Dergisi 26 (2008), 63, 65; M. Tevfik Oytan, Yirminci Asır İnsanlığına Armağan Bektaşiliğin İçyüzü, Dibi -
Köşesi - Yüzü ve Astarı Nedir? (İstanbul: Maarif Matbaası, ts.), 59; Harun Yıldız, “Alevî-Bektaşî Toplumlarında
Bayramlar”, Geçmişten Günümüze Alevî-Bektaşî Kültürü, ed. Ahmet Yaşar Ocak (Ankara: Kültür ve Turizm
Bakanlığı Yayınları, 2009), 385, 386.

Page 35
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ve en yeni kıyafetler giyilir. Sabah toplu olarak kahvaltı yapılacaksa önce dede bir dua okur ve
herkese süt ikram edilir. Nevruz münasebetiyle dargınlar barıştırılır, hasta ve ihtiyaç sahipleri
ziyaret edilir. Yakın zamanda vefat edenlerin ailelerine taziyeye gidilir, türbe ve mezarlıklar
ziyaret edilir.17
Bektâşîlerde Nevruz için yazılan şiirlere Nevruziyye denir. Nevruz zamanı dergâh
bahçelerinde, kırlarda ve muhtelif yerlerde Nevruziyyeler okunurdu. Hatta bazı divan
şairlerinin Devlet büyüklerinden para ya da hediye almak için yazdıkları Nevruziyyeleri onlara
okudukları bilinmektedir. Güzellik, yeni yıl, tabiat sevgisi, Hz. Ali sevgisi gibi konuları işleyen
ve kaside, gazel gibi formlarda söylenen Nevruziyyeler, Nevruz Erkânı da denilen cem
törenlerinde de okunurdu. Nevruz gününde aynı zamanda Hz. Ali için mevlid de okutulurdu.
Nevruz, Balkan Türk Bektâşîlerinde “Su Dolu-Ana” kültü ile ilişkilendirilir. Onlara göre yol
pîri “Hünkâr Hacı Bektâş”, iş pîri “Su Dolu-Ana''dır. O Hacı Bektâş Velî tarafından
Kırşehir'den Balkanlar'a gönderilen ve Arnavutluk'taki tüm su kaynaklarına hükmeden kişidir.
Su Dolu-Ana, her yıl Nevruzda güneş doğarken sudan çıkmakta ve parmaklarıyla saçlarını
taramaktadır. Bu rivayet Türklerdeki su kültü ile Nevruzun aynı anlatımda birleştirildiğini
göstermektedir.18 Alevi-Bektaşi geleneğinde büyük bir bayram olarak kabul edildiği için
kurban kesilen günlerden biri de Nevruzdur. Adak kurbanları Nevruz gününde kesilir, kurban
etleriyle başta etli pilav olmak üzere çeşitli yemekler hazırlanır ve misafirlere ikram edilir.19

İran ve Şiî Geleneğinde Nevruz

İran’da Sâsânîlerdeki şekliyle devam eden ve genel yapısı değişmeyen Nevruzun İslâm’ın
İran’da yayılması sürecinde İslâmî ve mezhebi yorumlarla süslendiği görülmektedir. Nitekim
Şîa açısından en önemli hususlardan olan İmamet ve Mehdilik konularında Nevruza dair
değerlendirmeler vardır. Buna göre Nevruz, Hz. Ali’nin Hz. Peygamber tarafından halife olarak
ilân edildiği gündür.20 Şîa’da Muhammed b. Hasan el-Mehdi’nin zuhuruyla ilgili olarak vakit
tespit etmek yasak olmasına rağmen Şiî geleneğinde bu konuda pek çok tahminde bulunulduğu
görülmektedir. Bunlardan biri de Mehdinin Nevruz günü geleceği yönündedir. Hatta bu hususta

17
Yörükân, Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar, 328-329; Yıldız, “Alevî-Bektaşî Toplumlarında Bayramlar”,
386, 387.
18
Yörükân, Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar, 39; Oytan, Bektaşiliğin İçyüzü, 61; Bedri Noyan, “Nevrûz Erkânı”,
Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi -Türklerde Hoşgörü Özel Sayısı- 8/24 (1996), 846, 852 vd.; Çay, Türk
Ergenekon Bayramı Nevrüz, 24-25 (Ali Rıza Yalgın, “Su, Ağaç, Dağ ve Taş Hakkında İnanışlar", Türk Folklor
Araştırmaları Dergisi 1/4 (Kasım 1949), 59’dan naklen.), 124, 175; Yıldız, “Alevî-Bektaşî Toplumlarında
Bayramlar”, 387-389; Harun Yıldız, “Anadolu Alevî-Bektaşî İnanç Dünyasında Kurban Anlayışı ve Kurbanla
İlgili Ritüeller”, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 20 (2019), 145.
19
Rabia Uçkun, “Alevi-Bektaşi Geleneğinde Nevruz Kutlamaları”, Uluslararası Bektaşilik ve Alevilik
Sempozyumu I Bildiriler ve Müzakereler (Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları,
2005), 165; Yıldız, “Alevî-Bektaşî Toplumlarında Bayramlar”, 386.
20
Şengül, “Türk Kültüründe Nevruz ve Anadolu’da Nevruz Kutlamaları”, 65.

Page 36
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Cafer es-Sâdık’tan Mehdinin Nevruz günü gelişini haber veren rivayetler nakledilmektedir.21
Ayrıca, İmamiyye Şîası’na göre 7. İmam olan Musa el-Kâzım’ın Halife Mansur tarafından
Nevruz kutlamalarına davet edildiği fakat Hz. Peygamber’den bu bayram konusunda bir haber
işitmediğini ve İslâm’dan önceki bir gelenek olduğunu söyleyerek törenlere katılmak
istemediği, fakat kendisine Abbasi ordusundaki İranlı askerlerin katılmasından hoşnut olacağı
söylenince siyaseten de olsa törenlere katıldığı ve ona çeşitli hediyeler sunulduğu şeklinde bir
rivayet de vardır.22
Nevruz, günümüzde İranlı Şiîlerce büyük coşkuyla kutlanmaktadır. İki hafta kadar süren
Nevruz kutlamaları 21 Mart’ta başlar. Halk, suların ve havanın ılımasıyla ormanlara ve mesire
alanlarına akın ederek tabiatla buluşur. Her ailenin Heft-Sin (Yedi S) Sofrası denilen ve
Farsçada S (‫ )س‬harfi ile başlayan yiyecekler ile sebze ve meyvelerden oluşan bir sofra
hazırlaması önemli bir gelenektir. Sarımsak (‫)سیر‬, elma (‫)سیب‬, sebze (‫)سبزی‬, iğde (‫)سنجد‬, sirke
(‫)سرکه‬, semenu (‫)سمنو‬,23 ve sumaktan (‫)سماق‬24 oluşan sofrada sümbül (‫ )سنبل‬gibi bitkilerle sikke
(‫ )سکه‬ve saat (‫ )ساعت‬gibi eşyalar da bulunabilir. Sarımsak, Ahuramazda’yı ve sağlığı; elma,
Ahuramazda’nın yardımcılarından melek Esfend’i; sebze, melek Ordîbeheşt ile yaşam ve
ümidi; iğde, melek Hordâd ve aşkı; sirke, melek Mordâd ile gençliği ve sabrı; semenu, melek
Şehrîver ve gıdaları; sumak ise melek Behmen ile yağmur ve güneşin doğuş sırasındaki rengini
sembolize eder. Ayrıca sikke zenginliği, saat ise uzun ömrü temsil eder. Bu sofra evin göze
çarpan bir yerinde sunum için sergilenir ve yiyecekler bayramın on üçüncü günü hep birlikte
yenilir.25
Nevruzda baharın sembolü olarak evlerde yetiştirilen semen çiçeğinin bir kısmı Heft-Sin
sofrasına konur, kalanı evin uygun yerlerine yerleştirilir. Araştırmacılar semen çiçeğine bu
kadar itina ve kutsal bir nimet gibi saygı gösterilmesini, Avesta’da hayat ve ebediyet çiçeği
olarak bahsedilen Haom-Sem Sem çiçeğine bağlarlar. Bu inanca göre Haom-Sem Sem, semen
çiçeğidir.26

21
Muhsin el-Emîn el-Âmilî, Aʽyânu’ş-Şîa, thk. Hasan el-Emîn (Beyrut: Dâru’t-Taârif, 1983) 2/82; Makas, Türk
Milli Kültüründe Nevruz, s. 82-83; Mustafa Öz, İmâmiyye Şîası'nda Onikinci İmam ve Mehdi İnancı (İstanbul:
İFAV Yayınları, 1995), 83-86.
22
Ebu Cafer Muhammed b. Ali b. Şehraşûb, Menâkibu Âl-i Ebî Tâlib, thk. Yusuf el-Bikâî (Beyrut: Dâru’l-
Azvâ’, 1991) 4/344.
23
Semenu, taze buğday sütü ile un karışımından yapılan bir çeşit tatlıdır. Hasan Enverî, Ferhengi Rûz-i Sohan,
(Tahran: İntişârât-i Sohan, 1383), 703; Çay, Türk Ergenekon Bayramı Nevrüz, 88-89.
24
Sumak, bazı yemeklerde çeşni olarak kullanılan bir çeşit ekşi baharattır. Enverî, Ferhengi Rûz-i Sohan, 702.
25
Boyce, Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises, 221; Carleton Stevens Coon, “Iran” -Demography
and Ethnography-, The Encyclopedia of Islam (Leiden: Brill, 1978), 4/8; Annemarie Schimmel, Sayıların Gizemi
(İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000), 158-159; Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, 7; Makas,
Türk Milli Kültüründe Nevruz, 64-65.
26
Makas, Türk Milli Kültüründe Nevruz, 75-77. Anadolu’da ve Türk dünyası ülkelerinin hemen hepsinde
semene benzer şekilde baharı sembolize eden çiçek, Kazakistan'da Bayşeşek, Kırgızistan'da Bayçeçek ve
Özbekistan'da Baharkız adlarıyla anılan ve Nevruz Çiçeğidir. Nevruz çiçeğine de kutsallık atfedilir. Sivas
Divriği yöresinde Hz. Ali’nin kokusunu taşıdığına inanılır. Remzi Duran, “Türk Süsleme Sanatlarının Ortak
Motifi Nevruz Çiçeği”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 2 (1997), 130-131; Yıldız, “Alevî-Bektaşî
Toplumlarında Bayramlar”, 386.

Page 37
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Nevruz kutlamalarının Bâbil’deki yeni yıl kutlamalarıyla benzer birçok benzerlik taşıması, İran
geleneğindeki Nevruz bayramının kaynağının Bâbil olduğu ya da kutlamalardaki birçok ritüelin
Mezopotamya geleneğinden etkilendiğini düşündürmektedir. Ancak Zerdüşt öncesi
dönemlerden günümüze Nevruz geleneği dikkatlice incelendiğinde bu bayramın sadece Bâbil’e
ait olmadığı, Perslerden Sâsânîlere, Sâsânîlerden günümüze kadar pek çok Ortadoğu ve Asya
toplumunun çok önemli bir bayramı olduğu görülmektedir. Dolayısıyla Nevruz, yaratılışı,
yeniden var oluşu, tabiatın dirilişini ve verimliliği simgeleyen ve aslında MÖ. 2000’den itibaren
birçok toplumda varlığı bilinen dinsel karakterli yeni yıl kutlamalarının İran’daki uygulaması
ve eski doğu geleneklerinin devamı niteliğindedir.27

SONUÇ
Bayramlar bir toplumda milli ve manevi duyguların coştuğu, dini inançların yükseldiği, örf ve
âdetlerin uygulandığı, millet olma bilincinin kuvvetlendiği özel günlerdir. Günümüzde Nevruz
bayramı da bu anlamlarıyla Türk, Hint, İran ve Arap coğrafyasını içine alan çok geniş bir
coğrafyada canlı bir şekilde varlığını sürdürmektedir. Nevruz, sadece milli ve folklorik değil
dinlerle de ilişkili bir yeni yıl kutlaması ve bahar bayramıdır. Eski İran’da hemen her dönemde
Nevruza yüklenen kutsal anlamlar ve yapılan ritüeller bunun en bariz göstergesidir.
İslâm öncesi kültürlerde ve dini çevrelerde kutlanmakta olan Nevruz, günümüz Müslümanları
arasında İslâmî bir biçim ve yorumla yaşamaya devam etmektedir. Nevruzu sadece belirli bir
dine veya o dinin mezhebine yahut bir coğrafya ve o coğrafyanın etnik topluluklarına ait
görmek doğru değildir. Nevruz, tarihten günümüze bu bayramı benimseyip kutlayan tüm
dinlerin ve kültürlerin ortak değeridir. Bu sebeple, bazı Müslümanlar tarafından yapılan
Nevruzu bayram olarak kutlamanın günah ve haram olduğu şeklindeki değerlendirmeleri
isabetli bulmadığımızı belirtmek isteriz.
Nevruz günüyle ilgili yapılan yorumlar her ne kadar tarihi gerçekliklere uymasa da İslâm
toplumlarında Nevruz Müslümanlar tarafından kendilerini için önemli görülen dini olay veya
günlerle birlikte anılmaktadır. Müslümanların bu tavrını, yüzyıllar ötesinden gelen ve geniş bir
coğrafyanın ortak mirası olan Nevruzu sahiplenmek, onu yeni nesillere aktarmak amacıyla
İslâmî bir maya ile yeniden yoğurmaya çalışmak şeklinde düşünmek gerektir.
Nevruz bayramı kanaatimize göre günümüzde İranlı Şiiler için İslâm’ın dini bayramları olan
Ramazan ve Kurban kadar büyük bir öneme sahiptir. Nevruzun her yıl İran’da büyük bir sevinç
ve coşku ile kutlanması, İslâmî Şii gelenekte ne denli kıymetli bir yeri olduğunun göstergesidir.

27
Boyce, Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises, 72; Eliade, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi,
1/391; Köroğlu, Eski Mezopotamya Tarihi, 205-206; Gündüz, “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, 8;
Mehmet Özçelik, “Nevrûz ve Nevrûzla İlgili Âdet ve İnanışlar”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat
Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 4 (1999), 371.

Page 38
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

KAYNAKLAR
Baytamrew B. A. “Nevruz, Kaynak ve Âdetler”. Tarih ve Etnoğrafya Açısından Nevruz. çev.
Yıldız Pekcan-Sevinç Öztürk. Ankara: Boğaziçi Yayınları, 1993.
Boyce, Mary. “Iranian Festivals”. The Cambridge History of Iran. ed. Ehsan Yarshater.
Cambridge: Cambridge University Press, Reprinted, 1993.
Boyce, Mary. “Zoroastrianism”. Historia Religionum. ed. C. Jouco Bleeker-Geo Widengren.
Leiden: E. J. Brill, 1971.
Boyce, Mary. Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practises. London: Routledge & Kegan
Paul, 1979.
Coon, Carleton Stevens. “Iran” -Demography and Ethnography-. The Encyclopedia of Islam.
Leiden: Brill, 1978.
Çay, M. Abdulhalûk. Türk Ergenekon Bayramı Nevrüz. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma
Enstitüsü Yayınları, 2. Basım, 1988.
Duran, Remzi. “Türk Süsleme Sanatlarının Ortak Motifi Nevruz Çiçeği”. Türk Dünyası
İncelemeleri Dergisi 2 (1997), 125-171.
Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi. çev. Ali Berktay. 2 Cilt. İstanbul:
Kabalcı Yayınevi, 2003.
Elibeyzade, Elmettin. “Nevruz ve Kurban Bayramının Geçmişi 1200 Yıl”. Türk Dünyasında
Nevruz İkinci Bilgi Şöleni Bildirileri. haz. Sadık Tural-Elmas Kılıç. Ankara: Atatürk
Kültür Merkezi, 1996.
Enverî, Hasan. Ferhengi Rûz-i Sohan. Tahran: İntişârât-i Sohan, 1383.
Eröz, Mehmet. Türkiye’de Alevîlik-Bektâşîlik. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 3. Basım, 2014.
Ghirshman, Roman. “Notes Iraniennes VII A Propos de Persépolis”. Artibus Asiae 20 (1957),
265-268.
Ghirshman, Roman. Târîh-i Îrân ez Âğâz tâ İslâm. çev. Muhammed Muîn. Tahran: Dünya-yı
Kitâb, 1381.
Gözaydın, Nevzat. “Bahar Bayramına Tarihi Yönden Bir Bakış”. Türk Dünyasında Nevruz
İkinci Bilgi Şöleni Bildirileri. haz. Sadık Tural-Elmas Kılıç. Ankara: Atatürk Kültür
Merkezi, 1996.
Gündüz, Şinasi. “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”. Bilig Türk Dünyası Sosyal
Bilimler Dergisi 12 (Kış 2000), 1-14.
Hartner, Willy. “Old Iranian Calendars”. The Cambridge History of Iran. ed. Ilya Gershevitch.
Cambridge: Cambridge University Press, Reprinted, 1993).

Page 39
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kılıç, Elmas. “Sadık Kemal Tural ile Nevruz Üzerine Bir Sohbet”. Nevruz. der. H. Vedat
Demirtaş. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1998.
Köroğlu, Kemalettin. Eski Mezopotamya Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
Makas, Zeynelabidin. Türk Milli Kültüründe Nevruz. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları
Vakfı, 1987.
Muhsin el-Emîn, el-Âmilî. Aʽyânu’ş-Şîa. thk. Hasan el-Emîn. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Taârif,
1983.
Noyan, Bedri. “Nevrûz Erkânı”. Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi -Türklerde Hoşgörü
Özel Sayısı- 8/24 (1996), 843-856.
Noyan, Bedri. “Şîa’nın Bayramlarından Nevruz”. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi
2 (1983), 102-109.
Ordubadi, Mehmet Seyit. “Bahar Bayramı”. Türk Dünyasında Nevruz İkinci Bilgi Şöleni
Bildirileri. haz. Sadık Tural-Elmas Kılıç. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1996.
Oytan, M. Tevfik. Yirminci Asır İnsanlığına Armağan Bektaşiliğin İçyüzü, Dibi - Köşesi - Yüzü
ve Astarı Nedir?. İstanbul: Maarif Matbaası, ts.
Öz, Mustafa. İmâmiyye Şîası'nda Onikinci İmam ve Mehdi İnancı. İstanbul: İFAV Yayınları,
1995.
Özçelik, Mehmet. “Nevrûz ve Nevrûzla İlgili Âdet ve İnanışlar”. Süleyman Demirel
Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 4 (1999), 359-371.
Özgüdenli, Osman Gazi. “İran” –Tarih/Fetihten Safevilere Kadar-. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi. 46 Cilt. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
Razî, Hâşim. Dîn ve Ferheng-i Îrânî. Tahran: İntişârât-i Sohen, 1382.
Schimmel, Annemarie. Sayıların Gizemi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000.
Şehraşûb, Ebu Cafer Muhammed b. Ali. Menâkibu Âl-i Ebî Tâlib. thk. Yusuf el-Bikâî. Beyrut:
Dâru’l-Azvâ’, 1991.
Şengül, Abdullah. “Türk Kültüründe Nevruz ve Anadolu’da Nevruz Kutlamaları”, Türk
Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 26 (2008), 61-73.
Uçkun, Rabia. “Alevi-Bektaşi Geleneğinde Nevruz Kutlamaları”. Uluslararası Bektaşilik ve
Alevilik Sempozyumu I Bildiriler ve Müzakereler. Isparta: Süleyman Demirel
Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 2005.
Yıldız, Harun “Alevî-Bektaşî Toplumlarında Bayramlar”. Geçmişten Günümüze Alevî-Bektaşî
Kültürü. ed. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009.
Yıldız, Harun. “Anadolu Alevî-Bektaşî İnanç Dünyasında Kurban Anlayışı ve Kurbanla İlgili
Ritüeller”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 20 (2019), 135-151.

Page 40
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Yörükân, Yusuf Ziya. Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar. haz. Turhan Yörükân. Ankara: Kültür
Bakanlığı Yayınları, 2. Basım, 2002.

Page 41
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TÜRK DÜNYASININ ORTAK KÜLTÜRÜ OLAN NEVRUZ’DA RENK, GİYİM VE

SÜSLEMELER
COLOR, CLOTHING AND DECORATIONS IN NEVRUZ, THE COMMON CULTURE
OF THE TURKISH WORLD

Dr. Öğr. Üyesi Fatma AYHAN

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
Moda Tasarım Bölümü

ÖZET
Kültür bir milletin ortak yaşam tarzıdır. Kültürün en önemli unsurları, gelenek, görenek ve
inançlardır. Her milletin sahip olduğu bu törenler ve inançların sosyal yaşama yansıyan yüzü
hiç şüphesiz ki bayramlardır. Bu bayramların en önemlisi Türk dünyasının kültür bütünlüğünün
en önemli göstergesi olan Nevruzdur. Nevruz Farsça bir sözcüktür. Nev-Yeni, ruz-gün, Nevruz-
yeni gün demektir. Nevruz Doğu Türkistan’dan Balkanlara kadar geniş Türk coğrafyasında
“yılbaşı” veya Ergenokon’ dan çıkış olup algılanıp günümüze kadar kutlana gelen Türk
mitolojisi ve tarihi ile bağlantılı bir bayramdır. Nevruz değişik anlamlar içerir, Bu karşı ortak
bir ortak paydayı da anlatır. Bu da dirilişi canlılık ve yeniden doğuşu anlatmasıdır. Türklerde
21 Mart günü yılbaşı olarak kabul edilir. 21 Mart günü gece ile gündüz eşittir. Türkler bugüne
Yenigün derler. Nevruz güneşin Koç burcuna girdiği ve Ergenekon’dan çıktığı gündür. Güneş
21 Mart’a kadar güney yarım küreye daha çok ışık ve ısı vermeye başlar. Bu nedenle Kuzey
yarım kürede yaşayan bazı halklar için 21 Mart günü uyanış ve yaradılışın sembolü olarak
kutlanmaya değer bir gün anlamı taşımaktadır. Nevruzla birlikte bazı renklerde ön plana
çıkmıştır. Yeşillik başlangıç, coşku ve canlanmadır. Renklerin değişik anlamlar içermesi
milletlerin mitolojileri ve uygarlıkları ile ilgilidir. Türk kültür çerçevesinde giyim-kuşam ve
eşyalarda, bayraklarda, yön anlayışında şahıs, kavim, hayvan-bitki, yer adlarında ve inançlarda
belirgin bir şekilde görülmektedir. Türklerde renkler Türk insanının duygu ve düşüncelerini
yansıtan unsurlar olarak ortaya çıkmışlardır. Onlar giyim-kuşam, kilim, halı, örtü vb. Türk
insanının ince zevkinin yansıması bağımsızlık anlayışında bayrağının rengi olmuştur.
Bu çalışmada; doğa ile iç içe yaşayan Türklerin tabiata ait sırlarını, destanlarını şenliklerde,
törenlerde, atasözlerinde, giysilerde, kullandıkları eşyalarda, melodilerinde, nakış ve renkleri
nevruzla tanıtılacaktır.
Anahtar kelimeler: Nevruz, kültür, bayram

Page 42
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT

Culture is a common way of life of a nation. The most important elements of culture are
traditions, customs and beliefs. These ceremonies and the face of beliefs reflected in social life
are undoubtedly holidays. The most important of these holidays is Nevruz, an important
indicator of the culturel integrity of the Turkish World. Nevruz is a Persian Word. Nev-new,
ruz-day, Nevruz-new day. Nevruz is a holiday linked to Turkish mytology and history, which
is perceived as “New Year” or exit from Ergenekon in the Turkish geography from East
Turkestan to the Balkans. Nevruz contains diffrent meaning. That also speaks a common
denominator. That’s about the resurrection, the resurrection, the resurrection, the resurrection,
the resurrection, the resurrection, the rebirth. It is considered New Years’s Eve on March 21st
in Turks. On mArch 21st’ day and night are equal. The Turks calls this ass a new day. Nevruz
is the day the sun enters aries and emerges Ergenekon. By March 21’ the sun begins to give
more light and heat to the southern hemisphere. Fort his reason, for some peoples living in the
Northern hemisphere, March 21st means a day worth celebrating as a symbol of awakening and
creation. With Nevruz, it has come to the fore in some colors. Greenness is the beginning,
enthusiasm and revival. The diffrent meanings of colors are related to the mytologies and
civilizations of nations. Colors around Turkish culture are seen prominently in clothing and
clothing and objects, flags, directional understanding, individuals, tribes, animals-plants,
ground names and bliefs. In Turks, colors appeared as elements that reflect the feelings and
thoughts of the Turkish people. They are clothing-clothing, rugs, carpets, covers, etc. and the
reflection of the fine taste of the Turkish people has been the color of the flag in the
understanding of independence.

In this study; The secrets of natüre and epics of Turks who live intertwined with natüre will be
introduced in festivals, ceremoies, proverbs, clothes, items they use, melodies, embroidery and
colors.

Keywords: Nevruz, culture, festival.

Page 43
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

GİRİŞ
Kaostan kozmoza geçişi ifade eden mitolojinin anlamlandırdığı makro kozmik
gerçekçilik ile orada ifadesini bulan insanı mikro kozmo sosyal gerçekliği arasında bir bağ
olarak tanımlayabileceğimiz bayram ve bu bağlamda Nevruz’un inanç yönü ile de alınabilmesi
için onu kökeni ve tarihi süreç içinde kazandığı anlamları ile dikkate almak gerekmektedir
(Güngör, 2004). İlk bakışta Mezopotamya kökenli olduğu kabul edilen bu bayram, tarihin en
eski uygar milleti kabul edilen Sümerliler bu bayrama A-ki-til adını veriyorlardı (Til-yaşamak,
yeniden doğmak) (Eliade, 1980).
Mezopotamya’da Sümerlilerin iktidar ve hakimiyetlerini kaybettikleri ve bölgenin önce
Sami Akadlar, ardından da Asur ve Babil’ lilerce istila edilmesinde sonra bu bayram Nisan
Ayında ve on bir gün süre kutlanan bir yeni yıl bayramı oldu. Sümerler arasında bu bayramın
“A-ki-til, Akadlarda Akita” Babillerde Zagmak adıyla bilindiği tarihi kaynaklardan aktarılan
bilgiler arasında yer almaktadır. Orta Asya’da Katun (Kadın) Altay Cumhuriyetinin en büyük
ve güzel nehri, nehrin başladığı yer Türkler için kutsal bir hac yeri, kadın başı üç Sümer diye
geçiyor. Üç Sümer’de deniyor. Efsaneye göre burası yaratılışın başladığı yer ve Türkler burada
doğup yayılmıştır. Altay’ın Koş ağaç beldesinde beyaz taşlarla yapılmış Kurganın Sümerlerin
ataları tarafından yapıldığı, yine Sümerlilerin bu bölgeden göç ettiği söylenmektedir. Yapılan
bir sürü araştırma sayesinde Sümerlilerin Türk olduğu artık kanıtlanmış ve kabul görmeyi
beklemektedir (Dedeoğlu, 2018) (Fotoğraf-1).
Türk dünyasının kültür bütünlüğünün önemli bir göstergesi olan Nevruz’un ne derece
köklü tarihi ve yaygın bir Türk geleneği olduğu, bugün daha iyi görülebilmektedir. Dünyanın
Kuzey Yarımküresine yazın gelişinin başlangıç günü olduğu için Türkçe’ de yeni gün “Fars’ça
da Nevruz” olarak adlandırılan bugün her şeyden önce, insanlığın çok eski çağlardan beri bildiği
bir doğa olayı olarak kültürler üstü bir özelliğe sahiptir. Nevruz / Yeni gün denilen gün,
bugünkü takvim bilgilerimizle 21 Mart’a rastlamaktadır. Bugün ise yarımküre ile kuzey
yarımkürede gece ile gündüzün eşitlenmekte diğer adıyla “ekinoks” gerçekleşmektedir. Bu
tarihten sonra, güneş, güney yarımkürede yaşayan ve ekonomik, kültürel ve sosyal hayatları bu
mevsim değişmelerine bağlı olan bu milletler tarafından gözlemlenmektedir. Güneşin ısıtması,
gündüzlerin uzaması, karların ve buzların erimesi, çiçeklerin açması, göçmen kuşların dönmesi,
yerlerin yeşermesi, ağaçların yapraklanması, geniş kuzey yarımküre topraklarını paylaşan
birçok milletin kültüründe farklı bilgiler, duygular, yorumlar ve algılamalar ortaya çıkmaktadır.
Nevruz Kelimesinin Menşei:
Nevruz, Orta Doğu ve Ön Asya halklarınca yeni yılın başlangıcı, bahar bayramı olarak
benimsenen bir gündür (Tezcan, 1995).
Nevruz, Doğu Türkistan’dan Balkanlar’a kadar geniş Türk coğrafyasında “yılbaşı”,
veya “Ergenekon’dan” çıkış olarak algılanıp günümüze kadar kutlana gelen Türk mitolojisi ve
takvimiyle bağlantılı bir bayramdır. Türkler arasında bir güneş yılı hesabına dayalı 12 hayvanlı
takvimde de daha sonra kullanılmaya başlanan Celali takviminde de güneşin Koç burcuna
girdiği tarih, yani 22 Mart yılbaşı olarak kabul edilmektedir (Fotoğraf-2).
Divanı Lügatü Türk yılbaşı Nevruz olarak geçmektedir (Mahmut, 1974). Tarih boyunca,
kültürel temaslarda bulundukları milletlerden çeşitli kültür unsurları olan ve kendilerine ait
kültür unsurlarını da bu milletlere veren, İranlılar ile temaslarından sonra “Yenigün” manasına

Page 44
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

gelen “Nevruz” kelimesini almış; bu kelimeyi, gerek bazı Türk boy topluluklarında aynen, bazı
Türk boy ve topluluklarında ise kendi lehçe ve ağız özelliklerine göre değiştirerek, gerekse de
“yeni gün” yılbaşı anlamında başka kelimeler kullanmışlardır.
Türk dünyasında nouoruz, nouruz, nayruz, bozkurt, çağan, nevruz, nevruz yangı, gün
“yeni gün” gibi adlarıyla bilinen bahar bayramı eski Türk takviminde yılın ilk günü olan 21
Mart tarihinde yani güneşin Koç burcuna girdiği gece ile gündüz eşit olduğu gün kutlanır.
Günle gecenin birbirine eşit olduğu ve kışın bitip baharın başladığı 21 Mart, gerek
hayvancılıkla gerekse çiftçilikle uğraşan toplumlar için hayatın dönüm noktası olan önemli olan
bir gündür. İklimdeki değişikliklerin insanların hayat tarzı ve uğraşlarındaki değişikliklerin
başlangıcı olan 21 Mart tarihi, pek çok kavimde ve kültürde yılbaşı olarak kabul edilip bayram
günü gibi kutlanacak kadar önemlidir (Çobanoğlu, 2000: 33-34).
Takvimin olmadığı dönemlerde insanların hayatlarını temel uğraş alanlarına göre
düzenlerlerdi. Bunlar; ekin ekme, bağ bozumu, hasat, koç katımı, baharın gelmesi vb. olaylardı
(Genç 1995: 15). Bir yıl içerisinde doğadaki değişiklikler tarih boyunca bütün halklar tarafından
tören, şenlik ve bayramlarla kutlanmıştır (Pirverdioğlu, 2002: 44). Bütün milletlerin
kültürlerinde görülen yeni yıl törenleri, yaşama biçimlerine, coğrafyalarına, ekonomik ve inanç
yapılarına uygun koşullarda uygun zamanlarda çeşitli adlar altında kutlanır. İnanca bağlanan
yeni yıl törenleri Asya ve Ön Asya toplumlarında benzer iklim ve coğrafya şartlarında zaman,
ad ve uygulamadaki benzerlikleriyle kutlanmıştır (Malinowski, 1998: 152).
Bahar bayramlarını, dünyanın muhtelif bölgelerinde, çeşitli toplumlarda ve milletlerde
görmek mümkündür. Bu kutlamaların bazıları dini bir içerik katılarak yeniden güncelleştirilmiş
ve yeniden isimlendirilmiştir (Önal, 2000: 194). Bunlar, Yahudi inancında Musa Peygamberin
Yahudileri, Firavunun baskısından kurtararak Sina Yarımadasına götürmesi gününün anısına
Pesah bayramına, Hristiyanlıkta ise İsa’nın yeniden doğuşunu temsilen kutlanan Paskalya
yortusuna dönüştürülmüştür (Güngör, 1995: 33, Öztürk, 1996: 71, İnan, 1976: 176, Günay,
2006: 245). Ayrıca, başta Ruslar olmak üzere Slav kökenli halklar tarafından 3-9 Mart günleri
arasında kutlanan Maslenitsa, hem kutlanış sebebi, hem de kutlama biçimiyle Türk dünyasında
kutlanan Nevruzla büyük benzerlikler gösterir.
Eski İran’da bahar bayramı ile ilgili olarak Firdevsi’nin Şehname’ sinde bilgiler vardır.
İranlılarda Nevruzun ortaya çıkışı ile ilgili farklı rivayetler anlatılır. Bu rivayetlerden birisi
efsaneyi İran hükümdarlarından Cemşid’ in Azerbaycan’ a geldiği gündür. Diğer bir İran
rivayeti de ateşin Cemşid tarafından keşfi ile ilgilidir. Buna göre; ateşi ilk defa gören İranlılar
korku ile ateşe secde etmişler ve onu mukaddes addetmişlerdir. İşte ateşin bulunduğu bugün
İranlılar da Nevruz olarak kabul edilmiştir (Çay, 1999: 1-6). Nevruz, Türkler arasından
İslamiyet öncesinden beri kutlana gelen bir bayramdır. Türkler, İslamiyet’i kabul ettikten sonra,
sürgün avı, toy, şölen, yuğ vb. gibi adetleri İslamiyet’e rağmen, bu dinin yeni bir unsuru olarak
devam etmişlerdir. İslamiyet’i kabulden sonra Nevruz Bayramı kökeni itibarı ile bir takım dini
sebeplere dayandırılmıştır (Çay, 1999: 25). Bunların bazıları şunlardır: Hz. Ali’nin doğum
günü, Hz. Muhammed’in peygamberlik müjdesinin geldiği gün olması vb. (Makas, 1997: 82-
86).
Kültür, bir milleti millet yapan değerler bütünüdür. Kültürün en önemli unsurları ise
içinde binlerce yıllık bir geçmişi barındıran gelenek ve görenekleridir. Yeryüzünde yaşayan en
eski kavimlerden olan Türklerin, tarihi derinliklerden gelen zengin kültürel değerleri, gelenek

Page 45
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ve görenekleri vardır. Nevruz Şenlikleri, Türklerin tarihin bilinen devirlerinden itibaren

kutladıkları milli bayramlarından birisidir. Bayramlar milli ve dini duyguların, inançların, örf
ve adetlerin uygulandığı, toplumda millet olma şuurunun kuvvetlendiği günlerdir (Çay, 1999:
25). Milli kimliğin oluşturulmasında ve sürdürülmesinde bayramların önemli bir yeri vardır.
Her millet, milli varlığını korumak için çeşitli motifler geliştirir. Ulusal kimliğini kültürel
unsurlarla ortaya koyar. Bu bağlamda, Nevruz Bayramı Türk toplumlarında mili benliğin ve
milli kimliğin oluşturulmasında büyük bir öneme sahiptir (Tutar, 2002: 611). Yüzyıllardır
dünyanın değişik bölgelerinde yaşayan Türk topluluklarının ortak olarak kutladıkları bir milli
bayram olan Nevruz, sosyal hayat ile tabiatın uyum içerisinde yürümesini sağlamaya yönelik
derin bir varlık felsefesi ürünüdür (Ahmedov, 2002: 1).
Her çağda, doğadaki mevsimlerin ve toprağın görünüşündeki değişiklikler insanları
oldukça etkilemiştir. Yaşamının bu değişimle yakından ilgisi olduğunu düşünen insan, doğanın
bu gücü karşısında onunla barışık olmanın yollarını aramış, ona bolluk bereket nitelikli dualar
söylemiş, törenler düzenlenmiştir. Tarihin ilk topluluklarından beri ay, mevsim, yıl vb.
değişiklikler törenlerle kutlanmıştır. Eski çağlardan beri Türkler, baharın gelişini bayram olarak
nitelemiş, kıştan sonra canlanan doğanın sevinçle karşılandığı şenlikler düzenlenmiştir (Çetin,
2009: 21-63).
Nevruz, Türklerin en eski inançlarından olan Kam’ lık (şamanlık, daha sonra Kök
Tengri) dini çerçevesinde Tanrı, tabiat, insan ilişkilerinin şekillerini ve işaretlerini toplayan en
eski bayram törenidir.
Doğa, zaman unsuru ile birlikte insana hayat sunan yaşamanın temel ihtiyaçlarını veren;
hava, yiyecek, içecek, giyecek ve benzerlerini insanoğluna armağan eden ortamdır. Zaman ise;
mevsimlere, yıllara, aylara ve günlere göre değişen değişimlere bağlı olarak canlıları ve
cansızları da farklılaştıran bir oluşumdur.
İnsanı tabiattan ve zamandan çalıştığı ölçüde hakkını ve payını alan, elde ettiklerinden
dolayı Tanrısına şükür eden, başka insanlarla bir düzen kuran, düşünen ve inanan bir canlıdır.
Tanrı ise yaratan ve yarattığını esirgeyen, bağışlayan, yargılayan, koruyan, varlıklar üstü bir
özel yaratıcı güçtür.
Türklerin yeni kün (yeni gün) adını verdikleri Nevruz bayramı işte bu çerçevede, onların
tabiatın dirilişini alkışladıkları yıl esaslı zaman değişiminin başlangıcı saydıkları hem
değişmelere hem de değişen zamana göre kendilerine bağışladıkları için Tanrılarına
teşekkürlerini ifade ettikleri özel bir bayram, özel bir törendir. Gelenekler sürekli göstererek ve
zaman içinde milletlerin tamamını kapsayarak kültürün değişmez bir unsuru olurken, bu
gelenekler içinde belki de en eski olanı “baharın gelişini kutlamasıdır”. Bu kutlamanın esasında
mevsimin yenilenmesi fikri önde gelir. Bahar, bereket, canlılık ve verimdir. En eski toplumlarca
görülen fakat diğer toplumlarla zamanla terk edilen “baharın kutlaması” Türklerde bugüne
kadar unutulmadan gelmiştir.
Nevruz, Türkler için tarihi bir hadiseye de delalet eder. Eski Türkler, Çinlilerin
hilelerine kapılıp baskın yedikleri zaman Çinliler bütün Türkleri kılıçtan geçiriyorlar, yalnız bir
delikanlı ile kız kurtulur. Bu gençler kaçarak, etrafı aşılmaz dağlarla çevrili bir yaylaya
sığındıkları ve oraya “Ergenekon” dediler. Çocukları oldu, torunları oldu, soyları 400 yılda 400
bini buldu. Bir gün dağın çatlaklarından yaylaya bir kurt girdi. Bu dağ demirdendi. Kurdun
girdiği her yere Börteç adlı bir demirci, odun ve kömür taşıyarak dağı eritti. İşte Türklerin

Page 46
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çoğalarak sığmadıkları Ergenekon yaylasından dağı eriterek çıktıkları gün, gece ile gündüzün
eşit olduğu ilkbaharın başlangıcı sayılan Nevruz’du.
Nevruz ile ilgili olarak işlemi rivayetlerden; dünyanın Nevruz’da yaratılması, insanın
Nevruz’da var edilmesi, Hz. Adem ile Havva’nın aynı gün Arafat’ta buluşması, Hz. Nuh’un
yere ayak bastığı günün Nevruz olması, Hz. Yusuf’un Nevruz’da kuyudan kurtarılması, Musa
Peygamberin karaya bırakılmasının yanı sıra Bektaşi ve Alevi inançlarında Hz. Ali’nin doğum
günü, Fatma ile evlendiği ve Halife olarak ilan edildiği günün Nevruz günü olarak kabul
edildiği görülür (Kirişçioğlu, 2004).
Milattan Sekiz yüzyıl önceye ait Çin kayıtları, Hun atalarının 9 veya 21 Mart günlerinin
yani doğanın uyanmaya, dirilmeye başladığı günlerde hep birlikte kırlara çıktıklarını, sürülerini
otlaklara saldıklarını, kırda ateşler yaktıklarını ve bu ateşin etrafında oyunlar oynadıklarını,
çimenler üzerinde okçuluk, yarış, güreş gibi sporlar ile müzik eşliğinde çeşitli oyun ve
eğlenceler yaptıkları bilinmektedir (Fotoğraf 3-8).
Türklerin kırlara çıkarlarken beraberinde hazır yiyeceklerde götürürler ve bunları hep
birlikte yerlerdi. Bu hazır yiyecekler nedeni ile Çinliler, Türklerin bu törenine soğuk yemek
festivali anlamına gelen bir ad verirlerdi (Fotoğraf 9). Oysa, bugünü Türklerce özel adı “Yeni
Kün” (yeni gün) idi. Çünkü, 9 veya 21 Mart onlar için hem yeni yılın ilk günü (Yeni yılın yeni
günü) hem de doğanın yeniden dirilişi olmak bakımından yaz başı (ilkbahar başlangıcı) idi.
Dolayısı ile eski yılın eski günleri bitmiş, yeni yılın (ve baharın) yeni bir gününe girilmiş
oluyordu.
Türkler mevsimleri güz, kış, yaz ve yay olarak adlandırırlardı. Bugün Türkiye Türkleri
olarak bizler güz yerine (Farslıların bahar sözünün başına bir son kelimesi getirerek) Sonbahar,
yaz yerine ise (yine Farslıların bahar sözünün başına bir ilk kelimesi ekleyerek) İlkbahar
demeye başladık. Yay sözünün dilimizden tamamen kovduk (yayla veya yaylak hariç). Onun
yerine yaz kelimesini getirdik. Dolayısı ile Türkçe mevsim adlarından sadece kış yerini aldı
(Genç, 2004).
İşte bu mevsim adları konusunda olduğu gibi Türkler, Fars kültürü ile karşılaştıklarında,
dillerindeki “Yeni Kün” (Yeni Gün) sözünü de zamanla bırakarak onun yerine Farsça dan
Nevruz kelimesini aldılar ki bu kelimeler Nev=yeni Ruz=gün demek olup, görüldüğü gibi
Türkçe Yeni Gün adı, Farsçaya tercüme edilerek dilimizde kullanılmaya başlanmıştır. Tıpkı
Türkçe deki Tülüğ yazım sözünü bırakarak onun yerine Farsça’ dan Halı sözünü almamız gibi.
Dolayısıyla, kültür unsurlarımızın Türkçe adlarını bırakarak yerlerine Farsça ‘dan (veya başka
dillerden) adlar kullanmaya başlamamız, söz konusu kültür unsurlarının kökeni konusunda bir
takım spekülasyonların yapılmasına da zemin hazırlamış ve en az Tüylü Yaygı kadar eski olan
Yeni Gün de Nevruz adlandırılmasından dolayı Fars kültürüne mal edilmeye çalışılmıştır
(Genç, 2004). Yeni Gün yani Nevruz, günümüz Türk dünyasında bir yandan Türk kültürünün,
kültürel değerlerinin zengin bir yumağı olarak destan v efsanelerde yaşarken öbür yandan da
her yılın yaz başındaki (ilkbahar başlangıcında) tabiat olayları ile birlikte yeniden dirilişin,
canlanışın, toprağın, insanları ve hayvanları doyurmak üzere yeniden harekete geçişinin şenliği
olarak zengin bir kültür sergisi halinde yaşatılmaktadır.

Page 47
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Türk dünyasının duyuş, düşünüş, kabulleniş ve davranışlarının ortak paydasında yer

alan Nevruz’u Türk dünyasının gün ışığıyla yıkanmayı bekleyen özgün değerlerinden biri
olarak Nevruz’u, Türk dünyası olarak atalarımızdan miras aldığımız hoşgörüyü, saflığı,
temizliği, sevgiyi, barışı, birleşmeyi, bütünleşmeyi temsil eden bu Yeni Gün Bayramını yani bu
Nevruz’u kutlarken, bu kutlamanın Türklerin milli ve manevi renk aleminin sembol değerleri
ile süslenmesinin, özellikle sarı, kırmızı, yeşilin yan yana gelmesi ile oluşan sembolleşme ile
tamamlanmasının özel bir anlam taşıyacağı da kabul edilmelidir (Fatma 10). Çünkü,
yeryüzünde insanoğlunun yaşamaya başladığı günden beri, birtakım tabiat olayları nasıl
insanların dikkatini çekmiş ise, tıpkı onun gibi doğadaki çeşitli renkler ve renkli objelerde
dikkat çekmiştir. Giderek inşalardaki zevk unsuru renklere olan ilgiyi çoğaltırken bir taraftan
da bazı inanmalara bağlı olarak renkler, bazı özel anlamlar kazanmış ve dolayısı ile bir takım
renkler bir yandan sembol değerleri ifade için kullanılırken öte yandan da manevi ve milli değer
ifadeleri haline gelmişlerdir.
Geniş Türk Coğrafyasında, değişik iklimler nedeni ile Mart ayının ilkbaharın başlangıcı
olamayacağı kültürlerde bu tarih yılın ileri tarihlerine kaymış; hatta başka isimlerle
adlandırılmış, fakat bu bayramın toprağın canlanması nedeni ile yeni yılın başlangıcı olarak
kabul edilmesine dair ortak ruh değişmemiştir. Tabiatla iç-içe yaşayan Türkler tabiata ait sırları,
destanlarda, ayinlerde, şenliklerde, törenlerde, atasözlerinde, kullandıkları eşyalarda,
melodilerde, nakışlarda, motiflerde, işleyerek nesilden nesile aktarmışlardır. Nesiller arası
etkileşimin en güzel örneklerinden biri olan Nevruz kutlamalarında, Türklerin tabiatla
kaynaşmış olan köklü ve derin kültürünü tüm renkleri ile bulabiliriz (Aytaç, 2004).
Türk Kültüründe Renkler:
Yüzyıllardan beri ulusların yaşam ve kültürü, gelenek ve göreneklerinde renklere
değişik anlam, imaj ve görev yüklemişlerdir. Kara renk batıda yası anlatır, Çin ve Japonlar
içinde kara ve ak renkler yas ve kötülüğün habercisidir. Batıda yeşil renk kıskançlığı, umudu
anlatırken Asya’ da sevinç ve mutluluk kaynağıdır. Sarı renk batıda korkaklığı, kıskançlığı,
açlığı sembolize ederken Asyalı için temiz ve pek sözcükleriyle anlamdaş olarak kullanılır. Sarı
Asya’ da güneşin, altının rengi olduğu için imparatorların rengidir. Çin’ de sadece imparatorlar
sarı giyebilirlerdi. Halktan sarı sarı renk giyenin kafası kesilirdi (Ayhan 2000). Memlük
Türklerinde’ de bayrak rengi sarıdır. Diyarbakır kadın folklor giysilerinde ceket (kuddik) sarı
şeritlerle bezenmiştir. O yörede Türklerin hakimiyetinden sonra bu renk hep kullanılmıştır.
(Ayhan, 1989). (Fotoğraf 11) Dolayısıyla, bütün öteki milletlerin olduğu gibi Türk milletinin
de en eski zamanlardan başlayarak tarihi akışı içinde renklere çeşitli sembol anlamlar ile milli
ve manevi değerler kazandırdıkları görülmektedir.
Bu cümleden olarak Türklerin daha Hunlar döneminden başlayarak yönleri ifade etmek
için renkleri kullandıklarını, dolayısı ile Türklerde Doğunun Gök (günümüz Türkçesinde
olduğu gibi mavi ve yeşil anlamında) Batının ak, Güneyin kızıl (kırmızı – al), Kuzeyin kara ve
Merkezinde sarı renklerle sembolize edildiklerini görmekteyiz (Genç, 2004).
Eski Türk bayramlarının en önemli kısmını eğlenceler oluşturuyordu. Zira Türkler,
hayata bağlı, hayatı seven, gülmekten ve eğlenmekten hoşlanan, son derece canlı, dinamik,
hareketli, dışa dönük ve neşeli bir karakter yapısına sahip idiler. Türkler, hiç şüphesiz
bayramların ruhuna ve havasına uygun bir şekilde giyinmekteydiler. Özellikle onların
kıyafetlerinde; kırmızı, yeşil ve sarı renkler hakimdir. Bugün, Orta Asya Türk boylarında aynı

Page 48
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

renkler giyilmektedir (Ayhan, 2000). Kırmız yeşil, sarı renkler Osmanlı ordularının
bayraklarında da yan yana bulunmaktadır. Bu renklerden özellikle kırmızı Türklerin rengi idi
(Fotoğraf 12 – 14). Zira Karahanlı ve Selçuklu hükümdarlarının bayrakları, tuğları, saltanat
şemsiyeleri (Cetr), otağları, ve giydikleri çizmeleri hep kırmızı renkteydi (Koca, 1997)
(Fotoğraf 15 – 17). Öte yandan halk kesiminde de kırmızı renk çok sevilmekteydi.
Ak, sarı, yeşil, kırmızı, kara, mavi, boz ağırlıklı kullanılmıştır. Tarihin ilk medeni devleti
olan Sümerler’ de renkler çok önemli idi. Farklı Tanrıları vardı. Bunlardan en önemlisi Ay
Tanrısı idi. Sümerler, Ay Tanrısına “AL” derlerdi. Türkler, bayraklarına asla kırmızı bayrak
demezler onun adı AL BAYRAKTIR, AL SANCAKTIR. Baba evinden gelinlikle çıkan kızına
baba kırmızı bir yüz örtüsü duvak örtüsü örter, buna Türkler Al Yazma derler. Kırgızistanlı
yazar Cengiz Aymatov’ un ünlü eseri olan Selvi Boylum Al Yazmalım romanı Türkan Şoray
ve Kadir İnanır’ın başrolünü oynadığı filmle de hayat bulmuştur. Film, Selvi Boylum Al
Yazmalım olarak çevrilmiştir. Al demek kızın baba evinden çıkarken seni Gök Tanrı “Al” a
teslim ediyorum mesajıdır (Ayhan, 2009), (Fotoğraf 18-20).
Bu kültür Orta Asya, Türk Cumhuriyetlerinde özerk topluluklarında, Balkanlar da,
Anadolu, Suriye, İran, Irak ve KKTC’ de ile aynı kültür, bütün görkemi ile günümüzde devam
etmektedir. Mesela, Vambery’ nin tespitine göre Türkistan’da kadılar ve erkekler hep kırmızı
renkte gömlek giymekteydiler. Ayrıca, onlar elbiselerine uygun kırmızı ve sarı renkte çizmeler
giymekteydiler (Vambery, 1993), (Fotoğraf 21).
Türklerde gelinlik (Al Duvak), damatlık (Güvegilik) kırmızıdır. İskit (Saka) Hükümdarı
Alper Tunga ve eşi Tomris Hatunun oğlu Barksan’ ın muhteşem damatlığı; gelin mayda
tarafından kırmızı üzerine altın plakalarla süslenen ve dikilen güvegilik (damatlık)
Kazakistan’ın Esik Gölü civarında yol çalışmasında tesadüfen bulunan 23 yaşındaki Tigin’in
(prensin) giysisi olan altın elbiseli adam, kırmızının, sarının, tasarımın, kalıbın, stilin, zarafetin,
şıklığın, eşsizliğini ortaya koyan muazzam bir Türk Kültürü hazinesidir (Fotoğraf 22-24).
Altaylarda Ak kelimesi cennet anlamındadır. Renklerin, isim, deyim, şarkı ve manilerimizde
de önemli bir yeri vardır. Kırmızı gelinlik, Osmanlı da 1878’e kadar devam etmiştir. Batılılaşma
döneminde Naile Sultan’ın beyaz gelinlik giymesi ile gelinliklerde beyazın moda olmasına
öncü olmuştur (Ayhan, 2008).
AK: Türk inançlarında, özellikle Şamanizm’de, büyüklüğü, adaleti ve güçlülüğü anlatır.
Ak, renklerin başıdır. Ak, temizlik ve arılıktır. Devlet büyüklerinin savaşlarda giydikleri
giysilerin renginin adıdır. Günümüzde kullanılan “Yüzü ak” ve “Alnı ak” değimleri ak’ ın Türk
kültüründe adalet, doğruluk, yücelik, haklılığı içerdiğini gösterir. Alp Aslan, Malazgirt
Savaşına çıkmadan önce beyaz elbise giymiş, atını kuyruğunu kendisi bağlamıştır. Burada ki
ak elbise, yüceliği, üstünlüğü simgelerken, İslamiyet’te kefeni, ölümü çağrıştırır.
KIRMIZI (AL) : Birden heyecanlanmayı, çocuksu ve sinirli davranışı, yaşam
tutkusunu, coşkuyu, kanı, itfaiye arabalarını, Türk Bayrağını, boğaya sallanan kumaşı, güneşin
batışını, karpuzu, ateşi anlatır (Şenol: s.314). Türklerde çok eskiden beri Al ruhu, Al ateş
terimlerinin kullanılması Türklerin yaşamında kırmızı rengin önemini gösterir. Türklerin Al
Bayrak kullanmaları ateş kültürü ile açıklanır. Kazak ve Kırgızlar, bayrak sözcüğü yerine Yalav
sözcüğünü kullanırlar ki bu sözcüğün aslı da alav – alev dir.
Al ve kızıl renkler, tarihimizin başlangıcından beri Türk ruhu ve inancını
yansıtmaktadır. Çin kaynaklarına göre Kırgız Hanlarının otağında kırmızı bayraklar

Page 49
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

bulunmaktadır. XI. Yüzyıldan sonra al, bir renk adı olduğu kadar, bayrak adı da olmuştur. Dede
Korkut Hikayelerindeki bilgilere göre Oğuzlarda güveylik elbise “Kırmızı kaftan”, gelinlik ise
“Al duvak” tır. Kırmızı Osmanlılarda saygın bir renktir. Osman Gazi savaşlara al sancak
kullanmış, ölümünden sonrada eşyaları arasında Alaşehir dokuması kırmızı sancaklar
bulunmuştur (Genç: s.19). Kırmızı (al),edebiyatta yanak, yüz, kan, gül, taş sözcükleri ile birlikte
kullanılır. Dilimizde sıfat görevini üstlenmiştir. Dinamizm, canlılık anlatır. Kan rengi olarak
tehlikeyi, trafikte ise yasağı ve durmayı simgeler.
Karacaoğlan, bu rengi şöyle kullanır: Benim vadem senden evvel yeterse Mezarıma
kırmızı çifte taş dikin (Öztelli, 251/2).
YEŞİL: Toplum severliği, duyarlılığı, ruhsal ilişkiyi, çamı, halı sahayı, Bursa’yı,
bilardo masasını, türbeyi, biber dolmasını, çerçeveyi, dört yapraklı yoncayı, Cennet’i, ördek
başını ifade eder. Türk mitolojisine göre, Tanrı Ülgen’in yedi oğuldan birisinin adı Yeşil
Kaan’dır. Görevi bitkilerin büyümesini ve yeşillenmesini sağlamaktır. Bir Türk efsanesine göre
Ülgen, insanı yaratır. Sonra kuzgun denilen kuşu da yarattığı insana can istemesi için Kuday
adlı başka bir Tanrıya gönderir. Kuzgun gökyüzüne havalanır. Canı alıp dönerken yerde bir leş
görür. Dayanamaz leşi yemek için ağzını açar. Gagasındaki can düşer ve çam ormanına dağılır.
Bugün çam ve ardıç ağaçlarının kış ve yaz yeşilliklerini koruması buna bağlıdır (Genç: s.23).
Göçebe olarak yaşayan Türklerin hayatında bazı doğa olayları etken olmuştur. Bunlar,
otların yeşermesi, gök gürlemesi, yıldırım çakması. Türkler, hayvan yavrularını otlatmak için
otların yeşermesini bekler. Bu nedenle yeşil renk, Türklerin yaşamında önemli bir fonksiyon
üstlenir.
Çin kaynaklarının bildirdiğine göre, M.Ö. 8. Yüzyıl ve 9. Yüzyıllarda 21 Mart tarihleri
önemli olmaya başlamıştır. Çünkü 21 Mart, aynı zamanda otların yeşermeye başladığı
dönemdir.
Yeşil; yaş sözünden türemedir. Yaş ise, dünyanın her yanında yaşayan Türklerce ömür
anlamında kullanılır. Ayrıca yaş, Türk toplumunun bazılarında genç insan anlamında kullanılır.
Kaşgarlı Mahmut, ünlü eseri Divanü Lügat-it Türk’te, Çin ipeklerinden söz ederken
kırmızı, yeşil ve sarı kumaşların pazarlarda çokça satıldığını, günlük hayatta çok kullanılan bu
kumaşların kültür hayatına yansıdığını söyler (Kaşgarlı: s.251).
Eski Türklerde Şaman, gökyüzüne yükselirken sarı, kırmızı, yeşil elbiselerini kullanır.
Türklerde yeşil renk, İslamiyet’le birlikte kutsallık kazanır. Safevi Türkmen Devleti’nin
bayrakları yeşildir. Osmanlılarda da yeşil renkli sancaklar uzun süre kullanılmıştır. Fatih’in
İstanbul’u kuşattığı sırada gemisinde yeşil sancak olduğu bilinmektedir. Çaldıran Savaşı’nda
da Bolu ve Kastamonu süvarileri yeşil sancak kullanmışlardı. Barbaros Hayrettin Paşa’nın
İnebahtı Savaşı’nda kullandığı bayrak da yeşil renklidir.
Yeşil; edebiyattaki anlamı ile canlılık ve diriliği simgeler. Çöllerde, çoraklarda
yaşayanlar, yeşile büyük özlem duyarlar.
Halk dilinde, yeşil görmek, yeşile çalmak, yeşile susamak, yeşile dönmek, yeşile
uzanmak, yeşiller giymek, yeşillenmek gibi deyimler kullanılır (Eyüpoğlu: s. 121).

Page 50
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SARI: Kavrayıcı bir dinamizmi, külçe altını, sonbahar yaprakları, damalı taksileri,
Ayçiçek tarlasını, şöminedeki alevleri, patates kızartmasını, PTT’yi, civcivi simgeler. Sarı
rengin kutsallığı Şamanizm’den kaynaklanmaktadır. Sarı renk, dünyanın merkezinin
sembolüdür. Tanrılar Tanrısı Ülgen’in altın kapılı sarayı ve altın renkli tahtı dünyanın
merkezini oluşturur.
Türkler, uzun yıllar sarı çizme ve kızıl keçeden külah giymişlerdir. Bugün halk arasında
yaygın olarak kullanılan “Sarı Çizmeli Mehmet Ağa” deyiminin kaynağı bu kültür
geleneğimize dayanmaktadır (Genç: s.32). Sarı sözcüğü, çoğunlukla altınla birlikte kullanılır.
Göktürk Yazıtları’nda altından söz edilirken yalnızca altın denilmez, sarı altın denilir. Sarı renk,
Memlük ve Altın Ordu Devletleri’nde geniş yer bulur. Sarı bayraklar, Mısır Memlük
Devleti’nde çok görülür. Bu devleti yönetenler, Altın Ordu Devleti geleneği içinde
yetişenlerdir. Altın Ordu Hakan’ı Batu Han’ın başkenti adı da Sarı Ordudur.
Sarı; edebiyatta beniz, yıldız, çiçek ve giyim için kullanılır. Sonbaharı, yaşlılığı,
hastalığı çağrıştırır. Sıcak ve ışıklı bir renktir. Uyarıcı özelliği vardır. Trafikte geçişe hazır ol
anlamındadır.
MAVİ: Duygusallığı, akıcılığı, kendini denetleme yeteneğini, tekne tatilini, doğal gaz
alevini, okyanusu, blue-jeanı, özgürlüğü, havacı üniformasını, İbrahim Tatlıses’i, halk
otobüsünü, nazar boncuğunu, açık bir gökyüzünü anlatır. Bu anlamların yanında, sessizlik,
sonsuzluk, huzur ve rahatlık bildirir. Yaratıcı düşüncelerin doğmasına yardım eder. Çalışma
odalarının maviye boyanması eğitimcilerin isteğidir. Nazara karşı koruyucudur. Gizli sevgilerin
dile getirilmesinde bu renkten yararlanılır. Örneğin:
Mavi boncuk kimdeyse
Benim gönlüm ondadır.
Türkülerde: Mavilim mavişilim
Tenhada buluşalım mavilim
Kurban olduğum Allah
Tez günde kavuşalım mavilim (Öztürk: s.265).
Ayrıca dünyada mavinin bir tonu olarak bilinen “Turquaz” Türk rengi olarak tanınır.
KARA: Suskunluğu, korkuyu, karanlığı, gece elbisesini, gözleri saklayan gözlüğü,
elektrik kesintisini gösterir. Türk kültüründe kara, genellikle toprak rengi, yağız yer anlayışı ile
birlikte kullanılır. Halk kesimine kara budun denir. Kara kul, karavaş veya karabaş deyimleri
köle anlamında kullanılır.
Kara, Türklerde Kuzeyin sembolüdür. Birçok kavim kuzeyin karanlıklar ülkesi olduğu
konusunda birleşmiştir (Genç: s.41). Müslümanlar, kuzeye diyar-ı zülmet demişlerdir.
Kuzeyden esen yele “karayel” diyoruz. Karakış dediğimiz mevsim de kışın şiddetini anlatır.
Kara, Asya Türkçesi’nde kuzeyi, ak güneyi sembolize eder. Anadolu halkının karaya karşı tavrı
sürekli olumsuzdur. Karanın yıkıcı ve ürkütücü bir anlam taşıması karanlıktan kaynaklanır.

Page 51
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Halk inancında; karayılan, kara kedi, karasinek, kara domuz, kara köpek uğurlu sayılmaz.
Karaağaç, çok dayanıklı olmasına karşın ölü mezarına konulmaz. Karaağaçtan sandık, beşik
yapılmaz. Kara, ölüm, yas ifade eder.
At, Türk toplumunda çok sevilen bir hayvan olduğu halde karasına ilgi duyulmaz. Kara,
giyimde ağır başlılık ve ciddiyeti anlatır.
Karacaoğlan’da göz, zülüf, bağır, kaş, gül, toprak sözleri ile birlikte kullanılır.
BOZ: Boz renk hem kara hem de beyaz renklerin karışımından meydana gelen kurşuni
renge yakın bir renktir.
Açık toprak renginde ya da kül rengi gri olan renge boz denir. Türkçe de “boz” renk
Avrupalıların gri rengine karşılıktır. Türk destanlarında geçen böri kelimesi aynı zamanda
gökyüzünün rengini karşılayan bozun karşılığıdır. Moğolca gök rengi demektir. Boz, mavi-gri
bir renktir.
Türk kültürü zengin içerikleri bünyesinde barındıran geniş bir alandır. Bozkurt ise Türk
Mitolojisinde “gök, boz, ala ve sarı” renklerle ifade edilmiştir (Fotoğraf 25).
Gök rengi Türk lehçelerinde boz, bozuntu, çal (kır) bazen ala kelimesiyle boz ise
göyümtü, yaşil, çemen, otlag gibi kullanılır.

SONUÇ VE ÖNERİLER:
Türklerde eski takvime göre, yılbaşı bayramı olarak kutlanan Nevruz bir bahar bayramı
geleneğidir. İnsanları bir araya getirmesi bakımından önemlidir. Nevruz Türklerin en önemli
bayramıdır. Bu bayram eski on iki hayvanlı Türk takvimine göre her yıl 21 Mart’ta kutlanır. Bu
bayram için söylenen şiirler, maniler, şarkılar insanları birbirine daha yakın kılar. Bu bayramda
herkes yılın iyi olmasını güzel temennilerle güzel elbiseler giyerek kutlama yapılır, karşılıklı
ziyaretler yapılır, milli yemekler yenilir. Bu bayram Asya Türk Özerk Cumhuriyetlerinde,
Afganistan’da, Suriye’de, Irak’ta, Balkanlarda, KKTC’de, tüm Türk dünyasında geniş bir
şekilde yaşatılmaktadır. Türklerin Nevruz gelenekleri Orta Asya, Selçuklu, Osmanlı
Cumhuriyet çizgisinde ele alınırsa süreklilik gösterir. Bugün Büyük Selçuklu Devletinin tarihi
sınırları içinde bulunan Türkiye, İran, Afganistan, Pakistan, Türkmenistan, Tacikistan,
Kırgızistan, Kazakistan, Azerbaycan’da Nevruz Bayramı aynı coşku ile kutlanmaya devam
etmektedir. Bu yönü ile Türk dünyasında binlerce yıldan beri yaşayan bu gelenek Türklerin
ortak mirasıdır. Türklerin ailesin, örf ve adetlerine geleneklerine ve devletlerine olan sadakatle
“Nevruz” u bugünlere taşımıştır. Nevruz ata yadigarı Türkmenistan’dan doğan bir bereket ve
sevgi, kardeşlik, dostluk bayramıdır. Toplulukları bir araya getiren benzeştiren, aynılaştıran,
onları bir millet haline getiren değerler vardır. Renklerde bunlardan en önemlisidir. Renklerin
değişik anlamları ifade etmesi milletlerin mitoloji ve medeniyetleri ile ilgilidir. Nevruz bayramı
ile güncellik kazanan, Asya Ata Kurganlarındaki çıkan cesetlerdeki giysi renkleri olan, sarı,
kırmızı, yeşil ayrı kültürel kimliklerin işareti değil aksine milletin kimliğinin öğeleridir. Sarı,
kırmızı, yeşil inşaları bölmek için değil tersine birbirine kenetlemek, kaynaştırmak, bağlamak
için kullanılan araçlardır.

Page 52
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ÖNERİLER:

 Tüm dünyadaki Türk topluluklarında bayram olarak kutlanan Nevruz’un, KKTC ve

Türkiye Cumhuriyetinde de milli bayram olarak kutlanması, tüm vatandaşlarımızı sımsıkı bir
araya getiren bir ritüel olacağı kaçınılmazdır.
 12 hayvanlı Türk takvimini, tarih, kültür, kitaplarımızda yer almalı ve anlatılmalıdır
(birçok kesim Çin takvimi sanıyor).
 Bu bayram film, tiyatro, televizyon, sosyal medya, basın yayında en güzel köşeyi
almalıdır.
 Nevruz Bayramı gelenek ve görenekleri ile okullarımızdaki tüm etkinliklerde de yer
almalıdır.
 Özgün, motif, obje ve desenlerimizi güncelleştirerek hayatın içinde olması
sağlanmalıdır.
KAYNAKÇA:

 AYHAN, F. (2008), Moda Tarihi Araştırma Notları

 AYHAN, F. (2000), Çin – Pekin Türk Kültürü Araştırma Notları
 AYHAN, F. (2000), Moğolistan Türk Kültürü Araştırma Notları
 AYHAN, F. (1989), Diyarbakır Kültürü Araştırma Notları
 AYTAÇ, P. (2004), “Kültürlerde Nevruz” Türk Dünyası, Nevruz Ansiklopedisi,
Atatürk Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, S. 48, Ankara
 AYHAN, F. (2009), Kırgızistan Türk Kültürü Araştırma Notları
 ELİADE, Mircec (1980), “Aspects dy my the Paris 1963, Mistoridies Croyonces et des
idees Religleuses” 1. Payot Paris 1980, S. 71-74, 333-334
 GÜNGÖR, H. (2204), “Diner ve İnananlarda Nevruz” Türk Dünyası Nevruz
Ansiklopedisi, Atatürk Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, S.?
 GENÇ, R. (2004), “Renklerde Nevruz Türk Dünyası Ansiklopedisi” S. 19-41
 GENÇ, R. (1995), “Türk Tarihinde ve Kültüründe Nevruz” S. 15-19
 VAMBERY, (1993), Bir Sahte Dervişin Orta Asya Gezisi. Trc: N.A. Özalp İS 56
İstanbul
 MALİNOWSKİ, B. (1998), İlkel Toplum, Çev: Hüseyin Portakal İstanbul, Öteki
Yayınevi
 ÇOBANOĞLU, Ö. (2000), “Türk Dünyası Sosyo-Kültürel Bağlamında Nevruz
Bayramının Yapısal ve İşlevsel Bakımlarından Halk Bilimsel Çözümlenmesi”
Uluslararası Nevruz Sempozyum Bildirileri, S. 33-38, Ankara
 ÇAY, A. M. (1999), “Nevruz Türk Ergenekon Bayramı” S.1-25, Ankara

Page 53
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

 ÇETİN, E. (2009), Türk Dünyasının Ortak Kültür Mirası; Nevruz The Journal of
Academic Social Science Studies, TASS Volume 2 ISS ve P. 63-71 Summer 2009
 ÖGEL, B. (1984), İslamiyet’ten önce Türk Kültür Tarihi, Ankara, 1984, S. 1-143
 İNAN, A. (1968), 499
 KOCA, S. (1997), Dandanakan dan Malazgirt’e Giresun, 1997, S. 170-174
 TEZCAN, M. (1995), “Türk Milli Kültüründe Bahar Bayramları” olarak Nevruz ve
Hıdırellez Anayurttan Atayurda, Türk Dünyası, Mart, C.Ü
 AHMEDOV, A. (2002), “Nevruz Bayramının Türk Kültüründeki Yeri ve Önemi”
Nevruz Bayramının Yeri ve Önemi Konulu Makaleler, S. 1-4
 ÖZTÜRK, (1996), “Ön Asya Kültürlerinde Yeniden Doğuş ve Türklerde Nevruz”
Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri, S. 71-265, Ankara
 İNAN, A. (1976), Ön Asya Kültürlerinde Yeniden Doğuş ve Türklerde Nevruz,
Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri, S. 176, Ankara
 GÜNAY, (2006), Ön Asya Kültürlerinde Yeniden Doğuş ve Türklerde Nevruz,
Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri, S. 245, Ankara
 GÜNGÖR, H. (1995), “Ön Asya Kültürlerinde Yeniden Doğuş ve Türklerde Nevruz”,
Türk Kültüründe Nevruz Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri, S. 33, Ankara
 ÖNAL, M. N. (2000), Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1 (3): 183-
197
 ÖZTELLİ, C. (1970), Karacaoğlan Bütün Şiirleri, 23011 46011, İstanbul
 PİRVERDİOĞLU, A. (2002), Türklerde Yılbaşı ve Bahar Geleneği, Türkler, C. 3: 44-
49
 MAKAS, Z. A. (1987), “Türk Milli Kültüründe Nevruz”, İstanbul Türk Dünyası
Araştırmaları Vakfı Yayını
 TUTAR, H. (2002), “Tarihte ve Mitolojide Nevruz”, Türkler, C.3:611-621
 ALYILMAZ, S. (2009), “Maslenitsa ve Nevruz Bayramları Arasındaki İlişki”,
Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (Karadeniz Sosyal Araştırmaları Özel Sayısı) Ü.7,
S. 29-54
 KAŞGARLI Mahmut (1974) “Divanı Lügat-it Türk”, Ankara
 KİRİŞOĞLU, F. (2004), “Nevruz”, Gazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk İ.
Türk Dünyası Araştırmaları Topluluğu, Haber Bülteni, S. 1
 ÖGEL, B. (1984), “İslamiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi”, S. 143, Ankara

Page 54
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

 ÖGEL, B. (1993), “Türk Mitolojisi”, S. 571, Ankara

 EYÜPOĞLU, İ. Z. (1987), “Anadolu İnançları”, S. 121-189, İstanbul
 ŞENOL, A. (1992), “Türk Halk Oyunları Adları İçindeki Renk ve Rakam Motifi”, IV.
Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, Ankara

Page 55
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Page 56
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Page 57
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TÜRKİYE’DE VE DÜNYADA KADIN SAĞLIĞI HEMŞİRELİĞİ

WOMEN’S HEALTH NURSING IN TURKEY AND IN THE WORLD

Uzman Hemşire Şerivan KARAKUT

Gazi Yaşargil Eğitim ve Araştırma Hastanesi, DİYARBAKIR

Öğr. Gör. Feray KABALCIOĞLU BUCAK

ORCİD ID: 0000-0002-2453-8310

Harran Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, ŞANLIURFA

Özet

Hemşirelik bir toplum hizmeti olarak eski tarihlerden beri var olan, insanları sağlıklı
kılmak, rahatlığını sağlamak, hastaya bakmak ve hastaya güvende olduğu duygusunu sağlamak
isteği ile ortaya çıkan bir meslektir.

Bugün bilgideki artış ile teknolojinin sağlık bakımı üzerine etkisi nedeniyle, birçok
hemşire alanı gittikçe genişleyen, uzmanlaşmış ya da ileri düzey uygulayıcı rollerde çalışmayı
talep etmektedir.

Kadın sağlığı hemşireliği, kadınların tüm yaşam dönemlerinde, kadın merkezli bütüncül
bir yaklaşımla, hastalıkların önlenmesi, sağlığın korunması ile geliştirilmesinde eğitim,
danışmanlık, kanıt temelli çalışma, araştırma ve bilimsel bilgi üretimi, bakımın maliyetini
azaltma ve toplum memnuniyetini yükseltme rollerini üstlenmektedir.

Amerika, İngiltere ve Tayland gibi kadın sağlığı hemşireliğinin geliştiği, temel sağlık
hizmetlerinin sunumunda kadın merkezli bütünsel bir yaklaşım sağlayan, yüksek lisans veya
doktora düzeyinde uzmanlık bilgisi gerektiren, dinamik ve son derece özerk rolleri olan, ileri
hemşirelik uygulamalarının özel bir alanıdır.

Gelişmekte olan ülkelere bakıldığında kadın sağlığı hemşireliğinin gelişmediği ve bu

ülkelerde toplum temelli hemşireliği veya ebelik adı altında yürütüldüğü görülmektedir.

Ülkemizde 2011’de kadın sağlığı hemşireliği rol ve sorumlukları açıklanmış fakat özel
alanlara yer verilmemiştir. Bu kapsamda ürojinekoloji, infertilite, perinatoloji, jinekoloji ve
jinekolojik onkoloji, cinsel sağlık, menopoz gibi özel alanların geliştirilmesi, uzman

Page 58
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

hemşirelerin rol ve sorumluluklarının yeniden düzenlenmesi ve bunların yasal düzenleme

kapsamında desteklenmesi gerekmektedir.

Anahtar kelime: Kadın sağlığı hemşireliği, dünyada kadın sağlığı hemşireliği, yasal
düzenleme, rol ve sorumluluk

Summary

Nursing, as a community service, is a profession that has existed since ancient times,
with the desire to make people healthy, to ensure the comfort of people, to take care of the
patient and to provide the patient with a sense of safety.

Due to the impact of technology on healthcare, and with the increase in knowledge,
many nurses today are seeking to work in an expanding, specialized or advanced practitioner
role.

Women's health nursing undertakes the roles of education, counseling, evidence-based

work, research and scientific knowledge production, reducing the cost of care and increasing
community satisfaction, with a woman-centered holistic approach at each life stage of women,
in order to prevent diseases, and to protect and improve health.

In developed countries in the field of Women's Health Nursing, such as the USA,
England and Thailand, women's health nursing is a very special field of advanced nursing
practices, which provides a woman-centered holistic approach, in the delivery of primary
healthcare services, requiring master or PhD level expertise, and has dynamic&highly
autonomous roles.

Considering the developing countries, it is seen that women's health nursing is not really
developed and it is carried out under the name of community-based nursing or "midwifery" in
these countries.

In 2011, women's health nursing roles and responsibilities were announced in our
country, but its special fields were not included. In this context, it is necessary to develop special
fields such as urogynecology, infertility, perinatology, gynecology and gynecological
oncology, sexual health, menopause, as well as reorganize the roles and responsibilities of
specialist nurses and all these should be supported within the scope of legal regulation.

Page 59
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Keywords: Women's health nursing, women's health nursing in the World, legal
regulation, role and responsibility

GİRİŞ

Hemşirelik bir toplum hizmeti olarak eski tarihlerden beri var olan, insanları sağlıklı
kılmak, rahatlığını sağlamak, hastaya bakmak ve hastaya güvende olduğu duygusunu sağlamak
isteği ile ortaya çıkan bir meslektir. Geçmişten günümüze kadar sosyal, kültürel ve teknolojik
değişimlerle kendini yenilemeyi başaran hemşirelik mesleği, hasta ve sağlıklı her yaş
grubundan bireye, ailelere ve topluma bakım vermeyi hedefleyen, sağlık ekibinin diğer üyeleri
ile çalışma becerisine sahip, felsefe, kuram, uygulama ve araştırma üzerine temellenmiş bilim
ve sanattan oluşan bir sağlık disiplinidir (1).

Bugün bilgideki artış ile teknolojinin sağlık bakımı üzerine etkisi nedeniyle, birçok
hemşire alanı gittikçe genişleyen, uzmanlaşmış ya da ileri düzey uygulayıcı rollerde çalışmayı
talep etmektedir (WHO, 2003). Hemşirelik hizmetleri artık klinik hemşireliği, yönetici
hemşirelik, eğitici hemşirelik veya birinci basamakta ve tedavi edici hizmetlerde hemşirelik
gibi genel sınıflandırmalarla tanımlanamayacak kadar özelleşmiştir (3).

Profesyonel hemşirelerin üniversite düzeyindeki eğitimlerinin global düzeydeki

çalışmasını yapabilmek için, kültürel inanç ve normları, öğrenme önceliklerini, tecrübe ve
ilerleme seçenekleri gibi milli ya da bölgesel faktörleri dikkate alarak ülkeye özgü stratejilerin
oluşturması gerekmektedir. Başlangıç eğitiminde global standartların oluşturulması, ülkelere
üniversite düzeyindeki eğitimin standardını artırmak için gerekli kapasiteyi kurma fırsatı verir.
Böylece öğrenme sürekliliği gelişir ve dünyadaki eğitim trendiyle uyumlu profesyonel ilerleme
sağlanmış olur (WHO, 2009). Birçok ülkede hemşirelik eğitim programına kabul edilmeden
önce 12 yıllık genel eğitim gerekmektedir (5).

Türkiye’de Hemşirelikte Uzmanlaşma ise; 2007’de yenilenen “Hemşirelik Kanunu” ile

hemşirelikte uzmanlaşma yasal olarak da tanımlandı. 2010 yılında resmî gazetede yayımlanan
Hemşirelik Yönetmeliği ile uzman hemşireliğin tanımı; «Uzman hemşire: Mesleğiyle ilgili
lisansüstü eğitim alarak uzmanlaşan ve diploması Bakanlıkça tescil edilen hemşire» şeklinde
yapılmıştır. Yönetmelikte Uzman Hemşire aşağıdaki şeklinde tanımlanmıştır.

“Uzman hemşire MADDE 7 – (1) Lisans mezunu hemşirelerden; yurtiçinde hemşirelik

anabilim dallarında ve bunların altında açılan lisansüstü eğitim programlarından mezun olan ve
diplomaları Bakanlıkça tescil edilen hemşireler ile yurtdışında bu programlardan mezun olup,
diplomalarının denklikleri onaylanan ve diplomaları Bakanlıkça tescil edilen hemşireler

Page 60
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

alanlarında uzman hemşire olarak çalışırlar (2). Uzman hemşireler, temel hemşirelik rollerinin
yanı sıra uzmanlığını yaptığı alana yönelik klinik bilgi, beceri, sağlık araştırmaları, danışmanlık
hizmetleri, sağlık eğitim hizmetlerinin programlanması, uygulanması ve değerlendirilmesinde
sorumluluk alır, uygular ve değerlendirir (Hemşirelik Yönetmeliği 2011).

Ülkedeki tüm lisansüstü eğitim düzeyleri Türk Yükseköğretim Kurulu (Yüksek Öğretim
Kurumu – YÖK) tarafından kontrol edilmektedir. Bu Konsey, yeni bir Yüksek Lisans (Yüksek
Lisans ve Doktora) programına başvuran tüm üniversitelerin standartlarını belirler ve yeni
kurumların standartlarını karşılamasını gerektirir. 1968 yılında Hacettepe Üniversitesi
Hemşirelik Yüksek Lisans Programı, 1972 yılında hemşirelik doktora programı başlamıştır.
Hemşirelik doktora eğitimi hemşirelikte tek bir program olarak başladı ve Türkiye'de
hemşirelikte lisansüstü eğitim için kapsanan alanlar Hemşirelik, Hemşirelik Esasları, Cerrahi
Hemşirelik, Kadın Hastalıkları ve Doğum Hemşireliği, Pediatrik Hemşirelik, Psikiyatri
Hemşireliği, Halk Sağlığı Hemşireliği, Hemşirelik Yönetimi ve İç Hastalıkları Hemşireliğidir
(7).

Dünyada Kadın Sağlığı Hemşireliği

İran

İran’da lisansüstü program 4 ila 6 dönem devam etmektedir.4 uzmanlık alanı olan iç cerrahi
hemşireliği, psikiyatri hemşireliği, pediatrik hemşirelik ve toplum temelli hemşireliği
kapsamaktadır. Lisansüstü program pratik becerilerinden ziyade teorik bilgilere odaklanır ve
temel, klinik ve uygulamalı dersleri içerir. Ayrıca son yıllarda sağlık hizmetlerindeki
değişiklikler yoğun bakım hemşireliği, pediatrik yoğun bakım hemşireliği, askeri hemşirelik,
rehabilitasyon hemşireliği, acil hemşireliği ve yaşlı bakım hemşireliği gibi yeni disiplinlerin
ortaya çıkmasına neden olmuştur. İran’da kadın sağlığı hemşireliği yoktur. Kadın sağlığı
alanında yapılan uygulamalar toplum temelli hemşirelik ve ebelik branşı adı altında
yapılmaktadır (8).

Japonya
Çalışma alanları arasında hemşirelik eğitimi, yönetimi, ileri klinik hemşirelik, kadın ve çocuk
bakımı hemşireliği, ebelik, yaşlı bakımı, psikiyatri-atrik hemşirelik, toplum temelli hemşirelik,
evde bakım hemşireliği ve uluslararası hemşirelik bulunmaktadır (8).
Japonya Hemşireler Derneği’ne misyon ve vizyonuna bakıldığında kadın sağlığı hemşireliği ve
ebelik kadın sağlığı alanında ortak alanlarını kapsamaktadır. Kadın sağlığının odak noktası, bir

Page 61
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kadının- hem bedeni hem de zihni- yaşamı boyunca ve sosyal çevresi içinde kişisel sağlık
bakımıdır ve kadınların benzersiz deneyimlerine ilişkin belirli bir farkındalık ve isteklerine
saygı gibi faktörleri içermektedir. Ebelikte odak noktası, kadın ve ailesinin iş birliği ile özellikle
hamilelik, doğum ve çocuk bakımı sırasında maksimum potansiyelini güvenli ve güvenli bir
ortamda gerçekleştirmesini sağlamak için kadınlara destek sağlamaktır. Kadın Sağlığı
Hemşireliği / Ebelikte pratik çalışma ve araştırmanın vurgusu kadın merkezli bakıma yöneliktir
(9).

ABD ve İngiltere
ABD’de kadın sağlığı alanında uzman hemşirelik eğitimi; kadın sağlığı hemşireliğinde
lisansüstü sertifika ve lisansüstü diploma olmak üzere iki farklı alanda gerçekleşmektedir.
Lisansüstü sertifika programını bitiren hemşirelere sertifikalı hemşirelere (Registered Nurse-
RN) unvanı verilmektedir. Lisans eğitiminden sonra en az 2 yıl süren hemşirelikte yüksek lisans
programının tamamlanmasından sonra kadın sağlığı uzman hemşire unvanı verilmektedir.
Eğitim içeriği benzer olsa da ders kapsamı, ders kredisi, eğitim süresi ve sorumluluklardaki
farklar nedeniyle sertifika programı ve yüksek lisans programından mezun olan hemşirelerin
unvan ve yetkileri birbirinden farklılık göstermektedir. Sertifikalı kadın sağlığı hemşiresinin
rolleri daha sınırlı iken uzman kadın sağlığı hemşiresinin rolleri daha kapsamlıdır. Sertifikalı
kadın sağlığı hemşiresi ana-çocuk sağlığı (gebelik, doğum, lohusa ve yenidoğan bakımı) ve
üreme sağlığı (cinsel yolla bulaşan hastalıkların yönetimi ve aile planlaması danışmanlığı) gibi
sınırlı konularda bakım hizmeti sunarken, uzman kadın sağlığı hemşireleri ise bunlara ilaveten
kronik ve mental sağlık sorunlarında bakım, bazı tanı testlerinin uygulanması (kolposkopi,
inseminasyon uygulanması gibi) gibi daha kadın sağlığı alanında uzman hemşirelik kapsamlı
bir bakım hizmeti vermektedir. Kadın sağlığı alanında uzman hemşire olarak çalışabilmek için
açılan lisansüstü ve sertifika programlarının amacı; kadın sağlığının geliştirilmesinde
hemşirelerin bilgi ve becerisini arttırmak ve kadın sağlığı ile ilgili konularda (cinsel sağlık,
üreme sağlığı, meme kanseri ve servikal kanser taramaları gibi) teorik bilgi ve pratiği
geliştirmektir. (10,11,12)

ABD'de Hemşirelikte Bilim Doktoru (DSN) ve Hemşirelik Pratiği Doktoru (DNP) iki doktora
derecesi bulunmaktadır. Uygulama odaklı doktora programları (DSN veya DNP) küçük bir
yüzdeyi oluşturur; programların çoğunluğu araştırma odaklı iken, örneğin Doktora Odaklı
doktora hemşirelik programları, uzman ve ileri düzey klinik hemşireleri teşvik etmeyi
amaçlamaktadır. Uygulama odaklı programlara ilişkin araştırmalar kanıta dayalı ve

Page 62
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yenilikçidir. Ayrıca klinik ortamlarda güvenilir araştırma bulgularının uygulanması

önerilmektedir. Araştırma odaklı programlar hemşire akademisyenleri ve bilim adamları
yetiştirmek için tasarlanmıştır. Bu programlar bilimsel yeniden arama metodolojisi ve içeriği
üzerinde vurgular. Buna ek olarak, bu programlar orijinal araştırma projeleri gerektirir. Bu iki
tür doktora programı, mezunları için farklı yetkinlikler geliştirmek için farklı hedeflerle
tasarlanmıştır (13). Örneğin, master derecesine sahip bir ileri kadın sağlığı hemşiresi DNP
derecesi aldığında lisans kurulları tarafından onaylanan, işbirliği içinde çalıştığı hekim ile
yaptığı anlaşmada yetki ve sorumlulukların sınırları genişletilmektedir. Aynı zamanda bu
hemşireler doktora programı hedefleri içinde bulunan liderlik, araştırma, yasal savunuculuk ve
yönetim gibi alanlarda daha fazla rol almaktadır (10).
ABD’de Ulusal Kadın Sağlığı Hemşireliği Derneği (NPWH), kadın sağlığı hemşirelerinin özel
alanlarda uzmanlaşmasını desteklemekte ve kontrasepsiyon, kanser tanılama ve önleme,
menopoz, kolposkopi ve servikal hastalıkların yönetimi, cinsel yolla bulaşan hastalıklar,
gebelik, kadın sağlığı, cinsellik, kadın sağlığında primer bakım, kadınlarda idrar sorunlarının
yönetimi gibi konularda eğitim programları düzenlemekte veya katkıda bulunmaktadır (10,11).

Tayland

Hemşirelik lisansüstü programlar kadın hastalıkları ve doğum, pediatri, yetişkin sağlığı,

geriatrik, psikiyatrik ve ruh sağlığı hemşireliği ve halk sağlığı hemşireliğini içerir. Tayland'da
hemşirelik eğitiminin lisansüstü programları yüksek lisans ve doktora düzeylerinden
oluşmaktadır. Tayland Hemşireler Birliği'ne göre, tüm yüksek lisans programları iki yıl çalışma
gerektirir(13).Güney Kore ve Tayland, kadın sağlığı alanında ustalar düzeyinde özel
programlar sunmaktadır. Bu çalışma programları kapsamında öğrenciler, kadın sağlık
hizmetlerinin tüm yönleri hakkında derinlemesine hazırlanmaktadır. Üreme sağlığına, sağlığın
geliştirilmesine ve hastalığın önlenmesine güçlü bir vurgu yapılmaktadır. Tayland'daki sağlık
sistemi, kadın ve çocuklarla ilgili mevcut sağlık sorunlarına ilişkin endişelerin bir sonucu
olarak, kadınların yaşam kalitesini ve haklarını artırma konusunda olumlu bir tutum
sergilemiştir. Kadınların sağlık sorunlarına ve kadına yönelik şiddete vurgu yapılmaktadır.
Tayland Sağlık Yasası Taslağı'nda ‘kadın sağlığı, doğumdan ölüme kadar bir kadının tüm
yaşam döngüsünün bütünsel sağlığını etkileyen üreme sistemleri nedeniyle spesifik ve
karmaşık olduğu, bu nedenle, kadın sağlığı teşvik edilmesi gerektiği, korunmalı ve riskli sağlık
davranışlarından korunmaya yönelik önlemler alınmalı’ maddesiyle kadın sağlığının önemi
vurgulanmıştır (14).

Page 63
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Çin

Hemşirelik kursları temel hemşirelik, cerrahi ve tıbbi hemşirelik, kadın hastalıkları ve doğum
hemşireliği, pediatrik hemşirelik, psikiyatri hemşirelik, geriatrik hemşireliğini içerir.
Mezunların, genel hastanelerde, iyileşen hastanelerde veya toplum hastanelerinde hastalara
doğrudan bakım sağlamak için kayıtlı hemşire lisans muayenesine almaları gerekmektedir (13).

İspanya

Son zamanlarda, aile ve toplum sağlığı hemşireliği, geriatrik hemşirelik, iş sağlığı

hemşireliği, tıbbi cerrahi hemşirelik ve pediatrik hemşirelik alanı bulunmaktadır. Kadın sağlığı
aile ve toplum temelli hemşireliği adı altında yürütülmektedir (15).

Güney Afrika

Mezuniyet süresi açısından, Güney Afrika'da, bir öğrencinin doktora derecesi için
kaydedilebileceği minimum süre 2 yıldır ancak çoğu öğrencinin programı tamamlamak için 4
veya daha fazla yıla ihtiyacı vardır. Birçok durumda, bu standart göz ardı edilir, çünkü birçok
öğrenci için sınırlı bir fakülte uzmanlığı fakültelerin çok az mevcut olması nedeniyle herhangi
bir uzmanlık alanı mevcut değildir (16).

Kore

Son yıllarda dünya çapında hızla artan hemşirelik doktora programları, Kore için bu tür
bir eğitimin kalitesi konusunda endişeye neden olmuştur. Kore'deki doktora programları
1978'de Yonsei Üniversitesi'nde başladı ve 1970'lerde 2'ye, 1980'lerde 5’e ve 2007'de 21'e
yükseldi. 1980'lerde 69 olan doktoralı hemşire sayısı 2006'da 1058'e yükselmiştir (14).

Ülkemizde Kadın Sağlığı Hemşireliği

WHO, ABD Kadın Sağlığı Obstetrik ve Yenidoğan Hemşireleri Derneği (AWHONN)

ve Ulusal Kadın Sağlığı Hemşireliği Derneği (NPWH) önerilerine göre, Kadın Sağlığı
Hemşireliği, kadınların tüm yaşam dönemlerinde, kadın merkezli bütüncül bir yaklaşımla,
hastalıkların önlenmesi, sağlığın korunması ve geliştirilmesinde eğitim, rehberlik/danışmanlık,
kanıt temelli profesyonel bakım, araştırma ve bilimsel bilgi üretimi, bakımın maliyetini azaltma
ve toplum memnuniyetini yükseltme rollerini üstlenmektedir(17).Ülkemizde Kadın sağlığı ve

Page 64
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

hastalıkları hemşireliği genel hemşirelik eğitiminden sonra lisansüstü eğitim yolu ile edinilen
bir uzmanlık alanıdır (18).

2011 yılında düzenlenen Hemşirelik Yönetmeliğine göre Kadın Sağlığı ve Hastalıkları

Hemşireliği nin görevleri:

KADIN SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ

Görev, yetki ve sorumluluklar

Hemşirenin genel görev, yetki ve sorumluluklarının yanı sıra;

a) Çiftlere, gebelik öncesi eğitim ve danışmanlığını yapar.

b) Kadının gebelik dönemine özgü bakım ve izlemlerini yapar.

c) Gebelikte gelişebilen riskli durumları erken dönemde fark eder ve önerilen tedavileri
uygular ve gerektiğinde sevk eder.

ç) Doğumun uygun koşullarda yapılması için hastayı yönlendirir.

d) Doğum eylemiyle ilgili normalden sapmaları izler ve bildirir.

e) Yeni doğan bebeğin bakımını ve muayenesini yapar.

f) Erken ve geç lohusalık döneminde anne ve yeni doğan bakımını yapar.

g) Ana çocuk sağlığının korunup geliştirilmesinde kadına eğitim ve danışmanlık yapar.

(aile planlaması danışmanlığı, emzirme danışmanlığı, sağlıklı cinsel yaşam, genetik hastalık
riski taşıyan ailelere danışmanlık, periyodik jinekolojik ve meme kontrolü, pap smear vb. testler
için yol gösterir ve yardımcı olur) (Hemşirelik Yönetmeliği 2011).

Ülkemizde 2011 yönetmeliğine bakıldığında lisansüstü mezunlarının, temel hemşirelik

rollerinin yanı sıra uzmanlığını yaptığı alana yönelik klinik bilgi ve becerilerini uygulaması,
sağlık araştırmaları yapması, danışmanlık hizmetlerinde bulunması, sağlık eğitim hizmetlerinin
programlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi, uzmanlık alanında rol ve sorumluluk
alması yönünde düzenlemeler yapılmıştır. Bunlara ek olarak, hastalara uygulanan tıbbi tanı ve
tedavi işlemlerine ilişkin karşılaşılan kritik durumlarda, uygun kararın verilmesinde
hemşirelere danışmanlık yapması, meslekî gelişimleri açısından hemşirelere yardımcı olması
ve uzmanlık alanı ile ilgili ve etik konularda kişi, kurum ve kuruluşlara danışmanlık ve
bilirkişilik yapması, çalıştığı kurumda araştırmalarla ilgili etik komitede görev alabilmesi

Page 65
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yönünde getirilen yeni eklemeler ile lisans üstü mezunlarının rol ve sorumlulukları
genişletilmiştir(11).

Kadın sağlığı hemşireliği rol ve sorumluklarına bakıldığında gebelik, doğum,

postpartum, yeni doğan bakımı yönelik olduğu görülmektedir. Fakat ülkemizde tarama,
tanılama, uygulama, cinsel yolla bulaşan hastalıklara, menopoz, infertilite, jinekolojik kanser
gibi dönemlere yönelik herhangi bir düzenlemenin olmadığı görülmektedir. Kadın yaşam
süresinin artması ve jinekolojik hastalıkların artması kadın sağlığı hemşireliğinde özel alanları
gündeme getirmektedir. Gelişmiş ülkelerde olduğu gibi uzman hemşirelerin rol ve
sorumlulukların yeniden düzenlenmesi, geliştirilmesi ve özel alanların yasal düzenlemelerle
desteklenmesi gerekmektedir.

KAYNAK

[Link], E., & Arslan, S. (2014). Hemşirelik mesleğinin geleceği: öğrencilerin beklentileri. Bozok Tıp
Dergisi, 4(1), 33-40.

[Link] Health Organization. (2003). WHO Europe occupational health nursing curriculum, WHO
European strategy for continuing education for nurses and midwives 2003. Denmark.

3.Özpulat, F. (2016). A Comparative Approach With Some Country Examples: How Can The Nursing
Education Standarts Be Provided In Turkey. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi,
50-58.

[Link] Health Organization. (2009). Global standards for the initial education of professional nurses
and midwives. WHO Regional Office for Europe. Geneva 27. Switzerland.

5.Özpulat, F. (2016). A Comparative Approach With Some Country Examples: How Can The Nursing
Education Standarts Be Provided In Turkey. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi,
50-58.

[Link]şirelik Yönetmeliği: 19 Nisan 2011 (2011).

7. Çinar, N., & Altun, I. (2010). Nursing in Turkey: its advances and challenges. Revista Eletrônica de
Enfermagem [Internet], 12, 233-234.

[Link] Nouri, J., Sajadi, S. A., & Rajai, N. (2017). Comparison of the Curricula of Master of Science
in Nursing (MScN) Programs in Iran and Japan: A descriptive comparative study. Strides in
Development of Medical Education, 14(2).

9. [Link] erişim tarihi:Mart 2021

Page 66
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

10.Güngör, İ. (2013). Kadın Sağlığı Hemşirelerinin Rol Yetki ve Sorumluluklarının Uluslararası

Düzeyde İrdelenmesi. Florence Nightingale Hemşirelik Dergisi, 21(1), 49-56.

11.Özkan, H. A., Özbek, Ş., & Bursa, A. G. Küreselleşen Sağlık ve Kadın Sağlığı Hemşireliği. Kadın
Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 2(2), 46-57.

[Link], H. E. P., & Şahin, N. H. (2014). Kadın Sağlığı Alanında Uzman Hemşirelik Eğitimi Ve
Uzman Hemşirelik Rolleri: Amerika Birleşik Devletleri Örneği. Kadın Sağlığı Hemşireliği
Dergisi, 1(1), 1-14.

[Link], Y., Rodcumdee, B., Jiang, P., & Sha, L. Y. (2015). Nursing education in the United States,
Thailand, and China: literature review. Journal of Nursing Education and Practice, 5(7), 100-108.

[Link], V. A., Lambert, C. E., Daly, J., Davidson, P. M., Kunaviktikul, W., & Shin, K. R. (2004).
Nursing education on women’s health care in Australia, Japan, South Korea, and Thailand. Journal of
Transcultural Nursing, 15(1), 44-53.

[Link], A., & Cabrera, E. (2009). New nursing education structure in Spain. Nurse education
today, 29(5), 500-504.

[Link], M. J., McKenna, H. P., & Ketefian, S. (2006). Global quality criteria, standards, and indicators
for doctoral programs in nursing; literature review and guideline development. International journal of
nursing studies, 43(4), 477-489.

17. Arslan Özkan H. (Ed) (2019) Kadın Sağlığı ve Hastalıkları 1. Baskı Ankara.

[Link]çam, Z., & Eroğlu, K. (2019). Hemşirelik ve Ebelik: Görev, Yetki ve Sorumluluklardaki
Benzerlik ve Farklılıklar. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp
Dergisi, 9(2), 211-227.

Page 67
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TÜRKİYE VE AZERBAYCAN TÜRKÜLERİNDE HASRET

THE THEME OF LONGING IN TURKISH AND AZERBAIJANI FOLK SONGS

Prof. Dr. Feyzan GÖHER

Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi, TMDK
ORCID NO: 0000-0001-5313-0763

ÖZET
Müzik, toplumsal hafıza ve kültürün en yoğun şekilde hissedildiği sanat dallarının başında yer
alır. Bilhassa sözlü eserlerde, derin kültürel izler, göstergebilimsel saptamalar, simgesel
göndermeler ve disiplinler arası ilişkiler bulmak olasıdır. Toplumun maddi ve manevi kültürü,
tüm müzik türlerine, ama en fazla halk müziği ürünlerine yansır. Türküler hem güftelerindeki
derin anlamlar, hem de melodileri ile milli folklorumuzun manevi temellerini taşımaktadır.
Türküler kültürel değerlerin tespitinde ve aktarımında büyük bir yere sahiptir. Türkü sözlerinde
toplumsal olaylardan kişisel duygulara, yöresel kıyafetlerden mekân isimlerine kadar pek çok
olgu ve durumu görmek mümkündür. Bölgesel yönelim ve özellikler, türkü sözlerine yansır ve
o bölge hakkında önemli bilgilere sahip olmamızı sağlar.
Türklerin müzikli dili olan türküler, geniş Türk dünyasında çeşitli isimler almıştır.
Azerbaycan’da mahnı, Hakasya’da tahpah, Saha Yeri’nde ır, sarın olmuş ama hep aynı içtenlik
ve yakın hislere tercüman olmuştur. Türkülerde binlerce yıllık tarih ve binlerce kilometrekareye
yayılmış kültürün izleri vardır. Savaşlar, aşk hikayeleri, özlemler, acılar ve sevinçler türkülerle
nesilden nesle aktarılmıştır. Hasret teması da türkülerde işlenen temel konular içinde yer alır.
Türkülerde hasret genellikle sevilen kişiye kavuşamama temalıdır. Kimi zaman gurbete giden
kişilerin şehirlerine, vatanlarına özlemi türkülere konu olur. Kimi zamansa türlü acılarla
topraklarından edilmiş, ata topraklarına, Kırım’a, Karabağ’a duyulan hasret türkülere konu
olur. Tarih ve çekilen acılar, bu hasret türküleri ile dile gelir.
Betimsel karakterli bu çalışmada Türkiye ve Azerbaycan türkülerindeki / mahnılarındaki hasret
konusu işlenmiştir. Bununla birlikte Türk dünyasından diğer örneklere de yer verilmiştir. Hasret
olgusunun türkülerde hangi alt başlıklarda ve ne şekilde işlendiği, örnekler eşliğinde
sunulmuştur. Çalışmada anonim türküler esas alınmakla birlikte türkü formunda yazılmış ve
bestecisi belli olan eserlere de değinilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Türk Kültürü, Türkü, Mahnı, Hasret Teması.

Page 68
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
Music comes at the beginning of the branches of art where social memory and culture are felt
most intensely. Particularly in verbal works, deep cultural traces, semiotic observations,
symbolic references and interdisciplinary relations are possible. The material and spiritual
culture of society is reflected in all types of music, but most of the folk music products. Turkish
folk songs carry both the deep meanings of their lyrics and their melodies and the spiritual
foundations of our national folklore. Turkish folk songs may include motifs with special
meanings.
Turkish Folks Songs (Türkü) have a great importance in the determination and transfer of
cultural values. It is possible to see a great deal of factual events and situations from social
events and personal emotions to local clothes and place names in Türküs’ lyrics.
Turkish folk songs have taken various names in the wider Turkish world. The folk songs have
been named “mahnı” in Azerbaijan, “tahpah” in Khakasia, “ır” and “sarın” in Sakha (Yakutia).
There are traces of thousands of years of history and culture, spread over thousands of square
kilometers in the lyrics of Turkish folk songs. Themes of war, love, happiness and longing are
all included in Turkish folk songs.
In folk songs, the longing theme is often associated with love. But sometimes, the longing and
suffering of people who were expelled from their ancestral lands of Crimea and Karabakh,
becomes the subject of folk songs. History and suffering of the people have been expressed in
these folk songs of longing.
In this research which has descriptive character, the theme of longing inTurkish and Azerbaijani
folk songs will be covered. However, other examples from the Turkish world will also be
included. The sub-headings and how the phenomenon of longing is processed in Turkish folk
songs will be presented along with examples. Although the study is based on anonymous folk
songs, works written in the form of a Turkish folk song and songs whose composers are known
will also be examined.

Keywords: Turkish Culture, Turkish Folk Songs, Turku, Mahnı, Longing Theme.

Page 69
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

GİRİŞ

Kültür aktarımında çok önemli bir yere sahip olan müzik, toplumsal hafızayı yaşatan sanat
dallarının başında yer alır. Bilhassa sözlü eserlerde, derin kültürel ve tarihi izleri, toplumsal
özellikleri yansıtan göstergebilimsel saptamaları, simgesel göndermeleri bulmak olasıdır.
Toplumun maddi ve manevi kültürü, tüm müzik türlerine, ama en fazla halk müziği ürünlerine
yansır. Türküler hem güftelerindeki derin anlamlar, hem de melodileri ile milli folklorumuzun
manevi temellerini taşımaktadır. Türkülerimiz kültürel değerlerin tespitinde ve aktarımında
büyük bir yere sahiptir (Göher, 2018, s.1919). Türkü sözlerinde toplumsal olaylardan kişisel
duygulara, yöresel kıyafetlerden mekân isimlerine kadar pek çok olgu ve durumu görmek
mümkündür. Bölgesel yönelim ve özellikler, türkü sözlerine yansır ve o bölge hakkında önemli
bilgilere sahip olmamızı sağlar.

Türklerin müzikli dili olan türküler, geniş Türk dünyasında çeşitli isimler almıştır.
Azerbaycan’da mahnı, Hakasya’da tahpah, Saha Yeri’nde ır, sarın olmuş ama hep aynı içtenlik
ve yakın hislere tercüman olmuştur. Türkülerde binlerce yıllık tarih ve binlerce kilometrekareye
yayılmış kültürün izleri vardır. Savaşlar, aşk hikayeleri, özlemler, acılar ve sevinçler türkülerle
nesilden nesle aktarılmıştır. Hasret teması da türkülerde işlenen temel konular içinde yer alır.

Betimsel karakterli bu çalışmada Türkiye ve Azerbaycan türkülerindeki / mahnılarındaki hasret

konusu işlenmiştir. Bununla birlikte Türk dünyasından diğer örneklere de yer verilmiştir. Hasret
olgusunun türkülerde hangi alt başlıklarda ve ne şekilde işlendiği, örnekler eşliğinde
sunulmuştur. Çalışmada anonim türküler esas alınmakla birlikte türkü formunda yazılmış ve
bestecisi belli olan eserler de incelenmiştir.

Türküler ve Mahnılarda Sevgiliye Hasret – Yol, Dağ, Gül Motifleri

Türkiye ve Azerbaycan ortak dil ve kültürel özelliklerini, doğaldır ki türkülerinde, mahnılarında

da korumuşlardır. Hasret teması için de bu durum benzerdir. Hasreti niteleyen, simgeleyen
kelimeler iki ülkede de aynıdır. Türkülerde hasret teması en fazla sevgiliye hasret konusu
üzerinde yoğunlaşır. Sevilen kişiye duyulan hasret, fiziki uzaklık nedeniyle ya da fiziken yakın
olmakla birlikte kavuşamama üzerine olabilmektedir.

Türkü sözleri içinde, özel anlamlar yüklenmiş motifler yer alabilir. Türkülerde kullanılan
motifsel nitelikli kelimeler, gelişigüzel seçilmez. Bu kavramların kendine özgü bir çağrışımı
bulunmaktadır (Güzel, 2005, s.366). Söz konusu çağrışımlar, çoğu kez yüzlerce yılda oluşan
detayları barındırır ve tespitleri büyük önem taşır. Hasret temalı Azerbaycan ve Türkiye

Page 70
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

türkülerinde öne çıkan ve sık tekrar eden böyle motiflerden söz etmek mümkündür. Bunlardan
birisi “yol” motifidir. “Yol”, her iki ülkenin türkülerinde de “hasreti” tanımlamaktadır. Uzakta
bulunan sevgilinin gelme ümidi yol ile ifade edilir. Bu anlamda yol hem hasretin, hem de
kavuşma ümidinin bir simgesidir:

“Al yazmam dalda kaldı,

Gözlerim yolda kaldı,
Ellerin yâri geldi,
Hayırsız nerde kaldı?” (Muğla - Türkiye)

“Dağları duman alanda,

Gözüm yollarda qalanda,
Yadımı seni salanda,
Gül yanağım solmasın mı?” (Azerbaycan)

Bu örnekte iki ülkede ortak olarak işlenen bir başka motif olan “gül” dikkat çekmektedir. Hasret
konulu olsun olmasın türkülerde gül, yanağı ve dudağı nitelerken karşımıza çıkabilir. Sevgi ve
aşk duygusu ile ilintili olarak kullanılabilen gül, güzelliğin simgesi, sevgilinin yüzü gibi
anlamalarda da görülebilmektedir. Halk edebiyatı ürünlerinde gençlik çağı, gül goncası ile;
olgunluk ise açılmış gül ile simgeleştirilmiştir (Öztürk, 1998, s.262). Bu gibi motifsel
kullanımlara ilişkin her iki ülkenin halk müziği ürünlerinde çok sayıda örnek vardır. 250
Anadolu türküsü üzerine gerçekleştirdiğimiz “Türkülerde Motifler” başlıklı çalışmamızda
çiçek kelimesi barındıran türkülerin %76,9’unda gül kelimesi tespit edilmiştir (Göher, 2010).
Gerek Divan Edebiyatında, gerekse Halk Edebiyatında gül sevilenin; bülbül ise sevenin
simgesidir. Genellikle kadın gül, erkek ise gül dalına konan bülbül şeklinde motifleştirilir
(Öztürk, 1998, s 268). Bu motifsel kullanım hem Türkiye türkülerinde, hem de Azerbaycan
mahnılarında sık karşımıza çıkar:

“Bülbülem qefesteyem men” (Azerbaycan)

“Gül dalına gonmuş bülbül yavrusu

Ben o yâre dayananmam doğrusu” (Malatya-Türkiye)

“Arazam küre bendem,

Bülbülem güle bendem” (Azerbaycan ve Tebriz)

“Bülbüldür öter güle,

Derdinden düşer dile

Page 71
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ayrı düştüm o yardan,

Gözyaşım sile sile” (Erdal Erzincan-Türkiye)

Hasret türkülerinde ortak kullanılan bir diğer motif ise “dağ”dır. Türk kültüründe dağ kültü,
kökenleri İslamiyet öncesine dayanan kutsallığa sahiptir (Bayat, , 2007, s.227). Efsanevi
anlatılarda dağ kelimesinin kutsiyet yüklemiş; hisler ve duygular ile yoğrulmuş, kişilik
kazanmış bir figür haline geldiğini görmek mümkündür (Ögel, 1995, s.441). Türkülerde de
dağlar sembolik manada birçok fonksiyonda karşımıza çıkar. Ancak bunlar içinde en
önemlisinin dağların kudret ve irade sahibi bir varlık gibi algılanma olgusuna bağlı olarak mitik
bazı özellikleri imlemesi olduğu söylenebilir (Gökşen ve Gökşen, 2016, s.1605).

“Başı duman pare para

Yol ver dağlar yol ver bana” (Âşık Yener– Türkiye)

“Alçağlı uçalı dağlar,

Helal eyle, hümmet eyle” (Âşık Valeh – Azerbaycan)

“Dayadım sırtımı yamaçlarına

Gönül sevdalandı dağ başlarına
Beni götürsünler dar ağacına
Derdimin dermanı olsana dağlar” (Salih Soydemir- Türkiye)

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü üzere dağlar, sadece fiziken geçilmesi güç olan figürler
olarak değil, kendilerinden yardım, medet umulan, kişiselleştirilmiş motifler olarak karşımıza
çıkabilmektedir. Bu durumda, daha önce de değindiğimiz üzere, kökeni eski Türk inancına
dayanan dağların kutsiyeti, kişiselleştirilmesi hususiyetlerini göz önünde bulundurmak yerinde
olacaktır. Bununla birlikte dağ, türkülerde sık sık sevgili ile araya giren fiziksel ve bazen de
manevi engelleri temsil eder. Yüce dağlar, başı dumanlı dağlar hasret temalı türkülerde çok sık
işlenir:

“Dağlarbaşı dumandır aman Allah yar,

Ayrılığın ölümden mene yamandır” (Tevfik Guliyev, Resul Rıza- Azerbaycan)

“Bu dağlar meşe dağlar, vermiş başbabaşa dağlar,

O yar dönüp gelende, yol verin aşa dağlar” (Diyarbakır-Türkiye)

Dağlar, Tuva ırlarında da çok sık işlenir. Aşağıdaki eser, “özgürlüğe duyulan hasret” konusuna
da örnek teşkil etmektedir:

“Huzur içinde ve özgürce yaşayalım,

Page 72
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Altı başlı Kara Dağ’da” (Tuva)

Hasret türkülerinde yardan haber getiren “rüzgar”, “yel” ve genellikle yâre haber götürmesi
istenen “turna” motiflerinden söz edebiliriz. Turna kimi zaman da sılaya haber veya selam
götürür:

“Yüceden mi geldin sen seher yeli?

Acep yârim ellerinen gezer mi?” (Sivas-Türkiye)

“Eğer durnam varırsan bizim ellere,

Selam söyle orda açan güllere” (Kırıkkale-Türkiye)

İş Göçü Nedeniyle Yaşanan Hasretin Türkülere Yansıması

Türkiye türkülerinde gurbetten söz edilince ilk akla gelen Eğin türküleridir. Erzincan’a bağlı
bir yerleşim yeri olan Eğin (Kemaliye) dışarıya çok göç vermiştir. Bu durum, geride kalanların
yaktıkları hasret dolu türkülere yansımıştır. Bazı Eğin türkülerinde geride kalan kadının çilesi
konuşur. Kadının üzerindeki sosyal baskının çekilmezliği, sevgili veya kocayı beklemenin
dayanılmaz acısı, sevgiliyi yaban ellerde bir başkasına kaptırmanın korkusu, geçim sıkıntısı,
vefasızlık bu türkülerde işlenen konulardır. (Özbek, 1998: 72; Başgöz, 2008: 35; Göher, 2011,
s.403) Eğin türkülerinde babanın, annenin, kardeşin ağzından söylenenlere de rastlanır. Eğin
türkülerinde gurbetin sembolü İstanbul’dur. Bu durum, İstanbul’a göç veren diğer bölgeler için
de geçerlidir. Aşağıdaki örneklerde görüleceği üzere hem geride kalan, hem de İstanbul’a giden
kişinin ağzından yakılmış hasret türkülerine rastlamak mümkündür:

A İstanbul sen bir han mısın?

Varan yiğitleri yudan sen misin?
Gelinleri yarsız koyan sen misin? (Kütahya-Türkiye)

Yola gidiyum yola

Gidiyum İstanbul’a
Ayrıldım sevdiğimden
Gözlerim dola dola” (Trabzon-Türkiye)

İstanbul’un gurbet simgesi oluşu, Almanya’ya iş göçünün başlamasıyla yerini Almanya konulu
türkülere bırakır. Almanya türkülerinde, Eğin türkülerinin şiirsel güzelliği görülmez ama geride
kalan kadının çilesi aynıdır. Tıpkı İstanbul’a gidip eşini ve çocuklarını unutan ağa gibi, bu yeni
türkülerde de Alamanya’daki ağa (Başgöz, 2008: 37) taş yürekli ve vefasızdır:

Page 73
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Alamanya acı vatan, Adama hiç gülmeyi,

Nedendir bilemedi, Bazıları dönmeyi” (Karadeniz, 2010: 397). Örnekleri çok sayıda arttırmak
mümkündür.

Hasret Türkülerinde Sitem İfadesi ve Uzun Geceler, Od-Ateş, Tren Kelimeleri

Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi hasret çeken kişi, türkülerde sevdiğine sitem edebilir. Bu
durum, Türkiye türkülerinde olduğu gibi Azerbaycan mahnılarında da karşımıza çıkar:

“Bu yerlerden qeçmez oldun” (Azerbaycan)

Kerkük türkülerinde de özlenen sevgiliye sitem vardır. Alttaki dörtlük, aynı zamanda gül-bülbül
motiflerinin birlikte kullanışına da bir örnek teşkil etmektedir:

Yağmur yağar göllere dilber,

Bülbül konar güllere esmer,
Menim vefasız yârim
Salmış meni çöllere dilber (Abdulvahit Kuzecioğlu – Kerkük)

Sitem ile birlikte sevgiliye duyulan güven ve kavuşmaya yönelik inanç da Türk dünyası halk
şarkılarında görülür. Alttaki Uygur türküsü buna bir örnektir:

“Kaşını çattığında incinmedim ben, (qoshumang türülgende rencigenmiding mendin)

İnancım sana tam, ümidimi kesmedim ben. (ishençim sanga kamil, ümüd üzmedim sendi)
Ooo hasret çektim, ooo yâri özledim (hesret çektim, o yarni seghindim) (Doğu Türkistan)

Sitem kimi zaman sevgiliye değil, kadere, feleğe karşıdır:

“Yollar seni, yollar seni,

Aşamadım dağlar seni,
Ayırır o zalim felek,
Gurbet ele yollar seni” (Arif Kurt-Türkiye)

Türkiye ve Azerbaycan türkülerinde hasret, uzun ve geçmek bilmeyen, bir yıl (il) gibi uzun
süren, uykusuz “geceler” / “akşamlar” ile anlatılır:

“Sensiz bir geceni bir il sanmışam” (Azerbaycan)

Page 74
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Ala gözlüm senden ayrı geceler;

Bir il kimi uzun olur neyleyim” (Azerbaycan)

“Vay beni beni de yaralar beni,

Gece uyutmuyor sevdalar beni” (Kayseri-Türkiye)

Bir diğer örnek ise şöyledir:

Sensiz uzun geceler yukum çekiler,

Üstüme dünyanın odu töküler (Azerbaycan)

“Od” yani ateş kavramı bilhassa hasret konulu Azerbaycan türkülerinde daha yoğun
görülmektedir. “Od”lar ülkesi, Azerbaycan’da bu betimlemenin sık kullanımı şaşırtıcı değildir.

Türkülerde hasret teması, sık sık yalnızlık vurgusu ile birlikte işlenir:

“Yalgızam yalgız
Gel meni möhnete, oda salan vefasız” (Tefik Guliyev,Resul Rıza – Azerbaycan)

“Acımazsan böyle yalnız kalırım,

Eğer ister isen kurban olurum,
Kefenim bulunmaz belki ölürüm,
Gözyaşın ile yuğ Leyla Leyla” (Aşık Mahzuni, Kahramanmaraş-Türkiye)

Hasret türkülerinde “tren” kelimesi, ayrılığın, uzaklığın bir simgesi olabilir:

“Ah tren kara tren, odur yâri götüren,

Gitti yârim gelmedi, budur beni bitiren” (Kırklareli – Türkiye)

Ulaşım aracının özlenin kişiyi götüren ve özlemle ilişkilendirilen bir nesne olması farklı
kültürlerde de karşımıza çıkabilir. Örneğin Japon Enka şarkılarında hasret çoğu kez vapur ile
bağlantılıdır.

Sevgili ile kavuşma anı öyle çok özlenir ki, o güne kurbanlar kesilir:

“O güne kurban keserem,

Gelmesen senden küserem Azerbaycan maralı” (Azerbaycan)

Page 75
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bu noktada belirtilmelidir ki, sevgiliye maral ya da ceylan olarak hitap etme, Azerbaycan
mahnılarında Türkiye türkülerine göre çok daha fazladır.

Hasret çeken kişinin gönlü, sınığ yani kırık bir ney ve saz çalmaktadır:

“Senin sensizliğin canan meni bi-ihtiyar etti

Sınığ bir ney, gırığ bir saz dutup çalar gönlüm” (Azerbayan)

Doğa Motiflerinin Türkülerde Hasrete Şahitlik Edişi

Türk dünyası ırlarında hasretin doğa ile birlikte işlenişine çok sık şahit oluruz. Bu durumun
oluşmasında doğanın insan hayatındaki yeri bağlamında evrensel ve eski Türk inancında doğa
ruhlarının kutsiyeti temelli milli nedenlerden söz etmek mümkündür. Azerbaycan mahnılarında
hasrete, özleme şahitlik eden torpak, ay, güneş, doğadır. Çiçekler de her duyguya tercüman ve
eştir:
Nergizlerin gözü yaşla dolanda,
Benovşeler bahıp gemgin olanda,
Gerenfiller gözü yolda galanda,
Yasemenler saçın yolar neyleyim.
Çiçehlerin çekir gözü intizar.
Ayrılıktan beter bu dünyada ne var? (Nigar Refibeyli, Emin Sabitoğlu, Gence, Azerbaycan)

Doğa unsurları ile hemhal olma, ona dertlerini anlatma, onda kendini bulma, Türkiye
türkülerinde de görülür:

“Garanfilim susuzum,
Kaç gündür uykusuzum” (Ankara/Çubuk)

Çalışmada daha önce değinilen dağ, gül-bülbül motifleri de doğa unsurlarının türkülere
yansıması olarak değerlendirilebilir. Elbette içinde bulunulan doğal çevrenin sözlü eserlere
yansıması, tüm dünyada görülen bir durumdur. Ancak Türkiye ve Azerbaycan türkülerinde,
doğa figürleri üzerinde motifselleşme, benzer yan anlamlara sahip olma durumları dikkat
çekmektedir. Ortak köken, kültür, dil ve mitsel geçmiş, türkülerde can bulmaktadır.

Hem Azerbaycan hem de Türkiye türkülerinde “hasretten solan çiçekler” , “kuruyan ağaçlar”
ifadeleri ile özleyen kişi doğadan figürlerle ifade edilmektedir. Türkülere göre hasret,

Page 76
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çimenlerin rengini yitirmesine neden olur. Sevgililer kavuşursa doğa da onlarla birlikte
coşacaktır.

Doğa döngüsü ile geçen zamanın anlatımı, türkülerde yer alır. Giden kişinin uzun zamandır
sılaya dönmemesi Azerbaycan türküsünde: “Yapraklar payız oldu”; Türkiye türküsünde ise
“Fidanlar meyveye döndü” şeklinde anlatılmıştır.

Gençliğe, Çocuğa, Aileye, Özgürlüğe Hasret Duyma ; Gurbete gelin gitme, Ölüm,
Askerlik, Eşkıyalık, Hapishane Konulu Hasret Türküleri

Sevgiliye duyulan hasretin yanında gençliğe özlem duyma konusu ve ölen ya da doğmamış
evlada hasret duyma da türkülerde / mahnılarda işlenebilmektedir:

“Ak taş diye belediğim, Tülbendime doladığım,

Tanrı’dan dilek dilediğim, Mevlam şu taşa bir can ver” (Güneydoğu Anadolu)

Anadolu türkülerinde görülen bir başka hasret teması gurbete giden gelinlerin ağzından
duyulur:

“Ağ elime mor kınalar yaktılar,

Kaderim yok gurbet ele sattılar” (Denizli - Türkiye)

Hapishaneye düşenlerin dilinde ise özgürlüğüne, ailesine, sevdiklerine hasret vardır. Özgürlüğe
hasret bu şekilde bireysel olabileceği gibi, çalışmada daha önce sunulan Tuva ırında görüleceği
üzere, toplumun özgürlüğe özlemi şeklinde de ifade edilebilir.

Zeybeklerde dağa çıkan ve ailesini özleyen efelerin duyguları, özlemleri dile gelebilir:

“Beşparmak Dağından ben gece geçtim,

Anadan, babadan, yardan vazgeçtim” (Aydın-Türkiye)

Sıla hasreti türkülerde çok derindir:

Mezarımı çevirin bayıra düze,

Yönünü çevirin sıladan yüze
Benden selam söylen sevdiğimize
Başına koysun karalar bağlasın,
Gurbet elde öldüm diye ağlasın (Yozgat-Türkiye) örneğindeki gibi, kendisi gidemese bile en
azından mezarının yönü sılaya dönsün ister türküyü yakan kişi.

Page 77
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ağıtlarda da büyük acı ile birlikte ölenlere hasret yatar. Ölen bir kişiye yönelik ağıtların yanı
sıra, Sarıkamış Ağıdı gibi toplu yaşanan acılar arkasından da ağıtlar yakılmıştır. Sadece türkü
formunda değil, yaşanan trajediler diğer müzik ürünlerinde de kendisini göstermiştir. Örneğin
1988-1994 yılları arasında Azerbaycan bestecileri, kanlı 20 Ocak (20 Yanvar), Karabağ ve
Hocalı’ya atfen çok sayıda eser yazmışlardır.

Memleket, Vatan Hasreti

Türkülerde gurbet ve hasret teması aynı zamanda, savaşlar, sürgünler, askerlik zamanlarında da
kendisini gösterir:

“Burası Muş’tur yolu yokuştur,

Giden gelmiyor acep ne iştir?” (Muş-Türkiye)

Türkü, Yemen’e giden askerlerin arkasından, onlara hasretle yakılmıştır. Vatan – sıla hasreti
Azerbaycan Cebrayil Büyük Mercanlı köyünden derlenen türkülerde de görülür (Kemaloğlu,
2014, s.39). Sadece türkülerde değil, Karabağ’ın bağrından koparılmasının ardından diğer
müzik türlerinde de bu haksızlık ve Karabağ’a duyulan hasret işlenmiştir. Zülfü Adıgözelov’un
oğlu Karabağlı Vasıf Adıgözelov’un koro ve orkestra için bestelediği “Çekin Karabağ’dan Kara
Elleri” eserleri, yaşanan tarihin şahitleri olarak müzik kültüründeki yerlerini almışlardır.
Karabağ’ın kaybedilmesi döneminde ise yine Vasıf Adıgözelov’un Gam Kervanı oratoryosu,
Tevfik Bakıhanov’un Karabağ Hanayı senfonisi, Hacı Hanmehmetov’un Elimde Sazım Ağlar
adlı eseri, tarihi taşıyan yapıtlardan bazılarıdır (Ahmedli Cafer, 2015, s.140-144).

Vatana duyulan hasret temalı türküler denildiğinde Kırım Türklerine de değinmek gerekir.
Onların çektiği acılar ve vatanlarına hasret yine türkülerle dile gelir:

“Men bu yerde yaş almadım,

Yaşlığıma toy almadım,
Vatanıma hasret galdım,
Ey Güzel Kırım”

Kerkük türkülerinde de vatana hasret teması ile karşılaşılır:

“Gurbet elde garip dostun nesi var?

Bir tek oda, bir saz, bir çantası var.
Gün batanda gerip dostun yası var.
Vatan tekin şirin olmaz bir diyar” (Yasin Yahyaoğlu – Kerkük)

Page 78
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SONUÇ

Türkiye ve Azerbaycan türkülerinde, aynı figürler üzerinde motifselleşmeye, kelimelere toplum

tarafından yüklenmiş benzer yan anlamların kullanımına sık rastlanır. Dağ ve yol kelimelerinin
her iki ülkenin halk müziği ürünlerinde hasreti, kavuşamamayı temsil ettiği; yaygınlığı ve
anlamsal derinliği açısından motifleştirildiği söylenebilir. Dağlar, sadece fiziken geçilmesi güç
olan figürler olarak değil, kendilerinden yardım, medet umulan, kişiselleştirilmiş motifler
olarak karşımıza çıkabilmektedir. Bu durumda, kökeni eski Türk inancına dayanan dağların
kutsiyeti, kişiselleştirilmesi hususiyetlerini göz önünde bulundurmak yerinde olacaktır. Hasret
konulu türkülerde yel/rüzgâr, sevgiliden haber getiren, turna ise sevgiliye haber götüren aracılar
konumunda motifsel bir kullanıma sahiptir. Sevgilinin gül, sevenin bülbül olarak ifade
edilmesi, yine her iki ülkenin türkülerinde ve mahnılarında çok yaygın birer motif olarak
karşımıza çıkmaktadır. Hasret temalı türkülerin bir kısmında sevilen kişiye ve kadere edilen
sitemler karşımıza çıkar. Her iki ülkenin türkülerinde de geçen zamanın uzunluğu, doğadaki
değişimlerle açıklanmaya çalışılır. Doğa figürleri, tüm duyguları olduğu gibi hasreti
betimlemede de yoğun şekilde kullanılmıştır. Bu durumun oluşmasında doğanın insan
hayatındaki yeri bağlamında evrensel ve eski Türk inancında doğa ruhlarının kutsiyeti temelli
milli nedenlerden söz etmek mümkündür. Hasreti tanımlayan ve zorluğunu anlatan “uzun
geceler”, bilhassa Azerbaycan mahnılarında, hem de Türkiye türkülerinde kullanılır. Hasretin
od yani ateş ile anlatımı daha çok Azerbaycan türkülerinde görülmektedir. Tren ise daha çok
Türkiye türkülerinde hasretin simgelerindendir. Sevgiliye duyulan hasretin yanında gençliğe
özlem duyma konusu, ölen ya da doğmamış evlada hasret duyma, gelin gönderilen yerde
memleketine, ailesine hasret duyma, iş göçü nedeniyle özlem türkülerde görülmektedir.
Askerlik ve hapishane temalı türkülerde ise hem askerdeki veya hapisteki kişinin ağzından hem
de ardında kalanların ağzından hasret temalı türküler tespit edilebilmektedir.

Ortak köken, kültür, dil ve tarihi geçmiş, Türkiye türkülerinde ve Azerbaycan mahnılarında can
bulmaktadır. Belirtmeliyim ki 21 yıllık akademik hayatım boyunca çok sayıda bilimsel
toplantıya katıldım. Ancak bu sempozyum duyurusunu Karabağ / Azerbaycan şeklinde yapmak
beni hiç olmadığı kadar mutlu etti. 2855 Karabağ şehidimizin ruhu şad olsun, artık Karabağ’a
hiç hasret türküsü yazılmasın diyerek sözlerime son veriyorum.

Page 79
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

KAYNAKLAR

Ahmedli Cafer (2015). “Dünden Bugüne Azerbaycan Müziği Üzerine Bir Değerlendirme”, İdil,
4/17, s.135-146.

Başgöz, İlhan (2008). Türkü, İstanbul: Pan Yay.

Bayat, Fuzuli (2007). Türk Mitolojik Sistemi 2, İstanbul: Ötüken Neşriyat.

Göher Vural, Feyzan (2010). “Türkülerde Motifler”, Türk Yurdu, 99/269.

Göher Vural, Feyzan (2011). “Türk Kültürünün Aynası: Türküler”, NWSA e-Journal of New
World Sciences Academy, 6/3, s.397-411.

Göher Vural, Feyzan (2018). “Kocaeli ve Sakarya Türkülerinde Motifsel Nitelik Taşıyan Çiçek,
Hayvan, Renk Unsurlarının Türk Mitolojisi ve Türk Sanatındaki Yeri”. Uluslararası Çoban
Mustafa Paşa Ve Kocaeli Tarihi-Kültürü Sempozyumu, Kocaeli 2018.

Gökşen Cengiz ve Gökşen Rukiye (2016). “Dağ”ın Türkülere Mitik Bir Öge Olarak Yansıması,
A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED], 57, s.1599-1618.

Güzel, Abdurrahman (2005). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, Ankara: Akçağ Yay.

Karadeniz, Bekir (2010) Türküler Külliyatı. C.V. İzmit: Kara Mavi Yay.

Kemaloğlu, Muhammet (2014). “Cebrayil-Büyük Mercanlı Çevresi Bayatıları”, Tarih Kültür

ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 3/1, s.37-51.

Ögel, Bahaeddin (1995). Türk Mitolojisi, C. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.

Özbek, Mehmet (1998) Türk Halk Müziği El Kitabı I - Terimler Sözlüğü, Ankara: Atatürk
Kültür Merkezi Başkanlığı Yay.

Öztürk, Ali Osman (1998). “Türk Halk Türkülerinde Söz Kalıpları, Eğretileme ve Simgeler”,
Pertev Naili Borotav’a Armağan, [Link]. Ayrı Basım. Ankara: Başak Matbaacılık.

Çalışmada kullanılan türkülerin toplanmasında yararlanılan kaynaklar: Türk Halk Müziği Sözlü Eserler
Antolojisi I-II (2009); Türk Halk Müziğinden Seçmeler (2000); Selami Yücel, Tüm Türküler – En
Geniş Türkü Sözleri Arşivi (2009); Azerbaycan Türküleri-Toy Mahnıları (2020); Gafar Namazliyev,
Azerbaycan Halk Türküleri-, [Link], [Link], Youtube video kayıtları, Kişisel arşiv.

Page 80
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

GEDEBEY ŞEHRİ’NDE NEVRUZ BAYRAM GELENEKLERİ

NEVRUZ HOLIDAY TRADITIONS IN GEDEBEY СITY

Fuad Selamzade
Öğretim Üyesi, Sağlık Yönetimi Bölümü, Muş Alparslan Üniversitesi, Muş, Türkiye
ORCID: 0000-0002-2436-8948,
Scopus Yazar Tanımlayıcısı:
Alig Baghirov (Sorumlu yazar)
Doktora öğrencisi, İktisat Bölümü, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, Türkiye
Öğretim Üyesi, Işletme Bölümü, Azerbaycan Teknoloji Üniversitesi, Gence, Azerbaycan
ORCID:0000-0003-3016-165X,
Vusale Akhundova
Öğretim Üyesi, Sosyal Bilimler ve Çokkültürlülük Bölümü,Azerbaycan Teknoloji
Üniversitesi, Gence, Azerbaycan
Ahliman Abdullayev
Yüksek Lisans, Uluslararası Ilişkiler, Bakı Slavyan Üniversitesi, Bakı, Azerbaycan,
Beyrek Baghirov
Lisans Öğrencisi, Beden Eğitimi ve Yöneti Bölümü, Kharkiv Devlet Fiziksel Kültür
Akademisi, Kharkiv,Ukranya

ÖZET

Milletlerin millet yapan en önemli unsuru onun kültürü, gelenekleri ve tarihi geçmişidir. Türk
milleti kültür ve gelenekler bakımından çok zengin ulustur. Sevincin, mutluluğun ve
güzelliklerin ortak paylaşımlarını millet yaşamındaki en büyük yansıması bayramlardır.
Bayramlar her millette görülen ve toplumun bütün fertleri tarafından benimsenen ve gününde
bütün imkânlarıyla halkın katıldığı ortak adetlerdendir. Takvimin olmadığı dönemlerde insanlar
hayatlarını güneşe, aya, doğadaki değişimlere göre düzenlemişler. Bu değişiklikler milletlerin
hayatını her zaman etkilemiş ve tarih boyunca çeşitli tören, ayin ve bayramlarla karşılamışlar.
21 Mart güneşin güney yarımküresinden kuzey yarımküresine geçtiği gün yani yeni yılın
başlangıcı, ilkbaharın gelişidir. Dağlarda buzların erimesi, doğanın uyanması ve canlanması ile
soğuk uzun kış gecelerinden kurtulup sıcak, güneşli günlere ulaşmanın başlangıcıdır. Nevruz
Türk dünyasının ortak kültür, gelenek ve mutluluk kaynağı olarak kabul edilen bu günler
Gedebey Şehrinde de heyecanla beklenir ve büyük coşku ile kutlanır. Doğanın, bereketin,
hayatın insanları birlik berberlik içinde yaşamının sembolü olan nevruz bayramı Gedebeylilerin
binyıllar boyunca yaşatıp yarattığı muhteşem kültürel ve geleneksel hazinesidir. Nevruz
bayramı Türk tarihi kadar eski olmakla Gedebeylilerin kültür ve geleneklerinin temel
değerinden birisini oluşturmaktadır. Dede babalarından gelen nevruz geleneklerini eskide
olduğu gibi yaşatmaları ve kendilerine has düzenledikleri tören, örf ve geleneklerin zenginliği
ile seçilmektedir. Gedebey şehri Azerbaycan’ın en eski şehirlerinden bir olmakla kendine has
gelenekleri, hayat biçimi ve kültürü vardır. Şehrin Kafkas dağlarının koynunda yerleşmesi,
doğal kaynaklar, temiz havası, nehir ve ormanlarla zengin olması şehre özel güzellik verir.
Turistik imkânları bakımından zengin yemekleri, gelenekleri, insanların sıcaklığı ve
yardımseverlikleri ile şehre gelen turistleri celbedir. Çalışmanın esas amacı Nevruz bayramı ve
çarşambalarında düzenlenen törenler, kendine has pişirilen yemekler, gelenek farklıkları ve
özellikleri göstermektir. Bu çalışma Gedebey şehrinde Nevruz bayramı gelenekleri ve

Page 81
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

farklılıkları, şehrin çeşitli kültür, yemekler ve sosyal hayatı ile ilgili geniş bilgi imkân
sağlayacaktır.

Anahtar Kelime: Nevruz Bayramı, Nevruz Gelenekleri, Gedebey ’de Nevruz Bayramı
ABSTRACT
The main elements establishing a nation are its culture, traditions and historical records.
Turkish nation has diverse culture and traditions. Festivals are essential reflection of joy,
happiness and kindness in common life of a nation. Festivals are attributable to all nations and
endorsed by all means and attended by all individuals in community. People have been
arranging their lives accordingly to sun, moon and other changes occurring in the nature before
calendars were introduced. Such changes have always been influencing peoples’ lifestyle and
were celebrated with different ceremonies, rites and festivals. March 21 is the day of spring
equinox when the sun is passing from the northern hemisphere to the southern hemisphere, is a
symbol of new coming year and spring. With ice thawing in mountains, wakening of nature and
termination of cold winter, begins warm and sunny days. ice thawing in mountains, wakening
of nature and termination of cold winter is a prognostic of upcoming warm and sunny days.
Nevruz as a common cultural heritage of Turkic world and source of joy and traditions is widely
and cheerfully celebrated in Gadabay as well. Nevruz as a symbol of nature, blessings, life,
unity among people is amazing cultural treasure of customs have been sustained by the
inhabitants of Gadabay thousands years. Gadabay as one of the ancient towns of Azerbaijan has
peculiar traditions, customs and lifestyle. The location of the city in the bosom of the Caucasus
mountains, natural resources, clean air, rich with rivers and forests give the city a special beauty.
It attracts tourists who come to the city with its rich food, traditions, warmth and helpfulness of
the people in terms of touristic opportunities. The main purpose of the study is to show the
ceremonies held on Nevruz and Wednesdays, the dishes cooked in their own way, the
differences in traditions and their characteristics. This study will provide extensive information
about the traditions and differences of Nevruz festival in the city of Gadabay, various culture,
food and social life of the city.
Key Words: Nevruz Festival, Nevruz Traditions, Nevruz Festival in Gedebey

Page 82
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

PRODUCTIVITY OF MILK THISTLE (SILYBUM MARIANUM GAERTN.) BY

INFLUENCE OF SOME HERBICIDES, HERBICIDE COMBINATIONS AND
HERBICIDE TANK MIXTURES

Assoc. Prof. Dr. Grozi DELCHEV

Faculty of Agriculture, Trakia University, 6000, Stara Zagora, Bulgaria
ORCİD NO: 0000-0003-2443-5474

ABSTRACT
Three year field research (2013 – 2015) was conducted on Bulgarian milk thistle cultivar Silmar
(Silybum marianum Gaertn.) to evaluate different herbicides on yield. Factor A included
untreated control, 6 soil-applied herbicides – Tender EC (S-metolachlor) - 1.5 l/ha, Sharpen 33
EC (pendimethalin) - 5 l/ha, Merlin flex 480 SC (isoxaflutole) - 420 g/ha, Smerch 24 ЕC
(oxyfluorfen) - 1 l/ha, Raft 400 SC (oxidiargil) - 1 l/ha, Eagle 75 DF (chlorsulfuron) - 20 g/ha
and 5 foliar-applied herbicides – Kalin flo (linuron) - 2 l/ha, Eclipse 70 DWG (metribuzine) -
500 g/ha, Sultan 500 SC (metazachlor) - 2 l/ha, Granstar super 50 SG (tribenuron-methyl +
tifensulfuron-methyl) - 40 g/ha, Starane 250 EK (fluroxypyr) - 300 ml/ha. Factor B included
untreated control and 1 antigraminaceous herbicide – Tiger platinium 5 EC (quizalofop-P-ethyl)
- 2.5 l/ha. Soil-applied herbicides were treated at period after sowing before emergence of milk
thistle. Foliar-applied herbicides were treated at rosette stage of milk thistle.
Tank mixtures of antigraminaceous herbicide Tiger platinum with foliar herbicides Kalin flo,
Eclipse, Sultan, Granstar super and Starane leads to obtaining of high seed yields of milk thistle.
High seed yields are also obtained by foliar treatment with Tiger platinum after soil-applied
herbicides Raft, Sharpen and Eagle. The use of the soil-applied herbicides Smerch, Merlin flex
and Tender does not increase the seed yield, due to higher phytotoxicity of Smerch and Merlin
flex to milk thistle and lower herbicide efficacy of Tender. Alone application of soil-applied or
foliar-applied herbicides leads to lower yields due to they must to combine for full control of
weeds in milk thistle crops. The increasing of indexes number of inflorescences per plant,
number of seeds per inflorescence, seed weight per plant and 1000 seeds weight leads to
increasing of milk thistle seed yield.
Keywords: Milk Thistle, Herbicides, Herbicide Combinations, Seed Yield, Yield Components

INTRODUCTION
Milk thistle (Silybum marianum Gaertn., Asteraceae) is a species which originated in the
Mediterranean region. The pharmaceutical raw material is provided by fruit (achenes) – Fructus
Silybi mariani. Milk thistle is cultivated especially for the medical substance called the
silymarin complex. This complex is a mixture of flavonolignans (silybin A and B, isosilybin A
and B, silychristin and silydianin) and also flavonolignan taxifolin (Abbasi et al., 2010;

Page 83
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Abenavoli et al., 2010; Elwekeel et al., 2013). Silymarin is extracted from the dry pericarp
(Pradhan and Girish, 2006). The silymarin complex is used in human medicine, especially as
treatment of liver and spleen diseases (Cardile and Mbuy, 2013) or to reduce the risk for
developing cancer (Deep et al., 2008). Milk thistle is also used in animal nutrition. It could be
applied as mixtures of herbs with whole milk thistle fruits, silymarin concentrate or green matter
in a form of silage (Tedesco et al., 2004).
There are many factors, like the sowing depth, raw spacing, fertilization, harvesting and post
harvesting treatment, which affect the silymarin complex content and composition in achenes
(Omer et al., 1993; Karkanis et al., 2011).
Milk thistle has good weed-removing qualities thanks to quick growth and high leaves cover,
but decreased competitive ability during germination to extensive growth. Milk thistle itself is
often an unpleasant weed for next crops, especially for winter cereals and winter oilseed canola
(Delchev and Georgiev, 2015, 2015a; Delchev, 2020). The seeds maintain their germination
ability for a long time and easily spread by wind at harvest. There is little plant protection
products are registered for milk thistle (Carruba and la Torre, 2003; Khan at al., 2009).
The purpose of this investigation was to evaluate the influence of various herbicides, herbicide
combinations and herbicide tank mixtures on seed yield and yield components in milk thistle.

MATERIALS AND METHODS

The research was conducted during 2013 - 2015 on pellic vertisol soil type, in durum wheat –
milk thistle rotation. The field research was conducted on Bulgarian milk thistle cultivar Silmar
(Silybum marianum Gaertn.). Two factors experiment was conducted under the block method,
in 4 repetitions; the size of the crop plot was 15 m2. Factor A included untreated control, 6 soil-
applied herbicides – Tendar EC, Sharpen 33 EC, Merlin flex 480 SC, Smerch 24 ЕC, Raft 400
SC, Eagle 75 DF and 5 foliar-applied herbicides – Kalin flo, Eclipse 70 DWG, Sultan 500 SC,
Granstar super 50 SG, Starane 250 EK. Factor B included untreated control and 1
antigraminaceous herbicide – Tiger platinium 5 EC. Active substances of herbicides and their
doses are shown in Table 1.
Soil-applied herbicides were treated at period after sowing before emergence of milk thistle.
Foliar-applied herbicides were treated at rosette stage of milk thistle. Introduction of herbicide
combinations during rosette stage is done as herbicide tank mixtures – the mixing is done in the
spray tank. All of the herbicides, herbicide combinations and herbicide tank-mixtures were
applied in a working solution of 200 l/ha.

Page 84
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Table 1. Investigated variants

Treatment
№ Variants Active substance Doses
period
Antibroadleaved herbicides

1 Control - - -

2 Tendar EC S-metolachlor 1.5 l/ha ASBE

3 Sharpen 33 EC pendimethalin 5 l/ha ASBE

4 Merlin flex 480 SC isoxaflutole 420 g/ha ASBE

5 Smerch 24 ЕC oxyfluorfen 1 l/ha ASBE

6 Raft 400 SC oxidiargil 1 l/ha ASBE

7 Eagle 75 DF chlorsulfuron 20 g/ha ASBE

8 Kalin flo linuron 2 l/ha rosette

9 Eclipse 70 DWG metribuzine 500 g/ha rosette

10 Sultan 500 SC metazachlor 2 l/ha rosette

11 Granstar super 50 SG tribenuron-methyl + tifensulfuron-methyl 40 g/ha rosette

12 Starane 250 EK fluroxypyr 300 ml/ha rosette

Antigraminaceous herbicides

1 Control - - -

2 Tiger platinium 5 EC quizalofop-P-ethyl 2.5 l/ha rosette

ASBE – after sowing, before emergence

At milk thistle maturity all plots were evaluated for seed yield and yield components – number
of inflorescences per plant, number of seeds per inflorescence, seed weight per plant and 1000
seeds weight, to evaluate the influence of the herbicides, herbicides combinations and herbicide
tank mixtures on milk thistle seed yield and yield components. It was investigated and changes
who made of the tested factors in the plant height. Analysis of variance method was used to
study the influence of herbicide treatments on milk thistle.

RESULTS AND DISCUSSION

The weed flora present during the 3-year experiment was quite varied.
Annual broadleaved weeds in the experiment are represented by Anthemis arvensis L.,
Chamomilla recutita Rauchert, Galium aparine L., Sinapis arvensis L., Raphanus
raphanistrum L., Capsella bursa-pastoris L., Falopia convolvulus Leve, Lithospermum

Page 85
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

arvense L., Papaver rhoes L., Consolida regalis Gray, Viola tricolor L., Myagrum perfoliatum
L., Lamium purpureum L., Veronica hederifolia L., Stellaria media Cyr.
Annual graminaceous weeds are Avena fatua L., Avena ludoviciana Durien., Alopecurus
myosuroides L., Apera spica-venti P.B., Lolium temulentum L., Lolium multiflorum L., Bromus
arvensis L.
Perennial broadleaved weeds are Cirsium arvense Scop., Convolvulus arvensis L., also single
plants of Cardaria draba L. and Sonchus arvensis L. Perennial graminaceous weeds are
represented by Sorghum helepense Pers., Cynodon dactylon Pers. and more rarely Agropyrum
repens L.
Self-sown plants are represented by durum wheat (Triticum durum Desf.), was grown as
predecessor.
Experiment data show that the lowest seed yields are obtained by alone application of herbicide
Smerch, followed by herbicide Merlin flex and by the untreated control (Table 2). The use of
soil-applied herbicides Smerch and Merlin flex do not increases seed yields despite their very
good herbicidal effect against both graminaceous and broadleaved weeds. The reason for this
is their higher phytotoxicity against milk thistle.
The alone application of soil-applied herbicides Tendar, Sharpen, Raft and Eagle and foliar-
applied herbicides Kalin flo, Eclipse, Sultan, Granstar super and Starane increases seed yields
because the big numbers of weeds are destroyed by these herbicides. The increases of the yield
by alone application of antigraminaceous herbicide Tiger platinium is less than the increase by
other herbicides, because prevailing weeds in the trail are broadleaved.
Tank mixtures of Tiger platinium with herbicides Kalin flo, Eclipse, Sultan, Granstar super and
Starane lead to bigger increase in seed yields compared to yield at alone application of
respective herbicides. Foliar treatment with Tiger platinum after soil-applied herbicides Tendar,
Sharpen and Raft also increases the seed yields during the three years of the investigation.
Herbicide combinations Smerch + Tiger platinum and Merlin flex + Tiger platinum increase
seed yields compared to alone application of Smerch and Merlin flex, but not proven increase
yields compared to untreated control.
To explain changes in milk thistle seed yield were investigated some of the components that
determine it (Table 3). The increase in seed yield was due to the greatest extent of the increase
in the indexes number of inflorescences per plant, number of seeds per inflorescence, seed
weight per plant and 1000 seeds weight. The differences are mathematically proven. The
greatest increase in the number of number of inflorescences per plant, number of seeds per
inflorescence, seed weight per plant and 1000 seeds weight was obtained by herbicide tank
mixtures of Tiger platinium with Kalin flo, Eclipse, Sultan, Granstar super and Starane and
herbicide combinations of Tiger platinium with Raft, Sharpen and Tendar.

Page 86
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Table 2. Influence of some herbicides and herbicide combinations on seed yield of milk
thistle (2013 - 2015)
Herbicides 2013 2014 2015 Mean

Antibroadleaved Antigraminaceous kg/ha % kg/ha % kg/ha % kg/ha %

- 1009 100 1110 100 956 100 1025 100

-
Tiger platinium 1044 103.5 1157 104.2 993 103.9 1065 103.9

- 984 97.5 1087 97.9 929 97.2 1000 97.6

Tendar
Tiger platinium 1034 102.5 1164 104.9 995 104.1 1064 103.8

- 1077 106.7 1175 105.9 1013 106.0 1088 106.1

Sharpen
Tiger platinium 1121 111.1 1274 114.8 1086 113.6 1160 113.2

- 866 85.8 982 88.5 883 92.4 912 89.0

Merlin flex
Tiger platinium 900 89.2 1025 92.3 941 98.4 955 93.2

- 812 80.5 925 83.3 838 87.7 858 83.7

Smerch
Tiger platinium 850 84.2 968 87.2 902 94.3 907 88.5

- 1116 110.6 1232 111.0 1054 110.2 1134 110.6

Raft
Tiger platinium 1192 118.1 1312 118.2 1121 117.3 1208 117.9

- 1063 105.4 1171 105.2 1011 105.8 1082 105.6

Eagle
Tiger platinium 1121 111.1 1265 114.0 108.8 113.8 1156 112.8

- 1096 108.6 1214 109.4 1056 110.5 1122 109.5

Kalin flo
Tiger platinium 1183 117.2 1309 117.9 1131 118.3 1208 117.9

- 1100 109.0 1222 110.1 1052 110.0 1125 109.8

Eclipse
Tiger platinium 1183 117.2 1318 118.7 1124 117.6 1208 117.9

- 1080 107.0 1182 106.5 1021 106.8 1094 106.7

Sultan
Tiger platinium 1130 112.0 1279 115.2 1097 114.8 1169 114.0

- 1075 106.5 1171 105.5 1010 105.6 1085 105.9

Granstar super
Tiger platinium 1130 112.0 1268 114.2 1090 114.0 1163 113.5

- 1067 105.7 1166 105.0 1010 105.6 1081 105.5

Starane
Tiger platinium 1124 111.4 1265 114.0 1090 114.0 1160 113.2
LSD 5 % 58 5.7 54 4.9 55 5.8
LSD 1 % 81 8.0 72 6.5 77 8.1
LSD 0.1 % 110 10.9 99 8.9 105 11.0

Table 3. Influence of some herbicides and herbicide combinations on yield components of

milk thistle seeds (mean 2013 - 2015)
Herbicides

Page 87
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Seed 1000
Inflorescences Seeds per Plant
weight seeds
Antibroadleaved Antigraminaceous per plant, inflorescence, height,
per weight,
number number cm
plant, g g
- 4.0 69.6 7.07 28.6 126.2
-
Tiger platinium 4.4 70.7 7.77 28.7 128.4

- 3.7 66.9 6.06 28.5 125.0

Tendar
Tiger platinium 4.4 70.6 7.77 28.7 128.2

- 4.6 78.7 8.45 28.9 132.0

Sharpen
Tiger platinium 4.4 80.5 8.94 29.1 133.0

- 3.4 65.9 5.90 28.4 124.0

Merlin flex
Tiger platinium 3.6 66.6 5.95 28.4 124.6

- 3.1 65.0 5.78 28.3 123.5

Smerch
Tiger platinium 3.3 65.6 5.88 28.4 123.9

- 4.0 79.5 8.77 29.0 131.5

Raft
Tiger platinium 4.7 81.1 9.05 29.7 133.8

- 4.5 77.0 8.28 28.9 132.0

Eagle
Tiger platinium 4.2 80.1 8.89 28.9 132.7

- 3.7 78.7 8.50 29.0 131.1

Kalin flo
Tiger platinium 4.7 81.0 9.04 29.6 133.7

- 3.8 79.0 8.57 29.0 131.0

Eclipse
Tiger platinium 4.6 81.1 9.03 29.5 133.7

- 4.6 79.7 8.88 28.9 132.4

Sultan
Tiger platinium 4.5 80.7 9.01 29.4 133.6

- 4.4 75.7 8.18 28.9 131.2

Granstar super
Tiger platinium 4.2 80.4 8.91 29.0 132.8

- 4.4 74.7 8.08 28.8 130.2

Starane
Tiger platinium 4.4 80.5 8.94 29.1 132.9
LSD 5 % 0.9 2.1 0.8 2.4 4.2
LSD 1 % 2.3 3.5 1.5 3.9 5.7
LSD 0.1 % 3.2 5.3 2.4 5.6 7.5

Investigated herbicides, herbicide combinations and herbicide tank mixtures had an influence
on milk thistle plant height. The strongest milk thistle height reduction it was detected by
influence of herbicides Smerch and Merlin flex and herbicide combinations Smerch + Tiger

Page 88
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

platinium and Merlin flex + Tiger platinium. At these variants plant heights, statistically did
not differ to untreated plots. This is due to the high phytotoxicity of herbicides Smerch and
Merlin flex and herbicide combinations Smerch + Tiger platinium and Merlin flex + Tiger
platinium on the milk thistle plants. Eliminating the negative effect of weeds leaded to an
increase in plant height in all other variants. The plant heights were the highest by influence of
herbicide tank mixtures of Kalin flo, Eclipse and Sultan with Tiger platinium and combinations
of Raft and Sharpen with Tiger platinium.

CONCLUSION
Tank mixtures of antigraminaceous herbicide Tiger platinum with foliar herbicides Kalin flo,
Eclipse, Sultan, Granstar super and Starane leads to obtaining of high seed yields of milk thistle.
High seed yields are also obtained by foliar treatment with Tiger platinum after soil-applied
herbicides Raft, Sharpen and Eagle.
The use of the soil-applied herbicides Smerch, Merlin flex and Tender does not increase the
seed yield, due to higher phytotoxicity of Smerch and Merlin flex to milk thistle and lower
herbicide efficacy of Tender.
Alone application of soil-applied or foliar-applied herbicides leads to lower yields due to they
must to combine for full control of weeds in milk thistle crops.
The increasing of indexes number of inflorescences per plant, number of seeds per
inflorescence, seed weight per plant and 1000 seeds weight leads to increasing of milk thistle
seed yield.

REFERENCES
Abbasi, B., Khan, M., Mahmood, T., Ahmad, M., Chaudhary, M., Khan, M. (2010). Shoot
regeneration and free-radical scavenging activity in Silybum marianum L. Plant Cell Tissue
Organ Culture., 101 (3) 371-376.
Abenavoli, L., Capasso, R., Milic, N., Capasso, F. (2010). Milk thistle in liver diseases: past,
present, future. Physiotherapy Research, 24 (10) 1423-1432.
Cardile, A.P., Mbuy, G.K. (2013). Anti-herpes virus activity of silibinin, the primary active
component of Silybum marianum. Journal of Herbal Medicine, 3 (4) 132-136.
Carruba, A., Torre, R. la, (2003). Cultivation trials of milk thistle (Silybum marianum Gaertn.)
into the semiarid Mediterranean environment [Sicily]. Agricoltura mediterranea, 133 (1) 207-
213.

Page 89
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Deep, G., Oberlies, N., Kroll, D., Agarwal, R. (2008). Identifying the differential effects of
silymarin constituents on cell growth and cell cycle regulatory molecules in human prostate
cancer cells. International Journal of Cancer, 123 (1) 41-50.
Delchev, G., M. Georgiev, (2015). Achievements and problems in the weed control in oilseed
canola (Brassica napus L.). Scientific Papers. Series A. Agronomy, Vol. LVIII, 174-180.
Delchev, G., M. Georgiev, (2015). Achievements and problems in the weed control in common
wheat (Triticum aestivum L.) and durum wheat (Triticum durum Desf.). Agricultural Science
and Technology, 7 (3) 281-286.
Delchev, G., (2020). Winter resistance of oilseed canola and reseeding with spring crops.
Monograph, ISBN: 978-620-2-68306-7, LAP LAMBERT Academic Publishing, Saarbrücken,
Germany, pp. 129.
Elwekeel, A., Elfishawy, A., Anouzid, S. (2013). Silymarin content in Silybum marianum fruits
at different maturity stages. Journal Medicine Plants Research, 7 (23) 1665-1669.
Karkanis, A., Bilalis, D., Efthimiadouc, A. (2011). Cultivation of milk thistle (Silybum
marianum L. Gaertn.), a medicinal weed. Industrial Crops and Products, 34 (1) 825-830.
Khan, M.A. Blackshaw, R.E. Marwat, K.B. (2009). Biology of milk thistle (Silybum marianum)
and the management options for growers in north-western Pakistan. Weed Biology and
Management, 9 (2) 99–105.
Omer, E.A., Refaat, A.M., Ahmed, S.S., Kamel, A.A., Hammouda, F.M. (1993). Effect of
spacing and fertilization on the yield and active constituents of milk thistle, Silybum marianum.
Journal of Herbs, Spices & Medicinal Plants, 1 (4) 17-23.
Pradhan, S., Girish, C. (2006). Hepatoprotective herbal drug, silymarin from experimental
pharmacology to clinical medicine. Indian Journal of Medicine Research, 124 (5) 491-504.
Tedesco, D., Domeneghini, C., Sciannimanico, D., Tameni, M., Steidler, S., Galletti, S. (2004).
Silymarin, a possible hepatoprotector in dairy cows: biochemical and histological observations.
Journal of Veterinary Medicine. A, Physiology, pathology, clinical medicine, 51 (2) 85-89.

Page 90
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

THE SEA-HORSE

DƏRYA ATI

Gulnar Mammadova Nuraddin gizi

Doctoral Candidate of the Institute of Folklore under the Azerbaijan National Academy of
Sciences (ANAS)

ABSTRACT
The article reviews and depicts the mythical sea-horses, the origin of which dates back
to mythological thoughts of ancient times. A comprehensive and in-depth study should be
carried out in respect of the mythological nature of the horse image having magical powers.
Magic horse images are associated with each other in one way or another. In view of the fact
that the magical image of the horse is the topic of separate research areas, in this review we will
attempt to clarify the mythological nature and formation of the horse image associated with
water elements. The horse images associated with water elements play a significant role in
mythology and folklore. The world cultures are incredibly rich with mythologies related to sea-
horses coming out of the water. The article also reviews the horse images associated with water
elements, which are typical to the mythological thoughts of different cultures. In the
mythological world outlook of the Turkic nations, the image of the horse is complicated and
multi-faceted. Various scientific theories and concepts related to the formation of sea-horses in
mythological thinking have also been considered and studied. The association of depictions of
horses and dragons with water elements has not been stayed beyond the notice.

Key words. Mythology, sea horse, dragon, magical birth etc.

ÖZET

Məqalədə mənşəyi qədim mifoloji düşüncəyə dayanan dərya atlarından bəhs

edilmişdir. At obrazının mifoloji mahiyyətinin araşdırılması zamanı sehrli mənşəyə malik olan
at obrazları bir vəhdət halında öyrənilməlidir. Sehrli at obrazları və ya digər şəkildə biri-biri
ilə əlaqələnir. Amma sehrli at obrazlarının hər biri ayrılıqda bir araşdırma mövzusu
olduğundan bu məqaldə su stixiyası ilə bağlı olan at obrazının mifoloji mahiyyətini,
formalaşmasını aydınlaşdırmağa çalışacağıq. Su stixiyası ilə bağlı olan at obrazları
mifologiyada və folklor yaradıcılığında əhəmiyyətli yer tutur. Sudan çıxan dərya atları ilə bağlı
dünya mifologiyası kifayət qədər zəngindir. Məqalədə müxtəlif xalqların mifoloji düşüncəsinə

Page 91
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

xas olan su ilə bağlı olan at obrazları da səciyyələndirilir. Türk xalqlarının mifoloji
dünyagörüşündə də at obrazı mürəkkəb və çoxşaxəlidir. Həmçinin dərya atlarının mifoloji
təfəkkürdə formalaşması istiqamətindəki müxtəlif elmi konsepsiyalara da nəzər salınmışdır. At
və əjdəha təsvirlərinin su atında assosiasiyası diqqətdən kənarda qalmır.

Açar sözlər. Mifologiya, dərya atı, əjdəha, möcüzəli doğuluş və s.

Türk etnosunun həyatında əhəmiyyətli yer tutan at obrazının mifoloji mahiyyəti kifayət
qədər mürəkkəbdir. Mifologiyada fövqəltəbii səciyyə daşımaqla o biri dünya ilə əlaqəni
təcəssüm etdirir. İnsan həyatında əhəmiyyətli rol oynamayan bir canlı xalq yaradıcılığının
obrazlar sistemində, mifoloji dünyagörüşündə mühüm rol oynaya bilməz. Dünya
mifologiyasında özünəməxsus yer tutan at obrazı türk mifologiyasında da möhkəm mövqeyə
sahibdir. “At ilə göy arasında bir əlaqə olduğu anlaşılır. Bu heyvanın göy mənşəli olduğu və
göyə bənzədiyi düşüncəsi hələ miladdan öncə bozqırlarda yayılan inanc olmuşdur. Bu inancın
türklərdə də var olması mümkündür. 12 heyvanlı təqvimdə at ayı iyun ayına başqa sözlə yaz
gündönümünün olduğu aya, yəni günəşin ən yüksək nöqtədə olduğu zamana gəlib çıxır. Turfan
mətnlərində at rəsmləri bəzən maviyə, yəni göyün rənginə boyanmışdı” ( 9, 35). Şaman
inanclarında atlar önəmli mövqeyə sahibdir. Şamanlar qutsal güclərin olduğu dünyaya keçmək
üçün “at başlı” (7, 1) dəyənəklərdən istifadə edərdilər.

Atla bağlı ayrı-ayrı xalqların etnik ruhuna uyğun olaraq müxtəlif inamlar mövcuddur.
Azərbaycan xalqının inam və etiqadlarında himayədar və qoruyucu olaraq:

1. Atın özü

2. Ayrı-ayrı hissələri, yəni: dərisi, dırnağı, yalı, kəllə sümüyü

3. Atla bağlı olan əşyalar qoruyucu funksiyalar daşıyır.

”..atın bütün əzalarının türk cəmiyyətindəki funksiyası aydın və bəllidir. Bu halda türk
şeiri üçün atda olan ehtiyatlardan yalnız ayaqlar və atın yerişi qalır...elə məhz türk şeirinin
formalaşması atın ayaqlarına və yerişinə borcludur” (6, 13). Türk xalqlarının, həmçinin
Azərbaycan mifoloji dünyagörüşündə, folklor yaradıcılığında at obrazı heç də həmişə müsbət
xüsusiyyətləri əks etdirmir. Xeyir və şəri təmsil etmək mövqeyindən türk xalqlarının folklor
yaradıcılığında geniş yayılan obraz olaraq ikili xarakter daşıyır.

Page 92
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Dünya mifoloji obrazlar sistemində bir sıra at obrazları fövqəltəbii xüsusiyyətlərə malikdir,
sehrli yardımçıdır. Azərbaycan mifoloji təfəkküründəki sehrli atları türk mifoloji düşüncəsinə
uyğun şərti olaraq üç qrupa bölmək olar:

1. Su stixiyasına bağlı olan atlar

2. Yer mənşəli atlar

3 .Göy mənşəli atlar

Nəzərə almaq lazımdır ki, at obrazının mifoloji mahiyyətinin araşdırılması zamanı sehrli
mənşəyə malik olan at obrazları bir vəhdət halında öyrənilməlidir. Sehrli at obrazları və ya
digər şəkildə biri-biri ilə əlaqələnir. Amma sehrli at obrazlarının hər biri ayrılıqda bir araşdırma
mövzusu olduğundan bu məqaldə su stixiyası ilə bağlı olan at obrazının mifoloji mahiyyətini,
formalaşmasını aydınlaşdırmağa çalışacağıq. Su stixiyası ilə bağlı olan at obrazları
mifologiyada və folklor yaradıcılığında əhəmiyyətli yer tutur. Sudan çıxan dərya atları ilə bağlı
dünya mifologiyası kifayət qədər zəngindir.

Ayrı-ayrı xalqların dünyagörüşündə fərqli adlarla qeyd edilən su ayğırlarının təsviri də

xalqların etnik ruhuna, mifik təfəkkürünə uyğun olaraq müxtəlifliklə səciyyələnir. Qədim
Yunan mifologiyasında Peqas dəniz allahına məxsus sehrli atdır. Qanadlı dəniz atı Peqasın ön
ayaqları, dırnaqları at ayağını bədəninin arxa hissəsi isə balıq quyruğunu xatırladır. Şotland
mifologiyasında yer alan su atları( əjdahalar) insanlardan ötrü qorxu və vahimə yaradacaq bir
varlıq olaraq mifoloji dünyagörüşündə əksini tapmışdır. “Kelpi Şotland mifologiyasında çay və
göllərdə yaşayan su ruhudur. İnsanlara sahildə qaçan at halında görünər, sadəlövh yolçuları
aldadıb, tərkinə alıb suyun altına çəkər” (12, 72).
Azərbaycan sehrli nağıl mətnlərində yer alan, suda yaşayan at obrazlarının təsviri və
xarakteri də maraq doğurur. “Çil madyan” nağılında dəryada yaşayan və şirin su içmək üçün
gündə bir dəfə bulağa gələn Çil madyan yırtıcı xarakterlidir :” Gündə bir yol çıxar, gələr haman
hovuzdan su içər, qayıdar dəryaya girər. Sən iki tuluq çaxırı hovuza tökərsən, olmaya atın
gözünə görünəsən, yoxsa səni tikə-tikə eləyər” (2, 251). Bu atlar insan oğluna baş əymədən
öncə yırtıcı xarakterini xatırladan xarici görünüşü ilə önə çıxır. “Qızıl qoç” nağılında dərya atı
üç ayaqlıdır və digər dərya atlarından fərqli olaraq quruda gəzə bilmir: “Dəryadan üçayxlı bir
at çıxacaq. Onu minəndə keçərsiniz suyun o tayına...Atla işiniz olmaz. At quruda gedə bilmir,
yenə qayıdıb dəryaya girəcək” (1,48 ). “Üç qılçalı” görkəmin özü də asimmetrikdir və atın
qeyri-adi mənşəyindən xəbər verir. Yaxud Çin mifologiyasında Şuyma “su atıdır”. “Köhnə

Page 93
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kitab “Şanxay-sin” də bu varlıq qabaq ayaqları zolaqlı, inək quyruqlu təsvir edilir. Səsi də
dalğaların içindən eşidilən inək səsini xatırladır” (12, 82). Türkiyə ərazisindən toplanan “Ayğır
gölü” əfsanəsində su mənşəli at “yelesi aslan yelesi kimi böyük bir ayğır” kimi təsvir edilib.
Türk xalqlarının mifik təfəkküründə yer alan dərya atları ilə bağlı çoxsaylı əfsanələr
mövcuddur. Murat Uraz “Türk mitolojisi” kitabında sudan çıxan atlar, su ayğırları ilə bağlı bir
neçə mətn verir. Onlardan birinə nəzər salaq: ”Bunlar sudan çıxar, yenə suya girərlər. Qırx
dənədir, sehrlidir. Yaşadıqları sudan yaxud dənizdən çıxıb təmiz suyu içmək istədikləri zaman
insan tutub, üstünə minərsə ayğır buna çox sevinir, adamı külək sürəti ilə istədiyi yerə götürür.
Artıq at onunla bərabər qalır, əmrlərini yerinə yetirir” (8, 147).
Deməli, müxtəlif xalqların dünyagörüşündə mühüm yer tutan su ilə bağlı at obrazları,
totem funksiyası daşıyan mifoloji obrazlara bənzər şəkildə təsvir edilmiş və həmin obrazlara
xas elementləri daşıyır. “Bütün at tipləri üçün ilk növbədə totem heyvanın əlamətləri özünü
göstərir. Onların hamısı insanın intellektinə və psixikasına, danışma qabiliyyətinə, yəni totemik
heyvanlara xas olan əlamətlərə malikdir”(14, 90).

Qədim mifoloji görüşləri əks etdirən müxtəlif folklor mətnləri dərya atları ilə bağlı
motivlərlə zəngindir. “Reyhanın nağılı” nda Reyhanın anası hər yerdə dad-fəryad edərək div
tərəfindən oğurlanan qızını axtarır. Qarşısına çıxan dəniz ayğırlarının girdiyi gölməçənin
suyundan içdikdən sonra hamilə qalır. “ Gülcahan oğul arzusunu çəkə-çəkə evlərinə gəlirdi.
Yolda az qaldı susuzluqdan həlak olsun. Birtəhər özünü sürüyüb, bir su gölməçəsinin üstünə
saldı. Arvad çox sevindi, gölməçədə olan suyu tamam içib qurtardı. Demə Gülcahan içdiyi su
dərya atlarının, ayğırının su içdiyi gölməçə imiş. Dərya ayğırı biyabana çıxanda həmişə buradan
su içərmiş. Gülcahan bir qədər toxtayıb, yola davam etdi, axşam evinə çatdı. Bir müddət keçdi,
bu gölməçə suyundan Gülcahanın boynunda uşaq qaldı. Onun bir oğlu oldu, bə eyni Rüstəm
pəhləvan” (3, 31). Türkiyə ərazisindən toplanmış başqa bir əfsanə də su atları ilə bağlı ilkin
mifoloji görüşlərin əksi baxımından səciyyəvidir. Əfsanədə su mənşəli atın təsviri, funksiyası
həmin mifoloji varlığın ilkin mahiyyətinin aydınlaşdırılmasına doğru vacib informasiya daşıyır.
Əfsanənin məzmununa nəzər salaq: “Oba rəisinin oğlunun yolu Ayğır gölünə düşər. Atını gölün
kənarındakı çayırlığa sürər və özü dincəlmək üçün əbası üzərinə uzanır. Bir az sonra yuxulayır.
Az sonra oba rəisinin oğlu qorxunc bir at kişnəməsinə oyanır. Baxanda görür ki, göldən çox
böyük bir at (ayğır) çıxır .Tükləri isə aslan tükü kimi, böyük bir ayğırdır. Ayğır həmən suyun
içindən çıxar və oymaq bəyinin oğlunun atının yanına gələrək kişnər və onunla cütləşir.
Ardından da kişnəyərək gölə girir və gözdən itir....Oymaq rəisinin oğlunun atı da elə bir dayça
doğur ki, baxanların gözü onda qalır. Onsuzda aylardır oba xalqının gözlədiyi bir hadisə olmuş

Page 94
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

və madyan gözəl bir dayça doğmuşdur. Oba bəyinin oğlunun danışdığı kimi bu dayça da ayğır
gölündən çıxan ata bənzər. Oba xalqına görə bu uğurlu sayılmışdı...

Bəyin oğlu ata minərək bir gün yenə ova gedir. Qayıdanda Ayğır gölünə gələrək orada
dincəlməyi düşünür. Atını çayırlığa sürüb özü də yatmaq üçün əbasının üzərinə uzanır. Elə bu
vaxt daha əvvəl gördüyü o ayğır yenə kükrəyib kişnəyərək göldən çıxır. Göldən çıxan ayğır al
atın yanına gəlir. Bu dəfə dayçanı da yanına alıb sürətlə gölün içərisinə doğru irəliləməyə
başlayır. Gördükləri qarşısında çaşbaş qalan oba bəyinin oğlu və atı nə edəcəyini bilməmiş. At
sağa sola kişnəyərək üzüntüsünü bildirirkən oba bəyinin oğlu tayı qurtarmaq, ayğırın əlindən
almaq üçün gölə doğru hücum edər. Amma dayça ilə birlikdə özü də gölün içində qərq olur. Al
madyan isə sahibindən və dayçasından ayrı qalmaq acısı ilə oba xalqından ayrılaraq uzaqlara
getmiş” (17, 2). Mətndə yer alan madyan al at olaraq təsvir edilir. Bu təsvir həmin madyanın
da od mənşəli olmasını ifadə edir. “Koroğlu” dastanının Azərbaycan versiyasında Koroğlunun
Qıratı dərya ayğırı ilə yer mənşəli madyandan törəməklə sehrli mənşəli bir at olaraq
qəhrəmanın ən yaxın sirdaşı, köməkçisi olur.

Yer mənşəli qızların oğurlanması isə Şotland xalqlarının mifoloji təfəkküründə, vəhşi su
atları ilə bağlı mətnlərində nəzərə çarpır. Kelpi Şotland mifologiyasında çay və göllərdə
yaşayan su ruhudur. Müxtəlif cildlərə, həmçinin qadın və kişi cildinə düşə bilir. Amma həqiqi
cildi yarı insan, yarı at olub at ayağına, dörd barmaqlı əllərə və köpək dişli (yırtıcılığın
göstəricisi) çənəyə sahibdir .Kelpi gənc qızları oğurlayıb öz balalarının anasına çevirir.
Kelpinin ovlanması da sehrli kəmənd vasitəsi ilə mümkündür. İnsana tabe olduqda sürətli qaçan
at olaraq sahibinə xidmət edir. Tabe olduğu zaman bitincə əvvəlkindən daha təhlükəli ola bilir.

Yuxarıda bəhs etdiyimiz “Reyhanın nağılı” nda olduğu kimi qadın dərya ayğırlarının girdiyi
suyu içdikdən sora güclü-qüvvətli bir pəhləvan olacaq uşaq dünyaya gətirir. Qədim görüşləri
əks etdirən belə nağıllarda dərya ayğırı qəhrəmanın atası rolunu oynayır. Bir sıra nağıllarda
dərya atları möcüzəli doğuşla dünyaya gələn qəhrəmanın əsas köməkçisi olur. Dərya atı və
möcüzəli doğuluş xətti olan mətnlər daha qədim dünyagörüşü əks etdirir. Zamanla mifoloji
ilkinlikdən uzaqlaşıb epik folklor yaradıcılığında müxtəlif dəyişikliklə izlərini buraxır. Sehrli
at obrazının araşdırılmasında sehrli at və qadın aspekti diqqət çəkir. Folklor yaradıcılığında
qadın anadır, bilicidir. Amma matriarxat dövrünün izləri də folklor mətnlərinin canına, qanına
hopmuşdur. Dərya atlarının iştirak etdiyi bir sıra folklor mətnlərində qadın tərəfin iştirakı
izlərini möcüzəli doğuşla əlaqəli deyil, dərya atlarının mövcud olduğu yer haqqında bilgiyə
malik olmaqları, onları xarakterizə etməkləri şəklində görünür. Yuxarıda nümunə verdiyimiz

Page 95
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Çil madyan nağılı” nda qəhrəmanın bacısı dərya atının xasiyyəti, olduğu yer haqqında
məlumata malikdir. Çil madyan bacının məsləhəti ilə dəryadan tutulur və əsas qüvvə olaraq
qəhrəmanın qalibiyyətini, arzusuna çatmasını reallaşdırır : “– Qardaş, yəhəri də, iki tuluq çaxırı
da götürüb bax bu tərəfə get.
Gedərsən, gedərsən, bir meşəyə çatarsan. Meşədə yol haçalanar, üç olar. Nə sol yolla, nə də sağ
yolla get. Orta yolla gedərsən. Az gedərsən, çox gedərsən bir dəryaya çatarsan. Dəryanın
kənarında bir bulaq var. Bulağın suyu axıb bir hovuza tökülür, o dəryada bir çil madyan
var…Nə qədər ayaq-baş vurub, soncuq atsa, oyana-buyana qaçsa, sən üstündən düşməzsən.
Yalından bərk tutub, yəhərə yapışarsan. Bir az keçər, çil madyan sakitləşər. Ondan sonra
götürüb gələrsən. Şah oğlunun göy atı çil madyanın tozuna da yetişə bilməz”(2, 49 ).

“Şah oğlu Bəhramın nağılı”nda Çeşmə sahibi (qadın) Bəhramı çətin tapşırıq dalınca, yəni
öncə dərya atını sonra isə dərya atının sahibini ( dərya atının sahibi də həmin nağılda qadındır)
gətirməyə göndərir: “Oğlan qızın dediyi kimi elədi. Bir az qır alıb atın üstünə sürtdü, dənizin
kənarına getdi. Günortaüstü yenə gördü ki, atlar sudan çıxırlar.
Sonra bir gözəl qız kənara çıxıb ata minmək istədi. Oğlan kənarda gizlənib tamaşa eləyirdi. Qız
yaxına gəlib, həmin qır sürtülmüş atın üstünə minmək istədikdə yapışıb atın üstündə qaldı. Nə
qədər əlləşdi qurtara bilmədi. Oğlan tez özünü yetirib, kəmənd atıb qızı tutdu. Qız nə qədər
yalvardı ki, aman günüdü məni burax, özüm sənnən bərabər gedərəm, oğlan qulaq asmayıb qızı
tərkinə aldı gətirdi evə”(4, 176). Belə düşünməyə əsas verir ki, dərya atları daha ilkin təfəkkürdə
insan antropogenezində rol oynamış. Sonra isə möcüzəli şəkildə dünyaya gələn qəhrəmanın
əsas yardımçısı rolunu oynamağa başlamış. Amma insan antropogenezində oynadığı rol
tamamilə itməmiş, dəyişilərək özünü qorumuşdur. Nağıllarda müşahidə etmək mümkündür ki,
qəhrəmana dərya atlarının yerini söyləyən, çətin tapşırığa gedəndə dərya atları haqqında
məlumatı verən qadındır. Həmin qadınlar qəhrəmanın yaxın qohumu və ya istəklisi ola bilir.

Dərya atlarını yalnız bahadırlar, qəhrəmanlar minə bilər. Qeyri-adi gücə sahib olan
qəhrəmanın sahib olduğu at da fövqəltəbii mənşəyə malik olmalıdır. Yer mənşəli atlar həmin
qəhrəmanı daşımaq gücünə malik deyildir. “Uşax pəhlivan” nağılına nəzər salaq: “Sonra buna
at gətirdilər. Əlini hansı atın belinə qoydusa o saat atın beli qırıldı. Padşahın ilxısında nə qədər
at vardısa, hamısını uşax şil-küt elədi. Axırda birdən yada düşdü ki, padşahın dərya atını
gətirsinlər. Bu at yernən, göynən əlləşirdi, ayrıca qalaçada saxlanırdı. Atın yemini damın
üstündən tökürdülər, heç kim yaxın gedə bilmirdi” (1, 132). Yalnız mənşəyi sehrli aləmə bağlı
olan pəhləvan dərya atını özünün yaxın sirdaşına çevirə bilir.

Page 96
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Dərya atı tipinin formalaşması ilə bağlı elmdə müəyyən konsepsiyalar mövcuddur. Uçan at
tipi Mərkəzi Asiyada yaşayan türk, monqol xalqlarının dünyagörüşünə aid edilir. V.M.
Jirmunskiy uçan at tipinin türk dünyagörüşünə məxsus olduğunu vurğulayır. Su atının İranda
yaşayan xalqların dünyagörüşünə aid edilməsi isə mifik təfəkkürdə su atının formalaşmasında
əjdaha obrazının mühüm rol oynaması ilə bağlıdır. Bu konsepsiya əjdaha obrazının mənşəyinin
fars mifoloji dünyagörüşünə dayanmasına nəzərən irəli sürülür. İlan/əjdaha və suda yaşayan
atlarla bağlı son dövrdə tədqiqatçıların diqqətini çəkən məsələ onların eyni genetik səviyyəyə
aid olmasıdır.

Bu yanaşmanın tərəfdarları “Kitabi- Dədə Qorqud” dastanında Beyrəyin Boz ayğırının

(Dəniz Qulunu Boz ayğır) dəniz ayğırı olmasını şübhəli hesab edir və dastanda kontaminasiyaya
uğradığı fikrini irəli sürürlər. “Kitabi- Dədə Qorqud” dastanında "Boz ayğır" məsələsinə
gəlincə, bu təsvir, xüsusən də su / dənizlə əlaqəsi tam aydın deyil. Əgər qəhrəmanın atının rəngi
aydın şəkildə təsvir edilibsə, deməli, onun su / dənizlə əlaqəsinin təbiəti tamamilə aydın deyil”
(11, 190). Beyrəyin atının dərya atı tipinə aid olmasını inkar edənlər qəhrəmanın atının boz
rəngli olmasını əsas götürərək Xızırın boz atının rənginə uyğunlaşdırır və dastan mətnində
dərya atına məxsus əlamətlə çarpazlaşdığı fikrini yürüdürlər. Xatırladaq ki, türk dastan
yaradıcılığında at ön plandadır və “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında atla bağlı sözlərin,
ifadələrin özünəməxsus fonetik xüsusiyyətləri vardır. “Oğuz qəhrəmanlarının adlarının ilk səsi
ilə atlarının adındakı ilk səsin alliterasiyası ilə poetikliyin gücləndirilməsi “Kitab” da qabarıq
şəkildə görünür, həm də bir sistem təşkil edir:

Qazan –Qonur at (q-q)

Qanturalı-Qazlıq at

Dəli Qarçar- Qara ayğır (q-q)

Beyrək-Boz ayğır (b-b)

Qondaz (Dondar)-Təpəlqaşqa ayğır (t-t)

Qaragünə- Göy bədəvi (g-g)” (5, 19).

Deməli, Beyrəyin atının adındakı boz sözü də dastan poetikasına xas olan fonetik
xüsusiyyətlərlə səciyyələnir.

Hərçənd, dünya xalqlarının mifoloji dünyagörüşündə suda yaşayan atların xarici görünüşü
müxtəlifliklə səciyyələnsə də, amma at və əjdaha təsvirlərinin assosiasiyası diqqətdən kənar

Page 97
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

qalmır. Qədim Çin mənbələrində dünya mifoloji obrazlar sisteminə daxil olan Lunm obrazının
təsviri maraq doğurur. Van Çun qeyd edir ki, onun dövrünün rəssamları Lunm obrazını at başlı
və ilan quyruqlu təsvir etmişlər: “Bir sıra qədim əfsanələrdə suda yaşayan Lunmın ("at
əjdahası") at və öküz halına çevrilməsindən bəhs olunur” (15, 609). Müxtəlif dünya xalqlarının
dünyagörüşünə mənsub mətnlərə nəzər saldıqda su atlarının təsvirində əjdaha obrazına məxsus
detallar açıq-aydın özünü büruzə verir. Dərya atı obrazının mənşəyinin müəyyən edilməsi,
hansı xalqların dünyagörüşünə aid olması ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. “ Əjdaha
və at obrazlarının mənşəyinin vəhdətini göstərmək bizim üçün vacibdir. Folklor nümunələrində
bir su əjdahası yer mənşəli madyanı mayalandırır və törəyən nəslinin ata bənzər görünüşü bir
atın mifoloji mahiyyətini düzgün başa düşməyə imkan verir. Yalnız bu istiqamətdə Xəzər
dənizinin ətrafındakı qazaxların, türkdilli və digər xalqların mifologiyasında və folklorunda su
atları haqqında ortaq bir fikir mənbəyi tapmaq, unudulmuş yerləri əlavə etmək, düzəltmək, izah
etmək, folklor mətnlərinin qaranlıq detallarını tapmaq olar” (16, 34). Müəllif öz arqumentlərini
tarixi nöqteyi-nəzərdən də əsaslandıraraq su atlarının Xəzər dənizi sahilində yaşayan türkdilli
xalqların dünyagörüşünə məxsus olduğunu vurğulayır, hətta dərya atlarının formalaşma yeri
kimi konkret Azərbaycan ərazisini qeyd edir.

Gəlinən ümumi qənaət ondan ibarətdir ki, dərya atı obrazı bir sıra obraz funsiyalarını
mənimsəməklə formalaşıb. Əjdaha və su əlaqəsi dərya atına transformasiya olunmuşdur.
Mifologiyada əjdaha dünyalar arasında maneədir, ağzından od püskürür. Həmçinin mifik
mənşəyə malik atlara məxsus olan (dərya atlarına da xas xüsusiyyətdir) od püskürmək də
dünyalar arası əlaqənin əsas atributudur.

Ədəbiyyat siyahısı

[Link]ərbaycan nağılları. Beş cilddə. V cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005.

1. 2. Azərbaycan nağılları. Beş cilddə. IV cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005.

2. 3. Azərbaycan nağılları: 5 cilddə, III c. Bakı, Azərbaycan EA Nəşriyyatı, 1962.
3. 4. Azərbaycan nağılları. Beş cilddə. III cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005.
4. 5. Əzizxan Tanrıverdi. “Dədə Qorqud kitabı” nda at kultu. Bakı, “Elm və təhsil, 2012.
5. 6. Kamran Əliyev. Açıq kitab-“ Dədə Qorqud”, Elm və təhsil, 2015.
7. Bilgə Seyidoğlu. Şaman Kosmogenezində at. [Link]
kozmogonisinde-at-30

8. Murat Uraz. Türk mitolojisi. Düşünün adam yayınlar. 1994.

Page 98
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

6. 9. Roux, Jean Paul, Eski Türk Mitolojisi, çev. Musa Yaşar Sağlam. Ankara: Bilgese
yay. 2011.
7. 10. V.M. Jirmunskiy. Türk kahramanlık destanları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ankara, 2011.
8. 11. Татьяна Александровна Аникеева. Об образе «серого морского коня» в
тюркском фольклоре. Восточная литература, 2018, c-189-192.
9. 12. Игор и Ирина Царевы. Книга бестий и монстров. Москва, Олма-пресс
Звездный мир, 2006.
10. 13. Конвей Динна Дж. Полная энциклопедия мифологических существ. История.
Происхождение. Магические свойства. Санкт –Петербург, 2001.
[Link] s
11. 14. М. В. Мурзабулатов, З. С. Аманбаева .Истоки образа и культа коня в
башкирском фольклоре. Вестник Челябинского государственного университета. 2013.
№ 35 (326). Филология. Искусствоведение. Вып. 85. С. 88–91.
[Link]
15. Мифы народов мира. Энциклопедия. Электронное издание. 2008.

16 .Серикбол Кондыбай. Мифология предказахов. Книга четвертая. (01.02.2014)

[Link]

12. [Link] resurs: [Link]

13. 18. Elektron resurs: [Link]

Page 99
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

AZƏRBAYCAN-TÜRKİYƏ İQTİSADİ ƏLAQƏLƏRİNİN MÜASİR VƏZİYYƏTİ

THE CURRENT STATE OF AZERBAIJAN-TURKEY ECONOMIC RELATIONS

Güllər BAĞIROVA

Müəllim, Bakı Dövlət Universiteti, Sumqayıt, Azərbaycan

XÜLASƏ

Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri arasında iqtisadi əlaqələr ölkəmizin müstəqilliyinin

hələ ilk illərindən etibarən inkişaf etməyə başlamışdır. Bu istiqamətdə ilk olaraq 1 noyabr 1992-
ci ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında Ankarada “Ticarət və İqtisadi Əməkdaşlıq haqqında
Saziş”ə imza atılmış, 23 yanvar 1993-cü il tarixindən isə qüvvəyə minmişdir.

Bu gün Azərbaycan-Türkiyə iqtisadi əlaqələri üzrə müxtəlif sahələrdə təsis edilmiş bir
sıra birgə mexanizmlər fəaliyyət göstərməkdədir. Bunlar arasında əsasən, Azərbaycan-Türkiyə
Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurası, Kənd Təsərrüfatı İcra Komitəsi, Azərbaycan-
Türkiyə Hökumətlərarası Müştərək İqtisadi Komissiya, Quru Nəqliyyatı Birgə Komissiya,
Gömrük Məsələləri üzrə Birgə Komitə kimi mexanizmlərini xüsusilə qeyd etmək lazımdır.

Həmçinin, respublikamızın regional iqtisadi əməkdaşlığa verdiyi xüsusi əhəmiyyət və

trans-regional infrastruktur layihələrində yaxından iştirakının nəticəsi olaraq, iki dövlət
arasında beynəlxalq əhəmiyyətli bir sıra layihələr həyata keçirilmiş və hal-hazırda da
reallaşdırılmaqdadır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri (BTC), Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz
kəməri (BTƏ), Trans-Anadolu təbii qaz boru xətti (TANAP), Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti
(BTQ) layihələri bu qəbildən olan layihələrdir. Sadəcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, 2019-cu
ildə Azərbaycandan Türkiyə bazarına ümumilikdə 9,2 milyard m3, o cümlədən, Cənub Qaz
Dəhlizi və TANAP vasitəsi ilə 2,8 milyard m3 təbii qaz çatdırılmışdır. Bununla da,
Azərbaycanın ümumi qaz ixracında Türkiyə bazarının payı 79% təşkil etmişdir. (10)

Eyni zamanda, nəqliyyat infrastrukturunun diversifikasiyası, beynəlxalq yük və sərnişin

daşımalarının ölkələrimizin ərazisindən tranzitinin daha da artırılması, regional əməkdaşlığın
inkişaf etdirilməsi baxımından Azərbaycan və Türkiyə üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən
hadisələrdən biri ölkələrimizin rəhbərlərinin təşəbbüsü və iradəsi ilə “Bakı-Tbilisi-Qars yeni
dəmiryolu xətti” layihəsinin reallaşdırılması olmuşdur.

Həmçinin, Türkiyə Cümhuriyyətinin Azərbaycan Respublikası ilə iqtisadi əlaqələri də

olduqca aktivdir. Təsadüfi deyildir ki, bu gün Türkiyənin ən çox sərmayə qoyduğu ölkələr
arasında Azərbaycan ilk sıralarda yer almaqdadır (digər dövlətlər Niderland, Malta, Almaniya,
ABŞ, Lüksemburq, Qazaxıstan və İngiltərədir).

Açar sözlər: Azərbaycan, Türkiyə, iqtisadi əməkdaşlıq, TANAP, birgə layihələr

Page 100
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT

Economic relations between Azerbaijan and Turkey have been developing since the first
years of independence of our country. In this regard, the "Agreement on Trade and Economic
Cooperation" was first signed between Azerbaijan and Turkey in Ankara on November 1, 1992,
and entered into force on January 23, 1993.

Today, a number of joint mechanisms have been established in various fields of

Azerbaijani-Turkish economic relations. Among them Azerbaijan-Turkey High-Level Strategic
Cooperation Council, Agricultural Executive Committee, Joint Intergovernmental
Commission on Economic Cooperation between Azerbaijan and Turkey, Joint Commission on
Road Transport, and the Joint Committee on Customs should be specifically mentioned.

In addition, as a result of the special importance our country attaches to regional economic
cooperation and its close participation in trans-regional infrastructure projects, many projects
of international importance have been implemented and implemented between the two
countries. Baku-Tbilisi-Ceyhan oil pipeline (BTC), Baku-Tbilisi-Erzurum gas pipeline (BTE),
Trans-Anatolian natural gas pipeline (TANAP), Baku-Tbilisi-Kars railway (BTK) are such
projects. In 2019, Turkish market received 9.2 billion cubic meters of gas, including 2.8 billion
cubic meters transported by the Southern Gas Corridor and TANAP. Thus, Turkish market’s
share in the Azerbaijani gas export was 79%.

At the same time, one of the important events for Azerbaijan and Turkey in terms of
diversification of transport infrastructure, further increase of transit of international freight and
passenger traffic, development of regional cooperation was "Baku-Tbilisi-Kars new railway
line" project initiated by the leaders of our countries.

Also, the economic relations of the Republic of Turkey with the Republic of Azerbaijan
are very active. It is no coincidence that today Azerbaijan is one of the largest investors in
Turkey (other countries are the Netherlands, Malta, Germany, the United States, Luxembourg,
Kazakhstan and the United Kingdom).

Keywords: Azerbaijan, Turkey, economic cooperation, TANAP, joint projects

GİRİŞ

Azərbaycan sadəcə Qafqaz regionunda deyil, türdilli dövlətlər arasında və bütövlükdə

beynəlxalq aləmdə də Türkiyənin xarici siyasətində misilsiz bir yerə sahibdir. Bu yaxınlıq
yalnız paylaşılan mədəni və dil yaxınlıqlarına görə deyil, həm də bu iki ölkə arasında mövcud
olan güclü siyasi və strateji maraqlara görədir. (2) Bu əməkdaşlıq iki dövlət tərəfindən ortaq
şəkildə həyata keçirilən Bakı-Tbilisi-Ceyhan Neft Boru Kəməri (BTC), Bakı-Tbilisi Ərzurum
Təbii Qaz Boru Kəməri (BTƏ), Bakı-Tbilisi-Qars Dəmir Yolu (BTQ), Trans-Anadolu Təbii
Qaz Boru Kəməri (TANAP) kimi layihələrlə daha da gücləndirilmişdir. (1)

Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Cümhuriyyəti arasında iqtisadi sahədə müxtəlif

başlıqlar altında bir çox sənədlər imzalanmışdır ki, bunlar da məhz həmin sahədə əməkdaşlığın
inkişaf etdirilməsinə təkan vermişdir. Bunlar aşağıdakılardır:

Page 101
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

 Kommersiya-iqtisadi əməkdaşlıq haqqında;

 İnvestisiyaların təşviqi və qarşılıqlı qorunması haqqında;

 ikiqat vergitutmanın ləğvi haqqında;

 hava əlaqəsi haqqında;

 Turizm sahəsində əməkdaşlıq;

 Uzunmüddətli iqtisadi əməkdaşlıq;

 Gömrük işi sahəsində əməkdaşlıq;

 Sənaye mülkiyyətinin qorunması sahəsində əməkdaşlıq. (3)

Bu məqalədə, əsasən, müasir dövrdə Azərbaycan-Türkiyə ticarət əlaqələrinin inkişaf

istiqamətlərindən danışılacaqdır. Qeyd edək ki, cari ilin yanvar-fevral aylarında Azərbaycan
Respublikasından Türkiyə Cümhuriyyətinə 1 743.14 ton (470060 ABŞ dolları dəyərində)
həcmində xam neft və xam neft məhsulları, eyni zamanda 2 062 810130 m3 (180 041350 ABŞ
dolları dəyərində) təbii qaz ixrac olunmuşdur. Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, qeyd olunan
müvafiq dövr ərzində ümumi ixrac əməliyyatlarında Türkiyənin payı 10,86% (İtaliya 37,55%,
Hindistan 7,84%, Gürcüstan 7,77%), idxalda isə 14,79% (Rusiya 15,10%, Çin 12,64%,
Almaniya 8,84%) təşkil etmişdir. Ümumi ticarət dövriyyəsində isə ümumi dövriyyəyə nisbətən
12,30% təşkil etmişdir. Bunu aşağıdakı qrafiklərdə daha dəqiq, müqayisəli şəkildə görmək olar.
(4)

Cədvəl 1. Ticarət dövriyyəsində əsas ölkələr

Ölkələrin adı Ölkələrin adı Ümumi dövriyyəyə nisbətən

%-lə

Cəmi 4 399 969.49 100.00

O cümlədən:

İtaliya 1 097 437.65 24.94

Türkiyə 541 149.41 12.30

Rusiya 332 561.21 7.56

Çin 316 921.92 7.20

Hindistan 241 377.38 5.49

Gürcüstan 227 622.34 5.17

İspaniya 185 873.11 4.22

Almaniya 184 854.11 4.20

Page 102
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ukrayna 178 506.81 4.06

Portuqaliya 126 174.78 2.87

Böyük Britaniya 105 123.70 2.39

Amerika Birləşmiş Ştatları 97 206.98 2.21

İran İslam Respublikası 67 030.48 1.52

Xorvatiya 62 158.10 1.41

Digər ölkələr 581 970.38 13.23

Ümumiyyətlə ölkədə qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı aparılmış islahatlar

nəticəsində neft sektorundan asılılığın azaldılmasına müəyyən mənada nail olunmuşdur. Əgər
nəzərə alsaq ki, dünyada koronavirus pandemiyasının geniş yayılması ilə əlaqədar olaraq dünya
ölkələrinin iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərmiş, Azərbaycan iqtisadiyyatına da təsirsiz
ötüşməmişdir. Belə ki, neft-qaz sektoru üzrə 2020-ci ilin yanvar-dekabr aylarında 2019-ci ilin
müvafiq dövrünə nəzərən 7.0% azalma qeydə alınmışdır. Bu sektorun ÜDM-də xüsusi çəkisi
29.9% olmuşdur. ÜDM-in qeyri-neft sektoru isə 2020-ci ilin yanvar-dekabr aylarında ötən ilin
müvafiq dövrünə nisbətən real ifadədə cəmi 2.6% azalma qeydə alınmışdır (2019-ci ilin yanvar-
dekabr aylarında 3.5% artmışdır). Qeyd edilən dövr ərzində qeyri-neft sənayesi 12.2%,
informasiya və rabitə sahəsi 0.6%, kənd təsərrüfatı 1.9%, nəqliyyat və anbar təsərrüfatı 4.6%
artmışdır. Pandemiyanın və bundan irəli gələrək dünya enerji və səhm bazarlarında baş verən
kəskin dalğalanmaların iqtisadiyyata, makroiqtisadi sabitliyə, ölkədə məşğulluq məsələlərinə
və sahibkarlıq subyektlərinə mənfi təsirinin azaldılması ilə bağlı bir sıra tədbirlər görülmüşdür.
Bunlara müvafiq olaraq, iş yerlərinin və sosial sabitliyin qorunması, iqtisadi şəffaflığın
artırılması, işgüzar fəallığın qorunmasına vergi stimullarının verilməsi, iqtisadiyyata və
sahibkarlığa dövlətin kredit-zəmanət dəstəyinin verilməsi, güzəştli şərtlərlə kredit resurslarına
çıxış imkanının genişləndirilməsi və post-pandemiya dövründə iqtisadi artımın yeni modelinin
tətbiqi istiqamətində təxirəsalınmaz tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulmuş və hazırda
icrası davam etdirilir. 2020-ci il ərzində iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunda 50792,5 milyon
manatlıq əlavə dəyər yaradılmışdır. Qeyri-neft sektorunda yaradılan əlavə dəyərin ÜDM-də
xüsusi çəkisi 70.1% təşkil etmişdir. (7) 2020-ci ildə qeyri-neft sektorunda ticarət və nəqliyyat
vasitələrinin təmiri sahəsinin xüsusi çəkisi 16,4%, tikintinin 11%, nəqliyyat və anbar
təsərrüfatının 10.1%, kənd, meşə və balıqçılıq təsərrüfatlarının 9,9%, qeyri-neft sənayesinin
7,5% olmuşdur. Qeyri-neft sahəsinin məhsullarının ixrac olunduğu ölkələr arasında da Türkiyə
əsas yeri tutur. (5) Buna aşağıdakı cədvəldə daha ətraflı nəzər salaq:

Cədvəl 2. Qeyri-neft məhsullarının ixrac olunduğu əsas ölkələr

Ölkələrin adı Min ABŞ dolları Ümumi ixraca nisbətən %-lə

Cəmi 331 283.06 100.00

Page 103
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

o cümlədən:

Türkiyə 106 856.41 32.26

Rusiya 85 541.15 25.82

İsveçrə 35 168.01 10.62

Gürcüstan 28 325.87 8.55

Amerika Birləşmiş Ştatları 13 242.89 4.00

Çin 9 667.45 2.92

Ukrayna 5 516.25 1.67

Almaniya 4 912.62 1.48

Türkmənistan 4 317.90 1.30

İtaliya 4 129.19 1.25

İran İslam Respublikası 3 544.48 1.07

Böyük Britaniya 3 435.09 1.04

Digər ölkələr 26 625.75 8.02

Son dövrlərdə Azərbaycanın Türkiyə əmkdaşlıq münasibətləri daha da genişlənmişdir.

Bu münasibətlər iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrini əhatə edir. Zaman keçdikcə iki ölkə
arasındakı əməkdaşlıq istər kəmiyyət, istərsə də keyyfiyyət baxımından böyüyür və sturuktur
baxımından daha da geniş tərkibə malik olur. Ümumiyyətlə, Azərbaycan ilə Türkiyə arasında
davamlı inkişaf edən iqtisadi münasibətlər ölkələrimiz arasında idxal-ixrac əməliyyatlarının
artmasına səbəb olur. Artıq Azərbaycan ilə Türkiyə arasında ticarət əməkdaşlığı yeni bir
mərhələyə qədəm qoymuşdur. 2014-2020-ci illərdə Türkiyə ilə ticarət dövriyyəsinə nəzər
yetirərkən 2020-ci il istisna olmaqla (pandemiya şəraiti ilə bağlı olaraq) cədvəldə illər üzrə
rəqəmlərin artan sıra ilə bir-birini izlədiyini görürük. (6)

Cədvəl 3. Türkiyə ilə 2014-2020-ci illərdə ticarətin dövriyyəsi

İllər Ticarət dövriyyəsinin həcmi,

min ABŞ dolları ilə

2014 1 789 134,2

2015 2 648 642,1

2016 2 367 241,2

2017 2 667 578,7

Page 104
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

2018 3 402 809,7

2019 4 509 496,1

2020 4 160 824,7

Azərbaycan ilə Türkiyə arasında iqtisadi sahədə əməkdaşlıq kənd təsərrüfatında da

yaradılmışdır. İki dövlət arasında bu sahədə əməkdaşlıq 1994-cü ildə tərəflər arasında
imzalanmış "Kənd təsərrüfatında elmi-texniki və iqtisadi əməkdaşlıq haqqında" Saziş əsasında
həyata keçirilirməkdədir. Bu sahənin inkişafı ilə bağlı son dövrlər irəliləmə müşahidə edilir.
Digər sahələrdə olduğu kimi, aqrar sahədə də əlaqələrin yüksək səviyyəyə çatması üçün
tədbirlər planı işlənib hazırlanmışdır. Kənd təsərrüfatı sahəsində əməkdaşlıq gün-gündən
inkişaf etməkdədir. Bu yaxınlarda kənd təsərrüfatı naziri İnam Kərimov ilə Azərbaycanda
səfərdə olan Türkiyənin kənd təsərrüfatı və meşə naziri Bekir Pakdemirlinin rəhbərlik etdiyi
nümayəndə heyəti arasında görüş keçirilmişdir. Görüşdə iki ölkə arasında kənd təsərrüfatı
sahəsində gələcək əməkdaşlıq perspektivləri və yeni istiqamətlər müzakirə olunub. Qeyd
olunub ki, kənd təsərrüfatı sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün böyük potensial
vardır. Görüş çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ilə Türkiyə
Respublikasının Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyi arasında kənd təsərrüfatında müasir
texnologiyaların ötürülməsi və aqrar təlim sahəsində əməkdaşlıq haqqında Niyyət Bəyannaməsi
imzalanıb. Niyyət Bəyannaməsində Türkiyədə aqrar sahədə tətbiq olunan müasir texnologiyaların
Azərbaycanda tətbiqi imkanlarının araşdırılması və təcrübə mübadiləsinin aparılması, Türkiyədə
mövcud olan müasir təlim metodologiyaları əsasında yerli mütəxəssis və fermerlərə təlimin keçirilməsi
sahəsində əməkdaşlıqla bağlı maddələr yer alıb. Bu məqsədlə birgə İşçi Qrupunun yaradılması və
Fəaliyyət Planının işlənib hazırlanması nəzərdə tutulur. Görüşün sonunda Azərbaycan-Türkiyə
Kənd Təsərrüfatı İcra Komitəsinin 10-cu iclasının protokolu imzalanıb. (8) 2019-cu ildə kənd
təsərrüfatı məhsullarının idxalında Türkiyə əsas yer tutmuşdur. (6)

Cədvəl 4. 2019-cu ildə Türkiyədən idxal olunan kənd təsərrüfatı məhsulları (bir qismi)

Mallar Miqdarı Məbləği, min ABŞ dolları

Diri ev quşları, min ədəd 3 167,7 1 307,1

Təzə və dondurulmuş balıq, ton 168,5 593,2

Süd və qaymaq, ton 1 052,1 1620,8

Təzə tərəvəz, ton 3210,8 3210,8

Təzə meyvə, ton 31928,3 25452,2

Buğda, min ton 0,5 268,9

Makaron məmulatları, ton 10432,9 6515,6

Çörək, unlu qənnadı 11072,9 26208,7

məmulatları, ton

Page 105
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Mineral və qazlı sular, min dkl. 433,1 2821,6

İki ölkə arasında investisiya münasibətlərinə gəldikdə isə qeyd etməliyik ki, Türkiyə
Azərbaycanda əsasən qeyri-neft sektoruna Azərbaycan isə Türkiyədə, energetika və kimya
sahələrinə kapital axını yaradır. Türkiyədən Azərbaycana investisiya qoyuluşları hazırda 12
milyard dollar, Azərbaycandan Türkiyəyə sərmayə yatırımları isə 19,5 milyard dollar təşkil
edir. Hazırki dövrdə Türkiyədə 2000-ə yaxın Azərbaycan, ölkəmizdə isə 4100-dən artıq
Türkiyə şirkəti fəaliyyət göstərməkdədir. Türkiyədəki şirkət sayına, eyni zamanda investisiya
həcminə görə Azərbaycan Mərkəzi Asiya və Qafqaz ölkələri arasında ilk sırada yer alır. İki ölkə
arasında müştərək investisiya fondunun təsis edilməsi, dövlət- özəl tərəfdaşlığı çərçivəsində
həyata keçirilə bilən iri müəssisə və layihələrin, birgə texnologiyanın transferini və birgə
istehsal nəzərdə tutan investisiya hədəflərinə çatmaqda və imkanları maksimal
dəyərləndirilməsi istiqamətində qarşıda duran vəzifələrin icrasını sürətləndirəcək. Həmçinin
2020-ci ildə Bakı-Tbilisi-Qars dəmiryolu üzərində daşınan yüklərin həcminin iki dəfədən çox
artması yeni nəqliyyat-kommunikasiya layihələrimizin səmərəliliyin bariz nümunəsidir. (11)

NƏTİCƏ

Məqalənin yazılmasında etdiyimiz araşdırmalar nəticəsində onu deyə bilərik ki, xarici
ticarət əlaqələrinin inkişafında Azərbaycanın potensial partnyorlarından biri kimi məhz qardaş
Türkiyə Respublikası çıxış etməkdədir. İki ölkə arasındakı müasir əlaqələrin araşdırılması
zamanı aydın görünür ki, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında əməkdaşlıq çoxşaxəli formada
inkişaf edir. Lakin son zamanlar, Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Cümhuriyyəti arasında
iqtisadi əməkdaşlıq xüsusən xarici ticarət və investisiya yatırımları istiqamətlərində daha çox
inkişaf edir. Türkiyə ilə ticarət əlaqələrinin təhlili onu deməyə imkan verir ki, bu ölkə
Azərbaycanın xarici ticarət dövriyəsində xüsusi çəkiyə malikdir. Belə ki, yüksələn xətlə inkişaf
edən qarşılıqlı idxal-ixrac əməliyyatlarının həcminə pandemiyanın yaratdığı gərginliklər belə
ciddi təsir etməmişdir. Bu rəqəm 2020-ci il üçün 4.16 milyard dollar təşkil etmişdir.

Eyni zamanda 44 gün davam edən və Azərbaycanın şanlı zəfəri ilə nəticələnən vətən
müharibəsi sonrası imzalanan müqavilədə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə iqtisadi və
nəqliyyat əlaqələrinin bərpa edilməsi ilə bağlı bəndin olması gələcəkdə Türkiyə-Azərbaycan
əlaqələrinin daha da inkişaf etməsinə öz tövhəsini verəcəkdir. Naxçıvana dəmiryolunun
çəkilməsi nəticəsində, Azərbaycan və Türkiyə arasında daşımalar asanlaşacaq. Həmçinin,
ölkələr arasında ikitərəfli ticarət əlaqələrinin, turist axınının artımına, habelə Naxçıvan
dəhlizinin strateji önəm qazanmasına mühüm təkan verəcəkdir.

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

1. Economıc and polıtıcal analysıs of azerbaıjan-turkey energy relatıons, 15 August 2017

2. Strengths and Constraints of Turkish Policy in the South Caucasus, Bayram Balcı
3. Süleymanov E., Müstəqillik sonrası Azərbaycan iqtisadiyyatı, s 117
4. [Link]

Page 106
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

5. [Link]
haqqinda/

6. [Link]

7. [Link]

8. [Link]
sahesinde-emekdasliq-haqqinda-niyyet-beyannamesi-imzalanib

9. [Link]
k-1124

10. [Link]

11. [Link]
e=1&isAllowed=y

Page 107
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ÜNİVERSİTE SIRALAMA YAKLAŞIMLARI WEBOMETRICS VE TIMES HIGHER

EDUCATION KARŞILAŞTIRILMASINA YÖNELİK BİR UYGULAMA
UNIVERSITY RANKING APPROACHES A CASE STUDY FOR COMPARING
WEBOMETRICS AND TIMES HIGHER EDUCATION

Res. Assist. Gülser ÖZ

Igdir University, Faculty of Engineering, Computer Engineering
ORCHID NO: 0000-0002-9620-4598

ÖZET
Metodolojik olarak farklı iki sıralama yaklaşımı arasındaki karşılaştırma Webometrics ve
Times Higher Education (THE) incelenecektir. Bu iki derecelendirme sistemi yaygın olarak
kullanılmaktadır. Bu sistemlerin kendi kapsama alanları ve kriterleri vardır. Çalışmanın amacı,
üniversiteleri sıralamak için bu iki yaklaşım arasındaki ne tür benzerlik ve farklılıklar olduğunu
analiz etmektir. Çalışma, Webometrics ve Times Higher Education (THE) kriterlerini ve
kapsamının hangi yönlerden karşılaştırma için kullanılacağını ana hatlarıyla ortaya koyuyor.
Çalışmada, 2021 yılında yayınlanan dünyanın en iyi 50 üniversitesinin sonuçları yer alacaktır.

Anahtar Kelimeler: Üniversite Sıralama, Webometrics, Times Higher Education

ABSTRACT
Comparison between two methodologically different ranking approaches webometrics and
Times Higher Education (THE) will be looked into. These two rating systems are widely used
and they have their own set of coverage areas and criteria. The idea of the study is to analyze
what type of similarities and differences between these two approaches to rank universities.
The study outlines webometrics and Times Higher Education (THE) criteria and coverage and
what type of qualifications to require even for the consideration. In the study, there will be top
50 universities around the world from each ranking approach for published 2021 results.

Key words: University Ranking, Webometrics, Times Higher Education.

GİRİŞ
Günümüzde üniversite sıralamaları öğrenciler ve akademisyenler için giderek daha önemli bir
hale gelmiştir. Öğrenciler hangi üniversiteye gideceklerine karar verirken ve akademisyenler
ilgili alanlarını takip etmek için sıralama verilerini kullanmaya başladılar. Hükümetler ve
yatırımcılar üniversitelere ne kadar yatırım yapmaları gerektiğine bile bu değerlendirme
sistemlerini kullanarak karar vermeye başladılar. İnsanlar bu nicel verilere ARWU (Academic
Ranking of World Universities), THE (Times Yüksek Öğretim), URAP (University Ranking
by Academic Performance), SCIMAGO (Journal and Country Rank) ve WEBOMETRICS
(Ranking Web of Universities) yaklaşımlardan ulaşabilirler. Bu değerlendirme sistemleri tüm
dünyadaki üniversiteleri sıralamak için kullanılırlar. Bu değerlendirme sistemleri ile çoğu ile
yalnızca dünyadaki üniversitelerin derecelendirmesinin hesaplanmasına değil, aynı zamanda

Page 108
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

bireysel ülkelerle sıralama ilişkisinin uygulanmasına da izin verir. Bazı değerlendirme

sistemleri bilimsel disiplinlerdeki üstünlüklerine göre sıralama bilgisini ilgililere sunmaktadır.

Tablo 1: Kullanılan Önemli Değerlendirme Sistemleri

RANK Editor Sektör Ana İndikatörler

ARWU Consulting Private Research excelence

THE Magazine Private Bibliometric-Survey

QS Consulting Private Bibliometric-Survey

URAP University Public Bibliometrics

LEIDEN University Public Bibliometrics

SCIMAGO Research Public Bibliometrics

WEBOMETRICS Research Public Bibliometrics-Webometrics

WEBOMETRICS RANKING OF WORLD UNIVERSITIES

Webometrics Ranking of World Universities Değerlendirme Objektifi
"Webometrics Ranking of World Universities", İspanya'daki en büyük kamu araştırma
enstitüsü olan Consejo Superior de Investigaciones Científicas'a (CSIC) ait bir araştırma
işbirliği Cybermetrics Lab'ın bir girişimidir. Cybermetrics Lab, 1990’lı yılların ortalarından
beri akademik web üzerinde sayısal olarak ölçülebilir yöntemler geliştiriyor. Biefeld'de (1996)
EASST / 4S konferansında ilk indikatörü sundular ve 1999 yılında Avrupa Üniversiteleri için
veri toplamaya başladılar.

İlk baskı, hangi ülke veya bilimsel disipline dahil olursa olsun, Yüksek Öğretim Enstitülerini
tam olarak kapsamak amacıyla 2004 yılında yayınlandı. 2006 yılında ise yılda iki kez
yayınlamaya başlandı. Şu anda, 200'den fazla ülkeden 31 bin Yüksek Öğretim Enstitüsünü
değerlendirerek sıralama yapıyorlar. Veri toplama, sürüme bağlı olarak 1 ile 20 Ocak veya
Temmuz ayında yapılmaktadır.

Webometrics Ranking of World Universities temel amacı, üniversiteler tarafından üretilen

bilimsel ve kültürel bilgilerin tüm halka aktarılmasını önemli ölçüde artırmak için Open Access
girişimlerini destekleyerek akademik web varlığını teşvik etmektir. Bu amaca ulaşmak için,
sıralamaların yayınlanması, akademideki değişim süreçlerini başlatmak ve güçlendirmek,
akademisyenlerin bağlılığını artırmak ve çok ihtiyaç duyulan uzun vadeli stratejiler oluşturmak
için en güçlü ve başarılı araçlardan birisi haline gelmiştir. Buradaki ana fikir, web sitelerini,
tasarımlarını, kullanılabilirliğini veya içeriklerinin popülerliğini ziyaret veya ziyaretçi sayısına
göre değerlendirmek değildir. Web indikatörleri ile üniversitelerin faaliyetlerinin ve çıktılarının
etkileri açısından küresel performansının doğru, kapsamlı ve derinlemesine değerlendirilmesi
büyük önem taşımaktadır. Güvenilir bir değerlendirmenin ancak üniversitelerin dürüst bir web
varlığına bağlı olarak yapılacağı düşünülmektedir. Tüm üniversitelerin geleceği, hali hazırda

Page 109
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

önemli bir rol oynayan evrensel bir web varlığına (Akademik iletişim araçları, kampüs dışı
uzaktan eğitim, toplumsal katılım ve yetenek, finansman kaynakları çekmek) bağlıdır.

Webometrics Ranking of World Universities Değelendirme Yöntemleri

Cybermetrics Lab, web aktivitesini ve Yüksek Öğretim Enstitülerinin görünürlüğünü ölçmek
için bir dizi indikatör geliştirmiştir (Aguillo ve diğerleri, 2005, 2006). Bu, Webometrics
Ranking of World Universities üniversitelerin web sitelerini sıralamak olmadığını, güvenilir bir
değerlendirme ve sonrasında yapılan sıralama için hem webometrics (tüm görevler) hem de
bibliometrics (araştırma görevi) indikatörlerini kullandığı anlamına gelir. Her geçen yıl
Webometrics, sıralamayı iyileştirmek ve adaletli bir yaklaşım elde etmek için indikatörlerde
gerekli geliştirmeleri yapmaktadırlar. Daha iyi bir değerlendirme için dikkate alınan kıstas
oranları da yıllar içinde değişime uğramıştır.

Tablo 2: 2019 Ranking Universities Hesaplama İndikatörleri

İNDİKATÖRLER TANIM/YÖNTEM KAYNAK ORAN

PRESENCE Kurumun ana web alanının boyutu (web sayfası sayısı). Main Google 5%
webdomaini paylaşan tüm subdomainleri ve pdf belgeleri gibi
zengin dosyalar dahil tüm dosya türlerini içerir.
VISIBILITY Kurumun web sayfalarına geri bağlantılar oluşturan harici Ahrefs 50%
ağların (subnets) sayısı Normalleştirmeden sonra, iki kaynak Majestic
arasındaki ortalama değer seçilir

TRANSPARENCY Kaynağa göre en iyi yazarlardan alıntı sayısı Google 10 %

(or OPENNESS) Scholar
Citations
EXCELLENCE 26 disiplinde en çok atıf alan makale sayısı ilk %10 u. Beş Scimago 35 %
(or SCHOLAR) yıllık dönem verileri (2012-2016)

Kaynak: [Link]

Tablo 3: 2021 the Webometrics Ranking of World Universities Hesaplama Indikatörleri

İNDİKATÖRLER TANIM/YÖNTEM KAYNAK ORAN

PRESENCE Toplumla paylaşılan bilgi. Ölçüme dahil edilmesi bırakıldı. 0

VISIBILITY Kurumun web sayfalarına link oluşturan external network Ahrefs 50%
(subnets) sayısı Normalleştirmeden sonra, en yüksek değer Majestic
seçilir.

TRANSPARENCY Top 210 yazardan yapılan alıntı sayısı (ilk 20 yazar çıkarılır) Google 10 %
(or OPENNESS) Scholar
Citations

EXCELLENCE 27 disiplinde en çok atıf alan makale sayısı ilk %10 u. Beş Scimago 40 %
(or SCHOLAR) yıllık dönem verileri (2015-2019)

Kaynak: [Link]

Page 110
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Webometrics'in değerlendirme sırasında kullandıkları yöntemler bir araştırma projesidir ve bu

indikatörler yeni bulgulara ve kaynakların mevcudiyetine göre değiştirmektedir. Tablo 2. ve
3.’de görüldüğü gibi 2019 ve 2021 yıllarındaki Webometrics Ranking of World Universities
değerlendirilme kıstaslarında büyük değişiklikle yapılmıştır. Sürekli geliştirilen bir proje
olduğu için en güncel değerlendirme kıstasları için web sitesini ziyaret etmek gerekmektedir.

Yalnızca araştırmaya (bibliometric) dayalı değerlendirme indikatörü, teknoloji, bilgisayar

bilimleri, sosyal bilimler ve beşeri bilimler standart kapsamlı bir üniversitedeki
akademisyenlerin ve öğrencilerin yarısından fazlasını oluşturan disiplinler olduğu için bunlara
karşı önyargılı yaklaşmaktadır. Webometrics ayrıca öğretimi, üniversitenin bilimsel etkisini ve
ayrıca teknoloji transferinin sektöre olan ekonomik katkısını, topluluk katılımını (sosyal,
kültürel, çevresel roller) ve hatta politik etkisini gibi direk olmayan etkileşimleri de hesaba
katar.

Tüm görevlere (webometrics) dayalı sıralama, kalite değerlendirmesi için bağlantı analizini
kullanır çünkü atıf analizi ve küresel anketlerden daha önemli bir araçtır. Her şeyden önce,
bibliometric yalnızca meslektaşlar arasındaki resmi atıfları sayarken, bağlantılar yalnızca
bibliometric alıntılarını değil aynı zamanda üçüncü şahıs, kurum ya da kuruluşları da içerir.
İkinci durumda, anketler Dünya sıralaması için uygun bir araç değildir çünkü anketler, dünya
çapındaki üniversitelerin temsili bir örneklemi olacak kadar spesifik değildir.

Webometrics, hem kurumları hem de akademisyenleri, faaliyetlerinin doğru bir yansıması

olması için web'de bulunmaya teşvik eder. Akademik mükemmellik ile web performansı
arasında önemli bir ayrım varsa, üniversite yetkililerini web politikalarını yeniden gözden
geçirmeleri konusunda uyarmış oluyor.

Tablo 4: The Webometrics Ranking of World Universities Sıralamasındaki Top 50 Üniversite

Rankin Impact Openness Excellence

g University Country Rank Rank Rank
1 University of Washington United States 6 25 9
2 Cornell University United States 5 3 24
3 Johns Hopkins University United States 18 10 8
4 Yale University United States 10 2 26
5 University of California San Diego United States 30 1 19
6 University of Toronto Canada 35 4 11
7 University of Wisconsin Madison United States 13 5 43
8 Pennsylvania State University United States 11 11 51
9 New York University United States 26 8 40
Eidgenössische Technische Hochschule ETH
10 42 12 32
Zürich Switzerland
11 Ohio State University United States 43 26 42
12 University of Florida United States 33 7 61
13 Harvard University United States 1 5963 1
14 Washington University Saint Louis United States 40 6 65

Page 111
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

15 University of Pittsburgh United States 50 17 56

16 Carnegie Mellon University United States 19 9 146
17 University of Melbourne Australia 100 22 23
United
18 56 31 52
University of Edinburgh Kingdom
19 University of New South Wales Australia 83 27 37
20 Boston University United States 47 13 86
21 University of Arizona United States 34 24 122
22 University of Sydney Australia 141 19 20
23 Utrecht University Netherlands 90 39 44
24 Vanderbilt University United States 74 16 77
25 University of Virginia United States 39 23 143
26 University of Utah United States 52 30 119
27 University of Amsterdam Netherlands 130 36 41
28 University of Tokyo Japan 107 153 49
29 Stanford University United States 3 5963 2
30 Emory University United States 98 15 81
31 University of Copenhagen Denmark 167 35 38
32 Universidade de São Paulo USP Brazil 132 18 59
33 University of California Santa Barbara United States 54 14 171
34 Brown University United States 61 32 158
35 Massachusetts Institute of Technology United States 1 5963 10
36 University of Iowa United States 66 34 157
37 North Carolina State University United States 51 44 186
38 Australian National University Australia 78 28 145
39 Catholic University of Leuven Belgium 181 33 53
Virginia Polytechnic Institute and State
40 60 52 200
University United States
41 Indiana University Bloomington United States 48 61 236
42 University of Groningen Netherlands 148 76 76
43 Technische Universität München Germany 175 67 63
44 University of Waterloo Canada 85 59 175
45 University of Helsinki Finland 124 74 125
United
46 114 58 139
University of Leeds Kingdom
47 Tufts University United States 46 104 277
48 Ludwig Maximilians Universität München Germany 149 191 85
49 University of Oslo Norwegian 131 60 134
50 University of Calgary Canada 129 48 138

Kaynak: [Link]

Page 112
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şekil 1: The Webometrics Ranking of World Universities Sıralamasındaki Top 50 Üniversite

Ülke Dağılımı

TIMES HIGHER EDUCATION

Times Higher Education World University Ranking Değerlendirme Objektifi

2004 yılında kurulan Times Higher Education (THE) World University Rankings amacı,
araştırma misyonuna vurgu yaparak dünyanın en iyi üniversitelerinin kesin sıralama
listesini sunmaktır. Değerlendirme metodolojisi (Sıralama Yöntemi) dünyanın önde gelen
üniversitelerine on yıldan fazla bir süre danışmanlık yaparak çalıştıktan sonra geliştirildi.
Yıllık olarak Times Higher Education (THE) World University Rankings yayınlanmaya
2010 yılında başlandı. Times Higher Education (THE) World University Rankings,
1500'den fazla üniversite içerir ve her yükseköğretim kurumu, öğrencilerin nereye
gideceklerini seçmelerine yardımcı olmak için disipline göre sıralama verilerine de
ulaşılmaktadır. Üniversitelerin değerlendirilmesi, Öğretim, Araştırma, Atıflar,
Uluslararası Görünüm ve Endüstri Geliri olmak üzere beş temel alanda yapılmıştır. Times
Higher Education verileri dünyanın her yerinden hükümetler, üniversiteler,
akademisyenler ve öğrenciler tarafından güvenilerek kullanılmaktadır.

Times Higher Education tarafından değerlendirilebilmek için, üniversite tarafından

yetkilendirilmiş bir temsilcinin değerlendirme için başvurması ve istenilen verilerin
sunulması gerekmektedir. THE tarafından güvenirlilik test edildikten sonra gerekli
değerlendirme süreci başlamaktadır. Değerlendirme sürecinin başlamasının ardından yedi
anahtar ölçüte bakılmaktadır. Üniversiteler beş yıl içinde ilgili konularda 1000 yayın
yapmış ve her yıl için en az 150 ilgili yayın olması gerekmektedir. Lisans düzeyinde eğitim
yapılmalıdır. Sadece bir alanda uzmanlaşmış olunmaması gerekmektedir. Yıllık
değerlendirme için tüm verilerin verilmesi gerekmektedir. Dikkate alınan indikatörlerden
en fazla iki tanesinde veri olmayabilir. En az bir uygulamalı ders olmalıdır. Son olarak
başvuru sonrasında özellikle sıralama dışında tutulmasının istenmemiş olması

Page 113
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

gerekmektedir.

Tablo 5: Yapılan Yayınların Uygunluğu ve Sayıları

Alan Son 5 yıldaki Yayınlar (2015-2019)

Toplam 1000 (150 PER YEAR)
Sanat ve Beşeri Bilimler 250
Sosyal Bilimler 500
İşletme ve Ekonomi 500
Sağlık Bilimleri 500
Sosyal Bilimler 500
Fiziksel Bilimler 500
Mühendislik 200
Bilgisayar Bilimleri 200
Psikoloji 150
Hukuk 100
Eğitim 100

Kaynak: [Link]

Times Higher Education World University Ranking Değerlendirme Yöntemleri

Times Higher Education World Univeristy Ranking’de değerlendirmek için başvuran ve

istenilen verileri sunan üniversiteler, gerekli kriterleri sağladıktan sonra değerlendirmeye
alınırlar. Times Higher Education toplanan verileri referans alınan modele göre çevirirler.
Bu verilerin kaynakları Majesteleri Gelir ve Gümrük (HMRC) Aylık Verileri, Dünya
Bankası Satın Alma Paritesi Verileri ve Dünya Bankasında yer almayan ülkeler için
Uluslararası Para Fonu veya Birleşmiş Milletler’de yer alan verilere göre standart hale
getirilerek kullanılırlar. Önceden bahsedilen indikatörler her üniversite için hesaplanır. Bu
indikatörler;

1. Öğretim (Öğrenme Ortamı)

i) İtibar anketi: 2021 yılında yayınlanan Times Higher Education World

University Ranking için Akademik İtibar Anketi (yılda bir kez) Kasım
2019'dan Şubat 2020'ye kadar gerçekleştirildi. Öğretimde kurumlarının
algılanan prestijini incelendi. Bu ölçü, son iki yılda Elsevier itibar anketinden
alınan toplam oy sayısıdır. Her yıl, dünya çapındaki akademisyen dağılımının
temsilcisi olmak için konuya ve ülkeye göre ağırlıklandırılan, itibar anketine
katılanlardan gelen küresel öğretim oylarının sayısı olarak hesaplanır.
Logaritmik bir fonksiyon kullanılarak yalnızca sıfır olmayan değerler
standartlaştırılır ve hiç oy almayan üniversiteler bu metrik için sıfır olarak
puanlanır.

ii) Akademik Personelin Öğrenci Sayısına Oranı: Akademik personel-öğrenci

Page 114
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

oranı, bir akademik görevde istihdam edilen tam zamanlı personel sayısının
tüm yıllardaki öğrenci sayısına bölünmesi ile üniversite tarafından verilen
diploma, sertifika, üniversite kredisi veya diğer niteliklerin oranının dâhil
edilmesi ile elde edilir. Bu değişken hesaplandıktan sonra normalleştirilir.

iii) Verilen Doktora Derecelerinin, Lisans Derecelerine Oranı: Bu ölçüm verilen

tüm doktora diplomalarının, verilen lisans diplomalarına oranı ile hesaplanır.
Bu değişken hesaplandıktan sonra normalleştirilir.

iv) Verilen Doktora Derecelerinin, Akademik Personel Sayısına Oranı: Bir

kurumun gelecek nesil akademisyenleri yetiştirmeye ne kadar kararlı olduğuna
dair bir fikir vermenin yanı sıra, yüksek oranda lisansüstü araştırma öğrencisi,
mezunlar için çekici ve onları geliştirmede etkili olan en yüksek düzeyde
öğretim sağlanmasının gerektiğini önermektedir. Bu metrik, alan ağırlıklı
doktoraların alan ağırlıklı akademik personel sayısına bölünmesiyle elde edilir.
Bu metrik, bir kurumun benzersiz alan karışımını dikkate alır ve doktora
ödüllerinin hacminin disipline göre değiştiğini yansıtır. Bu değişken
hesaplandıktan sonra normalleştirilir.

v) Personele göre Kurum Bütçesi: Bu gelir ölçüsü, bir kurumun genel durumunu
gösterir ve öğrenciler ile personel için mevcut olan altyapı ve olanaklar
hakkında geniş bir fikir verir. Bu ölçüt, Satın Alma Gücü Paritesine göre
ayarlanmış kurumsal gelirin toplam akademik personel sayısına bölünmesiyle
elde edilir. Bu değişken hesaplandıktan sonra normalleştirilir.

2. Araştırma (Sayı, Gelir ve İtibar)

i) İtibar Anketi

ii) Araştırma Gelirinin Personele Oranı: Bu indikatör, Satın Alma Gücü Paritesine
göre ayarlanmış alan ağırlıklı araştırma gelirinin alandaki toplam akademik
personel sayısına bölünmesiyle elde edilir ve hesaplamadan sonra
normalleştirilir. Bu indikatör tartışmaya açık göstergedir; çünkü ulusal politika
ve ekonomik koşullardan etkilenebilmektedir. Bütçe, dünya çapında
araştırmaların geliştirilmesi için çok önemlidir ve çoğu rekabete tabi
olduğundan ve eş alandan araştırmacıların incelemesine göre
değerlendirildiğinden değerlendirmeyi yapan uzmanlar tarafından geçerli bir
indikatör olduğu kabul edilmektedir. Bu gösterge her kurumun farklı alan
profiline sahip olduğunu hesaba katarak fen konularındaki araştırma
bütçelerinin genellikle sosyal bilimler, sanat ve beşeri bilimlerdeki araştırma
bütçelerinden daha büyük olduğu gerçeğini göz önünde bulundurarak
değerlendirme yapmaktadır.

iii) Araştırma Üretimi: Bu metrik, Elsevier’in Scopus veri tabanı tarafından

bursiyer başına indekslenen akademik dergilerde yayınlanan konu ağırlıklı

Page 115
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

makale sayısının FTE araştırma personeli ve FTE akademik personelinin konu

ağırlıklı toplam sayısının toplamına bölünmesiyle elde edilir. Bu metrik,
hesaplamadan sonra normalleştirilir. Gösterge, kurumun makaleleri kaliteli
hakemli dergilerde yayınlama becerisi hakkında bir fikir verir. 2018 yılı
sıralamasında tanıtılan, bir üniversitede personel bulunmayan konularda
makaleler yayınlanmasıyla sonuçlanan konular arası araştırmalara kredi
vermek için bir yöntem geliştirdik. Makalelerin olduğu ancak personelin
olmadığı konular için, kâğıtları personelin olduğu konulara yeniden
atayacağız. Bunu nüfuslu konulardaki personel sayısına göre orantılı olarak ve
nüfuslu konular için personel başına düşen medyan yayınlara göre yapacağız.
Yeniden atamak istediğimiz kâğıtların oranı için maksimum bir eşiğe sahip
olacağız (toplam bildirilerin % 10'u).

3. Alıntı (Araştırma Etkisi): Araştırma etkisi indikatörü, üniversitelerin yeni bilgi ve

fikirlerin yayılmasındaki rolüne bakar. Araştırmanın etkisini, bir üniversitenin
yayınlanmış çalışmalarının uluslararası çevrede akademisyenler tarafından ortalama
olarak kaç kez alıntı yapıldığını alarak değerlendirme yapılır. Veriler, Elsevier’in
Scopus veritabanı tarafından indekslenen 24.000’den fazla akademik dergiyi ve 2015
ile 2019 arasındaki tüm indekslenmiş yayınları içerir. 2015 ile 2020 arasındaki altı
yılda bu yayınlardan yapılan alıntılar da toplanır. Veriler, Elsevier tarafından farklı
konu alanları arasındaki atıf hacmindeki farklılıkları yansıtacak şekilde
normalleştirilir. Bu, geleneksel olarak yüksek atıf sayılarına sahip konularda yüksek
düzeyde araştırma faaliyeti olan kurumların haksız bir avantaj elde etmediği
anlamına gelir. Ülkeye göre ayarlanmış ve ülkeye göre düzenlenmemiş atıf
puanlarının eşit ölçüleri harmanlanarak standart hale getirilir.

4. Uluslararası Görünüm (Personel, Öğrenci, Araştırma)

i) Uluslararası Öğrenci Oranı: Bu indikatör, kampüsteki uluslararası öğrencilerin

oranını değerlendirir. Uluslararası öğrenciler, uyruğu kurumun bulunduğu
ülkeden farklı olan öğrencilerdir. İndikatör, tam zamanlı uluslararası öğrenci
sayısının, tam zamanlı tüm öğrenci sayısına bölünmesiyle hesaplanır. Bu
değişken hesaplandıktan sonra normalleştirilir.

ii) Uluslararası Personel Oranı: Bu indikatör, kampüsteki uluslararası akademik

personelin oranını yansıtır. Uluslararası personel, uyruğu kurumun bulunduğu
ülkeden farklı olan kişilerdir. İndikatör, tam zamanlı uluslararası akademik
personelin sayısının tam zamanlı tüm akademik personel sayısına
bölünmesiyle hesaplanır. Bu değişken hesaplandıktan sonra normalleştirilir.

iii) Uluslararası İşbirliği: Üniversitenin en az bir yayınında uluslararası bir ortak

yazarı olması beklenir. Metrik, en az bir uluslararası ortak yazara sahip toplam
yayın sayısının toplam yayın sayısına bölünmesiyle elde edilir.

Page 116
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

5. Endüstri Geliri (Bilgi Aktarımı): Bir kurumun yenilikler, buluşlar ve danışmanlık

ile sektöre yardımcı olma yeteneği, çağdaş küresel akademinin temel misyonlarından
biri haline gelmiştir. Bu kategori, işletmelerin araştırma için ne ölçüde ödeme
yapmaya istekli olduğunu ve bir kurumun ticari pazarda finansman çekme
kabiliyetinin kurumsal kalitenin göstergelerinden biri olduğu düşünülür. Gösterge,
bir kurumun endüstriden ne kadar araştırma geliri kazandığına, istihdam ettiği tam
zamanlı akademik personelinin toplam sayısına bölünerek bir bilgi aktarımı
faaliyetini olduğu anlamaya çalışılır. Bu değişken hesaplandıktan sonra
normalleştirilir.

Tablo 6: Times Higher Education World Ranking Universities Değerlendirme

İndikatörlerinin Genel ve Alan Tabanlı Oranları

Sanat
İşletme
Tam ve Sosyal Sağlık Sosyal Fiziksel Bilgisayar
İndikatörler ve Mühendislik Psikoloji Hukuk Eğitim
Sonuç Beşeri Bilimler Bilimleri Bilimler Bilimler Bilimleri
Ekonomi
Bilimler
Alıntı 30 15 25 25 35 35 35 27,5 27,5 35 25 27,5
Endüstriel
2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 5 5 2,5 2,5 2,5
Kazanç/Personel
Öğretim
15 25,3 21,1 21,1 17,9 17,9 17,9 19,5 19,5 17,9 21 20
Anketleri
Öğrenci/Personel
4,5 3,8 3,3 3,3 2,8 2,8 2,8 3 3 2,8 4,5 4,5
Oranı
PhD/Lisans
2,25 1,8 1,6 0 1,4 1,4 1,4 1,5 1,5 1,4 4,9 0
Oranı
PhD/Personel
6 4,6 4,8 4,9 4 4 4 4,5 4,5 4 4,9 6
Oranı
Kazanç/Personel
2,25 1,9 1,6 1,6 4,4 1,4 1,4 1,5 1,5 1,4 2,3 2,2
Oranı
Araştırma
18 30 22,8 22,8 19,3 19,3 19,3 21 21 19,3 21 20
Anketi
Araştırma
Bütcesi/Personel 6 3,8 4,9 4,9 4,1 4,1 4,1 4,5 4,5 4,1 4,9 4,9
Oranı
Yayın/Personel
6 3,8 4,9 4,9 4,1 4,1 4,1 4,5 4,5 4,1 4,9 4,9
Oranı
Uluslarası
2,5 2,5 2,5 3 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 2,5
Öğrenci
Uluslarası
2,5 2,5 2,5 3 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 2,5
Personel
Uluslarası İş
2,5 2,5 2,5 3 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3 2,5
birliği
Toplam % 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

Kaynak: [Link]
Tablo 7: Times Higher Education World Ranking Universities Sıralamasındaki Top 50
Üniversite
Industry International
Rank University Country Overall Teaching Research Citations
Income Outlook

1 University of Oxford United Kingdom 95.6 91.3 99.6 98.0 68.7 96.4
2 Stanford University United States 94.9 92.2 96.7 99.9 90.1 79.5
3 Harvard University United States 94.8 94.4 98.8 99.4 46.8 77.7

California Institute of 94.5 92.5 96.9 97.0 92.7 83.6

4 Technology United States

Massachusetts Institute of 94.4 90.7 94.4 99.7 90.4 90.0

5 Technology United States

Page 117
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

6 University of Cambridge United Kingdom 94.0 90.3 99.2 95.6 52.1 95.7

University of California, 92.2 85.8 97.2 99.1 84.3 72.3

7 Berkeley United States
8 Yale University United States 91.6 91.9 93.8 97.9 56.1 68.4
9 Princeton University United States 91.5 88.8 92.5 98.9 58.0 80.2

90.3 88.9 90.5 98.6 54.9 74.0

10 The University of Chicago United States
11 Imperial College London United Kingdom 89.4 82.3 88.2 97.2 69.6 97.4
12 John Hopkins University United States 89.2 81.6 91.8 97.7 93.4 73.9

88.9 85.4 89.9 98.1 77.9 66.3

13 University of Pennsylvania United States
14 ETH Zurich Switzerland 87.9 80.4 92.3 90.5 62.8 98.0

University of California, Los 87.1 82.5 90.2 96.5 57.6 65.3

15 Angeles United States
16 UCL United Kingdom 86.9 76.6 89.4 96.2 42.1 96.5
17 Columbia University United States 86.8 85.1 82.9 97.7 45.0 79.8
18 University of Toronto Canada 86.0 75.4 90.9 94.5 50.0 87.2
19 Cornell University United States 85.3 78.8 86.7 97.2 36.3 73.7
20 Duke University United States 84.8 80.7 80.4 96.9 99.7 65.5
21 Tsinghua University China 84.8 87.7 94.9 78.8 100.0 51.1

University of Michigan-Ann 84.0 79.0 86.9 95.4 47.2 59.6

22 Arbor United States
23 Peking University China 83.9 89.6 91.3 75.4 96.3 61.2
24 Northwestern University United States 83.6 74.9 83.6 98.2 69.9 64.5

National University of 83.5 75.9 90.8 81.5 77.8 94.8

25 Singapore Singapore
26 New York University United States 81.9 76.1 80.6 96.0 37.3 69.6

London School of 81.4 68.5 82.5 94.3 34.1 92.8

Economics and Political
27 Science United Kingdom

81.0 65.1 81.3 98.9 53.3 80.5

28 Carnegie Mellon University United States

80.4 69.8 80.5 98.7 45.6 60.9

29 University of Washington United States
30 University of Edinburgh United Kingdom 79.4 67.2 74.7 96.0 38.7 94.6
31 University of Melbourne Australia 78.9 67.1 76.3 90.1 74.2 93.9
32 LMU Munich Germany 78.2 68.7 78.7 87.9 100.0 68.1

University of California, San 77.7 60.3 80.4 94.3 95.6 64.4

33 Diego United States

University of British 76.4 62.1 75.1 90.0 44.7 94.7

34 Columbia Canada
35 King's College London United Kingdom 76.1 57.3 72.4 96.6 43.6 95.4
36 Karolinska Institute Sweden 76.0 57.6 72.2 95.8 71.4 87.3
37 The University of Tokyo Japan 76.0 87.9 90.7 57.7 82.6 40.1

Page 118
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Georgia Institute of 75.8 59.5 76.8 91.1 65.8 78.9

38 Technology United States
39 University of Hong Kong Hong Kong 75.2 67.5 73.3 80.3 57.4 99.0
40 McGill University Canada 75.1 64.2 73.4 86.4 43.7 91.3

Technical University of 74.8 63.8 73.6 85.0 100.0 74.4

41 Munich Germany
42 Heidelberg University Germany 74.3 67.5 61.7 96.6 56.9 68.4

Ecole Polytechnique 74.1 63.9 66.7 85.8 73.3 98.5

43 Federale de Lausanne Switzerland

University of Texas at 74.0 67.9 74.8 90.5 46.2 39.4

44 Austin United States
45 KU Leuven Belgium 73.7 58.7 74.4 86.1 97.2 72.7

Paris Sciences et Lettres- 73.6 71.2 73.0 75.9 61.7 80.6

PSL Research University
46 Paris France

Nanyang Techological 72.7 57.1 71.9 83.0 83.2 94.0

47 University, Singapore Singapore

University of Illinois at 72.3 62.5 79.1 81.3 49.5 55.1

48 Urbana-Champaign United States

University of Wisconsin- 71.4 68.2 71.4 82.5 45.0 48.4

49 Madison United States

Washington University in St 71.1 61.2 58.7 99.0 40.4 59.1

50 Louis United States

Kaynak: [Link]

Şekil 2: Times Higher Education World Ranking Universities Sıralamasındaki Top 50

Üniversite Ülke Dağılımı

Page 119
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SONUÇ

Ranking listelerinin varlığı Dünya üzerindeki tüm üniversitelerin ortak değerlerde

birleşmesine neden oldu. Yüksek Öğretim Kurumları eğer gelişen dünyada ön sıralarda
yer almak istiyorlarsa internet üzerindeki varlıklarından, çeşitli disiplinlerde yapılan
yayınlara, yapılan araştırma ve geliştirme çalışmalarına, öğrenci ve çalışan memnuniyeti
gibi birçok indikatöre dikkat etmesi gerektiğini gördü. Bu Ranking Sistemleri arasında en
üst sıralarda yer alan Webometrics ve Times Higher Education Ranking yaklaşımları
arasında ise benzerlikler ve farklılıklar bulunmaktadır. Üç temel sınıflandırmada
belirtelim.

Kapsam, Webometrics Ranking 200’den fazla ülkede 31 bin Yüksek Öğretim Kurumunu
değerlendirmektedir. Times Higher Education Ranking 90’dan fazla ülkede 1526
Üniversite değerlendirmesi yapmaktadır. Webometrics Ranking sıralamasında ülke
gruplandırması dışında herhangi bir sınırlama olmadığından araştırma üniversiteleri,
meslek yüksekokulları ve din okulları aynı liste de yer almaktadır. Times Higher
Education Ranking üniversiteler tarafından yetkilendirilmiş personelin değerlendirme için
iletişime geçmesini ve istenilen verilerin sağlanmasını öncelik vermektedir. Sıralamadaki
tüm üniversitelerin kendileri başvuru yapmıştır. Amaç, iki ranking yaklaşımı da temelde
aynı hedeflere sahiptir örneğin erişebilirlik, endüstriyel katkı, atıf yapılabilir araştırma
mükemmelliği gibi. Değerlendirme indikatörleri, her iki ranking yaklaşımı da farklı
oranlarda bibliometric yaklaşımı kabullenmiştir. Fakat Times Higher Education Ranking
yaklaşımı özellikle anketlere ter verirken, Webometrics Ranking yaklaşımı kesinlikle
anketleri kesinlikle kullanmamaktadır; çünkü yoruma açık ve güvenilir olmadığı
düşünülmektedir. Her iki ranking yaklaşımı kendi alanlarında güvenilir veriler sunmakta
ve yaklaşımlarını her geçen gün geliştirmektedirler.

KAYNAKÇA

Aguillo, I. F., Granadino, B., Ortega, J. L. & Prieto, J. A. (2005). What the Internet says about
Science. The Scientist. 19(14):10.

Aguillo, I. F., Granadino, B., Ortega, J. L. & Prieto, J. A. (2006). Scientific research activity
and communication measured with cybermetric indicators. Journal of the American Society
for the Information Science and Technology. 57(10). pp. 1296 - 1302.

Aquillo, I. F., Ortega, J. L. & Fernandez M. (2008). Webometric Ranking of World

Universities: Introduction, methodology and future developments. Higher Education in
Europe. Vol. 343, No: 2/3.

Cothey, V. (2004). Web crawling reliability. Journal of the American Society for Information
Sciences and Technology. 55, (14), pp: 1228-1238.

Page 120
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kretschmer, H. & Aguillo, I. F. (2004). Visibility of collaboration on the Web. Scientometrics.

61(3) pp. 405-426.

Kretschmer, H. & Aguillo, I. F. (2005). New indicators for gender studies in Web
networks. Information Processing & Management. 41 (6) pp. 1481-1494.
Ingwersen, P. (1998). The Calculation of Web Impact Factors. Journal of Documentation. 54
(2), pp: 236-243.

Moed, H. F. (2006). Bibliomertic Rankings of World Universities. Centre for science and
technology studies (CWTS). Leiden University, The Netherlands. CWTS Report 2006-01, 40.

Ortega, J. L., Aguillo, I. F., Prieto, J. A. (2006). Longitudinal study of contents and elements in
the scientific Web environment. Journal of Information Science. 32(4) pp. 344-351.

Pérez-Esparrells, C. & Orduna-Malea, E. (2018). Do the technical universities exhibit distinct

behaviour in global university rankings? A Times Higher Education (THE) case study.
Journal of Engineering and Technology Management. 48. 97-108.
10.1016/[Link].2018.04.007.

Thelwall, M. (2004). Link Analysis: An Information Science Approach. Elsevier Academic.

Wouters, P., Reddy, C. & Aguillo, I. F. (2006). On the visibility of information on the Web:
an exploratory experimental approach. Research Evaluation. 15(2) pp. 107-115.

URL1. www. [Link] Accessed 19.03.2021.

URL2. www. [Link] Accessed 19.03.2021.

Page 121
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İNTERNET MÜHİTİNDƏ YARANAN XALQ DEYİMLƏRİNİN TƏSNİFATI

CLASSIFICATION OF FOLK SAYINGS IN THE INTERNET ENVIRONMENT

Günay Həsənova Mətləb qızı

AMEA Folklor İnstitutu, doktorant
(Bakı ş., İçərişəhər, 8-ci Kiçik qala, 31)
Orcid: 0000-0002-3517-5754

XÜLASƏ
Ənənəvi folklorda xalq deyimlərinin və atalar sözlərinin təsnifatı ilə bağlı şifahi xalq
ədəbiyyatının dahi alimləri araşdırmalar aparmış, bu janrlar müəyyən təsnifat üzrə
qruplaşdırılmışdır. İnternet mühitində yaranan xalq deyimləri ilə bağlı araşdırılma kifayət qədər
dərin olmadığı üçün bu janrın virtual folklor üzərində təsnifatına isə toxunulmamışdır.
Məqalədə internet mühitində yaranan, yayılan xalq deyimlərinin təsnifatı ilə bağlı məsələlərə
aydınlıq gətirilmişdir. Təsnifatla bağlı xüsusilə klassik folklorda qruplaşdırılmış mövzu və
məzmun hissəsi müqayisəli formada təqdim edilmişdir.
Şifahi xalq ədəbiyyatının görkəmli alimlərinin fikirləri əsasında hazırda internet vasitəsilə
yaranan nümunələrin mövzu baxımından qruplaşdırılması və bu nümunələrin ənənəvi qəlibdəki
formasına uyğunluğu və klassik təsnifatda necə özünə yer tapması barədə təhlillər aparılmışdır.
Məqalənin elmi yeniliyi internet mühitində yaranan xalq deyimləri ilə bağlı hissənin tədqiqata
cəlb edilmədiyini nəzərə alaraq, yeni təsnifat üzərindən bəzi araşdırmadan kənarda qalan meyar
və prinsiplərin üzə çıxarılmasına geniş imkanlar açır.
Açar sözlər: xalq deyimləri, internet folkloru, internet mühiti, xalq deyimlərinin təsnifatı.

SUMMARY
Genius scholars of oral folk literature have conducted research on the classification of folk
sayings and proverbs in traditional folklore, and these genres are grouped according to a certain
classification. The classification of this genre on virtual folklore has not been touched upon, as
the study of folk sayings on the Internet is not deep enough. The article clarifies the issues
related to the classification of folk sayings that arise and spread in the Internet environment.
Regarding classification, especially in classical folklore, the grouped subject and content are
presented in a comparative form.
Based on the opinions of prominent scholars of oral folk literature, an analysis was made of the
grouping of samples created by the Internet in terms of topics and their conformity to the
traditional form and how they find their place in the classical classification. The scientific
novelty of the article opens up a wide range of opportunities to reveal some of the criteria and
principles that are beyond the scope of the new classification, given that the section on folk
sayings on the Internet is not involved in the study.
Keywords: folk sayings, internet folklore, internet environment, classification of folk sayings.

Page 122
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

GİRİŞ
Əsrlərin sınağından çıxıb bu günə qədər süzülüb gələn xalq deyimlərinin adı şifahi xalq
ədəbiyyatının ən qədim janrları sırasında olan atalar sözləri ilə birgə çəkilir. Xalq deyimləri,
məsəlləri və atalar sözləri ilə bağlı klassik irsimizin Paşa Əfəndiyev, Azad Nəbiyev kimi
görkəmli alimlərinin kifayət qədər araşdırmalarında bu janrlar haqqında ətraflı məlumata rast
gəlmək mümkündür. Qeyd etməliyik ki, klassik folklordan fərqli olaraq bu gün internet
folklorunun araşdırılması ilə bağlı tədqiqatlar azlıq təşkil edir və xüsusilə internet mühitində
yaranan xalq deyimləri, atalar sözləri ilə bağlı nümunələrin toplanması və ya bununla bağlı elmi
işin aparılması zəifdir. İnternet mühitində xalq deyimlərinin təsnifatı ilə bağlı fikirlərimizi
mütləq şəkildə klassik irs, şifahi xalq ədəbiyyatında aparılmış bölgü və ona aid verilmiş konkret
nümunələri müqayisəli şəkildə təqdim etmək qarşıya məqsəd kimi qoyulmuşdur.
Deyimlərin təsnifatı ilə bağlı ənənəvi folklorun araşdırılması zamanı bəlli olur ki, Azərbaycan
folklorşünaslığında atalar sözü və deyim, məsəllərin təsnifatı ilə bağlı araşdırma işləri bir çox
alimlər tərəfindən aparılmışdır. Bu təsnifatları bir-biri ilə müqayisə etdikdə elə də ciddi bir fərqi
müşahidə etmək olmur. Professor Azad Nəbiyev (2009) müəllifi olduğu “Azərbaycan xalq
ədəbiyyatı” adlı dərsliyində atalar sözü və məsəlləri 4 qrupa bölür: əmək haqqında, vətən,
dostluq və sədaqət haqqında, əxlaq, tərbiyə, məhəbbət və gözəllik haqqında, zülm, ədalət və
qadın hüquqsuzluğu haqqında. Göründüyü kimi, bu bölgüdə atalar sözü və məsəllərin 10 növü
öz əksini tapmışdır. O, əxlaq və tərbiyəyə aid atalar sözü və məsəlləri də daxili qruplaşdırma
apararaq belə bölür: düzlük, sədaqət, doğruçuluq, yüksək əxlaqi keyfiyyətlər aşılayan atalar
sözü və məsəllər, əməyə, vətənə məhəbbət oyadan atalar sözü və məsəllər, böyüyə hörmət,
vətənə etibarlılıq, sənətə, peşəyə yiyələnmək, saf məhəbbət və s. ilə bağlı yaranan atalar sözü
və məsəllər (26). İnternet mühitində yer alan xalq deyimlərinə nəzər yetirdikdə aydın olur ki,
professor A.Nəbiyevin şifahi irsin nümunələri əsasında təsnifat etdiyi bölgünü müəyyən
mənada internet folklorunda təzahür edən nümunələrə də aid etmək olar. Belə ki, internet
folklorunda olan nümunələr əsasında yeni təsnifat aparılsa təbii ki, buraya yeni bölgülər də
əlavə etmək mümkündür. Lakin bir məqamı vurğulamaq lazımdır ki, internet mühitində
yaranan nümunələr məzmunca müəyyən dəyişikliyə uğramışdır.
Professor Paşa Əfəndiyevin “Şifahi xalq dədəbiyyatı” adlı dərsliyində atalar sözü və məsəllər
adlı yarımbaşlıqlı hissədə bu janrın ideya və məzmun xüsusiyyətləri, məsəllərin mənşəyi, bədii
xüsusiyyətləri və hətta yazılı ədəbiyyata transformasiya edilməsi ilə bağlı fikirləri toplanmışdır.
Professor müəllifi olduğu dərslikdə məsəllərin təsnifatı ilə məqamlara toxunmuş və bu janrın
nümunələrini mövzular üzrə qruplaşdırmışdır. Belə ki, dostluq, qardaşlıq, ailə məişət
məsələləri, gündəlik həyat tərzi, qədim dini etiqad və inamlar, igidlik, cəsurluq və s bu kimi
müsbət əxlaqi keyfiyyətlər zəminində təsnif etdiyi məsəllərin hər birinə aid nümunələr də
təqdim etmişdir (Əfəndiyev, 1992, 3).
Deyimlərin əksəriyyəti insanla bağlı olur, buna baxmayaraq, əşya, təbiət və digər hadisələrlə
bağlı yaranan deyimlər də yox deyil. Deyimləri daşıdığı funksiyalara görə aşağıdakı kimi təsnif
etmək mümkündür:
1. Təsvir əlaməti daşıyan deyimlər

Page 123
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

2. Rişxənd, kinayə, ironiya əlaməti daşıyan deyimlər

3. Birbaşa mesaj verən deyimlər
4. Gülüş, yumor mahiyyətli deyimlər
Yayılma arealına görə deyimləri üç qrupa bölmək olar:
1. Bütün bölgələr üçün xarakterik deyimlər:
2. Bir neçə bölgə üçün xarakterik deyimlər
3. Bir bölgəyə xas deyimlər ([Link]
İnternet folklorunda klassik folklordan fərqli olaraq, deyimlərin demək olar ki əksəriyyəti
rişxənd, kinayə əlamətlidir. İstənilən mövzu ilə əlaqədar deyimlərə nəzər yetirdikdə görürük
ki, onların hər birində fikir, mövzu kinayə ilə çatdırılır. Yayılma arealına görə təsnif edilən
bölgü ilə bağlı bildirmək istərdik ki, internet folklorunda bəzi deyimlər müəyyən bir bölgənin
dili ilə verilə bilir. Yəni biz bu deyimlərdə hər hansı bölgəyə aid ləhcə, şivə hiss edirik. Burada
məqsəd isə həmin deyimlərdəki fikrin təsir gücünü artırmaqla onların istifadəçilər tərəfindən
daha da doğma qəbul edilməsinə şərait yaratmaqdır. Hətta qeyd etmək zəruridir ki, internet
folkloru ilə bağlı dərin araşdırmalar aparan tədqiqatçı [Link] internet folklorunun
məzmunu ilə bağlı fikirlərini qruplaşdırdığı 4 başlıqdan biri məhz öz jarqonundan istifadə
etməklə internetin vasitəçi olması vəziyyətindən bəhs edir. İnternet mühitində öz jarqon və
ləhcəsindən istifadə etməklə yaradılan folklor mahiyyətli deyimlər vardır və bu deyimlər
müəyyən bir kütlə üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin internet folklorunda olan xalq deyimlərinin
yayılma arealına görə təsnifat edilməsinə zərurət yoxdur. Deyimlərin daşıdığı funksiya ilə bağlı
təsnifatını semantika ilə bağlı bölgünün əsasında daha aydın izah etmək mümkündür. Belə ki,
funksiya etibarilə deyimlərin təsvir, kinayə, gülüş, yumor və ya birbaşa mesaj verən deyimlər
kimi bölünməsi əslində mövzunun mahiyyəti ilə bağlıdır. İnternet folklorunun əsas
mahiyyətində deyimlərin təsirliliyinin gücünün çox olması və fikrin çatdırılmasında müəyyən
bir mesaj vardır.
Gənc alim Hikmət Quliyevin (2016) müəllifi olduğu “Folklor və internet: sosial mədəni
proseslərin virtual mühitə transformasiyası problemləri” adlı kitabında “Azərbaycandilli virtual
məkanda folklor prosesləri və “Albert Eynşteyn” obrazı” adlı yarımbaşlıqda internet
folklorunda yaranan nümunələrdə adı çəkilən məşhur obrazın dili ilə Qarabağ bölgəsinə aid
xarakterik bir andın yer alması ilə bildirir ki, “bölgə xarakterli belə bir and nümunəsinin lokal
çərçivədən çıxması internetin yaratdığı yeni situasiya - ənənəvi folklorun virtual folklora
transmissiyası ilə bağlıdır” (340). Ənənəvi folklorun yaranma, yayılma və aktual olma
çərçivəsindən (bir ailə, müəyyən peşə qrupu, bir millət) və xarakterindən (dominant monoetnik
və dominat monokultural) fərqli olaraq, virtual folklor nümunələri internetin yaratdığı geniş
imkanlar hesabına qlobal semantikalı (müxtəlif millətlərə, müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus)
təzahürlərin meydana çıxmasını təmin edir (Quliyev 2016, 307).
Behruz Həqqinin (1998) Almaniyanın Köln şəhərində 1997-ci ildə ilk, 1998-ci ildə ikinci dəfə
nəşr etdirdiyi “Ata sözlərinin kökləri və şifahi xalq ədəbiyyatından örnəklər” adlı kitabının
mühüm bir qismi zərbi-məsəllərin (deyimlərin) və atalar sözlərinin tanıtdırılmasına, təbliğinə
və tədqiqinə həsr olunmuşdur. “Ata sözlərinin kökləri” fəslində müəllif tarixən müxtəlif əfsanə,

Page 124
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

nağıl, rəvayət, lətifə və s. ilə əlaqədar yaranan təxminən yüz otuza qədər deyimin nəşət etdiyi,
doğulduğu mətnləri verməklə bərabər, həmin ifadələrin müasir dövrümüzdəki işlənmə
məqamlarını aydınlaşdırmış, onların hər birinin informatoru haqqında da lazımi bilgiləri
göstərmişdir (13)
Atalar sözü və məsəllərin işləmə mexanizmi, məzmundakı məntiqilik onun hamı tərəfindən
başa düşülməsində, daha çox təkrar olunmasında və qəbul edilməsində, yaddaşlardan keçərək
toplum üçün işlək formaya çevrilməsində təsdiqini tapır. Belə bir müdrik kəlam var: söz dildən
doymur, dil sözdən. Bu ifadə atalar sözü və məsəllərin formulunu ifadə edir. Məsəllərin
yaranma prosesində üç şərt tələb oluna bilər: fikirin qəti şəkildə birbaşa ifadəsi, fikrin dolayı
ifadəsi və məzmunun yarımçıq ifadəsi. Birinci şərt (fikirin qəti şəkildə birbaşa ifadəsi)
məsəllərin şəklini dəyişməz edir; ikinci şərt (fikrin dolayı ifadəsi) məsəlləri hissi-emosional
səviyyədə formalaşdırır, birinci və ikinci şərt məzmunlu məsəllər atalar sözünə çevrilə bilmir;
üçüncü şərt (məzmunun yarımçıq ifadəsi) isə məsəllərin atalar sözü kimi formalaşmaq imkanını
nəzərdə tutur. (Əliyev 2014, 108).
İnternet mühitində yaranan xalq deyimlərinin mövzu dairəsi çox genişdir. Belə ki, hazırda
internet mühitində istənilən hadisə ilə bağlı münasibət bildirilir, hətta bu məsələlər istər siyasi,
istər iqtisadi, istər mədəni, istərsə də sosial həyatda baş verən hadisələrlə bağlı ola bilər. İlkin
əks əlaqə şəklində bildirilən münasibət ənənəvi qəlib üzərində formalaşır. Klassik irsimizdə
olan xalq deyimlərinin məzmun və forma baxımından dəyişdirilib çağdaş folklorun prinsipləri
çərçivəsində yenidən yaradılması ilə təbii ki, internet folklorunun gündəmdə olması, xalq
deyimlərinin bir janr kimi aktivləşməsi və mövzuların daha da rəngarəngləşməsinə təsir
göstərir.
İnternet mühitində xalq deyimlərini məzmun və ideyaya görə təsnifatlaşdırarkən onları
semantikası baxımından təhlil etmək düzgün olar. Belə ki, daşıdığı semantik məna yükünə görə
internet mühitində yer alan deyimləri aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:
1. Mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər haqqında
2. Gender məsələləri haqqında/ana deyimləri
3. İqtisadi məsələlər
4. Siyasi məsələlər
5. İnformasiya kommunikasiya texnologiyaları haqqında
6. Covid-19 bağlı nümunələr.
İnternet folklorunda yaranan deyimlər, folklor nümunələri əxlaq kodeksi olaraq kollektiv
yaddaşa əsaslandığından burada əxz olunan fikir və məna da əxlaqi-mənəvi mahiyyətli
olmalıdır və hər bir folklor nümunəsi müsbət ruhda tərbiyələndirilməli, təcəssüm və tərənnüm
olunma vasitəsindən asılı olmayaraq xalqın mənəviyyatını təşkil edən amillərdən biri olmalıdır.
Folklorun məqsədi insanları doğru yolda irəliləməyə vadar etməli, insanın şəxsiyyət kimi
formalaşmasına kömək etməlidir. Mənəvi əxlaqi keyfiyyətlərin içərisində müsbət ruhlu hər bir
keyfiyyətə aid fikirlərin deyimlərin ümumi məzmununda əxz olunması və həmçinin mənfi ruhlu
keyfiyyətlərin tənqid edilməsi və ya ironiya ilə məsələyə münasibət bildirilməsi bu janrın etika
və etik qaydalarla sıx bağlılığını təsdiq edir. Mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər adlı başlıqla təsnif

Page 125
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

edilən bu bölgüdə daha çox əməksevərlik, zəhmetkeşlik, dostluq, yoldaşlıq, yaxşılıq, birlik,
bərabərlik, gözəllik, səbrlilik, ədalətli olmaq və s bu kimi müsbət ruhlu keyfiyyətlərin təbliğ və
tərənnümü ilə zəngin olan deyimlər üstünlük təşkil edir və bu deyimləri klassik folklorda
mövcud ekvivalenti ilə birlikdə aşağıda təqdim edilir:
“Dost dosta zəng gərək zəng, etməsə sms gərək” – “Dost dosta tən gərək, tən olmasa gen gərək”
(Atalar sözləri 2004: 93), “Dostunu mənə göstər, mən sənə deyim dostun kimdir”– “Dostunu
mənə de, deyim sən kimsən” (Bir adamla dost olmaq istəyirsənsə, onun dostuna bax) (Atalar
sözləri 2004: 94), “Yaxşı dost ad günündə tanınar”– “Yaxşı dost dar gündə tanınar” (Atalar
sözləri 2004: 94), “Dost dediyin qara gündə tanınar” - “Yaxşı dost dar gündə tanınar” (Atalar
sözləri 2004: 94), “Dost ad günündə tanınar. Söndürün işıqları dostlarımı sayacam” - “Yaxşı
dost dar gündə tanınar” (Atalar sözləri 2004: 94), “Qılınc yarası sağalar, amma mən səni dost
kimi görürəm yarası sağalmaz” - “Qılınc yarası sağalar, söz yarası sağalmaz” (Atalar sözləri
2013: 76), “Tələsən tıxaca düşər” – “Tələsən təndirə düşər” (Atalar sözü 2004: 221),
“Yalançının evi yandı, Nəsimi rayon Yanğınsöndürmə idarəsi inanmadı”– “Yalançının
evi od tutdu yandı, heç kim ona inanmadı” (Atalar sözü 2004: 236), “İgid odur atdan düşə
atlana, igid odur kreditə yox, nəğd ala” - “İgid odur atdan düşə atlana, igid odur hər yaraya
qatlana” (Atalar sözü 2004: 133), İgid ölər bankda pulu qalar” ([Link]
sozu/page,1,2,[Link]) – “İgid ölər, adı qalar” və ya “İgid ölər, adı
qalar, müxənnətin nəyi qalar” (Atalar sözü 2004: 184).
Xalq acılarını, kədərini, cəmiyyətdəki zorbalığı, haqsızlıqları, günlük həyatındakı keçimsizliyi,
ailə-məişət dartışmalarını qısa və mənalı şəkildə şifahi ədəbiyyatımızın bu janrına sığdırmışdır.
Xəsislik, yaltaqlıq, gerilik və cəhalətin tənqidi, varlı, yoxsul, qonşu, əqrəba münasibətləri, ər-
arvad, gəlin-qaynana, ata-oğul münaqişələri satirik ata sözlərimiz, ifadə və deyimlərimizin əsas
mövzusudur (Haver 1980, 3).
Gender bərabərliyi həm qadın, həm də kişilərin cəmiyyətdə bərabər sosial vəziyyəti kimi
anlaşılır. İnternet folkloru göstərir ki, belə bir sosial vəziyyət natamamdır. Folklor mahiyyətli
nümunələrin kollektivçilik prinsipi üzərində yarandığını təsdiq etsək, onda doğurdan da
cəmiyyətdə hələ də qadın və kişilərin tam bərabarhüquqlu olması müzakirə obyektinə çevrilə
bilməz. Gender bərabərliyi olan cəmiyyət o cəmiyyətdir ki, sözün əsl mənasında orada qadın
və kişilərin bərabər hüquqlu olması təkcə sənəd üzərində deyil, həm də real həyatda da elədir.
Sosiallıq baxımından hazırda qadınların idarəetmə sahəsindəki yetərliliyi kifayət deyil, hətta
araşdırmalar sayəsində məlum olur ki, hələ də ailə prizmasında, onun üzvləri tərəfindən qadının
işləməsinə, sosial varlıq kimi görülməsinə maneələr yaradılır. Gender məsələləri adı altında
qruplaşdırılan bu bölgü ilə bağlı internet üzərindən aparılan araşdırmalara əsasən deyimlər
arasında qadına münasibət bir neçə baxış altında formalaşmışdır. Belə ki, qadına obyektiv
yanaşma, onun dəyərsizləşdirilməsi, ailə qurmaq rolu və ona ailənin bir komponenti kimi (ana,
ərin arvadı, evdar qadın, gəlin və uşaqların anası) baxılaraq, internet folklorunda deyimlər bu
bölgülər üzrə analiz edilmişdir. Gender ilə bağlı mövcud deyimləri klassik folklorda mövcud
ekvivalenti ilə birlikdə aşağıda təqdim edirik:

Page 126
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Qız ağacı-palma ağacı hər gələn bir daş atar. Qızın başı-gözü partlayar” – “Qoz ağacı, qız
ağacı, sındırarsan, yox əlacı” (Atalar sözləri 2013, 300), “Aslanın erkəyi dişisi olmaz. Aslanlar
mavidirlər” - “Aslanın erkəyi-dişisi olmaz” (Atalar sözləri 2013, 95), “Qadın yıxan evi heç
bələdiyyə də yıxmaz” – “Arvad var ev yığar, arvad var ev yıxar”, “Arvad tikən evi fələk də yıxa
bilməz” (Atalar sözləri 2013, 46), “Qızı özbaşına buraxsan ya ərə gedər, ya da bara” - “Qızı
özbaşına qoysan, ya hoqqabaza gedər, ya da aşığa” (Atalar sözləri 2013, 288), “Qız evi restoran
danışır, oğlan evinin xəbəri yox” - “Qız evində toydu, oğlan evinin xəbəri yox” (Atalar sözləri
2013, 286), “Qonşu yaxşı olsa keçəl qız evdə qarıyar” - “Qonşu qonşu olsa, keçini camış
qiymətinə satarsan” (Atalar sözləri 2013, 296),
Bu günə kimi toplanmayıb və araşdırılmadan kənarda qalan analar sözlərinə biz internet
mühitində, sosial şəbəkələrdə, forum və bloqlarda rast gəlirik. Bu sözlər birbaşa ana
tərəfindən övlada xitab şəklində yaranmışdır. Onların özünəməxsusluğu da birbaşa
övlada aid edilməsi ilə bağlıdır. Analar sözləri adı altında təqdim edilən nümunələrin
hamısı hər birimiz üçün çox doğma ifadələrdir. Çünki bu ifadələri demək olar ki hər gün
eşidirik. Anaların dilindən təqdim edilən deyimlərin mövzu baxımından analizi göstərir ki,
onların hamısı övlada xitab edildiyindən, mövzu cəhətdən də övladların sağlamlığı, tərbiyəsi,
gündəlik həyat tərzi, gələcəyi, qidalanması, qız övladlarının milli-mentalitet yönümlü
böyüdülməsi, mental dəyərlərin, mənəvi-əxlaqi, müsbət keyfiyyətlərin aşılanması və bu fonda
birbaşa onlara aid olan məsələlərdir. Ana deyimlərinə aid nümunələr:
“Söndür də tay o kompüteri”, “Az otur kompüterin qabağında”, “Yemək yemisən?”,
“Betonun üstündə oturma”, “Tikəni saxlama, bunu da ye”, “Qaçma, tərləyərsən”,
“Çayxanaya niyə gedirsən? Evdə çay yoxdur?”, “Ehtiyatlı ol”, “Evlən, mən də narahat
qalmayım səndən”, “Evə çörək al”, “Ayağına corab geyin”, “Qalın geyin”, “Ölsəm canınız
qurtarardı, sevinərdiniz yəqin”, “Səhərdən işləyirəm, yemək bişirmişəm, evi
yığışdırmışam, ölürəm”, “Siz yeyin, yatın”, “A bala get dərsini oxu, vallah özümə görə
demirəm, sənə görə deyirəm, işləyib qazananda mən yadına düşməyəcəm heç”, “Başı var
amma oxumur”, “Sənə gələn bədbəxt olacaq”, “Atan gəlsin deyəcəm”, “Bu gün-sabah sən
də ana (yaxud ata) olanda görəcəm”, “Mən beş dəqiqəlik qonşuya gedirəm, sən yarım saat
sonra yeməyin altın söndür”, “Dur otağı yığışdır, birdən evə qonaq zad gələr”, “Dur, saat
12 oldu” (Amma hələ saat 9-dur), “Dərinə getmə batarsan” (dəniz mövsümündə)
([Link] İnternet
mühitində anaların dilindən təqdim edilən deyimlərin bir çoxu “xalxın uşağı”, “camaatın
uşağı” sözləri ilə başlayır. Real həyatda da hər bir övladın başqalarının, xüsusilə
qonşuların uşaqları ilə müqayisə edilməsinə çox rast gəlinir. “Camaahatın uşağı kitab
oxuyur, bizimki gün axşamacan telefon oynadır” və ya “Deyirlər yaxşı oğlandı, işi, maşını,
evi daha nə olsun ki, bir gör bax bəlkə bəyənəcəksən” kimi nümunələr milli ab-hava, milli
mental dəyərlər fonunda yaradılmışdır. “Xalxın uşağı 700 bal yığır, sən 100 bal güclə
yığırsan”, “Camahatın uşağı oxuyur, mənimki veyllənir küçələri” kimi nümunələr də
anaların səsləndirdiyi, ən çox istifadə etdiyi ifadələr sırasındadır.

Page 127
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İstər ənənəvi, istərsə də internet folklorunda olan deyimlərim mövzusuna diqqət yetirilsə aydın
olar ki, onlar məzmun baxımından rəngarəngdir, xüsusilə vurğulanmalıdır ki, istənilən situasiya
və sfera onların obyektinə çevrilə bilmişdir. Belə ki, iqtisadi və siyasi məsələlər də deyimlərin
mövzu obyektinə çevrilib, bu sahədə olan boşluqlar ironiya ilə çatdırılmışdır. Bu mövzuda olan
deyimlər:
“Çörəyi ver çörəkçiyə, de ki, çəkisi azdı”, “Pişik balasını acından yeyər”, “Day-day
igidin yaraşığıdı”, “Keçəl dərman tapsaydı, səhiyyə naziri həbs olunmazdı”, “Arxalı köpək
qurdu salar KPZ-yə”, “İt hürər karvan keçər. Karvanın yuxarıda adamı var”, “İlanı yuvasından
çıxarırlar, yuva plana düşüb”, “Bələdiyyədən çıxdıq, İcra hakimiyyətinə düşdük”, “Topala
dedilər ki niyə axsayırsan?Dedi mən axsamıram, asfaltı əyri vurublar”, “Əkəndə yox,
biçəndə yox, yeyəndə ortaq Vergilər Nazirliyi”, “Tutulmadınsa, rüşvətxor deyilsən”, “İki
qoçun başı bir qazanda qaynamaz. Qaz az gəlir”, “Bağa baxarsan bağ olar, baxmazsan qaçqınlar
dolar”, “Niyyətin hara, mənzilin ora. Bəs mənzilsizlər hara?” ([Link]
[Link]/HamamTimes/posts/565043506854982/). Nümunələrin məzmun və forma
baxımında analiz etdikdə görünür ki, onların əksəriyyəti ənənəvi qəlib üzərində formalaşmış,
sadəcə müəyyən məzmun baxımında dəyişikliklə internet mühitində yeni formada yaranmışdır.
Müasir dövrdə informasiya kommunikasiya texnologiyalarının yüksək sürətlə inkişafı
qloballaşmanı təmin edən, daha doğrusu şərtləndirən ən mühüm amillərdən biridir. Ən yüksək
texnologiyalardan tutmuş məişət həyatına qədər sirayət edən informasiya kommunikasiya
texnologiyaları artıq insan həyatının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. İlkin dövrdə hərbi
məqsədlər zəminində meydana gələn internet texnologiyası özü ilə bərabər bəşəriyyətin inkişaf
dinamikasına təsir edə biləcək fenomenal imkanlar gətirməkdədir. İnsanlar arasında ünsiyyət,
xəbərləşmə və məlumat əldəetmə sahəsində yaranan yeni imkanlar informasiya kommunikasiya
texnologiyalarının rolunu əvvəlki dövrlərlə müqayisədə kəskin şəkildə yüksəltmişdir (Quliyev
2016, 319).
İnternet, kompüter və ümumiyyətlə informasiya kommunikasiya texnologiyaları haqqında
internet mühitində yaranan nümunələri təqdim edirik:
“Çata gir tayını tap”, “Hər şeyin təzəsi saytın köhnəsi”, “Mənə avatarını göstər, sənin kim
olduğunu deyim”, “Virusunu söyləməyən anti-virusunu tapa bilməz”, “Virus gəlirəm deməz”,
“Virus istədi 1 EXE, Allah verdi 2 EXE”, “Yol soruşmaqla, keyvord axtarmaqla tapılar”,
“Virusun başı kiçikkən əzilər”, “Hər virus bir təcrübədir”, “Antivirussuz kompyuteri virus
bağlayar”, “Hər virusun bir yeyişi vardır”, “Virus düşə-düşə yayılar”, “Gözəlliyinə güvənmə
sızanaq alıb götürər, kompyuterinə güvənmə virus alıb götürər”, “İgidlərə adları
qəhrəmanlıqdan, viruslara adları verdiyi zərərdən sonra verilər”, “Saxla utiliti, gəlir zamanı” –
“Saxla samanı, gələr zamanı”, “Şifrəni dostuna demə, o da dostuna deyər” - “Sirrini demə
dostuna, o da deyər dostuna”, “Vaxtsız qıfıllanan kompyuteri format edərlər” - “Vaxtsız
banlayan xoruzun başını kəsərlər”, “Bu günün xəbərini sabaha qoyma” - “Bu günün işini sabaha
saxlama”, “Redaktor sənə deyirəm admin sən eşit” - “Qızım sənə deyirəm, gəlinim sən eşit”,
“User dar gündə tanınar” - “Dost dar gündə tanınar”, “Admin dəyişər amma adı qalar” - “İgid
ölər, adı qalar”, “Adminə bircə smaylik də bəsdir” - “Arifə bir işarə bəsdir”, “Damlaya damlaya

Page 128
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

status artar” - “Damla-damla göl olar”, “Ayağını userlik səviyyəyə görə uzat” - “Ayağını
yorğanına görə uzat”, “Statussuz user yuxusunda status görər” - “Ac toyuq yuxusunda darı
görər”, “Başın girməyən yerə CV vermə” – “Burnun girməyən yerə başını soxma”, “Suyun
lal axanı, adamın manitora baxanı”, “Səbrin sonu formatdır” - “Səbrin sonu salamatlıqdır”
[Link]
Azərbaycandilli virtual məkanda da mövcud virusla, təcrid rejimi ilə bağlı internet resurslarında
çoxlu sayda folklor nümunələri yaranmışdır. Bu folklor nümunələrinin özünəməxsusluğu
kollektiv düşüncə məhsulu olması ilə bağlıdır, virusla bağlı qoyulmuş qaydalar və bu qaydaların
əhali arasında necə qarşılanması, təcrid rejiminin insanlara necə təsir etməsi, bu vəziyyətdə
əhalinin hansı işlərlə məşğul olması və ümumiyyətlə qaydalara əməl olunması Covid-19 ilə
0bağlı yaranmış deyimlərin mövzusudur. Bu kateqoriya üzrə təsnifatda yer alan deyimlər daha
çox foto formasında təcəssüm olunur və sosial şəbəkələrdə daha çox yayılan belə deyimləri
internet resurslarında “covid-19”la bağlı deyimlər başlığı altında axtarış edib tapmaq
mümkündür.
“Siçan ili özünü göstərdi: [Link]ən çölə çıxmırıq. [Link]ı daşıyıb evə yığırıq. 3. Adam görən
kimi qaçıb gizlənirik”, “Diqqət, diqqət, karona virusu ilə əlaqədar 8 mart qadınlar bayramı
2025-ci ilə qədər təxirə salınmışdır”, “Sənin üçün partladılan fişənglər haramın olsun ay 2020-
ci il”, Əllərinizi yuyun, yoxsa biz sizi yuyacağıq. Qafqaz Müsəlmanlar İdarəsi”, “Ölkə olaraq
spirtlənib oturmuşuq, spiçka vursalar bütün millət yanacaq”, “Son məlumatlara görə
Azərbaycanda koronovirusa yoluxanların 6 nəfərdən 8-i sağalıb”, “Cv-də 2020 boş görünür, nə
işlə məşğul idiniz? Əllərimi yuyurdum”, “Küçələrə su səpmişəm karona gələndə toz olmasın”,
“Evdə qalan qızlara o qədər lağ etdik ki, indi özümüz evdən bayıra çıxa bilmirik”, “Bu korono
yüz faiz evdə qalmış qızdı heyfini biz kişilərdən çıxır”, “Qaqa o qızı asqıranda görüblər. Yenədə
özün bilərsən”, “#evdə qal, #evdə qal, 40 ildir evdə qalmışam da”.
İnternet mühitində təcəssüm olunma vasitələri ilə əlaqədar xalq deyimlərini aşağıdakı kimi
təsnif etmək olar:
1. Söz vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlər
2. Şəkil, foto, rəsm vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlər
3. Qrafik işarə vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlər
4. Caps (mem) vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlər
5. Animasiya vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlər
6. Video rolik vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlər
Profossor Füzuli Bayat, “Folklordan postfolklora” adlı araşdırmasında, virtual folklorun ən
tipik nümunəsi olan internetin geniş istifadəçi kütləsi üçün nəzərdə tutulduğu, belə olduqda isə
informasiyanın unifikasiya edilmiş formada verilməsini bildirərək qeyd edir ki, virtual folkor
söz, səs, yazı, şəkil, sxem, foto, animasiya və s. formalarda təzahür edir. Ənənəvi folklorda isə
bu təzahürlərdən yalnız söz və qismən də səs fəaldır. Bu bir daha virtual folklorun geniş spektrli
yönündən xəbər verir (Bayat 2018, 45). İnternet mühitində yaranan deyimlərin təcəssüm
olunma və yayılma, ötürülmə məkanı ilə bağlı təsnifatlaşdırılması bir-biri ilə zəncirvari
bağlılığa malikdir. Belə ki, müxtəlif vasitələrdə təcəssüm olunan deyimlər bu və ya digər

Page 129
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

formada yayılıb, ötürülür. İnternet mühitində deyimlər daha çox şəkil, foto formasında və ya
söz vasitəsilə təcəssüm olunur, lakin video rolik vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlər azlıq təşkil
etmir. Xüsusilə fikrin daha tam və açıq, aydın formada auditoriyaya ötürülməsi üçün video rolik
vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlərin xüsusi rolu vardır. Bayram əhval-ruhiyyəli, əlamətdar
günlərdə, həmçinin kollektiv düşüncə tərzi ilə bağlı məqamlarda video rolik vasitəsilə təcəssüm
olunan deyimlərdə təqdim olunan fikir insanı daha dərin düşünməyə, hətta daha çox
güldürməyə vadar edir. Hansı ki bu gülüşün arxasında dərin bir məna yükü gizlənir. Video rolik
vasitəsilə təcəssüm olunan deyimlərdəki məna yükü, fikir, mahiyyət ənənəvi folklordan süzülüb
gəlsə də, müəyyən bir qəlib üzərdindən formalaşması hiss edilsə də, təcəssüm olunma
vasitəsinə, formasına görə yenidir. Bu yenilik isə məhz informasiya kommunikasiya
texnologiyalarının verdiyi imkanlar, onun sürətli inkişafı ilə bağlıdır. Təcəssüm olunma
vasitəsindən asılı olmayaraq bütün internet mühitində yaranan deyimlərin hər birində dərin bir
fikir, çözülməli bir məqam vardır.
Virtual folklorun ifa modelindən də aydın olur ki, internet resurslarında yaranan hər bir folklor
nümunəsi hər hansı bir istifadəçi tərəfindən yaradılır ki, bu prosesi də internet olmadan təsəvvür
etmək mümkün deyildir. Qeyd edilməlidir ki, virtual folklorun mövcudluğu internetlə şərtlənir.
İnternet vasitəsilə yaranan virtual folklorda proseslərin texnoloji imkanlar hesabına daha sürətli
baş verməsi ilə yanaşı, internetdə İKT-nin verdiyi imkanlara həm də texnokultoroloji
məqamdan da yanaşmağın labüd olduğu vurğulanmalıdır. Belə ki, texnoloji imkanların
hesabına belə olsa da internet mühitində folklor nümunələri insanlar tərəfindən yaranır, onun
ötürülməsi də, yayılması da hər hansı insan qrupu tərəfindən edilir. Yayılma, ötürülmə məkanı
ilə əlaqədar xalq deyimlərini aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:
1. Sosial şəbəkələrdə yayılan deyimlər:
[Link]
1.2.İnstagram
[Link]
[Link]
2. Mobil telefon (whats App) vasitəsilə yayılan deyimlər
3. E-mail vasitəsilə yayılan deyimlər
4. Internet axtarış resurslarında yayılan deyimlər.
Bu təsnifatda deyimlərin yayılma və ötürülməsi ilə bağlı üstünlük sosial şəbəkələr ilə bağlı
bölgüdədir. Belə ki, facebook və instagram sosial şəbəkələrində yaradılmış xüsusi səhifələrdə
deyimlərin yayılması, ötürülməsi təmin edilir. Mobil telefon vasitəsilə yayılma ilə bağlı da faiz
göstəricisi azlıq təşkil etmir. Mobil telefon (whats App) vasitəsilə daha çox xüsusi qruplar
daxilində və fərdi şəkildə hər hansı mövzu ilə bağlı deyimin ötürülməsində məqsəd onun daha
çox şəxsə çatdırılma funksiyası daşıyır. Həmçinin, mobil telefon vasitəsilə yayılan folklor
motivli nümunələrə bu mesajı daha çox şəxsə ötürmək istəyi əsasında müsbət fonda baş verə
biləcək hadisələrin baş verməsinə inam yaratmaqla həmin nümunələrin daha geniş müstəvi və
sayda yayılma və ötürülməsinə təkan vermiş olur. Bu təsnifat üzrə bölgüdə deyimlərin daha az
ötürülməsi e-mail vasitəsilə göndərilmədə baş verir. İnternet mühitində yaranan deyimləri

Page 130
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yaranma mühitindən asılı olmayaraq internet axtarış resurslarında mövzu üzrə və ya müəyyən
başlıq kateqoriyalar üzrə axtarış etməklə tapmaq mümkündür.
Yuxarıda internet mühitində xalq deyimlərinin təcəssüm olunma və yayılma, ötürülməsi ilə
əlaqədar təsnif edilmiş bölgülərin əsasında məzmun və məna baxımından yeni bir qrup
daxilində xalq deyimlərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq mümkündür:
1. Ənənəvi qəlib üzərində formalaşan deyimlər
2. Yeni yaranan deyimlər
Folklorun ənənəvilik prinsipi müasir folklorun hər zaman klassik folklor ilə bağlılığını
şərtləndirməklə yanaşı, əldə olunan təcrübənin nəsildən-nəslə ötürülməsində bir zəmin rolunu
oynayır. Hazırda aparılan araşdırmalar onu deməyə əsas verir ki, internet mühitində mövcud
deyimlərin əksəriyyəti ənənəvi qəlib üzərində formalaşan deyimlərdir. İstər məzmun, istərsə də
forma baxımından bu deyimlərin ənənəvi qəlib üzərində formalaşması aydın sezilir. Sadəcə
müəyyən məzmun dəyişikliyinə uğrasa da, forma baxımından fərqli şəkildə təzahür etsə də bu
deyimləri birləşdirən məqam onların eyni amala söykənməsi, məsələyə eyni prizmadan
baxılmadadır. Yeni yaranan deyimlər isə klassik folklorda mövcud hər hansı qəlibi xatırlatmır,
bu təsnifatda məhz internet mühitində yaranan, formalaşan deyimlər qruplaşdırılmışdır. Bu
bölgü üzrə yer alan deyimləri digərləri ilə əlaqələndirən onların folklor mahiyyətli olması,
kollektivçilik ruhunda yaranması, daha çox kütləni düşündürə bilmək gücündə olmasındadır.
Yeni yaranan deyimlər əvvəllər mövcud olmayan bir mövzu (məsələn dünyanı bürüyən Covid-
19 virusu) və ya tamamən ənənəvi folklorda qəlibi olmayan bir forma üzərində yarana bilər.
Yeni yaranan bu deyimlərin özəlliyi onların milli koloritdən əlavə özünəməxsus müasir
düşüncə tərzi ilə ifadə edilməsidir.
İstənilən bölgü üzrə təsnifatlaşdırılmada internet mühitində yaranan deyimlərin hər birini
məcazi və həqiqi mənasına, nəzm və ya nəsr formasında formalaşmasına görə analiz edib bir
bölgü formalaşdırmaq mümkündür. İnternet mühitində yer alan deyimlərin əksəriyyəti nəsr
formasındadır.
NƏTİCƏ
Folklor bizim mili sərvətimizdir. Klassik folklorun hər bir sahəsi dərindən araşdırılsa da, müasir
folklorun araşdırılmayan, əfsus olsun ki, tədqiqatdan kənarda qalan sahələri mövcuddur. Müasir
mədəni inkişafa təkan vermək, daha az araşdırılan sahələrdə geniş tədqiqat aparmaq hər bir
folklorşünasın qarşısında duran hədəflərdən biri olmalıdır. İnternet mühitində yaranan xalq
deyimlərinin forma, məzmun, semantika, daşıdığı funksiya, yayılma arealı, təcəssüm olunma,
təzahür formaları və s baxımından təsnifatlaşdırılması və hər bir təsnifat üzrə bölgünün
aparılması, həmçinin konkret nümunələr əsasında deyimlərin təhlil edilməsi gələcəkdə müasir
folklorun daha da inkişaf etməsinə təsir edəcəkdir.
Virtual folklora transmissiya olunan deyimlərin klassik folklorla müqayisəli şəkildə təhlil
edilməsi, konkret nümunələrlə fikirlərin və hansı dəyişikliklərin izah edilməsi daha dərindən
araşdırılmayan internet folklorunun, xüsusilə internet mühitində yaranan xalq deyimlərinin
araşdırılması, tədqiqatı baxımından folklorun zənginləşməsinə töhfə vermiş olacaqdır. Bu gün
bu inkişafa informasiya kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı da dəstək olmaqla hər

Page 131
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

bir təsnifat qrupuna daxil olan deyimlərin toplanması, çap edilməsi istiqamətində gələcəyə
ümidliyik.

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI:
Atalar sözləri, (2004). tərtib və ön sözün müəllifi Cəlal Bəydili (Məmmədov), Öndər
nəşriyyatı, Bakı, 264 səh
Atalar sözləri, (2013). AMEA Folklor İnstitutu, 476 səh
Bayat Füzuli, (2018). “Folklordan postfolklora”, Folklorşünaslıq: problemlər,
tədqiqlər, Dədə Qorqud jurnalı, № 2, 39-51.
Əfəndiyev Paşa, (1992). “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı” Maarif nəşriyyatı, Bakı, 465 s.
Əliyev Ramil, (2014). Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı. Müasir aktual problemler, Bakı,
350s.
Hakki Behruz, (1998). (Çöl gülü). Ata sözleri (Ata sözlerinin kökleri ve şifahi halk
edebiyatından örnekler), Köln: Azerbaycan yayın evi, 192 s
Haver Aslan, (1980). Sözlü edebiyatımızda hiciv, “Hazer”, İstanbul: yıl 2, may, sayı 14, s.311
Quliyev Hikmət və b., (2016) Folklorun funksional strukturu, multidissiplinar kontekst, Bakı-
Elm və təhsil, 496 (191-350);
Nəbiyev Azad, (2009). Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. I kitab. Bakı, Çıraq. 640 səh
[Link]
[Link]
[Link]
[Link]
[Link]

Page 132
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

VƏTƏN EŞQİ ZEYNALABDİN MARAĞAYİNİN “İBRAHİM BƏYİN

SƏYAHƏTNAMƏSİ” ROMANININ ƏSAS İDEYASI KİMİ

LOVE FOR THE MOTHERLAND AS THE MAIN IDEA OF ZAYN AL-ABIDIN

MARAGHAI’S NOVEL THE TRAVEL DIARY OF IBRAHIM BEG

Günel ƏHMƏDOVA
Baku Slavian University
ORCID NO: 0000-0002-7552-7507
XÜLASƏ
Cənubi Azərbaycan yazıçısı Zeynalabdin Marağayinin “İbrahim bəyin səyahətnaməsi”
romanında Vətən eşqi ön plandadır. Milli düşüncə sahibi ədiblərimizin əsas qayələrindən biri
insanlara Vətən sevgisi aşılamaq və Vətəni inkişafa yönəltməkdir. Zeynalabdin Marağayi də
belə sənətkarlarımızdandır. Onun romanı ilə insanları ayıltmağa çalışması və müəyyən qədər
istəyinə nail olması da bunu sübut edir. Yeni dövr insanının qarşısında duran sosial vəzifələr
ədəbi əsərlərdə də öz əksini tapmışdır. Məhz bu əsərlərin aşıladığı ideyalar nəticəsində insan
ictimai və sosial vəzifələrini daha yaxşı dərk etməyə başlamışdır. Ədəbiyyatın bu məqamda
böyük dəyər olması aydın görünür. Bu ideyaları oxuculara çatdıran sənətkarlarımız ədəbiyyat
tariximizdə böyük rola malikdir. Məhz onların bu mütərəqqi fikirlərini gələcək nəslə aşılaması
nəticəsində insanlar ictimai-siyasi məsələlərə daha çox diqqət etmiş, eyni zamanda cəmiyyətdə
oyanma prosesi baş vermişdir. Zeynalabdin Marağayi romanda İranda, Cənubi Azərbaycanda
baş verən hadisələri bütün təfsilatı ilə oxuculara göstərmiş və bununla da həmin məsələlərin
aradan qaldırılmasına çalışmışdır. İranda baş verən hadisələrin işıqlandırılması ilə bu
vəziyyətdə mübarizənin labüdlüyünü qeyd etmiş və insanları da ədalətsizlikdən, zülmdən xilas
olmaq üçün əməli fəaliyyətə yönəltmişdir.
Açar sözlər: Vətən, Zeynalabdin Marağayi, İbrahim bəy, Vətən eşqi

ABSTRACT
In the novel The travel diary of Ibrahim Beg by the South Azerbaijani writer Zayn al-Abidin
Maraghai, love for the Motherland is in the foreground. One of the main goals of our national-
minded writers is to instill in people a love for the Motherland and to direct the Motherland to
development. Maraghai is one of such artists. This is evidenced by the fact that he tried to
awaken people with his novel and to some extent achieved his desire. The social tasks facing
the people of the new era are also reflected in literary works. It is as a result of the ideas instilled
in these works that man began to better understand his social responsibilities. It is the fact that
literature is of great value at this point. Our artists, who convey these ideas to readers, have a
great role in our literary history. It is as a result of their inculcation of these progressive ideas
to the next generation that people pay more attention to socio-political issues, and at the same

Page 133
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

time there is a process of awakening in society. In the novel, Maraghai showed the readers in
detail the events that took place in Iran and South Azerbaijan, and thus tried to eliminate these
issues. By covering the events in Iran, he stressed the necessity of struggle in this situation and
directed people to practical action to get rid of injustice and oppression.
Keywords: Motherland, Zayn al-Abidin Maraghai, Ibrahim beg, love for the Motherland

GİRİŞ
Zeynalabdin Marağayinin “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” əsəri ədəbiyyat tariximizdə ilk
romanlardan biridir.
[Link]ğayinin “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” romanının baş qəhrəmanı İbrahim bəy aşiq
obrazları içərisində Vətəninə olan eşqi ilə seçilir. Bu heç də təsadüfi deyil, çünki [Link]ğayinin
idealını ifadə etməsi üçün İbrahim bəy obrazı əvəzolunmazdır. Bu mənada Zeynalabdin
Marağayi İbrahim bəyin prototipi hesab oluna bilər.
Zeynalabdin Marağayinin “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” əsərində İbrahim bəy Vətən aşiqidir.
Onun bir dəqiqəsi belə Vətənini düşünmədən keçmir. Onun milli təəssübü, Vətənə olan
məhəbbəti nümunəvi xarakter daşıyır. Romanda İbrahim bəy yüksək ideallar uğrunda
vuruşmağa, xalqı oyatmağa, onları hakim təbəqənin zülmündən xilas etməyə çalışır. Vətəninin
inkişafına nail olmaq üçün hakim təbəqə ilə üz-üzə gəlir, onlara sözünü deməkdən çəkinmir.
O, Vətən övladının hər zaman Vətənin qorunması, inkişafı üçün çalışmasını vacib hesab edir.
Əsərdə milli ruh, Azərbaycançılıq da nəzərə çarpacaq dərəcədədir. Müəllifin romanda
Azərbaycan dilində verdiyi şeirlər, cümlələr onun dilimizə sevgisinin ifadəsidir.

ZEYNALABDİN MARAĞAYİNİN VƏ ONUN ROMANININ BAŞ QƏHRƏMANI

İBRAHİM BƏYİN VƏTƏN EŞQİ

Əsərin hər bir cümləsində vətənpərvərlik ruhu duyulur. Romanın müəllifi – “qəlbində Vətən
eşqini cilvələndirmiş” Zeynalabdin Marağayi insanın Vətən üçün çalışmalı olduğunu və onu
yetişdirən Vətən torpağına borclu olduğunu göstərir. Vətəni çətin vəziyyətdə qoyan və onu bu
vəziyyətdən xilas etməyin yolunu axtarmayanların laqeydliyi İbrahim bəyi ciddi narahat edən
məsələlərdəndir. Belə ki, o, romanda hər kəsin bir vətəndaş kimi doğma torpaqlarının,
Vətəninin adını yüksək tutmalı olduğunu, cəhalətdən, zülmdən qurtularaq inkişafa yönəlməyə
xidmət etməyin vacibliyini vurğulayır. Bunun yeni dövrdə insanın qarşısında duran əsas
məqsədlərdən biri olmasını oxucularına aşılayır. Nazim Rizvan əsərin böyük əhəmiyyətə malik
dəyərli sənət nümunəsi olduğunu qeyd edir: “Zeynalabdin Marağayinin daha qüvvətli ictimai
məzmuna malik olan “İbrahim bəyin səyahətnaməsi və ya təəssübkeşliyin bəlası” romanı
başdan-başa vətənpərvərlik duyğularından yoğrulmuş, Cənubi Azərbaycan və İranın təbii
mənəvi mənzərəsini yaratmış qiymətli bir əsərdir” (Rizvan, 2005: 147).

Page 134
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

[Link] “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” romanının öz orijinallığı ilə seçildiyini qeyd etmiş,
əsəri həyatın mənzərəsini verməsini yüksək qiymətləndirmişdir. O, müəllifin İrana kömək
etmək, onun yaralarını sağaltmaq arzusunda olduğunu söyləmişdir: “Qəhrəmanın – İbrahim
bəyin tarixçəsi müəllif üçün ikinci plana keçir, onun əsas vəzifəsi bütün ölkədəki həyatın
mənzərəsini vermək, ifşa olunmağa layiq olanları inadkar və amansız şəkildə ifşa etməkdir. Və
bu, müəllifə asan başa gəlmir, onun qəhrəmanı vətənə məhəbbətindən ölür, işə zəhərli gülüşlə
başlayan müəllifin özü isə daim həsrət və ümidsizliyə qapılır. O, İran qarşısında xəcalət çəkir,
ancaq kömək etmək arzusu onu bəzi yerləri ürəyinin qanı ilə yazılmış ittihamçı təhkiyəni davam
etdirməyə vadar edir” (Бертелс, 1928: 140).

Zeynalabdin Marağayinin “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” romanının baş qəhrəmanı İbrahim

bəy aşiq obrazları içərisində Vətəninə olan eşqi ilə seçilir. Bu heç də təsadüfi deyil, çünki
Zeynalabdin Marağayinin idealını ifadə etməsi üçün İbrahim bəy obrazı əvəzolunmazdır. Bu
mənada Zeynalabdin Marağayi İbrahim bəyin prototipi hesab oluna bilər. [Link]ğayi öz
düşüncələrini çatdırmaq üçün İbrahim bəy obrazını seçmişdir.

Qəlbi vətəninə qırılmaz tellərlə bağlı olan İbrahim bəy onun vəziyyətini gördükcə ürəyi
parçalanır. O, məşuqu vətənin xoş günlər görməsi, inkişaf etməsini istəsə də, onun yurdunda
hadisələr heç də belə cərəyan etmir.

Əsərin müəllifi ilə İbrahim bəyin Vətən eşqi, fikirləri, amalı üst-üstə düşür. Zeynalabdin
Marağayi əsərdə qeyd edir: “Məhz millətin və vətən övladının tərəqqisini könlümün
güzgüsündə cilvələndirmişəm. İndi mən istəyirəm onun-bunun yaxasından əl çəksinlər, vətən
sevgisi dənizində qərq olan müəllifi tanısınlar, mükafata və ya cəzaya layiq görsələr, mən
hazıram. ...Mən vətən vurğunuyam, bütün varlığımı vətən övladına həsr etmişəm” (Marağayi,
s. 398-399). Özü barədə dediyi bu sözlər də onun vətən eşqini əks etdirir.

Romanın müəllifi Zeynalabdin Marağayi əsərdə əvvəlki iki cilddə adını qeyd edə bilməməsinin
səbəbini izah edir, eyni zamanda burada kitabın əvvəldən-axıra kimi Vətən sevgisindən bəhs
etdiyini də göstərir: “Lakin mən öz adımı çıxarmamaqda üzrlü idim və öz adımı heç bir vəchlə
açıq söyləyə bilməzdim. Çünki məlum olduğu kimi, kitabın əvvəlindən axırına kimi söhbət
vətən sevgisindən gedirdi. Ancaq sözümlə əməlim arasında ziddiyyət olduğuna görə mən öz
vicdanım qarşısında və camaat qarşısında başıaşağı idim. İndi isə o şərməndəlik ortalıqdan
qaldırılmış və üzrüm rəf edilmişdir. İndi özümü tam iftixar və sərbəstliklə hörmətli
həmvətənlərimə tanıtdıra bilərəm” (Marağayi, 2006: 398). Onu rus təbəəliyinə qəbul etmişdilər
və o, Yaltada yaşayırdı. Qürbətdə olduğu illərdən dərin ürək ağrısı ilə söz edirdi. O, Vətənindən
ayrı qalmasını, qürbətdə olduğu günləri hər zaman Vətənini düşünməklə keçirirdi. Onun qəlbi
hər zaman Vətən sevgisi ilə çırpınırdı. O, Vətəni ilə nəfəs alırdı, Vətəni düşünmək onun
varlığının təməlində dururdu. [Link]ğayi deyir: “Hörmətli həmvətənlərimdən hədsiz
mehribanlıq və qayğı gördüm. Lakin onların məclislərində oturanda utanırdım. Vicdanım
qarşısında çox xəcalət çəkirdim. Çünki o məclislərin söhbəti vətəndən qeybət eləmək, oradakı

Page 135
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

qanunsuzluqlardan və hakimlərin zülmündən, yaxud vətənpərvərlikdən dəm vurmaqdan başqa

bir şey deyildi. Lakin mənə elə gəlirdi ki, onların hər birisi mənə kinayə ilə andırır: ay qeyrətsiz,
bu sözlərin sənə nə dəxli var? Əgər sən doğrudan da vətənpərvərsən, bəs nə üçün vətənini
atmısan?” (Marağayi, 2006: 403). Daha sonra müəllif qeyd edir ki, onu 1904-cü il fevral ayının
8-də rus-yapon müharibəsinin birinci günündə Rusiya konsulxanasına çağırıb işinin başa
çatdığını deyirlər və azadlıq kağızını ona təqdim edirlər. Marağayi yazır ki, bundan sonra
vicdanım asudələşdi, canım dincəldi (Marağayi, 2006: 404). Beləliklə, o, birinci cilddə adını
gizlətməsinin səbəbinin qəzəb və cərimə qorxusundan olmadığını söyləyir: “Birinci cilddə
adımı gizlətməyimin səbəbi qəzəb və cərimə qorxusundan deyil idi, bunun üçün idi ki, sənin
sözünlə əməlin bir-birinə uyğun deyil deməsinlər” (Marağayi, 2006: 404).

Romanda vəzirlərin haqqı, ədaləti bərpa etməli olduğunu onlara çəkinmədən söyləyən İbrahim
bəy “qarşılığında yumruqdan başqa heç nə görmədim” deyərək orada baş verən dəhşətləri
göstərir.

İbrahim bəy doğma yurdunda heç kəsin Vətəni düşünmədiyini görüb dərdli bir ah çəkərək bu
daşqəlbli insanlara deyir: “...Ürəyinizi yumşalda bilən başqa bir dərman da tapın ki, bəlkə bir
qədər də vətənin tərəqqisi, onun hüdudlarının qorunması qayğısına qalasınız. Ay qəflət
yuxusuna uymuşlar, siz çox incə və təhlükəli bir mövqedə dayanmışsınız. Heç bilmirsiniz ki,
əlverişli fürsət olduqda xaricdən də təhrik etmək üçün barmaq uzatsalar, beş-altı yüz kürd atlısı
bu şəhəri bircə günün içərisində alt-üst edər. Siz əsla özünüzü, vətəninizi qorumaq fikrində
deyilsiniz” (Marağayi, 2006: 178).

“İBRAHİM BƏYİN SƏYAHƏTNAMƏSİ” ROMANINDA CƏNUBİ AZƏRBAYCAN

[Link]ğayinin “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” romanı Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının

vətənpərvərlik ruhu aşılayan ən dəyərli əsərlərindən biridir. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının
əsas cəhətlərindən biri kimi həmin dövrdə baş verən hadisələrin əks etdirilməsini göstərən
Nazim Rizvan bu baxımdan səyahətnamə formasının böyük əhəmiyyətə malik olduğunu qeyd
edir: “Güney Azərbaycan nəsrinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri oxucunun əlindən tutub onu
vətənin cismani və mənəvi guşələrini gəzdirməkdən, gur işıq seli altında bütün eybəcərlikləri
göstərməkdən, dərdlərinə çarə axtarmaqdan ibarətdir. Bu baxımdan müxtəlif təbəqələrin
nümayəndələri ilə görüşdə neçə-neçə mətləbləri aşkarlamaq, fikirlərin toqquşmasından doğan
həqiqət parıltısını şüurlara çatdırmaq, ölkənin real vəziyyətini təsvir etmək üçün heç şübhəsiz
ən məqsədəuyğun ədəbi forma səyahətnamə idi” (Rizvan, 2005: 134).

Məmməd Əmin Rəsulzadə “İran türkləri” əsərində Zeynalabdin Marağayinin əsərindən bəhs
edir və onu zülmü, ədalətsizliyi ifşa edən romanlardan biri kimi yüksək qiymətləndirir: “Hacı
Zeynalabdin Əfəndi bu əsərində olduqca təsirli bir lisanla İran istibdadını, cəhalətini, fəsadi-

Page 136
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

əxlaqını tənqid edir və bütün bunların çarəsini qanuni və mədəni bir hayati-ictimaiyyənin
təsirində görür” (Resulzade, 1993: 26).

Bu romanda Cənubi Azərbaycan mövzusu və azərbaycançılıq ruhu duyulur. Əsərin bir çox
yerində bunu görə bilərik. Romanın baş qəhrəmanı müəllifi kimi azərbaycanlıdır. Bu təsadüfi
deyil, Zeynalabdin Marağayi bunu Cənubi Azərbaycana diqqət çəkmək üçün bu şəkildə
yazmışdır. “Səyahətnamə”nin əvvəlində qeyd olunduğu kimi, İbrahim bəy Azərbaycan tacirinin
oğludur: “İbrahim bəy Azərbaycanın böyük tacirlərindən birinin oğludur. ...Bu sədaqətli və
təmiz vicdanlı tacir Misirdə sakin olduğu uzun illər boyu öz gözəl milli adət-ənənələrini zərrəcə
də olsun dəyişməmiş, yemək-içməkdə, geyimində, adamlarla rəftarında, bir sözlə məişətində
öz babalarının yolu ilə getmişdir. Daim vətən təranəsini zümzümə edərdi. Hər kəsi görsəydi,
vətəninin və həmvətənlərinin əhvalını soruşardı. Özü Misirdə olsa da, ürəyi həmişə İranda idi.
...Bu vətənpərvər və qeyrətli şəxs vəfat edəndən sonra onun İbrahim adlı bir oğlu qaldı. Həmin
səyahətnamə də onun adınadır” (Marağayi, 2006: 17). Burada Vətəni İran olaraq qeyd edərkən
daha çox Cənubi Azərbaycanı nəzərdə tuturdu. Atasının vəsiyyətinə əməl edib Vətəninə
səyahət edərkən İbrahim bəy daha çox Cənubi Azərbaycan ərazilərini gəzib görür. Əsərdə onun
Cənubi Azərbaycan şəhərlərinə səyahəti ayrıca icmallar şəklində verilmişdir. Qəzvin, Ərdəbil,
Marağa, Urmiya, Təbriz şəhərlərinin icmalı xüsusi başlıqlarla fərqləndirilmişdir. Burada
Cənubi Azərbaycan torpaqlarının adlarının çəkilməsi diqqətəlayiqdir. İbrahim bəy romanda
axundun “türksən?” sualına “Bəli, azərbaycanlıyam” deyə fəxrlə cavab verir (Marağayi, 2006:
138).

Tarixən Azərbaycanın bir parçası olan Cənubi Azərbaycan 1828-ci ildə Türkmənçay
müqaviləsi ilə İranın hakimiyyəti altına keçsə də, yenə də Azərbaycandır, Azərbaycanın
canından bir parçadır, Azərbaycana doğmadır. Mehmet Saray Cənubi Azərbaycandan bəhs
edərkən “Türk ölkəsi” ifadəsindən istifadə etmişdir: “1828-ci ildən bəri İran idarəsində qalan
və İranın Azərbaycan əyaləti olaraq bilinən Güney Azərbaycan yüz yeddi min kvadrat
kilometrlik bir sahəni əhatə edən bir türk ölkəsidir” (Saray, 2010: 70).

Məmməd Əmin Rəsulzadə “İran türkləri” adlı əsərində İranda yaşayan azərbaycanlılardan bəhs
etmiş və İranda türklük deyildiyi zaman Azərbaycanın yada düşdüyünü söyləmişdir: “İran
türkləri və İran türklüyü deyildiyi zaman əksərən Azərbaycan yaşa düşür. Halbuki 3 milyon
türkdən təqribən 2.5 milyonunu ehtiva edən bu bölgədən başqa İranın sair yerlərində, hətta
qədim İranın mərkəzi olan Şiraz ətrafında belə türklər vardır” (Resulzade, 1993: 11).

İbrahim bəydən haralı olduğunu soruşanda o, hər zaman “Azərbaycandanam” deyə qürurla,
fəxrlə cavab verir.

İbrahim bəy Vətən eşqi ilə yanıb tutuşan vətənpərvər Azərbaycan oğludur. Əsərdə milli təəssüb
və vətənpərvərlik düşüncələri əsas mövzu kimi nəzərə çarpır. Bütün bunlar “İbrahim bəyin
səyahətnaməsi”ndə Azərbaycan ruhunun duyulmasını göstərən faktlardır.

Page 137
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

NƏTİCƏ

Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Zeynalabdin

Marağayi “İbrahim bəyin səyahətnaməsi” romanında Vətən eşqi, milli təəsssüb kimi məsələlərə
xüsusi diqqət yetirmişdir. Romanda hakim təbəqənin zülmü, avamlıq, cəhalət kəskin tənqid
atəşinə tutulmuşdur. Vətənpərvərlik düşüncələri aşılanan bu əsərdə elmin, maarifin əhəmiyyəti
də xüsusi vurğulanmışdır. [Link]ğayi əsərdə Cənubi Azərbaycan mövzusuna geniş yer
vermişdir. O, İranla bağlı səyahətnaməsində Cənubi Azərbaycan ərazilərinə səyahətini ayrıca
icmallar şəklində vermişdir. Romanda Azərbaycan dilində ifadələr, şeirlər verilmişdir, hətta
əsər Azərbaycan dilində verilən cümlə ilə bitir. Bu da onu deməyə imkan verir ki, bu əsər milli
ruhda yazılmış Azərbaycan ədəbiyyatı nümunəsidir.

ƏDƏBİYYAT

Marağayi Z. (2006). İbrahim bəyin səyahətnaməsi və ya təəssübkeşliyin bəlası. Bakı: Avrasiya-

press

Resulzade M.E. (1993). İran türkleri (Türk Yurdu ve Sebilürreşadʼdaki yazıları). Hazırlayanlar
Yavuz Akpınar, İrfan Murat Yıldırım, Sabahattin Çağın. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları
Vakfı

Rizvan N. (2005). Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının yeni inkişaf mərhələsi (1850-1920-ci

illər). Bakı: Səda

Saray M. (2010). Quzey və Güney Azərbaycan türklərinin tarixi. Bakı: Şərq-Qərb

Бертелс Е.Э. (1928). Очерк истории персидской литератураы. Ленинград: Издание

Ленинградского Института имени А.С.Енукидзе

Page 138
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TOFİQ BAYRAM POEZİYASINDA MİLLİ AZADLIQ İDEYALARININ

TƏRƏNNÜMÜ

A SONG OF NATIONAL FREEDOM IDEAS IN TOFIK BAYRAM'S POETRY

Dr. Günəş XUDAYAROVA

Bakı Avrasiya Universiteti, Ümumi Filologiya Fakültəsi,

Azərbaycan Ədəbiyyatı Bölümü, Bakı.

ADPU-nun Quba Filialı,

Ədəbiyyat və Dillər Kafedrası

XÜLASƏ

Tofiq Bayram XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının, poeziyasının ən parlaq nümayəndələrindən

biridir. Görkəmli sənətkar ədəbiyyatımızda öz yaradıcılıq yolu ilə seçilir. Şairin yaradıcılığında
tarixə, milli dəyərlərə, milli azadlıq ruhuna, xalq taleyinə bağlılıq, millətə dəyər vermək və
xalqa divan tutanlara qarşı barışmazlıq mövqeyi əks olunur.
Tofiq Bayram yaradıcılığında milli azadlıq ideyalarını əks etdirən sənətkar kimi mənsub olduğu
ədəbi nəsil içərinsində xüsusi mövqeyə malikdir. Milli azadlıq ideyaları dedikdə yalnız azadlığı
ifadə edən bədii nümunələr deyil, eyni zamanda dövrün qadağalarına baxmayaraq vətən, dil,
millət, milli-mənəvi dəyərləri, tarixi keçmişimizi tərənnüm edən şeir nümunlərini də buraya
daxil etmək olar. Tofiq Bayram dövrünün qadağalarına baxmayaraq bu ideyaları təbliğ edən
şeirlər yazmış və yaradıcılığının böyük bir hissəsini belə şeirlər təşkil edir. Tofiq Bayram
yaradıcılığında vətən bütün dəyərlərdən öndə durur. Yazdığı hər misrasında vətən, torpaq ətrini,
milli azadlıq ideyalarını duymaq mümkündür.
Azərbaycan poeziyasının ən yaxşı ənənələrini Tofiq Bayram poeziyasında görmək olar.
Dünyanı müharibəsiz görmək, milli azadlıq ideyalarını, tarixi həqiqətləri bədii sözlə ifadə
etmək, gələcəyə inam hissi sözlərin, sətirlərin canına hopmuşdur.
Tofiq Bayram yaradıcılığının əsasını vətən sevgisi, mənəvi dəyərlərə bağlılıq, milli azadlığa
inam hissi təşkil edir. Şeirlərinin bir qismi tarixi gerçəkliyi, milli ruhu özündə əks etdirir.
“Azərbaycan deyəndə”, “Azərbaycanım”, “Azərbaycan haqqında nəğmə”, “Odlar Yurdu”,
“Vətən sevgisi”, “Qarabağ nəğməsi”, “Mənim arzum” və s. şeirləri bu ideyaların parlaq
nümunəsi hesab etmək olar.
Şair Sovet dövrünün qadağalarına baxmayaraq poeziyasında milli-mənvi duyğuları, tarixi
həqiqətləri təbliğ edirdi. Tofiq Bayram mənsub olduğu xalqın tarixi və milli-mənəvi dəyərlərini
yaşadığı dövrə boyun əymədən təbliğ edən səntkarlardan biri idi.

Açar sözlər: vətənpərvərlik, milli ruh, azadlıq, mənəvi dəyərlər, poeziya

ABSTRACT

Page 139
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Tofig Bayram is one of the brightest representatives of XX century Azerbaijani literature and
poetry. An outstanding artist is distinguished in our literature by his creative way. The poet's
work reflects the commitment to history, national values, the spirit of national freedom, the fate
of the people, the value of the nation and the uncompromising attitude towards those who
oppress the people.
Tofig Bayram has a special place in the literary generation to which he belongs as an artist who
reflects the ideas of national freedom in his work. The ideas of national freedom include not
only artistic examples of freedom, but also examples of poetry glorifying the homeland,
language, nation, national and spiritual values, our historical past, despite the prohibitions of
the time. Despite the prohibitions of the Tofig Bayram period, he wrote poems promoting these
ideas, and such poems make up a large part of his work. In Tofig Bayram's work, the homeland
is above all values. In every verse he writes, it is possible to feel the smell of the homeland, the
land, the ideas of national liberation.
The best traditions of Azerbaijani poetry can be seen in Tofig Bayram's poetry. Seeing the
world without war, expressing the ideas of national liberation, historical truths in artistic words,
confidence in the future permeated the words and lines.
Tofig Bayram's work is based on patriotism, commitment to moral values and confidence in
national freedom. Some of his poems reflect the historical reality and national spirit. “When I
say Azerbaijan”, “My Azerbaijan”, “Song about Azerbaijan”, “Land of Fire”, “Love of the
Motherland”, “Karabakh Song”, “My Dream” and others. Poems can be considered a shining
example of these ideas.
Despite the restrictions of the Soviet era, the poet propagated national-moral feelings and
historical truths in his poetry. Tofig Bayram was one of the artists who unhesitatingly promoted
the historical and national-moral values of the people to whom he belonged.

Keywords: patriotism, national spirit, freedom, moral values, poetry

GİRİŞ

Azərbaycan ədəbiyyatının, poeziyasının vətənpərvər şairi, 60-80-ci illər ədəbiyyatının ən parlaq

nümayəndələrindən biri Tofiq Bayram ədəbiyyat tariximizdə xüsusi əhəmiyyətə malik
sənətkarlarımızdan biridir. Mənsub olduğu ədəbi nəsil içərisində özünəməxsus yaradıcılıq yolu
ilə seçilir. Şerilərində tarixə, milli dəyərlərə, milli azadlıq ruhuna, xalq taleyinə bağlılıq, millətə
dəyər vermək və xalqa divan tutanlara qarşı barışmazlıq mövqeyi əks olunur. Onun poeziyası
milli zəmin üzərində yaranmışdır.
Tofiq Bayram yaradıcılığında milli azadlıq ideyalarını əks etdirən çoxlu sayda şeirlər var. Milli
azadlıq ideyaları dedikdə yalnız azadlığı ifadə edən bədii nümunələr deyil, eyni zamanda
dövrün qadağalarına baxmayaraq vətən, dil, millət, milli-mənəvi dəyərləri, tarixi keçmişimizi
tərənnüm edən şeir nümunlərini də buraya daxil etmək olar. Tofiq Bayram dövrünün
qadağalarına baxmayaraq bu ideyaları təbliğ edən şeirlər yazmış və yaradıcılığının mühüm bir
hissəsini belə şeirlər təşkil edir. Onun yaradıcılığında vətən bütün dəyərlərdən öndə durur.
Yazdığı hər misrasında vətən, xalq, torpaq ətrini duyuruq. Tofiq Bayram dövrün hadisələrini
yeni təsvir və ifadə vasitələri, yeni üslubla poeziya üzərinə köçürməyə müvəffəq olmuşdur.

Page 140
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Tofiq Bayramın ədəbi irsi onun “Ana təbəssümü” (1961), “Mənim şair xalqım” (1963), “Sizi
düşünürəm” (1964), “Azərbaycan dünya gəzir” (1965), “İnamım, əqidəm” (1969), “Gərək elə
yanım” (1971), “Azərbaycan deyəndə” (1974), “Səninlə görüşəndə” (1977), “Əsrin oyunu”
(1974), “Könlümdə yaşayanlar” (1980), “Məsləkim-silahım” (1984), “Seçilmiş əsərləri” (2005)
kitablarında toplanmışdır.

ARAŞDIRMA

Azərbaycan xalqının tarixində, ədəbiyyatında milli azadlıq uğrunda mübarizəni şərtləndirən

başlıca cəhət xalqın mükəmməl bir təşəkkül prosesindən keçib gəlməsi olmuşdur. Tofiq
Bayram da məhz belə bir xalqın nümayəndəsi olaraq yaradıcılığında milli ovqat ən yüksək
səviyyədə təmsil olunur. Milli-mənəvi ideoloji irs, azərbaycançılıq ideologiyası, tarixi təfəkkür
Tofiq Bayram poeziyasının əsasını təşkil edir. XX əsrin 60-cı illərindən poeziyamızda
azərbaycançılıq ideyaları bütün ziyalıların başlıca amalı olmuşdur. Bu ideyanı onların
yaradıcılığına nəzər saldıqda və tədqiqat əsərlərində onlar haqqında söylənilən fikirlərdə də əks
olunduğunu görə bilərik: “60-cı illərin sonu 70-ci illərin əvvəllərindən etibarən Azərbaycançılıq
ideologiyası ziyalıların özünütəsdiq şüuruna(mənəviyyatına!) çevirildi” (Cəfərov, Sərdarov,
Cəfərov, 2016). Bununla da ədəbiyyatımızda milli azadlıq ideyaları formalaşaraq inkişaf
etməyə başlamışdır.
Tofiq Bayram yaradıcılığının əsasını vətən sevgisi, mənəvi dəyərlərə bağlılıq, milli azadlığa
inam hissi təşkil edir. Şeirlərinin bir qismi tarixi gerçəkliyi, milli ruhu özündə əks etdirir.
“Azərbaycan deyəndə”, “Azərbaycanım”, “Azərbaycan haqqında nəğmə”, “Odlar Yurdu”,
“Vətən sevgisi”, “Qarabağ nəğməsi”, “Mənim arzum” və s. şeirləri bu ideyaların ən parlaq
nümunəsidir.
Milli ruhu, vətəni azad, bütöv görmək, milli dəyərləri poetik dillə ifadə etmək, dövrün
çatışmazlıqlarını şeirlərində qabarıq şəkildə ifadə edən Tofiq Bayramın “Azərbaycanım” adlı
şeiri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Tofiq Bayram yaşadığı cəmiyyətdə baş verən
hadisələri vətəndaş vicdanı ilə münasibət bildirir, nöqsanlı cəhətləri qəzəblə ifadə edərək poetik
dillə ifadə edir:
Ağrın bizim olub, dadın özgənin,
Axdın ciblərinə yadın, özgənin,
Özün odlar yurdu, odun özgənin,
Çıraqları hisli, Azərbaycanım.

Tarix özü desin, bu necə sirdi,

Şeir, söz çələngi daşda bitirdi.
Dünyaya sığmayan şair yetirdi
Zindanlı, məhbəsli Azərbaycanım!

Bir gün son qoyaraq göz yaşına sən.

Atıldın azadlıq vuruşuna sən.
Səs verdin qəlbinin çağırışına sən
İnqilab həvəsli Azərbaycanım! (Tofiq, 2005)

Page 141
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Tofiq Bayram poeziyasının ruhu, dili azadlığa, azad yaşamaq istəyinə həssas yanaşması ilə
seçilir və bunu “Mənim arzum” adlı şeirində belə ifadə edir:
Harda ələm olsa, harda qan-qada,
Ürəyim kövrələr, əsər də mənim.
Dəysə azadlığa güllə Konqoda,
Arzum yaralanar Xəzərdə mənim. ( Tofiq, 2005)
Tofiq Bayram yaradıcılığının zirvəsi hesab edilən “Azərbaycan deyəndə”, “Ana dilim” adlı
şeirləri şairin vətənə, ana dilinə bağlılıq nümunəsidir.
Tofiq Bayramın Vətən sevgisi, xalqa bağlılığı poeziyaya coşqun bir ovqat gətirmişdir.
“Azərbaycan deyəndə” adlı şeirində vətənə Füzuli, Abbas Səhət, Sabir, Üzeyir, Müşfiq, Səməd,
günəş kimi müqəddəs bir həqiqət deyən şairin vətən sevgisi heç bir sevgiyə bənzəmirdi:
Hər ölkəyə, hər elə
Olsun hörmət deyirəm.
Vətənimdir Vətənim
İlk məhəbbət deyirəm.
Onun şöhrət tacıdır
Şeir-sənət deyirəm.
Mən Vətənə Füzuli,
Abbas Səhhət deyirəm.
Mən Vətənə Sabiri
Doğma qeyrət deyirəm.
Mən Vətənə Üzeyir,
Müşfiq, Səməd deyirəm,
Günəş kimi müqəddəs
Bir həqiqət deyirəm
Azərbaycan deyəndə!
Dünya məni dinləsin:
-Diqqət! Diqqət!-
deyirəm!
Azərbaycan deyəndə! (Tofiq, 2005)
Tofiq Bayram Sovet dövrünün qadağalarına baxmayaraq öz milli-mənəvi dəyərləri ilə qürur
hissi duyduğunu və bu hissi poeziyaya gətirməkdən çəkinməyən mübariz ruhu ilə seçilir. Həmin
dövrdə vətən, dil haqqında bədii nümunələri qələmə almaq, onların təbliği azadlığın, xalqın
milli azadlığına qovuşmaq istəyinin qığıcımları hesab etmək olar. Vətən, dil sevgisini “Ana
dilim” adlı şeirində mənsub olduğumuz dəyərlərlə ifadə edərək poeziyamızın ən parlaq
nümunələrindən birini yaratmışdır. Öz ana dilinin şirinliyini, saflığını qorumağın gərəkli
olduğunu, ana dilini bilməyənlərə bu vətənin qürbət olmasını, ana dilimizin Qarabağ şikəsətəli
bir layla olduğunu, Üzeyir nəfəsli bu dili bilməyənlərə Vaqifin, Vurğunun nifrət səsi olduğunu
poeziyanın dillə Tofiq Bayram belə ifadə edir:
Bu dil şirinlikdə şərbət kimidir,
Saflığı qorunan sərhəd kimidir,
Anamız Vətən də qürbət kimidir-
Öz ana dilini bilməyənlərə!

Page 142
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Mən qədim “Qarabağ şikəstəsi”yəm

Üzeyir nəfəsli gül dəstəsiyəm.
Vaqifin, Vurğunun nifrət səsiyəm-
Öz ana dilini bilməyənlər! (Tofiq, 2005)
Ümumiyyətlə, Tofiq Bayram yaradıcılığının başlıca məziyyəti poetik ifadə forması, nəfəs
genişliyi, şair həyəcanında zəmanənin həyəcanını əks etdirməsi, yaşadığı dövrün, eyni zamanda
sonrakı dövrlərin nəbzini tuta bilməsindən ibarətdir.
Bəkir Nəbiyev dövr haqqında belə yazır: “Zaman bu nəsil boynuna çox ağır bir tarixi yaradıcılıq
vəzifəsi qoymuşdu. Onlar ədəbiyyatımıza təzə ab-hava, təzə obrazlar, yeni fikrilər, təravətli
təsvir və ifadə vasitələri gətirməli, sadə, adi insanların, sıravi vətəndaşların taleyini, duyğu və
düşüncələr aləmini öz əsərlərinin leytmotivinə çevirməli idilər. Onlar bir daha öz əsərləri ilə
sübut etməli idilər ki, problem heç də təkcə hansı janr, forma və ölçülərdə yazmaqda yox, ilk
növbədə nədən və necə yazmaqdadır” (Pənah, Əhmədli, 2014). Altımışıncılar nəsli bu
missiyanının üzərindən ustalıqla gəlmiş və yaşadığı dövrlə sorakı dövr ədəbiyyatı arasında bir
körpü olmuşdular. Tofiq Bayram da məhz belə səntkarlardan biridir.
Şair “Odlar Yurdu” adlı şeirində hər qarış torpağının odan yarandığını, od yurdu övladlarının
mərhəmətdən yoğrulduğunu, bu oda göz dikənlərin elə bu oddan yanaraq məhv olacağını sehirli
misralarla ifadə edir:
Mənə Odlar yurdu demiş babalar,
Odumdan əriyib qaçır boran, qış.
Hər damcı suyumdan yanır sobalar,
Hər qarış torpağım oddan yaranmış.

Görsəm ki, əsən var qarlı havada,

Ona odumuzdan bəxşiş yollaram.
Ancaq qara əllər dəysə bu oda,
Odlar arasında od tutub yanar. (Tofiq, 2005)
Tofiq Bayramın vətən sevgisi onun yaradıcılıq zirvəsi hesab edilir. “Vətən Sevgisi” adlı
şeirində şair vətəni dildə deyil, əməldə sevməli olduğumuzu ifadə edir. Vətən o zaman bəxtəvər
olar ki, biz ona layiqli övlad, layiqli vətəndaş olaq:
Vətən! Vətən!- dedin hər kəlməbaşı
Sözünün hər biri şirin qənd, noğul.
Canımdan əzizdir onun hər daşı,
Bunu kürsülərdən car çəkdim oğul.

Onu əməlinlə sev həqiqətən,

Sözdə Vətən demək asandı, asan.
O zaman bəxtəvər olar ki, Vətən,
Vətənə layiqli övlad olasan! (Tofiq, 2005)
“Qarabağ nəğməsi” adlı şeirində Qarabağa bağlılığı, sevgisi, eyni zamanda bu sevgi ilə yanaşı
misralarda Qarabağın tarixi həqiqətlərini ifadə etmək, tarix boyu Qarabağın şahid olduğu

Page 143
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

hadisələri poetik dillə tərənnüm etmək Tofiq Bayram yaradıcılığının xüsusi göstəricisi hesab
etmək olar:
Ay Qarabağ, sən qüvvətsən dizlərimə,
Qaytar məni gənc yaşıma, qurban olum!
Qocalmışam, sən işıq ver gözlərimə,
Gəlim sənin tamaşana, qurban olum!

Yad gözlərə Şuşa batır şüşə kimi,

Dayanmışıq dövrəndə sıx meşə kimi,
Sənsən ana təbiətin baş həkimi,
Can məlhəmi hər daşına, qurban olum!

Sən Vaqifin keşməkeşli həyatısan.

İlhamının, ürəyinin sovqatısan.
Başdan-başa nərmə-nazik bayatısan,
O dahiyə, söz qoşana qurban olum!

Ana yurdun ən istəkli balasısan,

Torpağımda həmişəlik qalasısan.
Bir alınmaz namus, qeyrət qalasısan,
Sənin hər daşına qurban olum! (Tofiq, 2005)
Görkəmli sənətkar “Azərbaycan haqqında nəğmə” adlı şeirində vətəni heç kimin təsvir etmədiyi
bir istiqamətdə təsvir edir və onu bədii dilin emosional gücündən istifadə edərək tərənnüm
obyektinə çevirir. Şairə görə vətənin böyüklüyü sərhəddi, dağı, daşı ilə deyil, bəzən onun
qoynunda yaşayan ölməz şəxsləri ilə, vətən, millət üçün örnək olan, onu zirvələrə ucaldanların
adında yaşayar, onların adı ilə vətənin izi tarixdə qalar.
Vətənin böyüklüyü tək sərhədlə ölçülməz,
Şöhrətini ucaldan uca dağlar deyildir.
Vətən elə uludur, o heç zaman kiçilməz.
Onu yaşadan da təkcə sağlar deyildir.
Bir ölməzin adıyla yaşar bəzən bir ölkə,
Bir dahinin şöhrəti xalqı ucaldar aya,
Anam Azərbaycanım-dünya gəzən bir ölkə
Dünya xəritəsində bənzəyir bir damlaya.
O damlanın içində saray-saray evim var.
O damlada Üzeyirim, Səmədim, Gəncəvim var,
Dünya salonlarını “Yeddi gözəl” fəth edir.
Afirka səhrasını gülzara bürüməyə
Gülüm, çiçəyim çatar.
Bütün yer kürəsini bir rəngdə geydirməyə
Zərif ipəyim çatar. (Tofiq, 2005)
Tofiq Bayram yaradıcılığının əsasını vətənpərvər, azadlıq ideyaları ilə zəngin şeirlər təşkil edir.
Böyük coşqu ilə qələmə aldığı şeirləri coşqun ruh ilə də ifadə etməkdən zövq alan şair haqqında

Page 144
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Zəlimxan Yaqub xatirələrində söyləyir: “Tofiq Bayram kürsüyə çıxanda alqışlar salonu
bürüyürdü. Onun oxuduğu şeirlər həm özünü yandırırdı, həm də özgəsini. Şeiri pafosla oxuyar,
hər əsərə ürəyini verər, həyəcandan titrəyər, coşardı. O, kürsüyə qalxanda dağ kimi ucalar,
tamaşaçının gözündə zirvəyə dönürdü. Şeiri Səməd Vurğun kimi, İslam Səfərli kimi
oxumaqdan zövq alırdı” (Zəlimxan, 2014).
Azərbaycan poeziyasının ən yaxşı ənənələrini Tofiq Bayram poeziyasında görmək olar.
Dünyanı müharibəsiz görmək, milli azadlıq ideyalarını, tarixi həqiqətləri bədii sözlə ifadə
etmək, gələcəyə inam hissi sözlərin, sətirlərin canına hopmuşdur. Onun şeirlərində öz
əqidəsinin, dünyagörüşünün mənəvi dəyərlərlə birlikdə yoğurulduğunun əks olunduğunu
görmək mümkündür. Yaradıcılığını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri də onun şeirlərində əqidə
bütövlüyü, inam hissi, səmimiyyət, müdrikliklə qələmə alınmış şair ruhu, yaşanmış hadisələrə
dərin hisslərlə poetik yanaşmasıdır.
Tofiq Bayram Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq kimi vətən, millət, xalq azadlığı uğrunda
mübarizə aparmış dahi sənətkarlarımıza şeirlər həsr etmiş, vətəninin azadlığı uğrunda canını
qurban verənlərin xalqın əbədi yaddaşında yaşadıqlarını ifadə etmişdir. “Müşfiqin yazdığı
misralar qədər körpə Müşfiqlər var Azərbaycanda” deyən Tofiq Bayram poeziyasında milli
azadlıq, vətən, millət sevgisini böyük fəxarətlə ifadə edirdi.

NƏTİCƏ
Tofiq Bayram xalqın mənəvi dəyərlərini yaradıcılığı boyu xatırlayır, bir şair olaraq xalq, millət
arzusunun carçısı olduğunu şeirlərində ifadə edir. Tofiq Bayram dərin məna yükü, poetik
intonasiya, tarixi yaddaş və xalq taleyi ilə yoğrulmuş poeziyası ilə ədəbiyyat tarixində xüsusi
mövqeyi ilə seçilir. Şairin yaradıcılığının əsasını vətən sevgisi, mənəvi dəyərlərə bağlılıq, milli
azadlığa inam hissi təşkil edir. Vətən mövzusunda yazdığı tarixi gerçəkliyi, milli ruhu özündə
əks etdirən şeirlərinə “Azərbaycan deyəndə”, “Azərbaycanım”, “Azərbaycan haqqında
nəğmə”, “Odlar Yurdu”, “Vətən sevgisi”, “Qarabağ nəğməsi”, “Mənim arzum” və s.
nümunələri aid etmək olar ki, bunlar da yaradıcılığınında xüsusi çəkiyə malik şeirlərdən hesab
olunur. Onun hər misrası vətəni azad görmək istəyi ilə, vətən sevgisi ilə yoğrulmuş və bu sevgi
ilə də poeziyasına milli ruh gətirmişdir.

ƏDƏBİYYAT

Cəfərov N, Sərdarov V, Cəfərov A.(2016). Azərbaycançılıq ideologiyasının etnoqrafik əsasları.

176-216. Bakı: “Elm və Təhsil”
Pənah G, Əhmədli S. Sənət, sənətkar və zaman. (2014). 211-602. Bakı: “UnitPrint”
Tofiq B. Seçilmiş əsərləri. (2005). 171-172, 328. Bakı: “Lider nəşriyyatı”
Tofiq B. Seçilmiş əsərləri. (2005). 193-328. Bakı: “Lider nəşriyyatı”
Tofiq B. Seçilmiş əsərləri. (2005). 13-328. Bakı: “Lider nəşriyyatı”
Tofiq B. Seçilmiş əsərləri. (2005). 184-328. Bakı: “Lider nəşriyyatı”
Tofiq B. Seçilmiş əsərləri. (2005). 158-328. Bakı: “Lider nəşriyyatı”
Tofiq B. Seçilmiş əsərləri. (2005). 161-328. Bakı: “Lider nəşriyyatı”
Tofiq B. Seçilmiş əsərləri. (2005). 164-328. Bakı: “Lider nəşriyyatı”
Zəlimxan Y. Tofiq Bayram işığında. (22 dekabr 2014). “525-ci qəzet”.

Page 145
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

INSCRIPTIONS OF THE YUKHARI GOVHAR

AGHA MOSQUE OF SHUSHA FROM YESTERDAY TO TODAY

Doç. Dr. Habibe ALİYEVA

Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi

Milli Azerbaycan Tarihi Müzesi; AZ 1005, Azerbaycan -Bakü .

ABSTRACT
Our first medieval Turkic-Islamic epigraphic monuments, which shed light on many dark
moments in the history of Azerbaijan, have passed a high stage of development in the
territory of Karabakh, which is an integral part of Azerbaijan. Historical architectural
monuments with epigraphic inscriptions in Arabic script are our art monuments that are
very common in the territories of Karabakh. But, after the destruction and burning of
Shusha, the apple of Karabakh’a eyes, by the Armenians several times (1905, 1918-20,
1992), many of our Turkic-Islamic historical and architectural monuments were
destroyed or privatized in their own names.
After the liberation of Shusha, which has become a historical
and architectural reserve, on the eve of the 44-day Second Karabakh War (27.09.-
08.11.2020) – November 8, 2020 from Armenian occupation, we have witnessed the
devastating damage inflicted on our monuments by the enemy for 28 years. Mosques,
madrasas, tombs, caravanserais, bridges, baths, fountains and palaces besides the
defensive towers and castles, which were built in these areas by the statesmen who ruled
the region in the Middle Ages, have made Karabakh a cultural and commercial center,
leaving us the best samples. The only
sources that can be traced to the cultural development of Shusha, which is famous for its
architectural monuments built during the khanate period in Karabakh and the rich cultural
and trade centers, are the inscriptions on the surviving monuments. One of such
monuments is the Mesjidi Govhariya, i.e. Yukhari Govhar Agha Mosque, which is one
of the mosques that has come down to us and was built in Shusha by Karabakh khan
Ibrahimkhalil’s daughter Govhar agha, and is known for its richness of inscriptions.
Besides the inscriptions related to the Yukhari
Govhar Aga Mosque, which we will discuss in the article, the toponyms of Shusha, which
is considered to be the center of the Karabakh territory, and their borders, as well as the
income and expenditure from the property of the foundation are mentioned in detail in
vagifnames. Although our earlier
epigraphic scientists have studied the inscriptions of the mosque, there is no systematic
study of this monument’s inscriptions and the work of a collective catalog-album.
Undoubtedly, the epigraphic study of the most important mosque inscriptions on the
history of the monument, the publication of a systematic catalog in the future, the re-
evaluation of the information in the inscriptions in terms of social, political and cultural
history of Shusha and surrounding villages will be of great importance. The purpose of
this study is to create a comprehensive catalog of Shusha inscriptions, to reveal and to
convey to the general public the inscriptions that were misread in previous studies or not
read for various reasons, as well as to convey to the peoples of the world that the city
belongs to a complete Turkic-Islamic culture.

Page 146
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Key words: Shusha, Armenian vandalism, Yukhari Govhar Agha Mosque, vagifnames,
inscriptions
GİRİŞ: Azərbaycan tarixşünaslığımızda Qarabağ xanlığının tarixi haqqında ən dəyərli
əsərlərdən biri də «Qarabağnamələr»dir (Qarabaği,1989, s.104-148; 1959: s.208).
Qarabağ haqqında digər salnamələrdə əks olunmuş zəngin faktoloji materialları
müqayisəli şəkildə təhlil etmək üçün dövrün digər mühüm mənbələrindən yararlanan
tədqiqtçılarımız öz əsərlərində Qarabağ xanlığının keçirdiyi siyasi, iqtisadi və social
məsələri geniş formada təhli etmişdirlər (Hüseynov,2012: s.248).Tarixi mənbələrdən bizə
bəllidir ki, Əsası 1747-ci ildə qoyulmuş və 1822-ci ilədək yadelli işğalçılar ilə mücadilə
edən Qarabağ xanlığının dövlətçilik tariximizdə rolu və yerinin müəyyənləşdirilməsi çox
vacib elmi və siyasi əhəmiyyətə malik məsələlərdən biri idi (Hüseynov, 2012:s.11). Belə
ki, 1748-ci ildə Bayat qalası, 1752-ci ildə isə Şahbulaq qalasını inşa etdirən Pənahəli xan
yadelli işğalçıların hücumu zamanı yerli xalqın sığınması üçün daha etibarlı və hər
tərəfdən keçilməz sıldırım qayalarla əhatə olunmuş yeni bir qala ucaltmağı göstəriş
vermişdir. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xanın əmri ilə Qarabağ xan sarayı ilə
paralel, sıldırım qayalarla əhatələnmiş və əlçatmaz yaylağda şüşəyə bənzədilən Şuşa
qalası inşa etdirmişdir (Qarabaği, 1959:s.113).
Bu bənzərlik Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində qorunan
məzar daşında da qeyd olunmuşdur. Pənah xanın mərmərdən hazırlanmış məzar daşı
üzərində fars dillində nəstəliq xətti ilə kitabədə onun ”Pənah-xan Cavanşir, Günəş
timsallı, dağlarda yerləşən daş və şüşədə əyləşən” bir qalada h.1172 =m. 1758/59-ildə
rəhmətə getməsini həkkak həkk edərək qalanı “Şüşə” yə, yəni “Şuşa” adlandırılan daş
qalaya işarə etməsi ehtimal olunur (Неймат, 1991:s. 92). Qarabağ xanlığının mərkəzi
öncədən Şahbulaq qalası olsa da, lakin xan mərkəzin Şuşaya köçürülməsi ilə bağlı
göstəriş vermişdir. Şuşa qalası və qalanın içində xan ailəsi üçün qəsr və saraylar, eləcə də
məscid və mədrəsə inşa etdirmişdir (Каджар, 2007:s.58). Şuşa qalasını Pənahəli xan
Cavanşirin göstərişi ilə Qarabağ xan sarayı ilə yanaşı təxminən 1750-ci ildə inşa olunması
haqqında məxəzlərdə məlumat vardır. Abbasqulu Ağa Bakıxanovun məşhur «Gülüstani-
İrəm» əsərindən yararlanan tədqiqtçılar Şuşa qalasının adının “…onun ilk adı heç də
Pənahabad, Şuşa yox, Novruz olmuşdur» təsdiqini qeyd etmişdirlər (Azərbaycan tarixi,
1994:s.535). Şəhər el arasında Qarabağ hakiminin adı ilə
“Pənahabad” adlandırılmış olsa da, sonradan “Şuşa” şəhəri kimi, əfsuslar olsun ki,
günümüzə dağıdılmış formada gəlib çatmışdır. Çünki, 1988-ci ildən torpaq iddiası ilə
Azərbaycan ərazilərinə təcavüzə başlayan Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Şuşa
bölgəsinə aid qəsəbə və kəndləri ilə yanaşı, Şuşa şəhəri də işğala məruz qalmışdır. İşğala
qədər Şuşada 17 məhəllənin hər birinin özünə məxsus məscidi mövcud olmuşdur. Belə
ki, Şuşa qalasının ilk məscidinin tikintisi yenə Qarabağın hökmdarı Panahəli xanın
hakimiyyət dönəminə məxsus olmuş və sonradan İbrahimxəlil xan dövründə şəhərdə iki
cümə məscidi tikilmişdi (Каджар, 2007:s.60-61). Qeyd etmək lazımdır ki, xanlıqlar
dövründə vəqf torpaqları geniş yayılmışdır. Qarabağ xanlığında da vəqf yerləri və onların
vəqfnamələrini təsdiq edən maddi mədəniyyət abidələri (memarlıq abidələri, təsərrüfat
və məişət avadanlıqları) günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Belə ki, XIX əsrin birinci
yarısında vəqflərdən gələn gəlirlər hesabına və İbrahimxəlil xanın qızı Gövhər ağanın

Page 147
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

maddi köməyi ilə atasının yararsız hala düşmüş məscidinin yerində qoşa minarəli üçüncü
məscidi inşa etdirdi. Bu məscid ikimərtəbəli, mərkəzi günbəzli və qoşa minarələrə malik
idi (Каджар, 2007:s.118). Məscidin kitabəsinə əsasən söyləmək olar ki, müəllifi məşhur
Kərbalayi Səfixan Qarabağidir (Nemətova, 1961:s.58).
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Şuşa məscidlər arasında
Gövhər Ağanın səyləri nəticəsində 1874-cü ildə tikilmiş qoşa minarəli, yerli əhali
arasında "Aşağı Gövhər Ağa” adlanan məscidin kitabələri haqqında məlumat
verilməmişdir. Bu məscid haqqında sənətşünas alimlərin əsərlərində çüzü məlumatlara
rast gəlirik. "Aşağı Gövhər Ağa" məscidinin minarələrinin bədii tərtbatı nəzər diqqəti
özünə cəlb edir . Qoşa minarələrin gövdəsi bütövlükdə "Allah" kəlməsi təkrar yazılaraq
naxışlanmışdır. Bu məscidində yaradıcılıq işi dövrünün məşhur memarı Kərbəlayi Şeyx
Səfiyə məxsus olması söylənilir (Əfəndi, 2007:s.243-244; Каджар, 2007:s.122).
8-9 may 1992-ci il tarixindən ehtibarən erməni
vandalizminin qurbanlarından biri də Şuşada məşhur Yuxarı Gövhər Ağa məsciddir.
Məscid Aran memarlıq məktəbinə məxsus olub Şuşanın dini-tarixi abidələri
sırasındadır. Azərbaycan epiqrfik abidələri
düşmənlərimiz tərəfindən dağıdılsada, lakin nə yaxşı ki, zamanında qisməndə olsa bu
abidələrin üzərində olan kitabələr alimlər və tədqiqatçılarımız tərəfindən əsərlərində yer
vermişdirlər. Belə alimlərdən biri Azərbaycan epiqrafik abidələrinin ilk tədqiqatçısı
mərhum epiqarfçı alim Ə.Ə.Ələsğərzadədir. Azərbaycan SSR Elimlər
Akademiyası tərəfindən 1945–ci ildəŞuşa, Ağdam və Bərdə şəhərlərindəki tarixi
memarlıq abidələri və məzar daşları üzərindəki epiqarfik kitabələri toplamaq və onların
tədqiqatının aparılması üçün ezam olunan Ə.Ə.Ələsğərzadə verdiyi çox dəyərli
məlumatlar verir. Alimin Şuşada topladığı epiqarfik materialllar içərisində İbrahim xanın
qızı Gövhər Aganın öz vəsaidi hesabına tikdirdiyi “Məsciddi-Gövhəriyyə” daxilindəki
kitabələrinböyük bir əhəmiyyəti vardır. Belə ki, məscidin daxilində yerləşdirilmiş sağ və
sol tərəfindəki daş lövhədən ibarət olan kitabələrdə Gövhər Ağa tərəfindən tikdirilən
məscid və mədrəsələrə vəqf olunan əmlakın (əmlaka daxil olan yerlərin, bağların və
dükanların) olduğu sahələr və onların sərhədləri müfəssəl surətdə qeyd olunmuşdur
Ələsğərzadə,1947:s.161. 16
ildən sonar 1961-ci ildə Şuşanın“Məsciddi-Gövhəriyyə” və el arasında “Yuxarı Gövhər
ağa” adlanan məscidin kitabələrini epiqarfçı alimimiz, ustadım Məşədixanım Nemət
Azərbaycan dilində (Nemətova,1961,s.47-59), 2011-ci ildə isə (Неймат, 2011,s.155-165)
rus dilində nəşr etməklə təkrarlamışdır. Lakin Şuşanın digər məscidlərin və ya tarixi
memarlıq abidələri və məzar daşların üzərindəki kitabələrdən bəhs olunmamışdır.
Əsərlərində epiqarfçı alim Yuxarı Gövhər Aga məscidini “Cümə məscidi” adı ilə təqdim
edərək qeyd edir ki, məscidin şimal fasadında bir neçə ərəb qarfikası ilə ərəb dilində gözəl
nəstəliq xətlə kitabə həkk olunmuşdur. Məscidin əsas kitabəsi daş lövhə üzərində iki
sətirlik olub onun vəqf hesabına təmir olunması haqqındadır.

‫) قال رسول هللا صلعم اعبدهللا كانك تراه فان لم يكن تراه فانه يراك‬١
‫و حروف العبد ثلثه العين و الباء والدال فالعين علمه باهللا‬
‫) والباء بونه عمن سواه و الدال دنوه من هللا مال كيف وال حجاب و ليس اشد شني عقابا ممن‬٢

Page 148
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

١٢٠٢ ‫لبس قميص التنسك بالدعوي بال حقيقة و ال معني‬

Kitabənin tərcüməsi: Peyğəmbər dedi:” Allahın ona salam və salavatı
olsun. Allaha ibadət edin! Guya sən onu (Allahı) görürsən, əyər görməsən O səni görər
və qul (‫ )عبد‬sözü üç (‫ع‬, ‫ ب‬, ‫ – د‬ayn, bə və dal) hərfdən ibarətdir. Amma ‫ – ع‬ayn (yəni
Allah bəndəsinin) Allaha aid olan elmidir , ‫– ب‬bə isə onun başqasından fərqlənməsidir,
‫ – د‬dal isə onun sorğu-sualsız və pərdəsiz Allaha yaxın olmasıdır. Həqiqəti olmayan,
yalan ibadət köynəyi geymək iddiasında olmaqdan şiddətli günah yoxdur -1202” .
H.1202=m. 1787/88-ci illər (Nemətova,1961:s.57;Неймат, 2011,s. 155). Məscidin əsas
fasadında iki sətirlik ikinci ərəbdilli kitabənin məzmunu belədir:
‫) فانه كريم‬١
‫يحب الكرامة لعباده‬ ‫المضطرين اليه المتحر فين علي بابه لطلب‬
‫مرضاته‬ ‫) از قرار و صيت نامه رضوان جاكاه كوهر‬٢
١٣٠٢ .....‫اغا‬ Kitabənin tərcüməsi belədir: “Doğrudan da Allah
onun razılığından ötrü qapısına yönələn əlacsız bəndələri üçün kəramət arzulayır, cənnət
məkanlı Gövhər Ağanın vəsiyyətnaməsinə əsasən (məscidin təmiri başa catdırıldı)
1302”. H. 1302=m. 1884/85-ci illər (Nemətova , 1961, s.58 ; Nemət, 2011,s. 155).
Məscidin daxili hissəsində iki ədəd xüsusi
səkkiz güşəli medalyonun içində iki sətirlik kitabəni həkkak gözəl nəstəliq xəttilə həkk
etmişdir: I medalyonda : ‫حسن‬،‫فاطمه‬،‫ علي‬، ‫ محم‬،‫هللا‬
‫وحسين‬ Kitabənin tərcüməsi: Allah, Məhəmməd,
Fatimə, Həsən və Hüseyin II medalyonda: ‫هويد هللا فوق ايديهم‬
Kitabənin tərcüməsi: O, (Allah əbədidir).
Allahın əli onların üstündədir. Məscidin qarşısında iki su fəvarəsinin
arakəsmənin üzərində iki sətirlik ərəbdilli kitabədə memarın ismi və inşa tarixi həkk
olunmuşdur: ‫) عمل كربالي‬١
‫صفي خان‬ Kitabənin tərcüməsi:”Memar
Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin işidir – 1301”. H. 1301=m. 1883/84( Nemətova
,1961,s.58; Неймат, 2011,s. 156). Məscidin əsas
fasadından başqa daxilindədə iri daş lövhələr üzərində kitabələr mövcuddur. Məscidin
giriş qapısından içəri daxil olarkən sag və sol tərəfində yuxarı hissəyə yerləşdirilmiş daş
lövhələrin (1.60x70 sm.) kənarələri nəbati naxışlanmış və 17 xüsusi formalı haşiyədə
nəstəliq xətlə fars dilində Gövhər Ağanın vəqfnaməsi mahir həkkak tərəfindən məharətlə
qabarıq formada işlənilmişdir. Hər iki kitabədə İbrahim xanın qızı Gövhər Ağanın Şuşa
şəhərindəki hər iki məscidin (Yuxarı və Aşağı Gövhər Ağa məscidi) və mədrəsələrə olan
vəqf olunan mal-mülklərdən gələn mədaxil və məxariclərin hansı işlərə sərf olunması
haqqında verdiyi göstərişlərdən söhbət gedir. Gövhər Ağa vəqifnaməsini Şuşa şəhərinin
ictimai binası sayılan məsciddə daş lövhə üzərində yazdıraraq yerləşdirilməsi
vəqifnamələrin şərtlərinin şəhər əhalisinin bilməsi və bu qaydaların dəyişdirilməməsinə
yol verməməyə çalışmasından irəli gəlmişdir (Nemətova 1961, s.56; Неймат,
2011,s.155-157). Onu da qeyd
etmək lazımdır ki, Gövhər Ağanın vəqfnaməsinin əsli hələlik bizə məlum deyidir. AMEA
Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutunun fondunda qorunan vəqfnamənin yeganə surətində
tarix yazılmasa da, lakin daş lövhədəki kitabədə isə tarix hicri təqvimi ilə həkk

Page 149
 ‫‪4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH‬‬
‫‪March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN‬‬

‫‪olunmuşdur. Bəhs etdiyimiz birinci daş lövhədəki kitabə 17 sətirlik yazıdan ibarət olub,‬‬
‫‪mətində Şuşa şəhəri və ətraf məkanların adları qeyd olunmuş və oralardan gələn gəlirlər‬‬
‫‪yazılmışdır:‬‬ ‫‪ )١‬هو الواقف على‬
‫الضمايرموقوفان مسجيد و مدرستين كوهريه و اقعه‬ ‫در قلعه شوشى‬
‫بحياط مسجد و از يكطرف ‪ (٢‬تمامى يازده باب دكا كين معينه واقعه در جنوب مسجد پايين يكقطار از يكطرف متصل‬
‫‪ (٣‬منتهى بميدان قپان و تمامى ششدانك قريه مقصودلو من‬

‫‪ )٤‬بقراء قوزاى و شرقيا از گلين خانملو و يكسمت قوزانلوالى كدرى يوزباشى لو و منه از‬

‫باالى أق كاريزو مجاورا الى اوطاقچى‪ 1‬دامى ر منه الى يدى گوز‬

‫‪ (٥‬وجبوبا بشاه بالغى ترنكوت و سرحد كوك تپه و منحدرا الى گلين خانملوخانه خاچين‬

‫ازقراء قوزاى منحدرا الى باغ يولچى باالى باغ توسى‬

‫‪ )٦‬و از انجاى كدرى ميرود الى دست ناماز سويى و اليلچى شيخالر و تمامى ششدانك قريه‬

‫قراداغلو من محال جوانشير محدوده شرقيا بنهر تلك و غربيا بنهر‬

‫‪2‬‬
‫‪ (٧‬سيصوالن و جنوبا بميان خندق سيصوالن و از آنجا منحدرا الى سكى و كوبر و ايلدرم‬

‫اوچان شماال براهى كه سهل أباد ميرود و از داشلو كيچيد مخدارا الى چنار شيخ بابا‪ 3‬و منتهيا‬

‫‪ )٨‬الى نهر تلك و تمامى ششدانك قريه ايو اوغلى من محال كبير لومحدوده شرقيا بدر خت پير‬

‫سقيز و غربيا بقايرنا‪ 4‬از باالى أسياب حاجى الزم منحدرا الى نهر اوغولبيكين‪ 5‬و از أنجا‬

‫‪ )٩‬بباغ هللا واز أذجابه بيشه قارقلو‪ 6‬و ازأذجابه تل شوملو كوچك‪ 7‬و از انجا بدرجت كرشنها‪ 8‬و از أنجا الى كرة ز درجت‬
‫سقز پير و شماال سرش اسياب حاجى الزم منحدرا بجائكه ارس خان بكادر‬

‫‪ )١٠‬و از أنجا الى دهنه باغ و از أنجا بنهر الى قشالق ايو اوغلى واز أنجا ميايد از طرف نهر جاى زرعت ايو اوغلى‬
‫است و از أنجا الى كره و از أنجا ياستى يولوم‪ 9‬و از أنجا الى‬

‫‪ )١١‬درخت سقيز پير و تمامى ملك و باغات زمين داروغلو محدوده شرقيا به نهر جديرلو و غربيا بشارع عام كه ميرود‬
‫از مقبرة قرا أغاجى الى داشلو تپه و جنوبا بباغ كريم أقا و شماال‬

‫‪ )١٢‬از داشلو تپه منحدرا الى نهر مذكور و تمامى يكقطعه باغ مشجره مكرومه واقعه درقريه شللو محدوده شرقيا بباغ‬
‫ميرزا علي بيك و كشهدي عاشور شللو و غربا بباغ مرحوم ولد دللك‬

‫‪ )١٣‬و امامقلى ولدهللا قلى و جنوبا بباغ بزرگ و شماال بباغ حسن أقا ابن سليمان خان و باقى موقوفات مسجيد درضمن‬
‫وقفنامه اصل و كتابچه هاى أن‬

‫‪ )١٤‬بتفصيل و شروط مرقوم اشت كه متوليها و مومنين واليت بمال حظه أنها عمل نمايند الواقفه كنيز نيازمند حضرت‬
‫زهرا بانوى بيهمتا جناب مستطاب‬

‫‪1‬‬ ‫‪ - Azərbaycan Elimlər Akademiyasınəın Əlyazmaları Fondu, inv. B-590/7719 saylı vəqfnamənin 7a vərəqindəki‬يطافچى‬
‫‪əlyazması‬‬
‫‪ - Vərəq 7b.‬اولدورم ‪2‬‬
‫‪ - Vərəq 7 b.‬بابانلو ‪3‬‬
‫‪ - Vərəq 8 a.‬بقائرما ‪4‬‬
‫‪ - Vərəq 8 a.‬اوغولديكين ‪5‬‬
‫‪ - Vərəq 8 a.‬قارقارلو ‪6‬‬
‫‪ - Vər. 8 a.‬شوملو ‪7‬‬
‫‪ - Vər. 8 a.‬كرشنهاد ‪8‬‬
‫‪ - Vər. 8 b.‬تاسى قويوم ‪9‬‬

‫‪Page 150‬‬
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

‫) اصالت و جاللت نصاب سعادت و شرافت اكتساب حقايق و دقايق أداب يگانه گوهر درج ابهت و جالل حضرت مريم‬١٥
‫سيرت أسيه اسوت خديجه طينت بلقيس عصر سركار‬

‫) گوهر أغا صبيه خان خانان سعيد فردوس مكان ابراحيم خليل جانشير تلتمس الدعا من عموم المومنين والسبما من‬١٦
‫العلماء الذاكرين الواردين‬

‫) الى قلعه الشوشى هركس بموقوفات مزبوره دسمت ظلم دراز كند الهى بلعنت ابدى خدا و اولياى خداگرفتار أيد على‬١٧
١٢٨٢ ‫لعنت هللا على القوم الظالمين تحريرا في غره شهر‬

Kitabənin tərcüməsi belədir:”Ürəkləri bilən Odur (Allah). Şuşa qalasındakı Gövhəriyyə

iki mədrəsə və iki məscidinin10 vəqfləri aşağıdakılardır: Aşağı məscidin (Aşağı Gövhər
Ağa məscidi) cənub tərəfində olan bir qatardan ibarət bütün 11 ədəd müəyyən
dükanlardır ki, bir tətəfdən məscidin həyətinə bitişir və digər tərəfdən qapan11meydanına
qədər uzanır. Cavanşir12 mahalından Məqsudlu kəndinin bütün altındakı, qərbdən
hüdudu quze13kəndləri,şərqdən Gəlin xanımlıya və Quzanlıya, bir tətəfdən Kudri
Yüzbaşılıya və oradan da Ağ kəhrizin yuxarısından Otaqçı damına çatır və oradan Yeddi
gözə qədər və cənubdan Tərnəkut Şah bulağına və Göy təpə (kəndi) sərhədinə və Gəlin
xanımlıya doğru üzü aşağıya, şimaldan Xaçın çayına kimi quzey kəndlərindən Tusi
bağının yuxarısında olan Yolçu bağına kimi və o Kudri yerindən dəstənamaz14 suyuna və
Elçi Şıxlara kimi çatı[Link]şır mahalından Qaradağlı kəndinin bütün altındakı, hüdudi
şərqdən Təlek çayına, qərbdən Soysulan15 çayına və cənubdan Soysulan xəndəyinin
ortasına kimi və oradan üzü aşağı Səkki , Köbər və İdırım Uçan , şimaldan Səhlabada
gedən yolla və Daşlı Keçiddən üzü aşağı Şıx Baba çinarına kimi və nəhayət, Təlek çayına
qədər uzanır. Kəbirli mahalından Evoğlu kəndinin bütün altındakı, hüdudu
şərqindən Saqqız ağacı Pirinə, qərbdən Qayrnaya? Hacı Lazım dəyirmanının başından
üzü aşağı Oğulboynu çayına kimi və oradan Lələ bağına və oradan Qarqarlı meşəsinə və
oradan Kiçik Şumlu təpəsinə və oradan Gürşnəha ağacına, oradan Kürə (‫ ( كوره‬və Saqqız
ağacı Pirinə kimi və şimaldan yuxarısı Hacı Lazımın dəyirmanına və üzü aşağı Ərəs
xanın əkdiyi yerə qədər və oradan bağ ağzına və oradan Evoğlu qışlağına qədər, çaydan
və Evoğlu əkin yerinə qədər gəlir və oradan Kürə və oradan Yastı yolum və oradan Saqqız
ağacına qədərdir və Daruqlu torpağının bütün mülk və bağları məhdudur, şərqdən Xıdırlı
çayı ilə, qərbdən Qara ağacı məqbərəsindən Daşlı təpəyə gedən ümumi yol ilə, cənubdan
Kərim ağanın bağı ilə və şimaldan Daşlı təpədən üzüaşağı qeyd olunan çaya (Xıdırlı çayı)
qədər. Şərqdən Mirzə Əli bəy və Şelli Məşədi Aşurun bağı ilə, qərbdən Dəllək oğlu
Məhərrəmin və Allahqulu oğlu İmanqulunun bağı ilə, cənubdan Böyük yol ilə, şimaldan
Süleyman xan oğlu Həsən ağanın bağı ilə məhdud olan Şelli kəndindəki bir parça meyvə
və üzüm bağı bütünlüklə iki məscidin vəqfinə daxildir.İki məscidin mövqufatının qalan
hissəsi vəqfnamənin əslində və onun kitabçalarında ətraflı surətdə şərtlərlə yazılmışdır
ki, vilayətin möminləri və mütəvəlliləri onların (şərtlərin) yerinə yetirilməsinə əməl
etsinlər. Cənnət məkanlı xanlar xanı Cavanşir İbrahim Xəlil xanın16 qısı həzrət
Zəhranın17 möhtac kənizi, misilsiz xanım, böyük əsilli və yüksək nəsibli, səadətli və

10 İki məscid- Yuxarı Gövhər Aga və Aşağı Gövhər Ağa məscidləri nəzərdə tulur
11 Tərəzi
12 Qarabağ xanı Pənahəli xan Cavanşirin adı ilə bağlı bölgə
13 Şimal
14 Dəstəmaz - İslamda xüsusi qayda ilə yerinə yetirilən müstəhəb əməl
15 Soysulan çayı indi yerli əhali tərəfindən “Soylan” çayı adlanır
16 III Qarabağ xanı (1763 — 1806)
17 Fatimə (‫ ) فاطمة‬və ya Fatimeyi-Zəhra (‫ )فاطمة الزهراء‬- Müsəlmanların sonuncu peyğəmbəri Məhəmmədin sevimli qızı, imam

Əlinin həyat yoldaşı . Müsəlmanlar ondan danışarkən "Məsumə", "Cənnət qadınlarının seyyidəsi" və ya "Peyğəmbər qızı"
deyirlər. Türk-İslam mədəniyyətində isə adından əvvəl "Həzrəti", "Xanım", adından sonra isə "salamullahi aleyha" və ya
"rdiallahu ənha" kimi deyimlərdən istifadə edilir. Yazıda "Hz. Fatimə (s.ə.)" formasında qısaldılan bu ifadələrlə ona qarşı
sevgi və hörmət ifadə olunur.

Page 151
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

şərafətli, dəqiq və həqiqət adətli , yüksəklik və böyüklüyün xəzinəsinin yeganə Gövhəri,

həzrəti Məryəm18 xasiyyətli, Asiya19 rəftarılı, Xədicə20 tinətli, əsrin Bilqeysi 21 sərkar
cənab Gövhər Ağa22 bütün minnətlərdən xüsusi ilə Şuşa şəhərindəki, qeyd olunmuş
möminlərdən dua tələb edir. Hər kim qeyd olunan mövqufata zülm əlini uzatsa, Allahın
və Allah övliyalarının əbədi lənətinə tutulsun. Zalim tayfaya Allahın lənəti olsun... ayının
əvvəlində yazıldı”(Nemətova,1961,s. 48-51; Неймат, 2011,s.157-160) .Məqalədə bəhs
etdiyimiz I kitabədə Cavanşir mahalının müxtəlif vəqf yerlərindən gələn mədaxilin 17
ədəd xüsusi haşiyələrdə eyni ölçüdə və gözəl nəstəliq xətlə yazılan farsdilli mətində
gəlirin haraya və kimlərə xərcləndiyi həkk olunmuşdur:
‫ مصرف كننده موفوفان مسجدين و مدرستين گوهريه اوال متوليها‬.....‫) هو الواقف على السرار و‬١
‫) مداخل و امالك موقوفه هرساله ثالثا قسمت كرده يكثلث آنرا سال بسال نقدا بسپارند كه هميشه در‬٢
‫معامله شرعيه و براى مسجدين‬
‫) و مدرستين تنخواه باشد و اين طريقه را مدتى مستمر نمايند كه انشاهللا بقدر كفايت تعمير كل‬٣
‫مسجدين و مدرستين تنخواه موجود و فراهم باشد كه خدانكرده درصورت انهدام‬
‫) مسجدين و مدرستين بالكليه متوليها ميتو انند مجددا تعميرنمايند و بعد از‬٤
‫اكمال وجه مزبور همين ثلث را نيز در مصارف آتيه بمصرف برسانند و در صرف دو ثلث باقى اول متو ليها‬
‫جرج‬
‫) تعمير و مرمت كارى حاليه استقباليه مسجدين و مدرستين را مقدم دارندو بعد و جه روشنائ مسجدين و‬٥
‫حجرات مدرستين را شبها بقدر اقتضاى وقت وجه زغال حجرت مدرستين را‬
‫) در زمستان و اواخر خريف و مواجب دو نفر موذن و دو نفر خادم مسجدين و مدرستين و مواجب دو نفر‬٦
‫خادم مسجدين و مدرستين و مو اجب دو نفر مدرس مدرستين و حق السعى دو نفر كاركوذار از جمله كه‬
‫متوليها هميشه در فيصل‬
‫) دادن امورات امالك زحمت ميكشند حرج تعويه جناب سيد الشهدا در‬٧
‫دهه عاشورا در مسجدين و صحن آنها بقدر اقتضاى وقت كه متوليها صالح بدانند و هكذادر يوم تاسوعا آب قند‬
‫در مساجد صرف نمايند‬
‫) و در ايام محرم الحرام و رمازان المبارك مبلغى مصرف ارباب استحقاق نموده هرقدرى كه متولى بقدر‬٨
‫اقتضاى وقت صالح ميدانند و اقفهرا در منابر مسجد بدعاى خير ياد نمايند و خرج افطار هفتاد‬
‫) نفر مستحق در شب احياى ماه مبارك رمضان در صحن مسجدين و خرج بخور و سوخت احياى كنند كان سه‬٩
‫شب در مسجدين و خرج افطار بيست نفر قارى در سى روزه رمضان‬
‫) در مسجدين كه ليال و نهاراتالوت قران نمايند جنانكه درسى روزه ماه رمضان صد جلد كالم هللا خوانده و‬١٠
‫ختم شود پنجاه جلد براى خود و اقفه بيست جلد برو الدين و بيست جلد بربر ادران و خواهران و ده جلد ديكر‬

18 Məryəm , Bakirə Məryəm, “Tanrının anası”və ya Xristianların peyğəmbəri İsa Məsihin anası adlanır.
19 Fironun zövcəsi olan Asiyə xanım (Əsiyə binti Məzəhim - Əsiyə Məzahim qızı) Musa peyğəmbəri (aleyhi-s-sələm) çaydan
tapdıqdan sonra öz övladı kimi böyüdüb bəsləmişdi. Bu qadın Fironun həyat yoldaşı olaraq sarayda, ləl-cəvahirat və bər-
bəzək içində yaşasa da, heç vaxt bunlara aldanmadı. Musa peyğəmbər böyüyüb peyğəmbər olduqdan sonra Asiyə Onun
dininə gizlində iman gətirdi. Sonradan Firon bunu bildikdə Asiyəni yolundan döndərməyə çalışsa da, o, tabe olmadı. Fironun
əmri ilə Asiyəni işgəncələrə məruz qoydular. Amma Asiyə yenə Allahdan uzaqlaşmadı və işgəncə altında vəfat etdi.
20 Xədicə binti Xüveylid (555-619) — Məhəmmədin (s.ə.s.) Məhəmmədin ilk xanımı , Fatimənin anası və ilk Müsəlman

qadındır. Ümmül Möminin adıyla məşhurdur.

21 Bilqeys Zişərh qızi, Səba məlikəsi və ya Makid– hazırki Efiopiya və ya Yəmənin ərazisində mövcud olduğu guman edilən

tarixi Səba Krallığı. Nəml surəsində 22-44-cü ayələrində Səba məlikəsi haqında söhbət gedir. Quranda məlikənin adı
çəkilməsə də ərəb mənbələrində o, "Bilqeys" olaraq adlandırılır. Bilqeys haqqında Quran və Əhdi-Ətiq rəvayətləri bir-birinə
çox bənzəyir.
22 Əsil adı Gövhərnisə bəyim (1790[3]—1888) -Qarabağ xanlarından İbrahim Xəlil xanın qızı

Page 152
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

‫) بر ساير امواة اقارب بدان قرار كه هر يك نام بنام در وقفنامه مرقومست و اكثر ختمهارا در شب احيا در‬١١
‫مسجدين باتمام رسانند و در نيمه روز شعبان غربا و طالبرا در صحن مسجدين بقارى كه وقت اقتضا كند و متولى‬
‫صالح‬
‫) ميداند اطعام بكنند و در هر عيد اضحى ده راس كوشفند در حيات مسجدين قربة الى هللا ذبح نموده بارباب‬١٢
‫استحقاق تقسيم سازند و واقفه و ارحام اورا بدعاى خيرياد كنند و در جنب يكى او مساجد يكباب‬
‫) مريض خانه كه موسوم بدار الشفاء باشد جهت مرضاى غربا كه جاى مامن نداشته باشند ازهمان مداخالت‬١٣
‫تعمير نمل يند و خرج مصارف آن را نيز از قبيل حق معالجه و دو او برستارتجهيز اموات‬
‫) آنها چنانكه تفصيل اين همه مصارف در وقفنامه مرقوم شده است مصروف دارند بعد از اينها هرچه از‬١٤
‫مداخل بماند متوليها دو قسمت كرده يكقسمت آنرا نيز بدست امينى پسبار ند كه هميشه‬
‫) در معامله و تزايد باشد كه اكر احيانا سالى از موقوفات مداخل نيايد و ياكسر كند و يا مسجدين و مدرستين‬١٥
‫زياده از هرساله محتاج بمرمت و تعمير باشند از همين و جه اندو خته ثانى بمضارف مزبورهبرسانند‬
‫) و قسمت ديكاررا سال بسال كتب علوم شرعيه و مقدمات گرفته بعنوان وقف داخل كتابخانه مدرستين تمايند موافق‬١٦
‫ على الذين‬23]‫شروطيكه در وقفنامه كتب مسطور است فمن بدله بعد ماسمعه فانما [اثمه‬

‫ الواقفه كمينه كنيز حضرت زهرا بانوى بيهمتا سركار گوهر آغا‬25‫ سيعلم الذين ظلموا اى منقلب ينقلبون‬24‫) يبد لونه‬١٧
]١[٢٨٢ ‫صبيه خان خانان سعيد ابراهيم خان جوانشير اللهم اغفرلى و لوالدى و للمو منين يوم يقوم الحسان‬
İkinci vəqifnamənin tərcüməsi belədir:”......sirləri bilən Odur (Allah). Gövhəriyyənin iki
məscid və iki mədrəsəsinin mövqufatının xərcləyən mütəvəlilər vəqf gəlirinin hər il üç
yerə bölsünlər. Ücdən bir hissəsinin şəriət qaydalara əsasən müamilələr vasitəsi ilə hər
iki məscid və mədrəsə üçün tənhax düzəltsinlər və bu qaydanı müəyyən müddət davam
etdirsinlər ki, İnşallah məscid və mədrəsələrin təmirinə bütünlüklə kifayət edəcək məbləğ
hazır olsun. Allah eləməmiş məscidlər və mədrəsələr xarab olsa mütəvəllilər onları (bu
pulla) yenidən təmir etdirsinlər. Həmin üçdə bir hissəni gələcəkdə xərcləsinlər.
Mütəvəllilər qalan iki hissəni (aşağıda göstərilən surətdə) xərclərkən , məscid və
mədrəsələrin hal –hazırdakı və gələcəkdəki təmirini birinci dərəcəli iş kimi nəzərdə
tutsunlar. Sonra isə gecələr məscid və mədrəsələrin hücrələrinin işığını, qış və payız
fəsillərində isə kömür pulu, məscid və mədrəsələrin iki nəfər işçisinin və iki nəfər
azançısının məvacibini, mədrəsələrin iki nəfər müəlliminin məvacibi, məscidin işlərini
idarə rdən iki işçi, o cümlədən zəhmətçəkən mütəvəllilərin zəhmət haqqı ödənilsin.
Aşuranın on günlüyündə cənab seyiddi –şühədanın (imam Hüseynin) təziyəsinin
xərci ödənilsin. Vaxtın tələbinə görə, mütəvəllilər lazım bilsələr, eləcə də tasua
(məhərrəm ayının 9) günündə məscidlərdə və həyətlərində şərbət paylansın məhərrəm və
ramazan aylarında vaxtın tələbi və mütəvəllilərin məsləhətinə görə ehtiyacı olanlara
müəyyən miqdarda pul paylansın. Məscidlərin mənbərlərində vəqf sahibəsini xeyir –dua
ilə yad etdirməkdən ötrü bir məbləğ xərclənsin. 70 nəfər müstəhəqqə mübarək ramazan
ayının əhya gecəsində məscidlərin həyətində iftar verilsin. Mübarək ramazan ayında üç
gün əhyanı məscidlərdə əhya tutanların yanacaq və buxur26 xərcini ödəsinlər. Ramazan
ayında məsciddə otuz gün gecə-gündüz iyirmi nəfər Quran oxuyanın haqqını pulla
ödəsinlər. Belə ki, ramazan ayının otuz günündə Allahın yüz cild kəlamını oxuyub əlli cild
vəqifənin özü üçün , iyirmi cild ata-anası, iyirmi cild bacı və qardaşları üçün, on cild
qohum –qardaşları üçün, hamə adbəad vəqfinamədə qeyd olunduğu kimi, Quran
tapşırılsın. Quran tapşırma işi əsasən əhya günlərində məsciddə başa çatdırılsın. Şəban

23 ‫ اثمه‬-bu söz kitabədə buraxılmışdır, əslində isə mətndə olmalıdır

24 Qurani Kərim 2-ci surənin 177 ayəsi
25 Ourani Kərim 27 –ci surəsi 228-ci ayənin II yarısı
26 Buxur yandıqda müşk-ənbər qoxusu verən bitki növüdür

Page 153
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ayının on beşinci günü tullab27 və qəribləri məsciddə, mütəvəllilərin məsləhətinə və vaxtın

tələbinə görə yedirtsinlər. Və hər Qurban bayranında məscidlərin həyətində on qoyun
kəsib ehtiyacı olanlara paylayıb vaqifə və onun silsiləsini xeyir-dua ilə seyr etsinlər
məscidlərin birinin yanında yeri-yurdu olmayan qərib xəstələr üçün Darülsəfa adlı
xəstəxana açıb Həmən gəlirdən təmir etsinlər və onun xərcləri:müalicə, dərman,
pərəstarlıq və və ölənlərin dəfn haqqı vəqfnamədə göstərildiyi kimi təmin edilsin. Qeyd
olunanlardan sonra artıq qalan gəliri mütəvəllilər iki yerə bölüb, bir hissəsini əmin
adama tapşırsınlar ki, o pul həmişə müamilədə və artmaqda olsun ki, əgər işdir bir il
vəqflərin gəliri olmasa və ya az olsa və yaxud da məscid və mədrəsələrinhər ildəkindən
artıq təmirə ehtiyacı olsa, həmin ikinci toplanmış pulu onların təmir və abadlığına sərf
etsinlər. Və qalan hissədən ilbəil şəriət və müqəddəmat28 elimlərinə aid kitab alıb
mədrəsələrin kitabxanalarına vəef adı ilə, vəqfnamədə qeyd olunmuş şərtlər əsasında
daxil etsinlər. Əgər bir adam bunu eşidəndən sonra dəyişcə, xəbəri yoxdur ki, onu
dəyişənlərin günahı nədən ibarətdir. Onlar bilməlidirlər ki, zülmkarlar hansı axirətə
qayıdacaqlar. Xanlar xanı xoşbəxt İbrahim Xan Cavanşirin qızı vaqifə, həzrəti Zəhranın
ən alçaq kənizi, misilsiz xanım sərkar Gövhər Ağa –ey Allah, haqq-hesab günündə məni
və valideynlərimi bağışla 1282=m. 1866/67-ci il”(Nemətova, 1961, s.52-556 ; Неймат,
2011,s.161-164). . Azərbaycanın iqtisadi, sosial
həyatında bidiyimiz kim Sovetlər Birliyinin yaranmasına qədər, dini, ictimai və görkəmli
şəxslər tərəfindən mülklərindən və mallarından vəqf etmiş və bu vəqflərdən gələn
gəlirləri ictimai məkanlara (məscid, mədrəsə, xəstəxana vəs.) və yerli az təminatlı xalğına
yardım etmişlər. Lakin 1920-ci ildən sonra Azərbaycan ərazisində Sovet hakimiyyəti
qurluşundan sonra bu ənənələr pozularaq bütün vəqflər istismar olundu.
NƏTİCƏ
Şuşa şəhərinin 2020-ci il noyabrın 8-də Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə
müzəffər ordumuz tərəfindən azad edilməsi ilə şəhər erməni əsarətindən qurtardı. Zəfər
günü Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Şuşanın azad olması ilə bağlı
xalqa müraciət edərək dedi:“Əzizi Şuşa sən azadsan, Əziz Şuşa biz səni düzəldəcəyik”.
Prezidentimizin sözü artıq həyata keçir, demək olar ki, bu gün genişmiqyaslı bərpa işləri
Şuşada başlamışdır. 28 ildən sonra 14-də 2021- ci il tarixində Şuşaya qədəm qoyan
Prezident İlham Əliyev, Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva və qızları Leyla
Əliyeva səfər zamanı müqəddəs kitabımız “Qurani-Kərim”i “Yuxarı Gövhər Ağa”
məscidinə ziyarət edərək ilk hədiyyəsini dövlət başçmıza təqdim etmişdir. Qalib
Prezidentmiz İlham Əliyev cənabları müqəddəs “Qurani-Kərim”i öpərək onu məsciddə
xüsusi hazırlanmış guşəyə qoyaraq dualarını etmişdir.
Azərbaycan vətəndaşı olaraq Şuşa üçün biz nə edə bilərik sualına ən azından
əlimizdə qalan abidələrin kitabələrini geniş oxucu kütlələrinə çatdırmaqdır. Bizim
məqsədimiz Şuşadakı məscidlərimizin bir zamanlar erməni vandaları tərəfindən
tariximizin daş yaddaşını silmək və məhv etmək niyyəti ilə dağıtdıqları dini tarixi
abidələrinmizin üzərindəki kitabələri yenidən bərpa etmək və gələcəkdə Şuşaya gələn
xarici və yerli turistlərə bir daha nümayiş etdirərək həqiqətən bu şəhərin də bir
Azərbaycan torpağına aid olmasını sübuta yetirməkdir.
Ümidvarıq ki, bu ildən Şuşada aparılan quruculuq işləri ilə əlaqədar olaraq
oradakı işğaldan qismət salamat qalan məscid, türbə, bulaq,karvansara və s. tarixi
memarlıq və məzar daşaları üzərindəki kitabələri yenidən inventalaşdırıb sistematik bir
tədqiqat nəticəsində toplu bir kataloq-albom çalışması həyata keçirmək üçün xitam

27 Tullab – dini mədrəsələrdə oxuyan tələbələr

28 Müqəddəmat – tarix, sərf-nəhv, məntiq və s. Ictimai elimlər

Page 154
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

veriləcəkdir. Onuda qeyd etmək lazımdır ki, Qarabağ ərazisindəki həm tarixi memarlıq
abidələrimiz və həm də məzar daşlarımız epiqarfik cəhətdən qismən az öyrənilənilmişdir.
İşğaldan azad olunan Qarabağın istənilən bir ərazisini epiqarfik yönlü araşdırılmasına
çox ehtiyac vardır.
İSTİFADƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT:
1. Azərbaycan tarixi (ən qədim zamanlardan XX əsrədək) (1994), Z.M.Bünyadovun və
[Link] redaktəsilə, I cild, Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 628 s.
2. Azərbaycan tarixi. Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər. (1996), Prof. S.S.Əlyarlının
redaktəsilə. Bakı, «Azərbaycan» nəşriyyatı, 872 s.
3. Ələsğərzadə (1947), Ə. Ə. Şuşa-Ağdam-Bərdə səfəri.// Azərbaycan SSR Elmlər
Akademiyasının 1945-ci il ekspedisiyaları , Bakı: Azə[Link] EA nəşriyyatı, 1947, s. 161-
162
4. Hüseynov , (2012), Y. R. Qarabağ tarixi mənbələrdə. Bakı: “Şuşa” nəşriyyatı, 248 s.
5. Mirzə Camal Cavanşir Qarabaği (1959), Qarabağ tarixi. Tərcümə [Link].
Bakı, Azərb. SSR EA nəşriyyatı, , 208 s.; Mirzə Camal Cavanşir Qarabaği (1989),
Qarabağ tarixi // Qarabağnamələr. Birinci kitab, tərtib edəni və çapa hazırlayanı t.e.n.
A.Fərzəliyev. Bakı, Yazıçı, , s.104-148
6. Nemətova (1961), M.S. Şuşa şəhərlərindəki «cümə məscidi»nin kitabələri. //
Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının xəbərləri, İctimai elmlər seriyası, M1, s.47-59.
7. Rasim (2007), Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti . Bakı, "Şərq-Qərb", 397 səh.
8. Неймат (1991), М.С. Корпус эпиграфических памятников Азервайджана. Арабо-
персо-тюркоязычные надписи Баку и Апшерона (Х1- начала ХХ векоа). Том 1,
Баку:Элм, 248 c.
9. Чингиз (2007), Каджар. Стсрая Шуша. Баку, “Şərq-Qərb” , 344 стр.

Page 155
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TOPONYMS OF SHUSHA
ŞUŞANIN TOPONİMLƏRİ

Prof. Hajar HUSEYNOVA

Azerbaijan State Pedagogical University, Faculty of Philology
[Link]
SUMMARY
Shusha is one of the ancient lands of Azerbaijani Turks. Shusha, which has a strategic
position in the territory of Karabakh, can be considered the center of Karabakh in comparison
with the surrounding areas. Shusha is the crown of Karabakh with its climate, nature, flora and
fauna, music, culture and ancient monuments. Presumably, the foundation of the city was laid
by Panahali khan in the year one thousand seven hundred and fifty-two, at first it was called
both Shusha and Panahabad in parallel. There were seventeen neighborhoods in the city.
Examples of these are Seyidli, Julfalar, Kuyuluq, Chukhur Mahalla, Dordler Kurdu, Dord
Chinar, Demirchilar and others. The interesting thing is that in Shusha, each neighborhood had
its own bath, mosque, spring and market.
Shusha has been one of the most important cities of Azerbaijan and the Caucasus since
the eighteenth century. There is a very strong wall around the city. There were separate artisan
quarters inside the city. Shusha's artisans and merchants established trade relations with Iran
and Russian cities, and issued "panahabadi" silver coins belonging to Shusha for trade purposes.
Since the nineteenth century, Shusha has become the center of Mugham, the music of the
Caucasus. Historically, Shusha was called "Temple of Art of the Caucasus", "Cradle of Music
of Azerbaijan", "Conservatory of the Caucasus" and others. In this regard, music has developed
in Shusha, famous singers have grown up. As a result of the hard work of the world-famous
Uzeyir Hajibeyov, professional music education began to develop.
There are some ideas about the etymology of the word Shusha. The ancient Roman
historian Tacitus Cornelius, who lived in the 2nd century AD, gave information about the city
of Sosu//Shoshu (because there is no "sh" sound in Shoshu-Latin: sosu) belonging to the Turkic
ethnic groups in the Caucasus. According to another version, the city was named Shusha
because of the crystal clear air. According to other sources, the word Shusha belonged to the
Scythians. According to folk etymology, it is called Shish // Shisha // Shusha because it is
supposed to be swollen rocks. In Turkish, the word "swell" is explained as "tip, height". There
were even those who associated the toponym with Su, the warrior who fought with Alexander
the Great, and assumed that the Shusha fortress corresponded to the Su fortress (Sumer = shu
+ er) built by the commander.

Keywords: Shusha, music, singer, Karabakh, place-names ...

XÜLASƏ
Azərbaycan türklərinin qədim yurd yerlərindən biri də Şuşadır. Qarabağ ərazisində strateji
mövqeyə malik olan Şuşa ətraf ərazilərlə nisbətdə Qarabağın mərkəzi hesab edilə bilər. İqlimi,
təbiəti, flora və faunası ilə, musiqisi, mədəniyyəti, qədim abidələri ilə Qarabağın tacıdır Şuşa.

Page 156
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ehtimala görə Şəhərin təməlini min yeddi yüz əlli ikinci ildə Pənahəli xan qoymuş, ilk vaxtlarda
həm Şuşa, həm də paralel olaraq Pənahabad adlandırılmışdır. Şəhərdə on yeddi məhəllə
olmuşdur. Bunlardan Seyidli, Culfalar, Quyuluq, Çuxur məhəllə, Dördlər qurdu, Dörd çinar,
Dəmirçilər və digərlərini nümunə göstərmək mümkündür. Maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki,
Şuşada hər məhəllənin öz hamamı, məscidi, bulağı, bazarı olmuşdur.
Şuşa şəhəri on səkkizinci əsrdən etibarən Azərbaycanın və Qafqazın mühüm əhəmiyyətli
şəhərlərindən biri olmuşdur. Şəhərin ətrafına olduqca güclü sədd çəkilmişdir. Şəhərin içərisində
ayrı-ayrı sənətkar məhəllələri olmuşdur. Şuşanın sənətkar və tacirləri İranla, Rusiya şəhərləri
ilə ticari əlaqələr yaratmış, ticarət məqsədilə Şuşaya məxsus olan “pənahabadi” adlı gümüş pul
buraxmışlar.
On doqquzuncu əsrdən etibarən Şuşa Qafqazın musuqu, Muğam mərkəzinə çevrilmişdir.
Tarixən Şuşanı “Qafqazın sənət məbədi”,“Azərbaycanın musiqi beşiyi”, “Zaqafqaziyanın
konservatori -yası” və digər adlarla adlandırılmışdır. Elə bu cəhətdən də Şuşada musiqi geniş
inkişaf etmiş, məşhur xanəndələr yetişmişdir. Dünya şöhrətli Üzeyir Hacıbəyovun gəgin
zəhməti nəticəsində peşəkar musiqi təhsili inkişaf etməyə başlamışdır.
Şuşa sözünün etimologiyası ilə bağlı bəzi fikirlər vardır. Bizim eranın II əsrində yaşayan
Qədim Roma tarixçisi Tasit Korneli Qafqazda türk etnoslarına məxsus Sosu//Şoşu (şoşu-latın
dilində “ş” səsi olmadığı üçün: sosu) şəhəri haqqında məlumat vermişdir. Digər bir versiyaya
görə bu ərazinin havasının büllur kimi saf, səfalı olmasına görə şəhəri Şuşa adlandırıblar. Başqa
məlumatlara görə, Şuşa sözü skiflərə məxsus olmuşdur. Xalq etimologiyasına görə, guya ucu
şiş qayalar olduğuna görə buraya Şiş//Şişə//Şuşa deyilmişdir.Türkcədə “şiş” sözü “uc,
yüksəklik” kimi izah edilmişdir. Hətta toponimi Makedoniyalı İsgəndərlə vuruşan sərkərdə Su
ilə əlaqələndirənlər də olmuş, Şuşa qalasını sərkərdənin tikdirdiyi “Su” qalası ilə
(Şumer=su+er) adı ilə uyğunluğunu da ehtimal etmişlər.
Açar söz: Şuşa, musiqi, xanəndə, Qarabağ, yer-yurd adları...

GİRİŞ:
“Tarixi olduğu kimi qəbul etmək, dərk etmək və olduğu kimi qiymətləndirmək lazımdı[Link]
təhrif etmək də olmaz, tariximizdəki qara ləkələri, qara səhifələri unutmaq da olmaz” Heydər
Əliyev.
Qarabağ Azərbaycanın ən qədim tarixi vilayətlərindən biridir. Azərbaycanın ayrılmaz tərkib
hissəsi olan Qarabağın adı Azərbaycan dilindəki "qara" və "bağ" sözlərindən əmələ gəlmişdir.
Azərbaycan xalqının öz doğma torpağının bir parçasına verdiyi "Qarabağ" adı ilk mənbələrdə
hələ 1300 il bundan əvvəl (VII əsr) işlənmişdir.
ARAŞDIRMA:
Arsak//Arsax–Azərbaycan ərazisində türk tayfalarına məxsus qədim yer adıdır. “Arsax” sözü
də Zaqatala (saklara məxsus tala, sak düzü), Şəki (Saka) və digər toponimlər kimi, qədim türk
tayfası olan sakların adı ilə bağlıdır və “igid sak”, “ər sak”, “sak kişisi” mənalarını verir. M.ö.
II yüzildən etibarən indiki Qarabağ ərazisi və ondan cənubda olan (Cənubi Azərbaycan) bəzi
ərazilər Arsak adlanırdı.
Sonradan Qarabağ toponiminin işlədilməsi Arsak sözünü sıxışdırmışdır. Lakin hələ
də Qarabağ sözü ilə paralel olaraq işlədilməkdədir. Alban dövlətinin süqutundan sonra
patriarxlığın mərkəzi Arsaxa keçmişdir. Mənbələrdə Arsax "möhkəmləndirilmiş vilayət",
"möhkəm ölkə" də adlandırılırdı. İlk orta yüzilliklərdə erməni (hay) tarixçilərinin əsərlərində

Page 157
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

bu söz Artsax kimi verilib. Türkcə izah olunduğu halda, bu söz nə qədim, nə də müasir erməni
dilində heç bir məna vermir.
Arsax (antik mənbələrdə Orxistana) vilayəti sağ sahil Albaniyasının (Hazırda Qarabağın dağlıq
hissəsi və Mil düzü) əyalətlərindən biri idi. "Erməni coğrafiyası"na görə bu əyalət, öz
növbəsində, 12 kiçik inzibati vahidə bölünürdü.
Arsax əhalisini albanlar, qarqarlar, hunlar, xəzərlər, barsillər - türk etnosları təşkil edirdi
(Azərbaycan tarixi, Bakı, Elm, 2007, cild II).
Qarabağ və Şuşa yalnız Azərbaycanın deyil, dünyanın ən gözəl, nadir coğrafi məkanlarından
biridir. Buranın hər daşı, hər qalası bir tarixdir. Ərazinin ən qədim sakinləri olan türk
etnoslarının daşlaşmış tarix kitabıdır. Eyni zamanda yalnız dünyanın cənnət guşəsi olmaqla
qalmamış. Həm də ən mühüm strateji məntəqələrdən biri olmuşdur. Elə cənnət vətəni haqqında
xan qızı Ağabəyim ağa bu bayatını ona görə söyləmişdir:
Mən aşiqəm Qarabağ,
Şəki, Şirvan, Qarabağ.
Tehran cənnətə dönsə,
Yaddan çıxmaz Qarabağ.
Şuşanın cənubunda ən qədim insanların məskun olduğu mağara tapılmışdır. Bu ərazilər tarixi
Azərbaycan torpaqlarının –Midiyanın, Qafqaz Albaniyasının, eləcə də Qarabağın ayrılmaz
torpaqlarıdır.
Qədim Roma tarixçisi Gaius Cornelius Tacitus bu ərazilərdə dondar türk tayfalarına məxsus
“Sosu” (latın dilində Ş-səsi olmamışdır) şəhərindən bəhs etmişdir.
Mirzə Adıgözəl bəy bu şəhərin Pənahəli xan tərəfindən tikildiyini yazmışdır. Rəvayətlərə görə,
ərazidə axar su, bulaq olmamışdır. Buna görə xanın əmrilə bir neçə yerdə quyular qazılmış,
suyun olması müəyyən edildikdən sonra 1750-ci ildə Şuşa şəhəri inşa edilmişdir.
Xalq arasında Şuşa şəhəri çox gözəl, güzgü kimi olduğu üçün buraya “şüşə” demişlər. Lakin
elmi araşdırmalara görə, Şuşa sözü etnotoponimdir: şu və sa elementlərindən ibarətdir. Ş-samiti
s-samitini də təsiri altına salmış, Şuşa –sözü yaranmışdır.
[Link]şqalının “Divan”ından məlumdur ki, tarixən Şu adlı sərkərdə və Şu adlı qala olmuşdur.
Həmin sərkərdə Makedoniyalı İsgəndərlə vuruşmuş, onun saklara mənsubluğundan bəhs
edilmişdir.
Böyük yazıçı Y.V.Çəmənzəminli Pənah xanın Gəncə xanı Cavad xanın nəslindən olması fikrini
söyləmişdir. Deməli, Qarabağ ərazisində sak türk etnosları üstünlük təşkil etmişlər. Eyni
zamanda saklar bütün Azərbaycan ərazilərində aparıcı mövqedə olmuşlar. Şumer-sak
paralelliyi bu tayfaların Mesapatomiya ərazisindən Uzaq Şərqə, Qara dənizdən Hindistana
qədər olan ərazilərdə yaşamışlar.
Ərəbşünas alim Niyaz Yaquboğlu belə, Şuşa sözünü ərəb dililə bağlamağı doğru olmadığını
qeyd etmişdir. Ərəbcədə bu söz bir neçə mənada izah edilir: 1) cəsarətlilər,cəsurlar, qoçaqlar;
2) kəkil, kəvər, qarışıq göyərti .Ərəb dilində Ç-səsi olmadığı üçün Şuşa –sözünün cəsur
mənasında türkcə “çavuş” sözündə tərkibində olması fikri də söylənmişdir.
Onu da söyləməyi lazım bilirəm ki, toponimlərimizi türk dilləri baxımından izah etmək ən
doğru yoldur. Həm bu toponimlərin türklərin məskunlaşdığı digər ərazilərdə də paralelləri
varsa, bu, dediklərimizi bir daha sübut edir.

Page 158
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şuşa sözünün paralellərinə Sibirdə türk etnoslarının tarixi ərazilərində-Sibirdə də rast gəlirik.
Sibirdə Şuşa adlı çay və onun ətrafında eyni adlı yaşayış məskəni vardır.
1744-cü ildə həmin ərazilərə rus kazakları yerləşdirilmiş və ərazinin adı ruslaşdırılaaraq
Şuşinskoye adlandırılmışdır.
Bəzən ərazidə şiş qayalar olduğuna görə toponimi “şiş//şişə” şəklində izah edirlər. Lakin qeyd
etdiyimiz kimi, türklərin yaşadığı ərazilərdə Şuşa, Şoşu, Şuşi və s. yer adları olmuşdur.
Tarixi mənbələrdən məlum olur ki, Azərbaycan türklərinin formalaşmasında iştirak etmiş türk
etnoslarından biri dondarlar olmuşdur. Bu ərazilərdə-Qafqaz Albaniyasında dondarlar hələ
eradan əvvəl (dəqiq tarix bilinmir) yaşamışlar. Ölkəmizdə mövcud olan bir neçə Dondarlı
kəndi, Dondardağ kimi toponimlər bunun isbatıdır. II əsr müəllifi Tasit Şimali Qafqazda
dondarlara məxsus Şoşu//Sosu//Susu (latın dilində ş-samiti olmamışdır) şəhərinin adı qeyd
edilmişdir. XIX əsrin əvvəllərində Qarabağda 3 Şuşa toponimi olmuşdur. Bəzən Şuşa sözü
sərkərdə Şu-nun adı ilə (e.ə.344-334) bağlanmışdır.Həmin sərkərdənin tikdirdiyi Su qalasından
Su qalasından bəhs olunur və şumer (şu+er) adı ilə də əlaqələndirilir.
Şumer-akkad mənbələrindən bilirik ki, Azərbaycanda hansı tayfalar yaşamışlar: kuti, lullubi və
kassi və s. Ərazinin aborigenləri və gəlmələr haqqında dəqiq məlumat verən yazılı mənbələr
çox azdır. Urmiya gölünün cənubunda yaşayan türk etnoslarından “su” tayfası xüsusi fəal
olmuşdur. Etnosun adının ilkin forması sub//suv şəklində işlənmişdir. Türk xaqanlığının
bünövrəsini qoymuş Aşina etnosunun iki əfsanəsindən biri So adlanır. əfsanəyə görə, həmin
nəslin hmısı məhv olmuş, yalnız dişi canavarın dörd nəvəsi sağ qalmışdır. Həmin uşaqlardan
ikisi Cənubi Altayda məskunlaşmışlar. [Link] So nəslini Cənubi Azltaydakı So tayfasıyla,
kumanlarla, qırğızlarla bağlamışdır.
[Link] «Qədim qaynaqlarda sular ilə əlaqədar (su tayfası ilə ) bir sıra ifadələr, “Su ölkəsinə
mənsub lullu», «Şubar (Subar) ölkəsinə mənsub lulu» ifadələrinin işləndiyini göstərmişdir.
Buradan belə fikrə gəlmək olur ki, lullular və sular birgə yaşamışlar. Hətta mixi yazılarda Aratta
ölkəsi “Su ölkəsi” adlandırılmışdır.
Şuşa qalası tikildikdən sonra bu qala çox hücumlara məruz qalmış, qanlı döyüşlərin şahidi
olmuşdur. 1751-ci ildə İran şahı Məhəmməd Qacarın ordusu Qarabağa hücum edərək, şəhəri
bir aya qədər mühasirədə saxlamışdır. 1758-ci ildə isə Urmiya hakimi Fətəli xan Əfşar böyük
ordu ilə Qarabağ xanlığı üzərinə hücuma keçmiş, 6 ay Şuşa qalasını mühasirədə saxlamış, ancaq
ala bilməmişdi. Bütün bunlar onu söyləməyə əsas verir ki, Şuşa uzun müddət aparılan davamlı
bir tikintinin nəticəsində yaranmışdır.
Bundan əlavə, Azərbaycanın görkəmli maarifçiləri A.A. Bakıxanov və F.B. Köçərli öz
əsərlərində Şuşa şəhərinin Pənah xan tərəfindən “təmir və binasının vaqe olmasından” söhbət
açmışlar. Deməli, Şuşa XVIII əsrdə, həm də boş yerdə yox, daha qədim tikililərin özülü üstündə
yenidən bərpa edilmişdir. Şuşanın bir çox köhnə bina və küçələri Pənahəli xanın dövründə təmir
olunmuşdur. Bununla yanaşı, ingilis səyyah və alimləri [Link] və [Link] Şuşanın qədimliyi
ilə bağlı dəyərli mülahizələr söyləmişlər.
Şair və Qarabağ xanının vəziri Molla Pənah Vaqif şəxsən Şuşa qalasının inşası işlərinə
rəhbərlik və nəzarət etmişdir. Qarabağ tarixçisi Həsənəli xan Qaradaği qeyd edir ki, "Molla
Pənah Vaqifin birbaşa nəzarəti altında Şuşada bir sıra tikililər, o cümlədən Şuşa qalası inşa
edilmişdi."

Page 159
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Tbilisinin Krtsanisi rayonunda yerləşən keçmiş Şuşa küçəsi 1995 -ci ildən Gürcüstanın
Oni şəhərində doğulan yəhudi əsilli şair, nasir və dramaturq Qertsel Baazovun adını
daşıyır. Küçənin yerləşdiyi ərazi vaxtilə Xarpux məhəlləsi adlanıb.
Həmin küçə haqqında 2008-ci ildə nəşr edilən İrakli Abaşidzenin müəllifi olduğu
“Tbilisi – Küçələr, prospektlər və meydanlar” adlı kitabda məlumat verilmişdirş
Daşaltı — Şuşa şəhərinin ərazisinə aid kəndlərdən biridir. Əvvəllər Xəznədağ adlanan
mağaranın ərazisində yaranmışdır. Daşaltı adı qayaaltı mənasını ifadə edir. 1991-ci ildə
ermənilərin nəzarəti altına keçmişdi. Son ayların 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı-2020-ci
ilin 9 noyabrında ərazi azad edilmişdir.
NƏTİCƏ:
Sonda belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür ki, yalnız dünya toponimiyasında digər yaxın və
uzaq ölkələrin toponimiyasında türk mənşəli adlar, türk mənşəli sözlər kifayət qədərdir. Həmin
sözlərin, həmin adların sistemli şəkildə geniş araşdırılmasına ehtiyac vardır. Müxtəlif yanlış
məlumatların olduğu Qarabağ ərazisinin toponimlərinin dərin, sistemli araşdırılmasına böyük
ehtiyac vardır.
KAYNAKLAR:
[Link]ərbaycan toponimləri. Ensiklopedik lüğət. I hissə, Bakı: “Şərq-Qərb”, 2007, 303 s.
[Link]ərbaycan toponimləri. Ensklopedik Lüğəti. II cild, Bakı: “Şərq-Qərb”, 2007, 304 s.
3. Baxşıyev [Link]ın türk mənşəli toponimləri. Bakı, 2010, 255 s.
4.Cəfərov S. Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı. Bakı: Azərbaycan Dövlət Universitetinin
nəşriyyatı, 1960, 202 s.
5. Cəfərsoylu İ. Türklər rusların soykökündə. Bakı, 1995,115 s.
6. T.Əhmədov. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Bakı, 1991
7. Xudiyev N. Qədim türk yazılı abidələrinin dili. Bakı. 2015
[Link]şarlı Ç. Aralıq dənizi hövzəsinin erkən sakinləri – Türklər. Bakı, 2009, 278 s.
9. Mirzəyev H. Dərələyəz toponimi haqqında bir neçə söz. Dil məsələlərinə dair tematik toplu,
№1, Bakı, 1988
10. Ахметова Ш.К. Бронникова О.М. и др. Народы Западной и Средней Сибири:
Культура и этнические процессы (культура народов России; Т.6). Новосибирск: Наука,
2002. 325 с.
11.Ахметзянов И.Г. Историко-лингвистическое исследование тюрко-татарских
географических названий в русских летописях (1Х-ХУ1 вв.). Автореф. дисс. .канд.
филол. наук. 2004.
12. Дмитриева Т.Н. Тюркизмы в русских говорах по нижнему течению Иртыша//
Этимологические исследования. Свердловск, 1981.
13. Добродомов И.Г. Проблема стратификации иранских и тюркских топонимов в
бассейне Северского Донца // Чувашский язык и алтаистика. -Чебоксары, 1995.
14. Древнетюркский словарь. Ленинград: 1969
15. Караев С. К этимологии топонимов «шибер» и «Сибирь» // Общественные науки в
Узбекистане. 1966. № 1.
16. Кононов А.Н. О семантике слов «кара» и «ак» в тюркской географичес- кой
терминологии. 1954.
17. Кубарев В.Д. Древнетюркские изваяния Алтая. Новосибирск.: Наука, 1984.

Page 160
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

18. Куряева Р.И. Тюркский пласт русской ойконимии Среднего Поволжья. Автореф. дис.
канд. филол. наук. Казань, 1992.
19. Леонова Т.Н. Топонимическая карта Тюменской области // Этнография имен. М.:
Наука, 1971.
20. Миллер Г.Ф. История Сибири M.:JI., 1937. Т.1.
21. Молчанова О.Т. Структурные типы тюркских топонимов Горного Алтая. Саратов,
1982.
22. Мурзаев Э.М. Топонимика и география. М.: Наука, 1995.
23. Тумашева Д.Г. Словарь диалектов сибирских татар. Казань: изд-во КГУ, 1992. 255с.
24. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка / пер. с нем. и дополнения чл.-
корр. АН СССР Трубачева О.Н. Под ред. Ларина Б.А. В 4-х т. М.:Прогресс, 1986-1987.
25. [Link]

Page 161
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TÜRKİYE, AZERBAYCAN VE ORTA ASYA TÜRK DEVLETLERİ AÇISINDAN

KARABAĞIN SOSYO EKONOMİK ÖNEMİ
TURKEY, AZERBAIJAN KARABAKH IN TERMS OF SOCIO ECONOMIC
IMPORTANCE AND CENTRAL ASIAN STATES

Doç. Dr. Hakkı ÇİFTÇİ

Çukurova Üniversitesi
İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi
[Link]
ÖZET
Her zaman Türk toprağı olmuş Karabağ coğrafyasının jeopolitik önemi sebebiyle uluslar arası
hukuka aykırı olarak Ermenistan’a bırakılmasının; hiçbir tarihî arka planı ve uluslararası hukuki
dayanağı ve geçerliliği bulunmamaktadır. Dünya kamuoyu, AGİT Minsk Grubunun üyeleri ve
uluslar arası güçler bu zorbalığı görmezden gelmişlerdir. Hukuksuzluğa boyun eğmeyen ve
hürriyet aşığı Türk milleti her zaman olduğu gibi yine bağımsızlık mücadelesini kendi
imkanlarıyla; Türkiye'nin 30 yıldır Azerbaycan’a vermiş olduğu askerî, siyasî ve diplomatik
çabalar ile kararlı, tutarlı, çözüm odaklı destek sonucunda Azerbaycan'ın 30 yıldır işgal altında
olan toprakları da "Tek Vatan Harekâtı" ile özgürlüğüne kavuşturulmuş, 7 Kasım 2021’de Şuşa
kentinin kurtarılması ile Ermenistan’ın savaşma azim ve kararlılığının yok ederek işgali sona
erdirmiştir. Bununla birlikte hem çarpık, kin ve nefret dolu şımarık, Birleşmiş Milletleri,
Uluslar arası ceza Mahkemelerini hiçe sayan huzursuzluğun kaynağı, haksız, hukuksuz toprak
gaspını ve üzerinde yaşayan Türk halkını katleden, kıyım ve kırım yapan katliamlarıyla öne
çıkan ve sivil hedeflere balistik füze atılarak ihlal eden bölgenin gayrimeşru devleti
Ermenistanın temsilcisi Paşinyan’a diz çöktürülmüş, hem de Azerbaycan’ın zaferine ortak
olunmuştur. Bu zaferle, Türk dünyasının buluşmasının önündeki önemli engellerden biri
kaldırılarak “Türkiye-Azerbaycan-Orta Asya Türk Devletleri’nin işbirliği ve dayanışması ve
diğer akraba toplulukları ile buluşması açısından büyük katkı elde edilmiştir. Bu sayede
Nahçıvan’ın sosyo, jeopolitik, ekonomik katkısına ‘Karabağ’ da eklemlenerek Türk dünyasıyla
geniş bir alanda politik, ekonomik, sosyal ve teknolojik işbirliği imkanı doğmuştur. Türkiye
Cumhuriyeti’nin asırlık hayali olan ‘Türkistan Kapısı’, yani Nahçıvan koridorunun açılması da
Türk dış politikası açısından Kafkasya'dan Orta Asya'ya uzanan bölgede yeni bir dönemin
başlangıcı ve Türk Birliğinin huzur kapılarından biri olmuştur. Bu açılan koridor sayesinde;
Güney Kafkasya’daki Türk Birliği Devletlerine(TÜRKBİRDEV) böyle bir işbirliğinden
sağlanacak katkıyı hem politik, hem ekonomik hem de sosyo kültürel yönden büyük bir
potansiyele erişme imkanı sağlayarak sözde Ermenistan ENOSİS’ ine geçit vermeyecektir.
Anahtar Kelimeler: Karabağ, Güney Kafkasya, Azerbaycan, Orta Asya Türk Devletleri

ABSTRACT
Leaving Karabakh geography, which has always been a Turkish land, to Armenia due to its
geopolitical importance contrary to international law; It has no historical background and
international legal basis and validity. The world public opinion, members of the OSCE Minsk
Group and international powers ignored this tyranny. The Turkish nation, which does not bow
to lawlessness and is in love with freedom, is, as always, fighting for independence with its own

Page 162
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

means; Turkey's military has given to Azerbaijan for 30 years, political and committed to
diplomatic efforts, consistent, solution-oriented support result of Azerbaijan's territory is under
occupation for 30 years "Single Fatherland Operation" has been brought to the freedom, in the
November 7, 2021 Shusha With the liberation of his city, he ended the occupation by destroying
the determination and determination of Armenia to fight. However, the source of unrest, which
disregards the United Nations and the International Criminal Courts, is the source of the unjust
and unlawful land grabs and the massacres of the Turkish people living on it, the massacres and
massacres of the Turkish people, who violate civilian targets by firing ballistic missiles.
Pashinyan, the representative of the illegitimate state of the region, Armenia was brought to his
knees, and he was also a partner in Azerbaijan's victory. With this victory, the Turkish world of
removing one of the major obstacles in front of the meeting on "Turkey-Azerbaijan-Central
Asia cooperation and solidarity of the Turkish states and communities with other relatives have
been obtained in terms of contributing to the larger meeting. In this way, the opportunity of
political, economic, social and technological cooperation with the Turkic world in a wide area
has arisen by articulating the socio, geopolitical and economic contribution of Nakhchivan in
"Karabakh". Republic of Turkey's century-old dream of the 'Turkestan Gate', that has been one
of Nakhichevan corridor opening of the beginning of a new era in the region stretching from
Central Asia to the Caucasus in terms of Turkish foreign policy and Turkish Union of serenity
door. Thanks to this opening corridor; By providing the Turkish Union States (TÜRKBİRDEV)
in the South Caucasus with the opportunity to reach a great potential in terms of both political,
economic and socio-cultural aspects, the so-called Armenia will not allow ENOSİS.
Keywords: Karabakh, South Caucasus, Azerbaijan, Central Asian States

1.GİRİŞ
Sovyetler Birliği’nde 1980’li yılların ikinci yarısından sonra Gorboçov’un yeniden kurma
politikalarının uygulanmaya konulduğu Glasnost (Açıklık) ve Perestroyka (Yeniden Kurma)
politikaları neticesinde SSCB’nin dağılmasıyla birlikte 1990’nın ilk başlarında ve
1991’sonunda Sovyetler Birliği’nden koparak; Baltık Cumhuriyetleri, Ukrayna, Moldova,
Beyaz Rusya, Orta Asya’da Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Türkmenistan
Cumhuriyetleri ve Güney Kafkasya’da Sovyetler Birliği’nden ayrılarak bağımsızlık elde eden
Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan olmak üzere Doğu Avrupa’da ve Sovyetler Birliği’nin
yayılmış olduğu coğrafyada 15 yeni bağımsız cumhuriyetler ortaya çıkmıştır. (Adalet İbadov,
2008). Sahip olduğu; jeopolitik, coğrafi ve stratejik konumu Azerbaycanı, Kuzey Kafkasya
bölgesinde 1990’lı yılların başında, Ermenilerin, Rusya’nın ve İran’ın ilgi odağı olan Dağlık
Karabağ sorunu gibi çok ciddi dış politika sorunlarıyla buluşturmuştur(Recepov, 2001).
Geçmişten bu günümüze kadar büyük ve önemli kültür merkezlerinden biri sayılan, Batıda 500
km’lik Ermenistan’la sınır olması Karabağ için potansiyel bir sorunu ortaya çıkarmıştır. 1990’lı
yıllardan başlayıp 1994’e kadar Ermeniler Rusların desteğini alarak Azerbaycan-Ermenistan
sınırları boyunca hiç dinmeyen Azerbeycan Türklerinin yaşadıkları köy ve kasabalara
saldırılar düzenlemiş, sivil halkı katletmeye başlamışlardı. İşgalle birlikte Ermenistan
Karabağ’da Şuşa, Hamkendi, Eskeran, Daşaltı ve başka yerleşim yerlerinde akıl almaz cinayet
işlemişlerdi(Tagiyev,1991). Bütün bu işgal ve zulümler dünya kamuoyu önünde uluslar arası
hukuk hiçe sayılarak gerçekleştirilmiştir.

Page 163
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

2. Karabağın Sosyo-Ekonomik-Kültürel Yapısı

Bitki örtüsü zenginliği, su kaynakları ve yeraltı madenlerin varlığı Trans-Kafkasya’nın da
birçok arazisini kontrol altında tutabilecek güçlü bir jeopolitiği sahip(Nesipli,N,2000).
Yüzölçümü 4.4 bin kilometrekare olan; Güney Kafkasya’nın parçası olarak Orta Doğu, Avrupa
ve Asya’nın kesişmesinde yer alan jeopolitiği, ekonomik ve siyasi potansiyeli, enerji
kaynakları, güvenli enerji ve transit taşıma olanakları, askeri stratejik konumu, “Doğu-Batı“ ve
“Kuzey-Güney“ uluslar arası ulaştırma koridorları, ulaşım ve ticaret bağlantıları olarak
İskandinav ülkelerinden Basra Körfezine ve Hint okyanusuna kadar; Avrupa’dan Orta Asya’ya
ve Çin’e kadar büyük ve geniş bir ulaştırma ve taşıma potansiyelini de barındırmaktası(Gündüz
Ramazanov, 2016) potansiyeliyle Azerbaycan’ı, kuzey Kafkasya’yı, Ermenistan’ı ve İran’ı
kontrol eden stratejik bir konuma sahip olması ve Hazar bölgesinde dünyanın en zengin
petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip olması Dağlık Karabağ’ı hep sorunlarla
buluşturmuştur. Arazisinin dağlık olması ve bölgede ulaşım güçlüğü olması, diğer yandan ise
Ermenilerin uzun yıllar boyu yapay olarak oluşturdukları engellerle birlikte, İran’la Azerbaycan
arasında bulunan doğal sınırı olan Aras nehrine kadar uzanan Dağlık Karabağın doğal
zenginliklerini kullanmaya imkan vermeyerek ekonomik potansiyellerini ortaya
çıkartamamıştır(ASA,1979). Kadim Türk Yurdu Karabağ bölgesi çok önemli bir coğrafi
konumda yer aldığı için jeopolitik ve jeostratejik açıdan büyük önem taşımaktadır(Gündüz
Ramazanov, 2016).
Seyid Emir Berdayi, Ebubekir Berdayi, M. Beylagani (X - XII. yüzyıl), Yusuf Muhammed
Qarabaği, Üzeyir Hacıbeyov, [Link], Zülfigar ve Soltan Hacıbeyov’lar, Niyazi, [Link]
[Link] gibi sanat, kültür, edebiyat alanında gelişkin astronomi ve politikacılar
yetiştirerek, bilim, uygarlık ve medeniyet yolunda katkı sağlamıştır(Sadi, N,2005). Bu açıdan
Şuşa şehri Karabağ kültürünün gelişiminde çok önemli yere sahiptir. Şuşa şehri Karabağ’ın
başkenti olmuş, Azerbaycan’ın birçok bilim adamının ve elit tabakasının toplandığı yer
olmuştur(İbadov, Adalet, 2008). Şuşa şehri Azerilerin tarihinde ilk defa olarak tiyatro, şiir
oyunları, Avrupa ve Doğu müziklerinin seslendirildiği konserlere ev sahipliyi
yapmıştır(Zemfira Safarova,2005).

Page 164
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Jeopolitiği itibariyle politik, siyasi, ekonomik, askeri ve ideolojik önemi ve barındırdığı

potansiyeli uluslararası ilgiyi arttırmış, modern eğitim süreci, ticari potansiyeli bakir tarım
alanları, sanayileşmesi toplumsal değerlerin de modernleşmesi, bir çok medeniyetlerin beşiği
olması, farklı kültürel ve dini değerlere sahip insanların bir arada, uyumcu, dayanışmacı,
barışçıl ortamda yaşayabilmesine yol açmıştır(Aslan, Abbas(1999). Bu mozayiklerden elde
edilen mermerleşmiş işbirlikleri ve dini toleranslığın, kültürel uyumun sağlanması ve başarılı
olması, insanların birbiriyle dayanışması, katılımcılığı, açıklığı bölgede kalıcı barışın
sağlanması için büyük önem arzetmektedir(TASAM,2021). Bunun yanı sıra, güvenli
kaynaklardan enerji sağlaması, bünyesinde barındırdığı petrol ve doğalgaz potansiyeli
jeopolitik önemini artırmaktadır. Bu amaçla, öncelikle bölgede etkili olan devletlerin çıkarları
analiz edilmeli, çatışan hususlar belirlenmeli ve bu şartlarda sorunların ortaya çıkması ve
çözülme olasılığı değerlendirilmelidir(Taşkıran, Cemalettin(1994).
Bölgede sanayi ve hizmet sektörlerinin gelişmesi kentsel nüfusun daha çok artmasına neden
olmuştur. Ağır ekonomik koşullar ve yeni iklim şartlarına uyum sağlamada yaşanan zorluklar,
yetersiz beslenme sonucu ölüm oranı artmış ve ciddi nüfus gerilemesi yaşanmıştır(Hesenov,
Tapdıq(2002). Çatışmaların başlamasından sonra bölgedeki bütün tarımsal altyapı dağıtılmış
ve büyük maddi kayıplar yaşanmıştır(AK,1988) bunun yanısıra, Ermenistan’da yaşayan Azeri
nüfusun Azerbaycan’a göç etmesi Azerbaycan açısından ciddi ekonomik ve sosyal sorunlar
doğurmuş(Gündüz Ramazanov, 2016). Yeni işkoluyla buluşan işgücünü istihdam edememiştir.
Dünya kamuoyu önünde cereyan eden Karabağdaki, kültür, medeniyet ve tarihi varlıkların

Page 165
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yanısıra tarımsala arazilerde yapılan bu talanlar ve işinden gücünden olan bireyler için
Ermenistan’a herhangi bir yaptırım uygulanmamıştır(Gündüz Ramazanov, 2016).
[Link]ğ’ın İşgali
SSCB Gorbaçovun dışa açılmayı yararlı hale getirmek için uyguladığı politika neticesinde
Güney Kafkasya’da yer alan Azerbaycan ve Gürcistan birer bağımsız devlet olarak ortaya
çıkmışlardı(Türsan, Nurettin 1992). SSCB’nin diğer cumhuriyetleri üzerinde de etkili olmuş ve
çözülme sürecini hızlandırmıştır. Bölgede yaşayan Ermeni nüfus da Rusyayıda arkasına alarak
otorite boşluğundan yararlanarak yaşadıkları topraklar üzerinde insanları göç etmeye
zorlamıştır. Dağlık Karabağ sorunu ve tartışmalı bölgeler SSCB’nin etnik milli
anlaşmazlıkların çözümü prensipleri çerçevesinde ele alınıp Dağlık Karabağ Ermenileri
Azerbaycan’la anlaşma yaparak özerk bölge olarak Azerbaycan sınırları içerisinde yer almasını
sağlamıştır. SSCB döneminde Dağlık Karabağ’da yürütülen politika bölgede Azerbaycan Türk
nüfusunun azalması ve giderek azınlık durumuna düşmesine neden olmuştur(Gündüz
Ramazanov). Yaşanan bu zorlukların neticesinde Dağlık Karabağ’da yaşayan Azerbaycanlı
nüfus ve Ermenilerin işgal ettiği Azerbaycan topraklarında yaşayan sivil halk kıyım ve katliam
yapılarak ülkenin iç kesimlerine göç etmek zorunda bırakılmıştır(Adalet İbadov(2008). Bu
saldırıların neticesinde; Azerbaycan’lının yaşadığı 2 şehir, 1 kasaba, 53 köy işgal edilmiş ve
yağmalanmıştır Dağlık Karabağ derken buraya bu iller aittir: Hankendi, Hocalı, Şuşa, Askeran,
Hocavend, Ağdere ve Hadrut. Bundan başka, Ermenistan’ın işgal ettigi araziler konumuzun
adından anlaşıldığı gibi sadece Dağlık Karabağ toprakları olmayıp, bunlardan başka, aynı
zamanda, Dağlık Karabağ’la hiç bir ilişkisi olmayan ve tamamen Dağlık Karabağ dışında kalan
7 ili de kapsamıştır(Adalet İbadov(2008).

4. SONUÇ
Dağlık Karabağ sorununu BM, AGİT gibi uluslararası kuruluşların gündemine
taşımıştır(Özdoğan, Günay Göksu(1994). AGİT tarafından oluşturulan Minsk Grubu 1992
yılından beri çözüm konusunda girişimlerden bir sonuç elde edilememesi, bazı çevrelerce
sorunun siyasal yollardan çözümünün mümkün olmadığı ve Azerbaycan açısından kaybedilen
toprakların geri alınması için bir savaşın kaçınılmaz olduğu görüşü dile getirilmeye
başlanmıştır. Azerbaycan yönetimi de zaman zaman toprakları siyasal yollarla geri almak
mümkün olmazsa, askeri yolları da deneyebileceğini dile getirmekle birlikte bunu başvurulacak
en son yol olarak görmekte iken uzun süren çatışma ortamı ve istikrarsızlık istikrarın bozulması
Azerbaycan öncelikle Dağlık Karabağ dışındaki Ermenistan tarafından işgal edilmiş
topraklardan Ermeni silahlı birliklerinin çıkarılması ve bu bölgelerin Azerbaycan’a iade
edilmesi, Dağlık Karabağ’ın statüsü konusunda da gerek uluslararası hukuk kuralları gerekse
de uluslararası kuruluşların kararları Azerbaycan’ın tutumunu desteklemesi müdahaleyi ve
zulmü bitirmeyi sağlayacak bütün imkanları seferber etmiştir(Recebov, Ziya(2000). Öte
yandan, Minsk Grubu üyelerinden ABD, Rusya, Fransa gibi devletlerin Güney Kafkasya’da
çatışan çıkarlarının bulunması ve bu çıkarlar arasında bir uzlaşma sağlanamaması uluslar arası
kamuoyunun da dikkatini Azerbaycan üzerinden gerçekleştirilmesi planlanan Doğu–Batı enerji
ve ulaşım hatları projelerinin önemli bir ayağı Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine çekmiştir.
Dilde, iş de fikir de iri, bir ve diri olarak gelen ortak bağ, ortak milli kültürel değerleri taşıyan
Orta Asya Türk Cumhuriyetleriyle tam bir dayanışma içerisinde olan Azerbaycan hem

Page 166
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ermenistan hem de Rusya karşısında daha güçlü duruma gelmiş, ekonomik alanda gelişme
sağlarken askeri alanda gelişmeye önem vermiş, uluslararası hukuktan ve stratejik konumundan
ileri gelen avantajlarını askeri gücüyle de bulunduğu coğrafi konum itibariyle bölgesel
projelerde yer almıştır. Azerbaycan ve Türkiye ile ekonomik ilişkiler kurarak, bölgesel enerji
projelerinden alacağı geçiş ücretleri, bölge ülkeleriyle geliştirecekleri ekonomik ilişkiler uzun
yıllardan beri zor koşullarda yaşayan ülke halkının da refahının iyileşmesine önemli katkılar
sağlamıştır. Birleşmiş Milletleri, Uluslar arası ceza Mahkemelerini hiçe sayan huzursuzluğun
kaynağı, haksız, hukuksuz toprak gaspını ve üzerinde yaşayan Türk halkını katleden, kıyım ve
kırım yapan katliamlarıyla öne çıkan ve sivil hedeflere balistik füze atılarak ihlal eden bölgenin
gayrimeşru devleti Ermenistan yöneticileri son yirmi üç yıl insanlara ve insanlığa karşı
takındıkları tutum ve davranışlarıyla bölgeye güvensizlik yaymışlardır. Bu bağlamda; bölgede
ne eski SSCB, ne yeni AB, ne de sözde hegoman yegane güç ABD, ne de Ermenistan`ın büyük
oranda destek gördüğü Avrupa’da özellikle de Fransa’da iyi örgütlenmiş Ermenistan
oligarklarının yangından mal kaçırır gibi hokkabazca ilan ettikleri AGİT Minsk Grubunun üç
üyesinden biri olan Fransa ve onun meclisinin “Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi”ni Fransa
Ulusal Meclisi tarafından uluslararası hukuk çiğnenerek acilen devlet olarak tanınmasını ön
gören bir tasarı sözü artık itibar görmeyecekti(Adalet İbadov(2008)). Yegane güç olarak doğan
bu fırsat Güney Kafkasya’daki Türk Birliği Devletlerine(TÜRKBİRDEV) böyle bir
işbirliğinden sağlanacak katkıyı hem politik, hem ekonomik hem de sosyo kültürel yönden
büyük bir potansiyele erişme imkanı sağlayarak sözde Ermenistan ENOSİS’ ine geçit
vermeyecektir. Yapılan hesap İran’dan, Rusya içlerinden gelip, Dağlık Karabağ’daki Türklerin,
yani bağdan gelip dağdakini kovulma kaçırtılması hesabı ile Türklere ait vatan parçası
topraklara ekilen nifak tohumu ve Türk Birliği’nin önüne konan Ermenistan Türkiye’nin Orta
Asya’daki Türk kardeşleriyle buluşmasını engelleyen bir hançer gibi sokulmuş olsa da bilinen
tek gerçek var o da bu topraklarda güvenliğin bedeli kuşkusuz sadece güvenliktir diyen huzur
içerisinde Türkler’in yaşayabileceğidir(Özey, Ramazan(1999). Türkiye Cumhuriyeti’nin asırlık
hayali olan ‘Türkistan Kapısı’, yani Nahçıvan koridorunun açılması da Türk dış politikası
açısından Kafkasya'dan Orta Asya'ya uzanan bölgede yeni bir dönemin başlangıcı ve Türk
Birliğinin huzur kapılarından biri olmuştur.
KAYNAKÇA
Adalet İbadov(2008), “Azerbaycan Dış Politikasında Dağlık Karabağ Sorunu Ve Ermeni
Sorunu: Çözümler, Öneriler”, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu
Yönetimi Anabilim Dalı Kamu Yönetimi Programı Doktora Tezi
AK(1988), Azerbaycan SSC’de Halk Tasarrufatı Kompleksinin Formalaşması ve İnkişafı”,
Azerbaycan’da Sovyet Hakimiyetinin Kurulmasının 68. Yıllığı Elmi Konferans, Bakü 1988
Aslan, Abbas(1999), “Azerbaycan'ın Jeopolitik Durumunun İran Toprak Bütünlüğüne Etkisi”,
Azerbaycan Türk Kültür Dergisi (TKD), Ocak-Şubat
Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi(ASA;1979), Dağlık Karabağ Özerk Vilayet Bölümü, [Link]
Bakü, 1979
Gündüz Ramazanov(2018), Dağlık Karabağ Sorunu Açısından İnsan Haklarının
Değerlendirilmesi Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim
Dalı Yüksek Lisans Tezi

Page 167
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Hesenov, Tapdıq(2002), Azerbaycan Arazisinin Ermenistan Tarafından İşgalinin Ağır Sosyal-

İktisadi Neticeleri, Caşıoğlu Matb., Bakü 2002.
İgrar Aliyev, Dağlık Karabağ, Bakü, 1989 s. 2
Mirzaali Tağıyev "Büyük Ermenistan Arazisi" , Gençlik Dergisi, 9 Aralık 1991, Bakü, s. 16
Ziya Recebov "Karabağ Sorunu" Azerbavcan TKD. Ocak-Şubat 2001. s. 42
Nesip Nesibli, Azerbaycan Coğrafiyası, Bakü, 2000 s.56
Özey, Ramazan(1999), Dünya Platformunda Türk Dünyası, Aktif Yayınevi, İstanbul
Özdoğan, Günay Göksu(1994), "Sovyetler Birliğinden Bağımsız Cumhuriyetlere Ulaşmanın
Dinamikleri", BağımsızIığın ilk Yılları Azerbaycan, Kazakistan vd., T.C. Kültür Bakanlığı
Yay: 1723., Ankara
Recebov, Ziya(2000), "Karabağ Sorunu" Azerbavcan TKD. Ocak-Şubat 2001. Sarıahmetoğlu.,
Nesrin, “Azerbaycan-Ermenistan İlişkileri” Türk Dünyası Tarih ve Kültür Dergisi, TDAV Yay.
Şubat 2000.
Saray, Mehmet(1993), Azerbaycan Türkleri Tarihi, TDAV Yayınları, İstanbul
Sadi Nuriyev, “Slovsnoe İskustv v Karabake” İRS Mejdunarodnıy Azerbayjanskiy Jurnal, No:
14-15 Moskova 2005 s.76
Türsan, Nurettin(1992), Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Bağımsızlığı ve Karabağ Olayları, Harp
Akademisi Basımevi, İstanbul
Taşkıran, Cemalettin(1994), Tarihi Akış İçinde Karabağ Meselesi ve Türkiye’nin Karabağ
Politikası, Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Basılmamış
Doktora Tezi, Ankara
Tapdıq Hesenov, Azerbaycan Arazisinin Ermenistan Tarafından İşgalinin Ağır Sosyal-İktisadi
Neticeleri, Caşıoğlu Matb. Bakü 2002 s.14
Zemfira Safarova, “Şuşa Muzıkalnaya, Stolitsa Azerbaydjana”, İRS Mejdunarodnıy
Azerbayjanskiy Jurnal, No: 14-15 Moskova 2005 s.87

Page 168
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TÜRK DÜNYASI AÇISINDAN KÜLTÜR BAŞKENTİ OLARAK ŞUŞANIN ÖNEMİ

THE IMPORTANCE OF SHUSH AS A CULTURAL CAPITAL IN THE TURKISH
WORLD

Doç. Dr. Hakkı ÇİFTÇİ

Çukurova Üniversitesi
İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi
[Link]
ÖZET
Azerbaycan tarih ve kültürünün simgelerinden olan Şuşa hem bölgeye hakim coğrafi konumu
hem de Dağlık Karabağ'ın en büyük şehri Hankendi'ye giden yolun üzerinde bulunması
nedeniyle stratejik önem taşıyan Şuşa, 8 Mayıs 1992'de Ermenistan güçlerince işgal edilmişti.
Azerbaycan ordusu, 7 Kasım’da Şuşa kentinin kurtarılması ile Ermenistan’ın savaşma azim ve
kararlılığının yok edildiği ve yenilgiyi kabul etmek zorunda kaldığı, Anadoludaki Kuvayı
Milliye ruhu ile yapılan milli mücadelenin tekrarının Azerbeycan’da yakılan çoban ateşi ile 30
yıllık zulmün sona erdiği, .büyük bir milli mücadelenin sembolü ve Türk Kültürünün ve
Medeniyetinin beşiği olan Şuşa’nın kentin yeniden kurulmasının ardından doğası, coğrafi
konumu, tarihi ve anıtlarıyla sadece Azerbaycan'ın değil tüm bölgenin ve Türk Dünyasının
Kültür başkenti olması jeopolitiği açısından da büyük önem taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler: Şuşa, Karabağ, Güney Kafkasya, Azerbaycan

ABSTRACT
Shusha, which is one of the symbols of Azerbaijani history and culture, is strategically
important due to its dominant geographical position in the region and its location on the road
to Khankendi, the largest city of Nagorno-Karabakh, and was occupied by Armenian forces on
8 May [Link] the liberation of the city of Shusha on November 7, the Azerbaijani army has
destroyed the determination and determination of Armenia to fight and had to accept the defeat,
the repetition of the national struggle with the spirit of the National Forces in Anatolia, the 30-
year persecution ended with the shepherd's fire in Azerbaijan. Being the symbol of a national
struggle and the cradle of Turkish Culture and Civilization, Shusha, with its nature,
geographical location, history and monuments after the reconstruction of the city, is not only
the cultural capital of Azerbaijan, but also the whole region and the Turkic World, in terms of
its geopolitics.
Keywords: Shusha, Karabakh, South Caucasus, Azerbaijan

1.GİRİŞ
Mekan ve zaman derinliği açısından zengin bir mirasa sahip Şuşa hem bölgeye hakimiyeti, hem
mekan derinliği, hem de jeopolitik konumu itibariyle Azerbaycan tarih ve kültürünün
simgelerinden olan Şuşa, Dağlık Karabağ'ın en büyük şehri Hankendi'ne hattında kilit öneme
sahip bu yer, Karabağ yoluna giden kapının anahtarı konumunda jeo stratejik önem
taşımaktadır. Şuşa, 8 Mayıs 1992’de Ermenistan güçlerince işgal edilen Şuşa Azerbaycan
ordusunca 8 Kasım’da işgalden kurtarılmıştır. Azerbaycan ordusu, 7 Kasım’da Şuşa kentinin
kurtarılması ile hem dünya kamuoyuna Türk’ün çaresiz olmadığını, hem de uluslar arası

Page 169
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

hukuku hiçe sayan Ermenistan’ın savaşma azim ve kararlılığının yok edildiği, hem de
dünyadaki destekçi lobilerine gereken cevabı vermiştir. Dünya kamuoyuna yenilgiyi kabul
ettiğini ifade eder iken yapmış olduğu zulum ve kırımları da kabullenmiş oldu. Bu sayede,
Anadoludaki Kuvayı Milliye ruhu ile yapılan milli mücadelenin tekrarının Azerbeycan’da
yakılan çoban ateşi ile 30 yıllık zulmün sona erdiği, büyük bir milli mücadelenin sembolü ve
Türk Kültürünün ve Medeniyetinin beşiği olan Şuşa’nın kentin yeniden kurulmasının ardından
doğası, coğrafi konumu, tarihi ve anıtlarıyla sadece Azerbaycan’ın değil tüm bölgenin ve Türk
Dünyasının Kültür başkenti olması jeopolitiği açısından da büyük önem taşıdığını da ifade
etmiştir. Bu önemle beraber başka bir kazanç ise işgal güçlerine yardım gönderen ülkelerden
biri olan İran ile irtibatı kesmek, Şuşanın da ele geçirilmesiyle Ermenistan’a gelebilecek her
türlü yardım ihtimalini de ortadan kaldırması büyük bir stratejik önemi beraberinde getirmiştir.
Bölgenin güven unsuru ve barındırdığı imkanları bölgeye taşıması için gerekli olan; psikolojik,
sosyolojik, ekonomik, tarihi, mekânsal ve kültürel açıdan da zengin bir potansiyeli bünyesinde
barındırmaktadır. Sanatın kalbi ve beşiği diye adlandırılan bu bölgede Türk Dünyasının hız,
esneklik ve pratiklik açısından dilde, fikirde, işde, sanat da, edebiyat da, tarih de inanç ve folklör
bağlarında işbirliği yapabilecek büyük potansiyeli ve bu potansiyellerin İşgal altındaki
toprakların Türk toprağı olduğunu kanıtlayacak önemli izler barındırması açısından da büyük
önem arzetmektedir. Dünyanın sözde sevgi pıtırcıklarının başında gelen Ermenistan’ın bu izleri
yok etmeyeceğini ve yaptığı zulüm dolu çirkin yüzünü de ifşa etmek açısından geniş
potansiyele sahiptir. Ermenistan’ın gelişigüzel keyfi ve barbar uygulamalarıyla Türk Dünyası
ile olan uzun vadedeki tarihi bağları koparmayı ve kendine has bir toprak parçası gibi
göstermesinin de önüne geçilmiştir. (Ersen, Taha, 2021). Bunun yanı sıra; Türk’e ve Türk
dünyasına bağlanacak bütün hatları kesmek isteyen Ermenistanın bertaraf edilmesi, bu mekan
derinliğindeki tarihi bağları içeren izlerin hepsini yok etmek, kendi uygarlıklarına ait yapıları
da, en ufak bir taşı dahi pamuklara sarıp korumakla iki yüzlü medeniyet düşmanı olduğunu da
göstermiştir. İşte; Şuşa bu anlamda tarihin izlerini koruyan, Karabağın gerçek sahibinin kim
olduğunu gösteren net bir delildir, Ermenistan ve onun dünyadaki destekçileri tarafından
silinmeye çalışılan Türk’e ait bütün değerleri gelecek nesillere ve tarihe nakletmek açısından
da büyük bir potansiyeli bünyesinde barındırmaktadır. Bin yıllık Türk toprağı olan Hankendinin
kurtarılmasındaki rolü açısından da değerlendirdiğimizde en önemli kilit ve stratejik nokta olan
sanatın beşiği, Kafkasların sanat mabedi Şuşa bölgenin emniyeti, siyasi ve kültürel
merkezlerden olmasının getirdiği avantajlarıyla güvenliği açısından da jeopolitik bir öneme
sahiptir. Yetiştirdiği sanat adamları, yüzlerce yıllık tarihi, mimari abideleri, inançları,
gelenekleri ve birikimli uygarlığıyla kültür ve medeniyetin beşiği olan Şuşanın başkent olması
önerimiz bu sosyo, güvenlik, ekonomik, stratejik, politik, psikolojik ve benzeri tematik
öğelerden kaynaklanmaktadır(Alabarda, Yusuf, 2021). Psikolojik üstünlüğü sağlayan Şuşa’nın
kontrol altına alınmasıyla hem bölgedeki Vahşi Batı dediğimiz, Emperyalist güçlerin zulümü
sona ermiş, hem güvenlik sağlanmış, hem de Türk dünyasına açılan Türkistan Kapısı gönül,
fikir, iş ve dil birliği sağlayacak tarihin izlerini koruyan folklorik ve kültürel zenginliği de
getirmiştir(Başbuğ, Coşkun, 2021). "Şuşa çok büyük bir tarihi kültürel zenginliği içinde
bulunduran pozisyonda sanatın beşiği olarak adlandırılıyordu(TRT, 2021).
2. Şuşa Sosyo-Ekonomik-Kültürel Yapısı

Page 170
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Med İmparatorluğu, Ahameniş İmparatorluğu, Ermenistan Krallığı, Albanya, Ermeni Bagratuni

Krallığı, Safevîler, Karabağ meliklikleri ve Karabağ Hanlığı gibi çeşitli devlet ve otoritelerin
kontrolünde bulunmuş tarihi zenginlikleri, medeniyetlerin beşiği olması ve Jeopolitik öneminin
yanı sıra, ekonomik potansiyel olarak jura ve tebeşir yatakları, çeşit inşaat malzemesi yatakları
ve maden suyu çeşmeleri (Turşsu, Şırlan) ile öne çıkan Genel yerleşim birimi dağlık alanda
kurulu idari bölge statüsünde olan, 34,7 bin nüfuslu, 0.29 bin kilometrekare yüzölçümlü Şuşa
(Everett-Heath, John (2018).

Farklı kültürlerin beslediği ve medeniyetlerin ağırlandığı Anıtlar şehri olan Şuşa beşiğinde,
sanat ve kültürel zenginliği açısından; tiyatroları, televizyon kanalları, tarihi müzеleri ve anıt
müzeleri ile büyük potansiyellere sahiptir. Bölgenin ekonomisinde dağlık alan olmanın
getirdiği avantajla küçük el ve ev sanatlarının, büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın önemli yeri
bulunmaktadır(DİK,2021). Şuşa`da her bir ev, her bir sokak, muhteşem surlar, camiler,
minareler, gösterişli yalılar geçmişimizden, tarihimizden haber vermektedir(DİK,2021).
3.Şuşa’nın İşgali
Rusya’nın yardımıyla 8-9 Mayıs 1992 tarihlerinde Ermenistan tarafından işgal edilen Şuşa da
(UN News Centre,2018) kent nüfusunun büyük çoğunluğunu oluşturan Azeriler şehirden göç
etmeye mecbur bırakılmıştır.
Ermeni silahlı birlikleri Şuşa`yı işğal ettiklerinde birçok değerli tarihi eşyaları Karabağ tarih
müzesinden yoketmişler ve Mir Muhsin Nevvab'ın ve Bülbül'ün ev müzesinden oldukça
değerli ve ender eşyaları talan etmişlerdir. Şuşa müzеlerinin değerli kaynaklarını: resimlerini
ve heykeltıraşlık yapıtlarını, halılarını, kilimlerini, halk sanatı ürünlerini, arkеоlоjik bulguları,
çоk gerekli belgeleri, Azerbaycan'ın ünlü isimlerine ait eşyalarını, diğer değerli dökümanları
Еrmenistan`a götürmüşlerdir. Bütün bu zorbalıklara, kıyımlara, katliamlara görmezden gelen,

Page 171
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

uluslar arası hukuku hiçe sayan Ermenistan güçlerinin baskılarına ve zulümlerine kayıtsız
kalmayan Türkiye2nin desteğiyle Azerbeycan Silahlı Kuvvetleri, Şuşa kentini, 8 Kasım 2020
tarihinde Ermenistan’ın işgalinden kurtarmıştır(DİK,2021). Bu işgalden kurtarmanın yanı sıra
asıl iş bu tahribatların giderilerek Türk Dünyasıyla buluşmasını sağlayacak gerekli sosyo,
psikolojik, kültürel, ekonomik, politik işbirliği sağlanması ve dayanışması işgalin sona
ermesinden daha büyük sorumlulukları ve yarında değer bırakacak insani, dini, kültürel ve
tarihi yatırımların yapılması büyük önem arz etmekle beraber uzun süreli kalıcı etki
oluşturacaktır.
4. SONUÇ YERİNE: ÖNERİ
Kültür zenginliği yüksek bir şehir olan ve tarihin izlerini koruyan, Karabağ'ın gerçek sahibinin
kim olduğunu gösteren net bir delil Kafkasların sanat mabedi, Azerbaycan mimarisinin kalbi
tarihi ve mimari zenginliği, Türk Kültürünün ve Medeniyetinin beşiği ve farklı uygarlıkların
mirasını bünyesinde taşıyan, politik, ekonomik, sosyolojik, kütürel ve jeopolitiği, folklorük
bağları, doğası, coğrafi konumu, tarihi ve anıtlarıyla sadece Azerbaycan’ın değil tüm bölgenin
ve Türk Dünyasının Kültür başkenti olması açısından da büyük önem taşımaktadır.
Bu önemle beraber başka bir kazanç ise işgal güçlerine fırsat verecek irtibatı kesen ve önemli
bir güvenlik koridoru açan Şuşa Ermenistana gelebilecek her türlü yardım ihtimalini de ortadan
kaldırması büyük bir stratejik önemi beraberinde getirmiştir. Psikolojik, sosyolojik ve kültürel,
inançsal, tarihi, gelenekleri, görenekleri ile Türk Dünyasının gönlünde yer etmiş iki yüz, üç yüz
sene önceki Türk tarihine ışık verecek pek çok etkeni barındırması bütün bu özellikleri ve tarihi,
anıtı ve tüm değerleriyle Şuşa’nın Türk Dünyasının Kültür Başkenti ve Hürriyet abidesi
Türkistan Kapısı olarak görülmesi ve burada bütün Türk dünyasının değerlerinin korunması,
sanatının gelişmesi, işbirliği ve dayanışmanın kilidi olarak görülmesi, ulaşım ağlarından
istifade ederek enerji ihtiyaçlarının karşılıklı dayanışma ile sürdürülebilir gelişmeye, bölgenin
büyümesine, çevre bilincinin oluşmasına, bölge insanına huzuru ve güveni getirecek önlemleri
tesis etmeye, bölgenin sosyo-ekonomik yönden gelişmesi için zengin bir potansiyele kavuşması
için iddialar ortaya atmaya, uluslar arası alanda bölgenin haklılığını ve uğradığı haksızlıkları
diplomatik açıdan güçlendirici diplomasi inşa etmeye acil ihtiyaç duyulmaktadır. Bu Türk
dünyasına tarihin ve zamanın yüklediği müteselsil ve müşterek zaman ve mekan bilincinin
sorumluluğudur. Bu öneme sahip olan Şuşa’nın başkent yapılması için önerimiz ise bu
sorumluluğun yüklediği zorunluluktan kaynaklanmaktadır.

KAYNAKÇA
Alabarda, Yusuf(2021), “Karabağ'a Açılan Kapı: Şuşa'nın İşgalden Kurtarılmasının Önemi”,
[Link]
kurtarilmasinin-onemi
Başbuğ, Coşkun(2021), “Karabağ'a Açılan Kapı: Şuşa'nın İşgalden Kurtarılmasının Önemi”,
[Link]
kurtarilmasinin-onemi
DİK(Devlet İstatistik Komitesi)(2021), Şuşa- eski Azerbaycan beldesi. Bakü-2009, Karabağ
Hafıza kitabı, Bakü 2010, MHS- poligraf Devlet İstatistik Komitesi verileri

Page 172
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ersen, Enes Taha(2021), Karabağ'a Açılan Kapı: Şuşa'nın İşgalden Kurtarılmasının Önemi,
[Link]
kurtarilmasinin-onemi
Everett-Heath, John (2018). "Shusha". The Concise Dictionary of World Place-Names (4
bas.). Oxford University Press. ISBN 978-0191866326.
[Link]
Karabağ,(2021), Şuşa; [Link]
TRT(2021), Şuşa’nın Önemi; [Link]
[Link]
UN News Centre(2008), "General Assembly calls for removal of Armenian forces from
Nagorno-Karabakh". March 14, 2008
"Description of the Karabakh province prepared in 1823 according to the order of the governor
in Georgia Yermolov by state advisor Mogilevsky and colonel Yermolov 2nd" ("Opisaniye
Karabakhskoy provincii sostavlennoye 1823gporasporyazheniyu glavnoupravlyayushego v
Gruzii Yermolova deystvitelnim statskim sovetnikom Mogilevskim i polkovnikom
Yermolovim 2-m" in Russian), Tbilisi, 1866.

Page 173
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

MEYVE ve SEBZELERİN KURUTULMASINDA UYGULANAN MODERN

YÖNTEMLER
NOVEL METHODS APPLIED IN DRYING FRUITS AND VEGETABLES

Dr. Öğr. Üyesi Halime PEHLİVANOĞLU

Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Veteriner Fakültesi
ORCID NO: 0000-0002-3548-9665

Dr.Öğr. Üyesi Aslı AKSOY

Haliç Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi
ORCID NO: 0000-0002-7775-6514

ÖZET
Gıdaların uzun süreli muhafazalarında gıda güvenliği ve kalitesinin sağlanması açısından
mikrobiyolojik ve kimyasal reaksiyonların kontrol altına alınması gerekmektedir. Kurutma
tekniği, gıdaların muhafazasında kullanılan en eski yöntemlerden biri olarak bilinmektedir.
Gıdaların kurutulması için seçilen kurutma yöntemi, kurutulacak ürünün yapısını, besin
değerini ve ürün özelliklerini en iyi şekilde korumaya yönelik olmalıdır. Kurutulmuş gıdaların
başlıca kalite kriterleri; fiziksel, kimyasal, mikrobiyal özellikleri ve besin kalitesidir.
Sebze ve meyveler az miktarda yağ, yüksek miktarda vitamin, mineral, lif ve çeşitli fonksiyonel
bileşenler içermektedirler. Eskiden bireyler kendi gıda ihtiyaçlarını uzun süre karşılayabilmek
için geleneksel kurutma yöntemlerini kullanırken, günümüz koşullarında kuru meyve ve
sebzeler ticari bir ürün halini almıştır. Böylece kuru meyve ve sebzeler katma değerli ürünler
haline dönüşmüş ve ülke ekonomisine önemli bir katkı sağlar duruma gelmiştir. Günlük
diyetimiz içerinde besin değeri ve fonksiyonel içerikleri açısından oldukça önemli olan meyve
ve sebzelerin kurutulmasında, sahip oldukları özelliklerinin (renk, doku, koku, besin değeri
vb.) daha iyi korunabilmesi için geleneksel yöntemlerin yanı sıra daha etkin yeni teknolojik
yöntemlerin tek başına ve kombine kullanımı üzerine çeşitli çalışmalar yapılmaktadır.
Bu çalışmada meyve ve sebze kurutmada kullanılan modern tekniklerden yüksek elektrik alan
(high electric field, HEF) kurutma, elektromagnetik radyasyon (electromagnetic radiation,
EMR) teknolojisi (mikrodalga (microwave, MW) kurutma, infrared (kızılötesi, IR) kurutma,
radyo frekans (radio frequency, RF) kurutma, kırınım pencereli (refractance window, RW)
kurutma), elektrohidrodinamik (electrohydrodynamic, EHD) kurutma, ozmotik kurutma, ısı
pompalı (heat pump, HP) kurutma, patlatmalı puf kurutma (explosion puffing drying, EPD),
düşük basınçlı kızgın buhar kurutma (low-pressure superheated steam drying, LPSSD) gibi
teknikler açıklanmıştır. Ayrıca kurutma işlem süresini kısaltmak, kuruma hızını artırmak, ürün
özelliklerini daha iyi koruyabilmek ve verimi artırmak için ön işlem olarak uygulanan
ultrasonik (ultrasonic, US), vurmalı elektrik alan (pulsed electric field, PEF) vb. proseslerle ile
desteklenen kombine kurutma yöntemleri hakkında bilgi verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Kurutma, Modern, Teknoloji, Meyve, Sebze.

ABSTRACT
Microbiological and chemical reactions should be controlled in order to ensure food safety and
quality in the long-term preservation of food. Drying technique is known as one of the oldest
methods used in food preservation. The method chosen for drying food should be aimed at

Page 174
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

preserving the texture, nutritional value and product properties of the food to be dried in the
best way. The main quality criteria of dried foods are physical, chemical, microbial properties
and nutritional quality.
Vegetables and fruits contain small amounts of oil, high amounts of vitamins, minerals, fiber
and various functional components. In the past, while individuals used traditional drying
methods to meet their food needs for a long time, in today's conditions dried fruits and
vegetables have become a commercial product. Thus, dried fruits and vegetables have turned
into value-added products and have become an important contribution to the country's
economy. In order to better preserve the properties (color, texture, odor, nutritional value, etc.)
of fruits and vegetables, which are very important in terms of their nutritional value and
functional content in our daily diet, in addition to traditional methods, on the use of more
effective new technological methods alone and in combination various studies are carried out.
In this study, novel techniques used in fruit and vegetable drying include high electric field
(HEF) drying, electromagnetic radiation (EMR) technology (microwave (MW) drying, infrared
(IR) drying, radio frequency (RF) drying, refractance window (RW) drying),
electrohydrodynamic (EHD) drying, osmotic drying, heat pump drying (HP), explosion puffing
drying (EPD), low pressure superheated steam drying (LPSSD). In addition, information was
given about combined drying methods supported by processes such as ultrasonic (ultrasonic,
US), pulsed electric field (PEF) applied as pre-treatment in order to shorten the drying process
time, increase the drying speed, protect the product properties better and increase efficiency.
Keywords: Drying, novel, technology, fruit, vegetable.
GİRİŞ
Gıdaların kurutulması, en eski muhafaza yöntemi olarak bilinmektedir. Kurutma, en basit
şekilde gıdanın içerisindeki suyun, ürün özelliğine göre kabul edilebilir bir oranın altına
düşürme prosesi olarak tanımlanabilir. Kurutma prosesindeki amaç, gıdadaki serbest suyun
uzaklaştırılarak, üründe oluşabilecek biyokimyasal reaksiyonları engellemek, su aktivitesinin
düşürülmesi ile mikroorganizma gelişimini inhibe etmektir (Kırmacı, 2008).
Kurutulmuş gıdaların başlıca kalite kriterleri; fiziksel, kimyasal, mikrobiyal özellikleri ve besin
kalitesidir. Sebze ve meyveler az miktarda yağ, yüksek miktarda vitamin, mineral, lif ve çeşitli
fonksiyonel bileşenler içermektedirler Seçilen kurutma yöntemi, son ürünün özellikle vitamin,
mineral ve fonksiyonel bileşen içeriğini korumalı, ayrıca bahsedilen diğer kalite kriterleri
açısından tüketici beğenisini sağlayacak türde olmalıdır (Sablani, 2006).
Yüksek nem içeriğine sahip olan meyve sebzeler, önemli oranda içerdikleri besin öğeleri
açısından diyet içerisinde önemli bir paya sahiptir. Dehidrasyon yani kurutma ile sebze ve
meyvelerin su aktivitesinin azaltılması ile raf ömürlerinin uzaması, güvenli şartlarda muhafaza
edilmesi sağlanmaktadır (Zhang ve Jiang, 2014). Ayrıca gıdanın depolama stabilitesinin
sağlanması, ambalajlama gereksiniminin minimize edilmesi, nakliye ağırlığının azaltılması da
kurutmanın avantajları olarak belirtilmektedir (Sagar ve Suresh Kumar, 2010).
Meyve ve sebzelerin kurutulmasında çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Bunları genel olarak
güneş enerjisi ile kurutma, ısı pompalı kurutma, vakumda kurutma, akışkan yataklı kurutma,
karıştırmalı yatakta kurutma, tünel tipi kurutucu ile kurutma, mikrodalga ile kurutma, infrared
ile kurutma, siklon tipi kurutucu ile kurutma, dondurarak kurutma, mor ötesi kurutma, iletimle
kurutma, kızgın buharda kurutma, flaş kurutma, döner kurutucuda ve püskürtmeli kurutucuda
kurutma, kabin kurutucuda kurutma ve dielektrik kurutma olarak belirtebiliriz (Kırmacı, 2008).
Sıcak hava ile ya da solar kurutma gibi yöntemlerle, yeterince yüksek kalitede kurutulmuş ürün
elde edilemediği ve osmotik kurutma gibi yöntemlerle kısmen kuruma gerçekleştiği için, yeni
teknolojiler üzerinde araştırmalar yapılmaktadır (Zhang ve Jiang, 2014).

Page 175
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Meyve ve sebzelerin kurutulması ile ilgili literatürde yeni yöntemler geliştirildiğine dair bilgiler
mevcuttur (Ochoa-Martínez ve ark., 2012). Mikrodalga (MW) kurutma, dondurarak kurutma
(FD) (Moses ve ark, 2013), Refractance Window (RW) sistemi (Moses ve ark., 2014; Nindo ve
Tang, 2007; Ochoa-Martínez ve ark., 2012), infrared kurutma (Gabel ve ark., 2006; Lin ve ark.,
2009; Shi ve ark., 2008), elektrohidrodinamik kurutma (EHD) (Bai ve ark., 2012;
Ramachandran ve Lai, 2010), yüksek elektrik alan (HEF) kurutma (Bajgai ve Hashinaga, 2001a
ve 2001b), ısı pompalı kurutucu (heat pump dryer, HPD) ile kurutma (Colak ve ark., 2008;
Erbay ve Hepbaşlı, 2014; Erbay ve Icier, 2009; Hawlader ve Jahangeer, 2012), kızgın buhar
(superheated steam) kurutma (Barbieri ve ark., 2004; Devahastin ve Mujumdar, 2014; Tang ve
Cenkowski, 2000), ultrasonik (US) kurutma (Cárcel ve ark., 2011; Ghafoor ve ark., 2014, Tao
ve Sun, 2015) üzerinde en fazla çalışılan tekniklerdir. Ohmik ısıtma (Bingöl ve Devres, 2010),
yüksek hidrostatik basınç, osmotik dehidrasyon ve vurmalı elektrik alan (PEF) uygulamalarının
da kurutma tekniği olarak belirtildiği çalışmalar mevcuttur (Sagar ve Suresh Kumar, 2010).
Ayrıca gıda kurutmada çok fazla kullanılmayan süper kritik karbondioksit ekstraksiyonu
yöntemi ile ilgili de literatürde yapılan bir çalışmaya rastlanmıştır (Brown ve ark., 2008).
Bu çalışmada günlük diyetimizde önemli bir yere sahip olan meyve ve sebzelerin
kurutulmasında kullanılan modern kurutma yöntemlerinden yüksek elektrik alan (high electric
field, HEF) kurutma, elektromagnetik radyasyon (electromagnetic radiation, EMR) teknolojisi
(mikrodalga (microwave, MW) kurutma, infrared (kızılötesi, IR) kurutma, radyo frekans (radio
frequency, RF) kurutma, kırınım pencereli (refractance window, RW) kurutma),
elektrohidrodinamik (electrohydrodynamic, EHD) kurutma, ozmotik kurutma, ısı pompalı
(heat pump, HP) kurutma, patlatmalı puf kurutma (explosion puffing drying, EPD), düşük
basınçlı kızgın buhar kurutma (low-pressure superheated steam drying, LPSSD) genel
hatlarıyla açıklanmıştır. Ayrıca kurutma işlem süresini kısaltmak, kuruma hızını artırmak, ürün
özelliklerini daha iyi koruyabilmek ve verimi artırmak için kombine kurutma yöntemlerinde
kullanılan ya da ön işlem olarak uygulanan ultrason (ultrasound, ultrases, US) ve vurmalı
elektrik alan (pulsed electric field, PEF) yöntemleri hakkında bilgi verilmiştir.
Yüksek Elektrik Alan Kurutma
Yüksek elektrik alan kurutma (High Electric Field, HEF) ısıl olmayan bir kurutma yöntemidir.
Gıda içindeki su, yüksek elektrik alan kullanılarak buharlaştırılmaktadır. Bir çift “point-to-
plate” elektrod sisteminden, alternatif ya da doğru akım geçirilerek, ortam sıcaklığından daha
düşük sıcaklıklarda buharlaşma sağlanabilmektedir. Dolayısıyla ısıya karşı hassas gıdaların
kurutulmasında tercih edilebilmektedir.
Yapılan bir çalışmada taze ıspanak HEF yöntemi ile kurutularak sonuçlar sıcak hava ile
kurutma yöntemi ile karşılaştırılmıştır. Çalışma sonunda toplam nemin % 80.1'inin
uzaklaştığını, orijinal yeşil rengin çoğunun korunduğunu, toplam klorofil (Chl), Chl a ve Chl b
ve askorbik asit içeriğinin çok daha yüksek olduğunu, organik asitlerin ve şekerlerin ıspanakta
hiçbir yan ürün oluşturmadığını tespit etmişlerdir (Bajgai ve Hashinaga, 2001a)
Yapılan bir çalışmada yüksek elektrik alan ön işleminden sonra düşük sıcaklıkta saklanan
mango meyvelerinin antioksidan aktivitesi, askorbik asit, toplam fenol, quercetin ve karoten
içeriği ile ilgili yapılan başka bir çalışmada ön işlem olarak uygulanan yüksek elektrik alan
uygulamasının meyvelerinin solunum ve antioksidan kapasitesini olumlu etkilediği, diğer
parametreler üzerinde ise önemli bir etkisinin olmadığı tespit edilmiştir (Shivanshankara ve
ark., 2004).
Elektromagnetik Radyasyon (Electromagnetic Radiation, EMR) Teknolojisi
Bu yöntemde, geleneksel kurutma tekniklerinde kullanılan sıcak hava yerine, ısı kaynağı olarak
elektromanyetik radyasyon kullanılmaktadır. Böylece elektrik enerjisi belli dalga boyundaki
elektromagnetik radyasyona dönüşür. Bu radyasyonda gıdada ısıya dönüştürülerek, gıdadan

Page 176
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

suyun uzaklaşması sağlanır (Sánchez ve ark., 2020). Bu teknolojiyi kullanan kurutma

yöntemleri mikrodalga kurutma (MD), kızılötesi kurutma (ID), radyo frekansı kurutma (FR) ve
kırınım pencereli kurutma (RW) olarak sıralanabilir.
-Mikrodalga (Microwave, MW) Kurutma
Mikrodalga, frekansı 300 MHz ile 300 GHz arasında olan elektromanyetik dalgadır. Kurutma
sistemi içerisinde elektrik enerjisi, magnetron aracılığıyla elektromagnetik dalgalara
dönüştürülür. Mikrodalga kurutmada gıda içindeki dipol momente sahip su molekülleri,
elektromanyetik alan içerisinde dönme hareketi yaparlar ve bu sırada ısı açığa çıkar (Bingöl ve
Devres, 2010). Bu yöntemde, geleneksel kurutma yöntemlerinden farklı olarak ısı, ürün içinde
oluşmaktadır. Böylece ürün içindeki nem ısı ile uzaklaşmakta, nem transferi içten dışa doğru
gerçekleşmektedir (Karaaslan, 2012).
Mikrodalga prosesi aslında bir dielektrik tipi kurutma işlemidir. Kurutulacak gıdanın
mikrodalgayı absorplama kabiliyeti, dielektrik özelliklerine bağlıdır. Bir gıdanın dielektrik
özelliği, ortama dielektrik katsayısı yüksek olan materyallerin eklenmesi ile arttırılabilir (Zhang
ve Jiang, 2014). Bu şekilde, sıcaklığın ürün içinde homojen dağılımı, nem transferinin kontrolü
ve kurutma hızının arttırılması sağlanabilir. Gözenekli yapıdaki gıdalarda, mikrodalga enerjinin
daha kolay penetre edildiği bilinmektedir (Bingöl ve Devres, 2010). Ayrıca yapılan bir
çalışmada, mikrodalga ile dondurarak kurutma sistemlerinin kombine edildiği proseslerde, buz
kristallerininin boyutunun kontrolünün, ultrason ön uygulaması ile sağlanabildiği belirtilmiştir
(Zhang ve Jiang, 2014).
-Infrared Kurutma
Kızılötesi (Infrared, IR) kurutmada kısa dalga boyuna sahip kızılötesi ısıtıcılar kullanılabildiği
gibi, teknolojik gelişmelere bağlı olarak günümüzde uzun dalga boylu kızılötesi (Far Infrared
Radiation, FIR) ışınımı da kullanılmaktadır. FIR ısıtıcılar aracılığı ile gıda üzerine
elektromanyetik dalgalar gönderildiğinde, gıda ve ısıtıcı arasındaki sıcaklık farkı nedeniyle, ısı
transferi gerçekleşmektedir. FIR, gıda tarafından absorbe edilerek ısıya dönüştürülmektedir
(Bingöl ve Devres, 2010). Isıtma süresinin kısa olması, ısının homojen dağılması, kalitesel ve
besinsel kayıpların minimize edilmesi, basit ve esnek ekipmanların kullanımı ve enerji
tasarrufu, bu kurutma prosesinin başlıca avantajlarıdır (Özkoç, 2010).
Kurutma süresinin kısalığı, enerji kullanım etkinliği, kullanım ve ayar kolaylığı vb. özellikleri
nedeniyle infrared kurutmanın avantajlarındandır (Fasina, 2003; Hebbar ve ark., 2004). Ancak
bu yöntemin bitki, meyve ve sebzelerin kurutulmasında (örneğin nane yaprağının kurutulması)
kullanımı ile ilgili çalışmalar son yıllarda daha çok ağırlık kazanmıştır (Kocabıyık ve
Demirtürk, 2008).
-Radyo Frekans (Radio Frequency, RF) Kurutma
Radyo dalgaları, elektrik ve manyetik alandan oluşmaktadır. Bunlardan elektrik alan etkisiyle
salınım yapan moleküllerin hareketi sonucu ortaya çıkan moleküler sürtünme ile gıda içerisinde
ısı oluşmaktadır. Bu ısıtma işlemi “dielektrik ısıtma” olarak tanımlanmaktadır. Gıdanın
barındırdığı su, dielektrik ısıtmanın gerçekleşmesi için gereklidir. Su molekülleri dipolar
olduğundan, elektromagnetik alandan salınımla ısı açığa çıkarmakta ve böylece gıda maddesini
ısıtarak kurumasına olanak sağlamaktadır. RF kurutma mikrodalga ısıtma ile aynı prensibe
dayanmaktadır, ancak mikrodalgaya göre daha yüksek penetrasyona sahiptir. RF ısıtma ile hızlı
ve homojen bir kurutma gerçekleştirilebilir.
Kurutulacak ürünün dielektrik özelliği, şekil, ürün pozisyonu ve geometrisi bu kurutma
yönteminde en çok dikkat edilmesi gereken unsurdur. (Çakmak ve Tavman, 2011; Yazar ve
İçier, 2013). Kurutulmuş elma dilimleri ve atıştırmalık yiyecekler gibi ürünlerin eldesinde bu
yöntem kullanılabilmektedir (Sánchez ve ark., 2020).

Page 177
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

-Refractance Window™ (RW) Kurutma

Isıya hassas gıdaların kurutulmasına yönelik olarak geliştirilen Refractance Window™ (RW)
kurutma tekniği, patenti alınmış bir yöntemdir (Ochoa-Martínez ve ark., 2012). Bu sistemde
95-97 °C sıcaklığındaki su, termal enerji kaynağı olarak kullanılmaktadır. Püre haline getirilmiş
ya da dilimlenmiş gıda (sebze ya da meyve), infrared radyasyona karşı transparan olan ve
spesifik kırılma karakteristiğine sahip, plastik bir membran (konveyör bant) üzerine yayılır ve
bu bant sirküle eden sıcak su üzerinde hareket eder.
Gıdada içindeki su, plastik membranın radyasyonu geçiren bir pencere gibi açılmasına neden
olduğundan, ısı gıda ile sıcak su arasında bir membran yokmuşçasına, direkt sudan gıdaya
doğru transfer olur. Bu arada kuruması tamamlanan ürün daha sonra soğuk su üzerinden
geçirilerek, ürünün temperlenmesi ve bant üzerinden ayrılması kolaylaştırılır. Bu şekilde
hareketli bant üzerindeki ürün hızlıca kurur. Ürünün bant üzerinde kaldığı kuruma süresi, 3-5
dk. arasında değişmektedir. Tünel kurutucu gibi sistemlerle kıyaslandığında kuruma işlemi
birkaç saat içinde, dondurarak kurutucuda ise 12 saati aşabilen sürede gerçekleşmektedir.
Ayrıca ürün içi sıcaklık 70°C’yi geçmediği için ürünün sahip olduğu renk, vitamin, antioksidan
içeriği gibi özelliklerindeki kayıplar minimize edilebilmektedir (Abonyi ve ark., 2001; Ochoa-
Martínez ve ark., 2012; Tontul ve ark., 2019).
Örneğin Tontul ve ark (2019) tarafından kuşburnu püreleri RW ve sıcak hava yöntemleri ile
kurutulmuştur. Sonuçlar RW yöntemi elde edilen kuşburnu tozu numunelerinin fizikokimyasal
özelliklerinin, sıcak hava ile kurutulanlara göre daha iyi olduğu saptanmıştır.
Elektrohidrodinamik (EHD) Kurutma
Elektrohidrodinamik (EHD) kurutma, yeni ve ısıl olmayan bir kurutma tekniğidir. Yüksek
yoğunluklu elektrik alan ile indüklenen sekonder akıştan yararlanılmaktadır. Bu sekonder akış
“corona wind” ya da “ionic wind” (korona deşarjı) olarak da bilinmektedir. Bu akış, yüklü
elektrottan, topraklanmış yüzeye yayınlanan bir mikrojet akışkan olarak da düşünülebilir
(Ramachandran ve Lai, 2010). Korona deşarjı, büyük ölçüde farklı eğrilik yarıçaplarına sahip
iki elektrot arasına, örneğin bir pim ve bir plaka arasına yüksek bir voltaj uygulandığında elde
edilir. Elektrik alan, havayı iyonlarına ayrıştırarak deşarja (korona deşarjı, soğuk plazma) neden
olur (Ould Ahmedou ve ark., 2009). Bu sekonder akışın etkisi, sıvılarda ek karıştırmaya neden
olması ve sınır tabakanın destabilizasyonu olarak belirtilmektedir. Bu etki nemin uzaklaştırılma
hızında önemli bir artışa neden olmaktadır. Korona deşarjı oda sıcaklığı ve atmosferik basınçta
üretilebildiğinden, özellikle düşük sıcaklık gerektiren uygulamalarda rahatlıkla kullanılabilir
(Ramachandran ve Lai, 2010). EHD-sıcak hava kombinasyonu ile kayısı kurutmada kuruma
hızı ve nem oranı tahminine ilişkin yüksek sinir ağları (YSA) modellerinin test verisi
üzerindeki belirtme katsayılarını 0,96’dan yüksek değerler olarak saptamış olup, EHD yöntemi
ile tarımsal ürün kurutmanın YSA esaslı yöntemlerle modellenebileceğini bildirmektedir
(Kurtulmuş ve ark., 2020).
Ozmotik Kurutma
Ozmotik kurutma, tek başına bir kurutma yöntemi olarak değerlendirilmemekle beraber,
kurutma prosesi için gerekli olan enerjinin minimize edilmesi ve istenen özellikte ürün eldesi
için, genellikle ısıl kurutma işlemi öncesinde bir ön işlem olarak kullanılmaktadır (Çınar, 2009).
Ozmotik kurutma yönteminde, gıda maddesi şurup vb. gibi hipertonik bir sıvı içerisine
daldırılarak, sahip olduğu nemin kısmen uzaklaştırılması sağlanmaktadır. Ozmotik kurutmada
işlem süresi uzun olduğu için, ultrason (Topdaş ve ark., 2011), vurgulu elektrik alan, ohmik
ısıtma ve vakum uygulaması gibi diğer kurutma yöntemleri ile kombine edilmektedir. Ozmotik
kurutma sırasında, gıdadan hipertonik çözeltiye su geçişi ve hipertonik çözeltiden de gıdaya
çözünen madde geçişi gerçekleşmektedir (Eroğlu ve Yıldız, 2011).

Page 178
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Topdaş ve Ertugay (2013) kayısı numunesinin kurutulmasında ultrases yardımlı ozmotik

kurutma ve tek başına ozmotik kurutma işlemlerini kullanmıştır. Elde edilen sonuçlara göre,
ultrases yardımlı ozmotik kurutma işleminin tek başına uygulanan ozmotik kurutma işlemine
göre tüm ozmotik çözelti konsantrasyonlarında su kaybı, şeker kazanımı ve ağırlık kaybı
üzerine önemli düzeyde etkili olduğu; sabit sıcaklıkta su kaybı, şeker kazanımı ve ağırlık
kaybının işlem süresi ve ozmotik çözelti konsantrasyonundaki artış ile arttığı belirlenmiştir.
Isı Pompalı Kurutucularda Kurutma
Isı pompalı kurutucular (heat pump dryer), ısı pompası ve kurutma sistemlerinin
birleştirilmesinden oluşmaktadır (Gül ve ark., 2014). Bu sistemde, ısı kaynağı olarak toprak,
su veya hava gibi doğal kaynaklarda bulunan atık enerjinin kullanılması ile daha yüksek ısı elde
edilmektedir (Kaya, 2009). Kurutucudan çıkan ısı, ısı pompasına tekrar gönderilerek enerji
tasarrufu sağlanmaktadır (Hancıoğlu ve Kuzgunkaya, 2006). Geleneksel kurutma sistemlerine
göre yüksek verimle, düşük sıcaklıkta, daha az enerji harcanarak daha kaliteli ürün elde
edilebilmektedir (Mirza, 2006). Isı pompalarının endüstriyel alanda özellikle gıda maddelerinin
kurutulması işleminde çok büyük enerji tasarrufu sağladığı bilinmektedir (Coşkun,2002). Tüm
bu nedenlerden dolayı ısı pompalı kurutucuların endüstride yaygın olarak kullanılması oldukça
önemlidir.
Patlatmalı Puf Kurutma (Explosion Puffing Drying, EPD)
Özellikle yoğun çalışma temposu ve hızlı hayat koşulları nedeniyle insanlar gün içerisinde
sağlıklı atıştırmalıklara yönelmiştir. Atıştırmalık gıda üretiminde en fazla ekstrüzyon yöntemi
ve dondurarak kurutma tekniği kullanılmaktadır (Köprüalan ve ark., 2019). Ekstrüzyon işlemi
işlenecek ürün karışımına bir vida yardımıyla mekanik ya da ısı enerjisi aktarılması ile
şekillendirilmesidir. Ekstrüde ürünlere, tüketicinin beğenisini kazanmak için genellikle
kızartma ya da fırınlama gibi ikinci bir işlem uygulanması tercih edilmektedir. (Zhang ve ark.,
2018). Dondurarak kurutma işlemi ise gıda maddesinde bulunan suyun dondurulduktan sonra
vakum ortamında buzun süblimasyonu ile gerçekleşen bir işlemdir. Ancak bu işlemin süresi
uzun ve maliyetlidir (Zhang ve Jiang, 2014).
Bu nedenle bahsedilen iki yöntemin dezavantajlarından uzaklaşılarak, avantajlarını bir arada
içeren alternatif kurutma tekniği olarak patlatmalı puf kurutma (Explosion Puffing Drying,
EPD) yöntemi geliştirilmiştir. Bu modern yöntem hem ürünün tekstürel ve duyusal özelliklerine
katkı sağlamakta hem de başka bir işleme gerek kalmadan ürünün doğrudan tüketimini
sağlamaktadır. 20. yüzyılın ortalarından itibaren kullanılmaya başlayan patlatmalı puf
kurutmanın prensibi, kızgın (ya da doygun) buhar etkisiyle yüksek basınç altında gıdanın
dokusunun gevşetilmesi ve ürün neminin vakum altında uzaklaştırılmasıdır. Bu esnada üründe
bal peteği görünümünde gözenekler oluşmaktadır (Köprüalan ve ark., 2019). Patlamalı puf
kurutma (EPD) sistemi bir şişirme (puf) odası, vakum odası, vakum pompası, dekompresyon
valfli buhar jeneratörü ve hava kompresöründen oluşur (Sánchez ve ark., 2020). Maliyeti düşük,
kurutma süresi kısa ve ürünlere iyi bir tekstür kazandıran bu yöntem patates, elma, havuç, yaban
mersini, muz, mango, armut gibi gıdaların atıştırmalık olarak üretiminde tercih edilmektedir
(Köprüalan ve ark., 2019).
Düşük Basınçlı Kızgın Buhar Kurutma (Low-Pressure Superheated Steam Drying,
LPSSD)
Düşük basınçlı kızgın buhar kurutma (Low-Pressure Superheated Steam Drying, LPSSD)
yönteminde geleneksel yöntemlerin aksine sıcak hava yerine düşük basınçlı kızgın buhar
kullanılmaktadır. Oksijensiz ortamda düşük basınç sağlandığından, bu teknik ile düşük
sıcaklıklarda kurutma yapılması mümkündür. Kurutma işlemi, vakum pompasıyla sağlanan
düşük basınç altında yalıtılmış kurutma bölmesinde kızgın buhar kullanılarak

Page 179
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

gerçekleştirilmektedir. Rezervuardaki fazla buhar yoğunlaşmasını azaltmak için, kurutma

maddesini kazandan alan bir buhar kapanı monte edilmektedir. Sıcaklık kontrol sistemi ile
donatılmış bir ısıtıcının kullanılmasıyla, başlangıçtaki buhar yoğunlaşması önemli ölçüde
azaltılmaktadır. Kurutma odası içerisinde buharı dağıtmak için değişken hızlı bir elektrikli fan
kullanılmaktadır (Sánchez ve ark., 2020).
Sehrawat ve Nema (2018) tarafından yapılan bir çalışmada soğan dilimlerinin kurutulması için
LPSSD, sıcak havayla kurutma ve vakum kurutma teknikleri kullanılarak, sonuçlar
kıyaslanmıştır. 70 °C'de düşük basınçlı kızgın buhar kurutmanın en iyi kurutma koşulu olduğu
ve bunu 60 °C'de hem vakumla kurutma hem de sıcak havayla kurutma tekniklerinin takip ettiği
belirlenmiştir. Bu sonuçlar, LPSSD’nin, kurutulmuş soğanın yüksek aromatik keskinliğini,
rengini daha iyi korumak ve rehidrasyonunu sağlamak için kullanabilecek yenilikçi bir yöntem
olduğunu göstermiştir.
Devahastin ve arkadaşlarının (2004)’nın havuç küplerini LPSSD ve vakum kurutma ile
kuruttukları çalışmada, LPSSD tekniği ile kuruma süresinin daha uzun, ancak ürün kalitesinin
daha iyi olduğu tespit edilmiştir.
Kombine Kurutma Yöntemleri
Kombine kurutma yöntemleri, seçilen yöntemlerin olumlu yönlerini birleştirerek ve yalnızca
bir teknik uygulandığında ortaya çıkan olumsuz yönleri azaltarak çeşitli avantajlar
sağlamaktadır (Sánchez ve ark., 2020). Mikrodalga - dondurarak kurutma (Abbasi ve Azari ,
2009; Eikevik ve ark., 2012), mikrodalga - vakum kurutma (Bai-Ngew ve ark., 2011),
mikrodalga - infrared (IR) kurutma (Chua ve Chou, 2005), ultrasonik - IR kurutma (Dujmić ve
ark., 2013), ultrasonik - osmotik kurutma (Fernandes ve Rodrigues, 2008; Garcia-Noguera ve
ark., 2010; Topdaş ve Ertugay, 2013), ultrasonik-dondurarak kurutma (Schoessler ve ark.,
2012) gibi çeşitli kombine yöntemler sıklıkla kullanılmaktadır. Çoğu zaman bu yöntemlerden
biri ya da birkaçının, asıl uygulanacak yöntemden önce ön işlem olarak da uygulandığı
bilinmektedir. Bu bölümde günümüzde sıklıkla kullanılan iki yönteme yer verilmiştir:
-Ultrasonik Kurutma
Ultrason 20 kHz veya daha yüksek frekanslı sonik dalgalarla üretilen, insan kulağının
algılayamadığı bir enerji şeklidir (Demirdöven ve Baysal, 2009; Sayın ve Tamer, 2014).
Yüksek şiddetli ultrason, sıvı bir ortama uygulandığında, düşük ve yüksek basınçlı dalgalar
oluşmaktadır. Düşük basınçlı dalga oluşumu sonucu sıvıda küçük baloncuklar oluşmaktadır.
Bu baloncuklar daha fazla enerjiyi barındıramayacak hacme ulaştıklarında, yüksek basınçlı
dalga oluşumu sonucu patlama meydana gelmektedir. Bu olay "kavitasyon" olarak
tanımlanmaktadır (Açu ve ark., 2014, Demirdöven ve Baysal, 2009; Sayın ve Tamer, 2014).
Ultrases uygulaması, sünger etkisi ve kavitasyon oluşumu ile kurumayı sağlamaktadır. Ultrases
dalgaları, içine bulunduğu ortamda kurutulacak ürünün partikülleri üzerinde süngerimsi yapıyı
andıran mikro kanallar oluşturarak devamlı gevşeme ve sıkışma hareketleri ile yapıdaki suyun
çıkmasını sağlamaktadır. Bu durum “sünger etkisi” olarak tanımlanmaktadır (Mulet ve ark.,
2003).
Bu hareketlerle meydana gelen etkinin, suyun yapının içinde tutulmasını sağlayan yüzey
geriliminden daha fazla bir kuvvete yol açması sonucunda oluşan kılcal kanallar yardımıyla,
yapıdaki su uzaklaşmaktadır (Fuente-Blanco ve ark., 2006).
Kavitasyon gıdadaki sıkıca bağlanmış suyun yapıdan uzaklaştırılmasında etkili olduğundan,
kurutmayı hızlandırmaktadır. Bunun yanısıra mikroorganizmalar ve gıdadaki enzimler
üzerinde de etkilidir (Tekin, 2015). Kavitasyon ile hücre duvarının yapısı bozulduğundan

Page 180
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

mikroorganizmaların inhibisyonu gerçekleşmektedir. Ayrıca ultrason uygulaması nedeniyle

ortamda oluşan hidroksil radikalleri ve hidrojen peroksit, bakterisid etki göstermektedir (Açu
ve ark., 2014). Kavitasyonun enzimler üzerindeki etkisi ise, kavitasyon sırasında ortaya çıkan
yüksek sıcaklık, ultrases dalgaları sonucu oluşan mekanik güç ve suyun sonolizi sonucu serbest
radikal oluşumu nedeniyle gerçekleşen enzim inaktivasyonu olarak açıklanmaktadır (Tekin,
2015).
Ayrıca ultrason tekniğinden gıda endüstrisinde kurutma dışında sıvı gıdalarda degassing
işlemlerinde, oksidasyon / redüksiyon reaksiyonlarında, enzim inaktivasyonunda, yüzey
dekontaminasyonunda, emülsifikasyon, dondurma vb. gibi çeşitli proseslerde
yararlanılmaktadır (Anon, 2012; Tao ve Sun, 2015).
Ultrason uygulaması poröz yapıya sahip gıda maddelerinin kurutulmasında, sıcaklık ve işlem
süresinin azaltılmasında oldukça etkin bir yöntemdir. Ayrıca uygulama sırasında oluşan
mekanik dalgalar gıda içindeki kütle ve ısı transferinin, iç kısımdan yüzeye doğru artmasını
sağlamaktadırlar (Başlar ve ark., 2014; García-Pérezet ve ark., 2006.)
Ultrason uygulamasının ısıya karşı hassas gıdalara uygulanabilmesi, gıdanın organoleptik
özelliklerinde minimal değişikliğe neden olması, pahalı olmaması ve çevreye zararlı etkileri
olmaması bu yöntemin avantajları arasında sayılmaktadır (Siucinska ve Konopacka, 2014;
Yüksel, 2013; Fuente-Blanco ve ark., 2006).
Ultrasonik kurutma diğer kurutma sistemleri ile de kombine edilmektedir. Ultrasonik IR
kurutma (Dujmić ve ark., 2013), ultrasonik osmotik kurutma (Fernandes ve Rodrigues, 2008;
Garcia-Noguera ve ark., 2010; Topdaş ve Ertugay, 2013), ultrasonik dondurarak kurutma
(Schoessler ve ark., 2012) üzerinde en fazla çalışılan tekniklerdir. Ultrasonik kurutmanın,
vakum ile kombine edildiği çalışmalar ilk kez Başlar ve ark. (2014) tarafından sığır ve tavuk
etleri üzerinde yapılmış ve başarılı sonuçlar elde edilmiştir.
Yeni bir teknolojik kurutma olarak kabul edilen ultrason teknolojisinin gıda endüstrisinde
kullanımı ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. Yapılan çalışmalar sonucunda, gelecekte
ultrason uygulamalarının gıda endüstrisinde daha etkin bir şekilde kullanılacağı tahmin
edilmektedir (Yüksel, 2013).
-Vurmalı (Vurgulu) Elektrik Alan (Pulsed Electric Field, PEF)
Bu yöntem katı gıdaların kurutulması öncesinde ön işlem olarak uygulanmaktadır (Altınay ve
Kuşçu, 2017). Vurgulu elektrik alan (pulsed electric field, PEF) yönteminde, kurutulacak gıda
bir seri elektrot arasına yerleştirilerek, değişen sürelerde μs-ms düzeyinde elektrik vurguları
uygulanmaktadır. Bu sırada, gıda maddesinin yalıtkanlığı ve hücre zarı yapısı bozulmakta,
gözenek çapı büyümekte ve yeni gözenekler oluşmaktadır. Dolayısıyla çözünen madde geçişi
artmaktadır. PEF yöntemi ile gıdanın organoleptik özellikleri ve besin değerinde olası kayıplar
minimize edilmekte, taze ürünün kalite özelliklerine yakın bir son ürün elde edilebilmektedir.
Ortam sıcaklığında veya kontrollü sıcaklıkta uygulanabildiği için ısıtmadan kaynaklanan enerji
kayıpları en aza indirgenebilmektedir (Eroğlu ve Yıldız, 2011).
SONUÇ
Günlük diyetimizde önemli bir yere sahip olan meyve ve sebzelerin kurutulmasında amaç
kaliteli ve güvenilir bir ürün elde edilirken, enerjinin de mümkün olduğunca etkin ve verimli
kullanılmasıdır. Bu açıdan tek bir kurutma yönteminin yeterli olmadığı durumlarda, birden
fazla kurutma tekniği kombine edilerek ya da ön işlemler uygulanarak etkin bir kurutma
prosesinin oluşturulması mümkündür. Bu çalışmada modern kurutma tekniklerinin
prensiplerine, avantajlarına ve yapılan bazı çalışmalara değinilmiştir. Bu modern yöntemlerin
sanayide kullanımının uygunluğu ve yeni yöntemlerin geliştirilmesi konusunda araştırmalara
devam edilmesi, gıda endüstrisine önemli kazanımlar sağlayacaktır.

Page 181
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

KAYNAKLAR
Abbasi, S., Azari, S. (2009). Novel microwave–freeze drying of onion slices.
International Journal of Food Science & Technology, 44(5):974–979.
Abonyi, B.I. , Feng, H. Tang,, J. , Edwards, C.G. , Chew, B.P. , Mattinson, D.S. ,
Fellman, J.K., (2001). Quality retention in strawberry and carrot purees dried with refractance
window system. Journal of Food Science, 67:2, 1051-1056.
Açu, M., Yerlikaya, O., Kınık, Ö. (2014). Gıdalarda ısıl olmayan yeni teknikler ve
mikroorganizmalar üzerine etkileri. Gıda ve Yem Bilimi - Teknolojisi Dergisi, 14:23-35.
Anonim (2007). [Link] Erişim tarihi:20.12.2014
Anonim (2012). Gıda endüstrisinde ultrason kullanımı.
[Link] Erişim tarihi:
20.12.2014.
Bai, Y., Yang, Y., Huang, Q. (2012). Combined electrohydrodynamic (EHD) and
vacuum freeze drying of sea cucumber. Drying Technology, 30(10):1051–1055.
Bai-Ngew, S., Therdthai, N., Dhamvithee, P. (2011). Characterization of microwave
vacuum-dried durian chips. Journal of Food Engineering, 104(1):114–122.
Bajgai, T.R., Hashinaga, F. (2001a). Drying of spinach with a high electric field. Drying
Technology, 19(9):2331–2341.
Bajgai, T.R., Hashinaga, F. (2001b). High electric field drying of Japanese radish.
Drying Technology, 19(9):2291–2302.
Barbieri, S., Elustondo, M., Urbicain, M., (2004). Retention of aroma compounds in
basil dried with low pressure superheated steam. Journal of Food Engineering, 65(1):109–115.
Başlar, M., Kilicli, M., Toker, O.S., Sagdic, O., Arici, M. (2014). Ultrasonic Vacuum
Drying Technique as a Novel Process for Shortening the Drying Period for Beef and Chicken
Meats. Innovative Food Science and Emerging Technology, 10.1016/[Link].2014.06.008.
Bingöl, G., Devres, Y.O. (2010). Gıda İşlemede Kurutma Teknolojilerinin Temel
İlkeleri IV. İstanbul Sanayi Odası - İstanbul Teknik Üniversitesi Doktora / Yüksek
LisansTezlerine Sanayi Desteği Projesi, s. 31-49, İstanbul Sanayi Odası, İstanbul.
Brown, Z.K., Fryer, P.J., Norton, I.T., Bakalis, S., Bridson, R.H. (2008). Drying of foods
using supercritical carbon dioxide - Investigations with carrot. Innovative Food Science and
Emerging Technology, 9(3):280–289.
Cárcel, J.A., Garcia-Perez, J.V., Riera, E., Mulet, A., (2011). Improvement of
convective drying of carrot by applying power ultrasound—Influence of mass load density.
Drying Technology., 29(2):174–182.
Chua, K.J., Chou, S.K., (2005). A comparative study between intermittent microwave
and infrared drying of bioproducts. International Journal of Food Science & Technology,
40(1):23–39.
Coşkun, S., 2002, Basit nem alıcı ısı pompalı sürekli kurutma sisteminin simülasyonu,
Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi, Cilt:4 Sayı:2,
80s.
Çakmak, H., Tavman, Ş. (2011). Radyo frekans sistemi ve gıda sanayiindeki
uygulamaları. Gıda, 36 (6): 365-372.

Page 182
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Çınar, İ., (2009). Ozmotik dehidrasyon, mekanizması ve uygulamaları. Gıda, 34 (5):

325-329.
Çolak, N., Kuzgunkaya, E., Hepbaşli, A. (2008). Exergetic assessment of drying of mint
leaves in a heat pump dryer. Journal of Food Processing Engineering, 31(3):281–298.
Demirdöven, A., Baysal, T. (2009). The use of ultrasound and combined technologies
in food preservation. Food Revievs, 25, 1-11.
Devahastin, S., Mujumdar, A.S., (2014). Superheated steam drying of foods and
biomaterials. Modern Drying Technology Process Intensification, 5:57–84.
Dujmić, F., Brnčić, M., Karlović, S., Bosiljkov, T., Ježek, D., Tripalo, B., Mofardin,
I.,(2013). Ultrasound-assisted infrared drying of pear slices: textural issues. Journal of Food
Processing Engineering, 36(3):397–406.
Eikevik, T.M., Alves-Filho, O., Bantle, M. (2012). Microwave-assisted atmospheric
freeze drying of green peas: a case study. Drying Technology, 30(14):1592–1599.
Erbay, Z., Hepbaşlı, A., (2014). Application of conventional and advanced exergy
analyses to evaluate the performance of a ground-source heat pump (GSHP) dryer used in food
drying. Energy Conversion and Management, 78, 499-507.
Erbay, Z., İcier, F. (2009). Optimization of drying of olive leaves in a pilot-scale heat
pump dryer. Drying Technology, 27(3):416–427.
Eroğlu, E., Yıldız, H., (2011). Gıdaların ozmotik kurutulmasında uygulanan yeni
tekniklerin enerji verimliliği bakımından değerlendirilmesi. Gıda Teknolojileri Elektronik
Dergisi, 6:2,41-48.
Fasina, O. (2003). Infrared heating of food and agricultural materials. ASAE Paper
No.036219 St. Joseph, Mich.: ASAE.
Fernandes, F.A., Rodrigues, S. (2008). Application of ultrasound and ultrasound-
assisted osmotic dehydration in drying of fruits. Drying Technology ., 26(12):1509–1516.
Fuente-Blanco, S., Riera-Franco de Sarabia, E., Acosta-Aparicio, V.M., Blanco-Blanco,
A., Gallego-Juarez, J.A. (2006). Food drying process by power ultrasound. Ultrasonics, 44
e523–e527.
Gabel, M.M., Pan, Z., Amaratunga, K.S.P., Harris, L.J., Thompson, J.F. (2006)
Catalytic infrared dehydration of onions. Journal of Food Science, 71(9):351–357.
Garcia-Noguera, J., Oliveira, F.I., Gallão, M.I., Weller, C.L., Rodrigues, S., Fernandes,
F.A. (2010). Ultrasound-assisted osmotic dehydration of strawberries: effect of pretreatment
time and ultrasonic frequency. Dry. Technol., 28(2):294–303.
García-Pérez, J.V. Cárcel, J.A., De La Fuente-Blanco, S., Riera-Franco de Sarabia, E.
(2006). Ultrasonic drying of foodstuff in a fluidized bed: Parametric study. Ultrasonics, 44:
539–543.
Ghafoor, M., Misra, N.N., Mahadevan, K., Tiwari, B.K. (2014). Ultrasound assisted
hydration of navy beans (Phaseolus vulgaris). Ultrason Sonochem., 21(1):409–414.
Gül, D., Dikmen, E., Şencan Şahin, A. (2014). Isı pompasi destekli vakumlu kurutucu
tasarımı. SDU International Technologic Science, 6:1, 13-21.
Hancıoğlu Kuzgunkaya, E., Hepbaşlı, A. (2006). Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı
(jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi. Doktora Tezi, Ege
Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir, Türkiye.

Page 183
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Hebbar, H., K.H. Vishwanathan, M.N. Ramesh, (2004). Devolopment of combined

infrared and hat air dryer for vegetables Journal of Food Engineering, 65: 557-563 K
Hawlader, M.N.A., Jahangeer, K.A. (2012). Heat pump design for food processing. In:
Ahmed, J., Rahman, M.S., (eds). Handbook of Food Process Design, Wiley-Blackwell, Oxford,
pp 578–620.
Kaletunç, G., (2009). Gıda endüstrisinde alışlmamış yöntemler. Bilim ve Teknik, Eylül
2009, 60-63.
Karaaslan, S. (2012). Meyve ve Sebzelerin Mikrodalga Destekli Kurutma Sistemleri ile
Kurutulması. Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 7 (2):123-129.
Kaya, M. (2009). Isı pompası ve kombi ısıtma sistemleri maliyet analizlerinin
karşılaştırılması. Hitit Üniversitesi, Makine Mühendisliği Bölümü, Makine Teknolojileri
Elektronik Dergisi, 6, 2, 39-47.
Kırmacı, V. (2008). Dondurarak kurutma sisteminin tasarımı, imalati ve performans
deneylerinin yapilmasi. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara,
Türkiye.
Kocabıyık, H., Demirtürk, B.S., (2008). Nane Yapraklarının İnfrared Radyasyonla
Kurutulması. Journal of Tekirdag Agricultural Faculty 5(3), 239-246
Köprüalan, Ö., Bodruk., A., Ertekin, F. (2019). Meyve ve Sebzelerin Patlatmalı Puf
Kurutma Yöntemi İle Kurutulması. Akademik Gıda 17(1), 81-88.
Kurtulmuş, F., Polat, A., İzli, A., (2020). Yapay Sinir Ağları Kullanarak Kayısının
Farklı Kurutma Yöntemleriyle Kurutulmasında Kuruma Hızı ve Nem Oranı Parametrelerinin
Modellenmesi. ÇOMÜ Zir. Fak. Derg. (COMU J. Agric. Fac.) 2020: 8 (2): 261–269.
Lin, Y.L., Li, S.J., Zhu, Y., Bingol, G., Pan, Z., McHugh, T.H. (2009). Heat and mass
transfer modeling of apple slices under simultaneous infrared dry blanching and dehydration
process. Drying Technology 27(10):1051–1059.
Mirza, M. (2006). Isı pompalı kurutucunun ısıl tasarımı, Yüksek Lisans Tezi, Ege
Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir, Türkiye.
Moses J.A., Norton T., Alagusundaram, K., Tiwari, B.K. (2014). Novel Drying
Techniques for the Food Industry. Food Engineering Reviews, 6, 43-55.
Moses, J.A., Karthickumar, P., Sinija, V.R., Alagusundaram, K., Tiwari, B.K., (2013).
Effect of microwave treatment on drying characteristics and quality parameters of thin layer
drying of coconut. Asian Journal of Food and Agro Industry Abbreviation, 6(02):72–85.
Mulet, A., Carcel, J,, Sanjuan, N. , Bon, J. (2003). New Food Drying Technologies -
Use of Ultrasound, Food Science and Technology International, 215-221.
Nindo, C.I., Tang, J. (2007). Refractance window dehydration technology: a novel
contact drying method. Drying Technology, 25(1):37–48.
Ochoa-Martínez, C.I., Quintero, P.T., Ayala, A.A., Ortiz, M..J (2012). Drying
characteristics of mango slices using the Refractance Window™ technique. Journal of Food
Engineering, 109 (1): 69–75.
Ould Ahmedou, S.A., Rouaud, O. & Havet, M. (2009). Assessment of the
Electrohydrodynamic Drying Process. Food Bioprocess Technol 2, 240–247.

Page 184
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Özel, Ö.F., 2010. Balkabağının farklı kurutma sartlarındaki kuruma karakteristiklerinin

belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Selçuk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Konya,
Türkiye.
Özkoç, S.Ö. (2010). Kızılötesi ve kızılötesi kombinasyon ısıtma teknolojilerinin gıda
işleme uygulamalarında kullanımı. Gıda, 35 (3): 211-218.
Ramachandran, M.R., Lai, F.C. (2010). Effects of porosity on the performance of EHD-
enhanced drying. Drying Technology, 28(12):1477–1483.
Sablani, S.S. (2006). Drying of Fruits and Vegetables: Retention of
Nutritional/Functional Quality. Drying Technology: An International Journal, 24:2, 123-135.
Sagar, V. R., Suresh Kumar, P., (2010). Recent advances in drying and dehydration of
fruits and vegetables: a review. Journal of Food Science and Technology, 47(1):15–26.
Sánchez, A. C., Lipan, L., Lamadrid, M. C., Kharaghani, A., Masztalerz, K., Carbonell-
Barrachina, A. A., Figiel, A. (2020). Comparison of Traditional and Novel Drying Techniques
and Its Effect on Quality of Fruits, Vegetables and Aromatic Herbs. Foods, 9, 1261.
Sayın, L., Tamer, C.E. (2014). Yüksek hidrostatik basınç ve ultrasonun gıd koruma
yöntemi olarak kullanımı. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 28:1, 83-94.
Schossler, K., Jager, H., Knorr, D., (2012). Novel contact ultrasound system for the
accelerated freeze-drying of vegetables. Innovative Food Science & Emerging Technologies.
16, 113-120.
Sehrawat, R., Nema, P.K. (2018). Low pressure superheated steam drying of onion
slices: kinetics and quality comparison with vacuum and hot air drying in an advanced drying
unit. J Food Sci Technol 55, 4311–4320.
Shivashankara, K.S., Isobe, S., İmran El-Hak, M., Takenaka, M., Shına, T., (2004). Fruit
Antioxidant Activity, Ascorbic Acid, Total Phenol, Quercetin, and Carotene of Irwin Mango
Fruits Stored at Low Temperature after High Electric Field Pretreatment. Journal of
Agricultural and Food Chemıstry. 52 (5), 1281–1286.
Shi, J., Pan, Z., McHugh, T.H., Wood, D., Hirschberg, E., Olson, D., (2008). Drying
and quality characteristics of fresh and sugar-infused blueberries dried with infrared radiation
heating. LWT Food Science and Technology, 41(10):1962–1972.
Siucinska, K., Konopacka, D. (2014). Application of ultrasound to modify and improve
dried fruit and vegetable tissue: A review. Drying Technology, 32: 1360–1368.
Tang, Z., Cenkowski, S., (2000). Dehydration dynamics of potatoes in superheated
steam and hot air. Can. Agric. Eng., 42(1):43–49.
Tao, Y., Sun, D.W. (2015). Enhancement of Food Processes by Ultrasound: A Review.
Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 55:4, 570-594.
Tekin, H. (2015). Biberlerin Kurutulmasinda Kalite Özelliklerinin Iyileştirilmesi
Amaciyla Ultrason Destekli Vakum Kurutma Yönteminin Uygulanması, Yüksek Lisans Tezi,
Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, Türkiye.
Topdaş, E. F., Başlar, M., Ertugay, M. F. (2011). Elmaların Ozmotik kurutulmasında
ultrases işleminin etkisi. Akademik Gıda, 9(5), 6-10.
Topdaş, E.F., Ertugay, M. (2013). Kayısıların ultrases yardımlı ozmotik kurutulması.
Gıda, 38 (5): 299-306.

Page 185
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Tontul, İ., Eroğlu, E., Topuz, A. (2019). Kırınım Pencereli Kurutma Ve Sıcak Hava
Akımında Kurutma İşlem Şartlarının Kuşburnu Tozlarının Fizikokimyasal Özellikleri Üzerine
Etkisi. Gıda, 44 (1): 1-9.
Yüksel, F., (2013). Gıda Teknolojisinde Ultrases Uygulamaları. Gıda Teknolojileri
Elektronik Dergisi, 8(2):29-38
Zhang, M., Jiang, H., (2014). Food Drying R&D at Jiangnan University: An Overview.
Drying Technology: An International Journal, 32:15, 1743-1750.
Zhang, R., Khan, S. A., Chi, J., Wei, Z., Zhang, Y., Deng, Y., Liu, L., Zhang, M. (2018).
Different effects of extrusion on the phenolic profiles and antioxidant activity in milled
fractions of brown rice. LWT-Food Science and Technology, 88, 64-70.

Page 186
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

EVRENSEL BİR İLETİŞİM DİLİ OLARAK EMOJİLER

EMOJIS AS A UNIVERSAL LANGUAGE OF COMMUNICATION

Doç. Dr. Hasan ÇİFTÇİ

Harran Üniversitesi, Şanlıurfa/Türkiye

ORCID NO:0000-0001-5595-5726

ÖZET

İnternet teknolojilerinin yaygınlaşması ile birlikte, temelde duyguları ifade ettikleri düşünülen
emojiler de oldukça yaygınlaştı, hatta neredeyse günümüzün evrensel dili haline
geldi. Çağımızın evrensel iletişim dili emojiler hayatımıza kısa zaman önce ilk olarak 1995
dahil olmasına rağmen günümüz iletişiminde büyük bir anlam kazanmıştır. Her akıllı cihaz
kullanıcısı mutlaka emojileri günlük hayatında kullanmış ve kullanmaktadır. Bazı insanlar
onlarca farklı emoji kullanırken, birçok insan sıklıkla farklı duyguları ifade etmek için aynı
emojileri kullanmaktadır. Kişilerin çok sevdiği emojiler sık kullanılanlara ekli halde
durmaktadır. Kişilerin sık kullanılanlarda depoladığı emojiler kişinin iletişimdeki ruh halinin
de bir yansımasıdır. Her birey günlük hayatında nasıl bir psikolojik ruh haline sahip ise daha
çok kullandığı emojiler bunlardan oluşmaktadır. Kişilerin bir bakıma iletişim dilinin dijital hali
olarak tanımlanabilmektedir. Emoji karakterler birer kimlik ve kişiliğin yansımasıdır.

Emoji, evrensel dünyanın en popüler ve en hızlı büyüyen, iletişim dillerinden biridir. Her geçen
zaman var olan emojilere iletişim ihtiyacını tamamlayabilmek adına yeni karakterler
eklenmektedir. İletişimdeki bu hızlı dönüşümün temel nedeni ihtiyaçtan kaynaklanmaktadır.
Bu ihtiyaçlar dijital dünyanın ve çağımızın gereksiniminden kaynaklanmaktadır.

Emojiler sınır tanımadan kişilerin bir biri ile anlaşmalarına iletişim kurmalarına olanak
sağlamaktadır. Yeni evrensel bir dilin ortaya çıkmasına şahit olmaktayız. Oysaki bundan 26 yıl
önce çok az insan cep telefonu kullanmaya başlamışken, piyasada cep telefon satışları pek
hareketli değilken, Japonya’da özellikle genç insanlar arasında yalnızca metin mesajların
paylaşımında kullanılabilen çağrı cihazları oldukça popülerdi, birçok gen bu çağrı cihazlarını
kullanmaktaydı. NTT DoCoMo isimli Japon bir Telekom operatörü, müşterisi olan gençler için
normal harflerin yanına kullanabilecekleri bir kalp işareti koydu. O günlerde büyük bir
İnovasyon olarak değerlendirilen bu fikir bütün değişim dönüşümü başlatan hareket oldu.

Page 187
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Dijital iletişim döneminin yaygınlaşmasıyla birlikte, emojiler kendilerini evrensel bir iletişim
dili olarak kabul ettirmeyi başarmıştır, günümüzde emojiler hayatımızın vazgeçilmezleri
arasında yerlerini almıştır. Şimdilerde iletişim dünyasında emojiler olmazsa olmazlardandır.
Çünkü emojilerin sayısı arttıkça günlük hayatta yazıyla ve sözle ifade edilebilecek neredeyse
her şeyi sembolize edebilecek bir emoji karakteri bulmak mümkündür. Fakat emojilerin duygu
ve düşüncelerin ifade edilebilmesi adına çeşitlendirilmesi çalışmaları hızla devam etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Yeni medya, İletişim, Emoji

ABSTRACT

With the spread of internet technologies, emojis, which are basically thought to express
emotions, have become quite common, even becoming the universal language of today. Emojis,
the universal communication language of our age; Although it entered our lives for the first
time in 1995, it has gained a great meaning in today's communication concept. Every smart
device user has used emojis in their daily life. While some people use dozens of different
emojis, many people often use the same emojis to express different emotions. People's favorite
emojis remain attached to the favorites. Emojis that people store in favorites are also a reflection
of the mood of the person in communication. Whatever psychological mood everyone has in
his daily life, the emojis he uses mostly consist of these. Emojis can be defined as the digital
form of the communication language of people in a way. Emoji characters reflect identity and
personality.

Emoji is one of the most popular and fastest growing communication languages in the universal
world. New characters are added to the existing emojis every day in order to meet the
communication needs. The main reason for this rapid transformation in communication stems
from need. These needs arise from the needs of the digital world and our age. Emojis allow
people to negotiate and communicate. We are witnessing the emergence of a new universal
language. However, 26 years ago very few people started using mobile phones and mobile
phone sales in the market were not very active. Pagers, which can only be used to share text
messages, were very popular in Japan, especially among young people, and many young people
were using these pagers.

A Japanese Telecom operator named NTT DoCoMo has put a heart sign next to the regular
letters for their young customer. This idea, which was considered as a great Innovation in those
days, was the movement that initiated the whole change transformation. With the spread of the

Page 188
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

digital communication era, emojis have succeeded in establishing themselves as a universal

communication language, and today emojis have taken their place among the indispensable
parts of our lives. Nowadays, emojis are a must in the communication world. Because as the
number of emojis increases, it is possible to find an emoji character that can

symbolize almost anything that can be expressed in writing and verbally. However, efforts to
diversify emojis in order to express feelings and thoughts are continuing rapidly.

Keywords: New media, Communication, Emoji

Emojiler

Emoji terimi Japonca 絵 (e ≅ resim) 文 (mo ≅ yazmak) 字 (ji ≅ karakter) kelimelerinden

meydana gelmektedir. (Davis ve Edberg, 2016). Emoji, büyük ölçüde duyguları, nesneleri,
kavramları ifade etmek için kullanılan görsel unsurlardır (Toksöz ve Kahraman, 2017).
Emoticonların neredeyse tamamen yerini alan emoji hayvanlar, hava durumu, binalar, yiyecek
ve içecekler, eğlenceler vb. gibi kavramları ifade etmek için duyguları anlatan yüz ifadelerini
de içeren küçük anlamlı resimler, görsel simgeler olarak tanımlanır (Kitamura ve Sato, 2009).
Nikola Ljubešić ve Darja Fišer emojiyi, “noktalama işaretlerinden yola çıkarak oluşturulan yüz
ifadelerinin resimli sunumları ve bunların daha da geliştirilmişleri” olarak tanımlamaktadır
(2016: 82-89).

Emojiyi kişilerin duygularını, o an içerisinde bulundukları ruh hallerini sözlü ifadeler olmadan
belirtebilmesidir. Emojiler hedef kitlenin hem dikkatini çekmeye yardımcı olup ilgi ve alakayı
canlı tutabilmektedir. Hem de mesajın daha net olarak anlaşılmasına yardımcı olabilmektedir.
emojiler sözlü ifadelere nazaran daha net olduklarından mesajın gönderildiği kişi tarafından net
bir şekilde anlaşılabilmektedir. Bu anlama ve anlaşma demografik özelliklerinde üzerinde
olabilmektedir. Tüm bu süreçler gelişen değişen ve dönüşen teknoloji vasıtası ile
gerçekleşmektedir. emojiler yalnızca yiyecek içecek, doğum günü kutlama amaçları ile değil
çok geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. Bunlar; hayvanlar, duygular, mezuniyetler, bitkiler
aktiviteler, seyahatler, ruh halleri, mekanlar olarak çeşitlenebilmektedir.

1998 yılında Japonya merkezli bir telefon operatörü olan NNT DoCoMo’nun Shigetaka Kurita
isimli mühendisi arkadaşlarının yüz ifadelerinden ve çeşitli durumlardan ilham alarak 176 adet
emojiyi, dijital ortamda tasarladı (Yonemitsu, 2016). İlk etapta yalnızca kendi arkadaş çevresi
arasında popüler olan bu tasarımlar, sonradan tüm Japonya’ya yayıldı (Daşkıran, 2015).

Page 189
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şekil: İlk Emoji Seti, 1997

Kaynak: emojitimeline

Son dönemde teknolojik olarak birçok değişim ve dönüşümü çok hızlı bir şekilde yaşamaktayız.
Bu değişimler hayatımızda daha önce olmayan veya sınırlı düzeyde olan bir çok yeniliği hızlıca
hayatımıza dahil etmiştir. İnternet teknolojisinin her haneye her akıllı cihaza girmesi ile beraber,
internete erişim şartlarının olabildiğince kolaylaşması sayesinde kişilerin kendi aralarında
iletişim kurma olanaklarına da büyük imkanlar tanımıştır. Kişiler kendi arasında sözlü olarak
ifadelerinin yanında duygularını da tam anlamıyla ifade edebilsin diye emojilere yönelmiştir.
Zaman geçtikçe emoji kullanımı vazgeçilmez bir hal almıştır. Çünkü kişiler emojiler vasıtasıyla
duygularını tam manasıyla ifade edebilmektedir. Yazarak uzun uzun anlatacaklarını veya sözel
olarak konuşacaklarını tek emoji ile anlatabilme imkanı büyük bir değişimdi.

Emojiler ve İletişim

Yeni iletişim teknolojilerinin gelişmesi ile beraber kişi ve kurumların iletişim kurma şekilleri
ve iletişim kurdukları mecralar da günümüzde oldukça değişime uğramıştır. Bu sürekli
değişimin sonucu olarak pazarlama iletişiminde de geleneksel iletişim kurma yöntemlerinin
şekil değiştirdiği ve dönüştüğü gözlemlenmektedir (Yeşiltepe, 2018).

Page 190
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kaynak: [Link]

İşitsel ve görsel olmak üzere genelde ikiye ayrılan simgeler, iletişimin temel yapısal
unsurlarındandır. Kişilerarası iletişimi simgelerden, sembollerden ayrı düşünmek imkânsızdır.
Buna bağlı olarak (simgelerin kullanımına göre) iletişimi sözlü, sözsüz, yazılı ve görsel iletişim
olarak dört ana bölümde değerlendirmek mümkündür.

1-Sözsüz iletişim: İletişimde kullandığımız jestler, mimikler gibi beden hareketlerine, anlamlar
yüklenerek sistemleştirilmesiyle meydana gelen iletişim çeşididir.

2- Sözlü iletişim: Seslerin, sözcüklere dönüşmesiyle, sözcüklerle kurulan iletişimdir.

3-Yazılı iletişim: Yazının var olması ile birlikte hayatımıza giren yazılı iletişim, sözlü iletişimi
destekleyen ve süreklilik kazanmasına yardımcı olduğu gibi evrenselleşmesine de fırsat
yaratmıştır (Güngör, 2016).

4- Görsel iletişim: Göze, görsel algıya seslenen bir iletişim biçimidir. Mağara duvarlarına,
taşlara, toprağa resmedilen figürler zaman içinde yazının gelişmesi ile birlikte temel
oluşturmuştur. Görsel iletişimin mağara resimlerinden dumanla iletişime, mimari, karikatür,
resim, heykel gibi görsel sanatlara, sinema, televizyon ve internete kadar uzun soluklu ve çok
yönlü bir serüvenden geçer.

Emojiler sembollerden oluşan yapıları üzerinden anlam taşımaktadırlar ve anlam taşıyıcısı

olduklarından iletişimi meydana getirirler. Yüz yüze iletişimin içerdiği mimikler, jestler,
tonlama, yüz ifadeleri ve beden dili gibi araçları yazıya aktararak alıcıya mesajın daha doğru
bir şekilde iletilmesine yardımcı olmaktadırlar. Emojiler yer aldıkları ifadeler de mimikler ve
jestlere paralel olarak ilişkide olduğumuz kişiye duyguları tamamen hissettirebilmektedir
(Daşkıran, 2015).

Page 191
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Sosyal mecralarda kullanılan emojiler, konuşma dilini destekleyen sanal göstergeler olarak
ifade edilmektedir ve emojileri kullananlar görselleri sıklıkla kullanmaktadırlar. Bunun en
temel amacı emojilerin kelimelerin anlamlarını güçlendirmesi iletilmek istenen mesajı
desteklemeleridir. Kişilerin farklı bir kimlik ve kültür inşası sürecinde olduğu, sosyal medya
aracılığıyla girdiği bu süreçte emojiler etkin bir rol oynamaktadır (Silverman, 2001).

Emojilerin ortaya çıkması ve kullanılmaya başlanmasındaki en temel amaç cep telefonlarının

yaygınlaşması ve kişilerin birbiri ile mesajlaşma ihtiyaçlarının ortaya çıkmasındandır. Tam da
bu dönemlere denk gelen sosyal mecraların birçok insan tarafından kullanılmaya başlanması
emojiler ile mesajlaşmayı, iletişim kurmayı gerekli hale getirmiştir. Gün geçtikçe emojiler
mesajlaşma kısmının en kolay en anlaşılır ifade biçimleri olmaya başlamışlardır. Genellikle
bireyler yazılarında gerçek manada duygularının karşı tarafa aktaramadıklarından şikayet
ederken emojiler aracılığıyla hem hızlı hem de iletilmek istenen duyguların daha net aktarıldığı
konusunda hem fikir olmaktadırlar.

Bir İletişim Modeli Olarak Emojiler

Emojiler eski dönemlerde de birçok amaçla sınırlı şekilde kullanılmaktaydı. Fakat sosyal
ağların yaygınlaşması ve nüfusun büyük çoğunluğunun iletişim ihtiyacını sosyal mecralarda
kurmaya başlaması ile birlikte kullanım etkisi ve alanı oldukça genişledi.

Emojiler mobil chat çeşitlerinde (WhatsApp, Facebook Messenger vb.) kullanılırken, Apple’ın
iPhone cihazları üzerinde bu görsel simgeleri desteklemeye başlaması ile birlikte 2010 yılından
sonra emoji kullanımı evrensel boyutta herkes tarafından anlaşılabilecek bir dil haline gelmeye
başlamıştır (Novak, 2015: 3).

Hayatımıza etkin bir şekilde dahil olduğu 2000 yıllardan bu yana birçok işletim şirketi
tarafından farklı şekillerde tasarlanan emojiler, bir bakıma sözel olmayan iletişim unsurlarının
evrenselliği ve her yerde olma özelliğine uygun olmayarak karmaşaya sebep olmuşlardır
(Huang ve ark., 2008). Bunun sonucu olarak 2006’da Apple ve Google, emojileri Unicode özel
kullanım kodlarına dönüştürmeye başladı (Unicode Consortium 2006). Unicode emoji
protokolü ve standartları belirleyerek emojilerin dil özelliği göstermesini kısıtlamış fakat aynı
zamanda, emojiyi, bildiğimiz kadarı ile şu ana kadar başka hiç bir dilin olamadığı kadar küresel
bir kullanıma eriştirerek diller üstü bir noktaya evirilmesine de yardımcı olmuştur (Hürkan,
2018).

Page 192
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ülkelerde çeşitli nedenlerden ötürü birçok milletten insanın bir arada topluca yaşamaya
başlaması ve turizmin gelişmesi ile birlikte de pek çok bölgede, şehirde çok dilliliği öne çıkardı.
Bu durum insanları özellikle ortak yaşam alanlarında, çok dilliğin dezavantajlarının önüne
geçebileceği ve farklı yaşam tarzlarına sahip farklı kültürlerden gelen grupların ortaklaşa
kullanabileceği bir dil bulma arayışına yönlendirdi. Aynı kelimeyi birden çok dilde yeniden
yazmak hem görsel açıdan karmaşık hem de maliyetler açısından yüksek olmaktaydı. Çok dilli
kentlerde ve alışveriş merkezi gibi yerlerde çok dilliliğin dezavantajına karşı yeni çözümler
bulunmalıydı. Bu arayış piktogramları “yeniden” kullanmaya mecbur bıraktı. Piktogramlar1
meydana gelen bu arayışı en iyi şekilde karşıladılar (Abdullah ve Hübner, 2006).

1
Piktogram ya da piktograf bir eşyayı, bir objeyi, bir yeri, bir işleyişi, bir kavramı resmetme yoluyla temsil eden
semboldür. Bu sembollere dayalı yazı sistemine "piktografi" denir. Piktografi; temsili ve grafiksel çizimler şeklinde
kullanılan bir anlatım biçimidir.

Page 193
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kaynak: [Link].

Dün tüm sosyal ağlarda kutlanan Dünya Emoji Günü'nde Mark Zuckerberg de sessiz kalmadı.
Facebook üzerinde en çok kullanılan emojileri açıklayan Facebook CEO'su kendi profilinden
Facebook'taki emoji trendleri isimli bir infografik yayınladı. Zuckerberg'in "Dünya emoji günü
kutlu olsun!" metni ile yayınladığı infografikte Facebook'ta en çok kullanılan emojilerin yanı
sıra ülkeler özelindeki emojileri de görülebiliyor [Link].

Kişilerin duygularını dışa vurmalarının yeni bir yolu olan emojilerin kullanımın oranına
baktığımızda, insanların daha çok gülen ve sevgilerini ifade eden emojileri kullandıkları
söylenebilir. Mutsuzluğu ifade eden emoji ise en çok kullan emojiler arasında son sıralarda
beliriyor. İnsanların mutsuz emojisini tercih etmedikleri göze çarpmaktadır.

SONUÇ

Eski dönemlerde insanoğlunun var olduğu dönemlerden başlanarak mağara çizilerine,

sembollerine dahi bakıldığında kişilerin kendilerini ifade etme, başkaları ile iletişim kurma
kaygısı yaşamışlardır. Bu nedenle insanlar mağara duvarlarına ve kayalara resimler figürler
çizmişlerdir. Bu çizimlere bakıldığında aslında bu çizimlerin emojilerin atası olabileceği
düşünülebilir. Çünkü amaç duygunun karşı tarafa aktarılmasıdır ki burada yapılanlardan
görülebilmektedir.

Her bir birey beli bir eğitim sonrasında genel anlamda yazıları okuyabilmektedir. Fakat her ne
kadar yazı eğitim ile öğrenilebilse de bazı insanlar birçok ülkede eğitim konusunda dezavantajlı
durumdadırlar. Dünya küreselleştikçe birçok insan kendi ülkesinden dilini bilmediği ülkelere
tatil, çalışma, konaklama, alışveriş seyahat amacıyla ettikçe yeni bir iletişim problemi ile karşı
karşıya gelmektedir. Bu iletişim problemi dil problemidir. İnsanlar ortak bir dilde

Page 194
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

buluşamadıklarından, anlaşamamakta ki bu durum ortaya birçok çözülmesi zor uğraşı da

beraberinde getirmektedir.

Yenidünya düzeni ile birlikte küreselleşme son hızla devam ederken tam da bu zamanda iletişim
teknolojilerinin de gelişmesi ile birlikte iletişim farklı bir boyuta everilmiştir. Kişiler aralarında
iletişim kurarken uzun uzadıya cümleler kurmak ve anlaşılmayı beklemek yerine emoji
kullanımını keşfetmiş ve bugün sayıları binleri bulan duyguları tam anlamıyla aktardığı
düşünülen emojileri yoğun bir şekilde kullanmaya başlamışlardır. emojiler iletişimin sözel
olmayan kısmı olarak ortaya çıkmıştır. Günümüzde emojiler basit birer sembol olmaktan öte
artık sembollerden daha fazlasını kapsamakta ve ifade etmektedir.

KAYNAKÇA
Abdullah, R., Hübner, R., & Cziwerny, R. (2006). Pictograms, İcons & Signs: A Guide To
İnformation Graphics. Thames & Hudson.
Daşkıran, L. (2015). Dünyada Herkesin Anlayacağı Ortak Bir Dil Doğuyor: Emoji. Bilim Ve
Teknik, 48(572), 74-81.
Davis, M., & Edberg, P. (2016, November). Unicode Emoji. Retrieved From
Http://[Link]/Reports/Tr51/
Güngör, N. (2011). İletişime Giriş. Siyasal Kitabevi.
Huang, A. H., Yen, D. C., & Zhang, X. (2008). Exploring The Potential Effects Of
Emoticons. Information & Management, 45(7), 466-473.
Hürkan, Ö. (2018). Emojis İn New Media Rhetoric And Their Historical Antecedents (Doctoral
Dissertation, İstanbul Bilgi Üniversitesi).
Kitamura, H., & Satō, S. (2009). Effect Of Pictograms İn Text-Messaging On İmpression
Formation Of Female Students. Japanese Journal Of Research On Emotion, 17(2), 148-
[Link], G. (2001). The Secrets Of Word Of Mouth Marketing, New York:
American Management Assocation
Kralj Novak, P., Smailović, J., Sluban, B., & Mozetič, I. (2015). Sentiment Of Emojis. Plos
One, 10(12), E0144296.
Ljubešić, N., & Fišer, D. (2016, August). A Global Analysis Of Emoji Usage. In Proceedings
Of The 10th Web As Corpus Workshop (Pp. 82-89).
Toksöz, L., & Kahraman, C. (2017). TÜRK ÜNİVERSİTE ÖĞRENCİLERİNİN EMOJİ
ALGISI. HUMANITAS-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(9), 247-256.
Yeşiltepe, P. (2018). Mobil Uygulamaların Bildirimlerinde Emoji Kullanımının Marka
İletişimine Etkisi (Doctoral Dissertation, İstanbul Bilgi Üniversitesi).

Page 195
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Yonemitsu, K., Sasao, A., Mishima, S., Ohtsu, Y., & Nishitani, Y. (2016). A Fatal Poisoning
Case By İntravenous İnjection Of “Bath Salts” Containing Acetyl Fentanyl And 4-
Methoxy PV8. Forensic Science İnternational, 267, E6-E9.

İnternet Kaynakları:
[Link]
acikladi
Unicode Consortium (2006). [Link] Erişim Tarihi: 10. 03. 2021

Page 196
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

AZƏRBAYCAN QADIN RƏSSAMLARININ YARADICILIĞINDA

NOVRUZ RƏNGLƏRI
NOVRUZ COLORS IN THE CREATION OF AZERBAIJANIAN
WOMEN ARTISTS
Həbibə ALLAHVERDİYEVA
Naxçıvan Muxtar Respublikası
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu Təsviri incəsənət kafedrasının müdiri,
Naxçıvan MR əməkdar rəssamı, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru
ÖZET
Əməklə bağlı yaranan və qədim dövrlərdən müasir dövrümüzədək cilalana-cilalana
gələn bayramlara sosial-mədəni, əxlaqi-estetik ideyaları ifadə edən fakt kimi baxmaq lazımdır.
Azərbaycan xalqının öz mərasimlərini, ayinlərini, oyun-əyləncə, tamaşaların zənginliyi ilə
seçilən və elliliklə qeyd etdiyi bayramlardan biri Novruz bayramıdır. Tarixin çətin sınağından
çıxmış, keçmişimizi, mədəniyyətimizi, etnoqrafiyamızı özündə əks etdirən Novruz bayramı
həm də yazın ilk günü, bahar fəslinin başlaması, təbiətin bütövlüklə oyanması, canlanması ilə
əlaqədardır.
Azərbaycan xalqının əski çağlarından daşıyıb gətirdiyi mənəvi dəyərlər sistemində
Novruz bayramının özünəməxsus yeri olmuşdur. Tarixi kökləri qədim dövrə gedib çıxan
Novruz bayramının mahiyyəti, adət-ənənələri, ayin mərasimləri və bununla bərabər Novruzun
gəlişi özü ilə gətirdiyi təbiətin oyanışı, təzələnməsi və s. öz əksini başqa sahələrdə olduğu kimi
Azərbaycan təsviri sənət sahələrindən olan boyakarlıq sənətində, rəssamlarımızın yaratdığı
əsərlərdə tapır. Azərbaycan rəssamları sırasında özünəməxsus yaradıcılıq xüsusiyyətlərilə, öz
dəsti xətti ilə seçilən qadın rəssamlarının mövzu tematıkasında Novruz bayramının
özünəməxsus yeri vardır. Burada xanım rəssamlar tematik tablo janrında işlədiyi əsərlərlə
bayramın aydın mənzərəsini rənglərin ifadəsində səmimi bir səpkidə göstərmişdir. Qadın
dünyası, qadın yanaşması ilə bu mövzu daha əhatəli işlənmişdir ki, bu əsərlərlə Novruz
bayramının ab-havasını daha aydın hiss etmək mümkün olur. Novruz mövzusu Xalq rəssamları
Elmira Şahtaxtinskayanın “Bayrama hazırlıq” (“Novruz bayramı ərəfəsində”), Xalidə
Səfərovanın “Novruz”, eləcə də Günay Mehdizadənin “Bahar qızı” (“Novruz bayramı”)
əsərində daha yaddaqalandır. Milli-mənəvi dəyərlərimiz silsiləsində xüsusi yer tutan
Novruz bayramı Naxçıvan Muxtar Respublikasında yaşayıb-yaradan rəssam xanımlardan
Əməkdar rəssam Ülviyyə Həmzəyevanın, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar rəssamı
Həbibə Allahverdiyevanın, Ləman Məmmədovanın yaradıcılığında Novruz bayramının fəlsəfi
tutumu, bayrama aid adət-ənənə, bayrama hazırlıq və s. öz əksini tapmışdır. Ülviyyə
Həmzəyevanın “Torpağın qız səməni”, “Novruz bayramı” adlı kompozisiyası, Həbibə
Allahverdiyevanın “Azərbaycan ruhum mənim” adlı triptixi, Ləman Məmmədovanın
yaradıcılığında “Novruz süfrəsi” adlı natürmortu bu mövzuda fəlsəfi, milli-ideoloji, etnoqrafik,
tarixi və estetik əhəmiyyətə malikdir. Rəssamlar sadə təsvir vasitələrindən istifadə edərək
xalqımızın adət-ənənələri, bayramlarımızın o dövrdə necə qeyd olunduğu haqqında tamaşaçıda
dərin təsəvvür yaradır. Novruz bayramının qədim tarixə malik olduğunu, xalqın inam və
etiqadlarını, hətta, onların yaşayış tərzini haqqında öz sənətinin təsir gücü ilə tamaşaçıda dərin
təəssürat oyadır.
Açar sözlər: Novruz bayramı, Novruz rəngləri, qadın rəssamlar, Novruz mövzusu

Page 197
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
Holidays that came from acient times to nowadays should be seen as fact that express
socio-cultural, moral-aesthetic ideas. One of the holidays that shown with its richness in
ceremonies, rites, games, performances is Novruz holiday. Novruz holiday that starts in honor
of the first day of spring is related with the awakening of nature.
Novruz holiday has its own place in moral values which came from actient ages of
Azerbaijan people. The essence of the holiday of Novruz, which has historical roots in acient
times, traditions, rituals, and at the same time the arrival of Novruz brings with it the awakening
and renewal of nature, and so on. It reflected in the art of painting, one of the fields of fine arts
in Azerbaijan, in the works created by our artists. Novruz holiday also has its own place on the
theme of female artists that selected with unique creative features. Woman artists showed the
holiday's clear view in the expressions of colors with a sincere way. This theme has worked
more comprehensive with woman approach and it's more easy to feel the atmosphere of
Novruz holiday with these works.
Novruz theme is more memorable in Artists Elmira Shakhtakhtinskaya's “Holiday
Preparation”, Khalida Safarova's “Novruz”, as well as Gunay Mehdizade's “Spring Girl”. The
philosophical capacity of Novruz holiday that has huge place in our national and moral values,
and holiday traditions, preparation for the holiday has reflected in the creation of Ulviya
Hamzayeva, Habiba Allahverdiyeva, Laman Mammadova who are female artist that living and
working in the Nakhchivan Autonomous Republic. Ulviya Hamzayeva's composition “Maiden
of the land”, “Novruz holiday”, Habiba Allahverdiyeva's triptych “Azerbaijan is my soul”,
“Novruz table” still life by Laman Mammadova have philosophical, national-ideological,
ethnographic, historical and aesthetic significance. The artists create a deep impression on the
audience about the traditions of our people and how our holidays were celebrated at that time
wıth using simple means of depiction. The audience is deeply impressed by the ancient history
of Novruz, the beliefs of the people, and even the way of life of their art.
Keywords: Novruz holiday, Novruz colors, female artists, Novruz theme

Page 198
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

GİRİŞ
Əməklə bağlı yaranan və qədim dövrlərdən müasir dövrümüzədək cilalana-cilalana
gələn bayramlara sosial-mədəni, əxlaqi-estetik ideyaları ifadə edən fakt kimi baxmaq lazımdır.
Azərbaycan xalqının öz mərasimlərini, ayinlərini, oyun-əyləncə, tamaşaların zənginliyi ilə
seçilən və elliliklə qeyd etdiyi bayramlardan biri Novruz bayramıdır. Tarixin çətin sınağından
çıxmış, keçmişimizi, mədəniyyətimizi, etnoqrafiyamızı özündə əks etdirən Novruz bayramı
həm də yazın ilk günü, bahar fəslinin başlaması, təbiətin bütövlüklə oyanması, canlanması ilə
əlaqədardır.
Azərbaycan xalqının əski çağlarından daşıyıb gətirdiyi mənəvi dəyərlər sistemində
Novruz bayramının özünə məxsus yeri olmuşdur. Tarixi kökləri qədim dövrə gedib çıxan
Novruz bayramının mahiyyəti, adət-ənənələri, ayin mərasimləri və bununla bərabər Novruzun
gəlişi özü ilə gətirdiyi təbiətin oyanışı, təzələnməsi və s. öz əksini başqa sahələrdə olduğu kimi
Azərbaycan təsviri sənət sahələrindən olan boyakarlıq, qrafika sahəsində rəssamlarımızın
yaratdığı əsərlərdə tapır. Azərbaycan rəssamları sırasında özünəməxsus yaradıcılıq
xüsusiyyətləri ilə öz dəsti xətti ilə seçilən qadın rəssamlarının mövzu tematıkasında Novruz
bayramının özünəməxsus yeri vardır. Burada xanım rəssamlar tematik tablo janrında işlədiyi
əsərlərlə bayramın aydın mənzərəsini rənglərin ifadəsində səmimi bir səpkidə göstərmişdir.
Qadın dünyası, qadın yanaşması ilə bu mövzu daha əhatəli işlənmiş və bu əsərlərlə Novruz
bayramının ab-havasını daha aydın hiss etmək mümkün olur. Novruz mövzusu Xalq rəssamları
Elmira Şahtaxtinskayanın “Bayrama hazırlıq” (şək.1), Xalidə Səfərovanın “Novruz”
(şək.2), eləcə də Günay Mehdizadənin “Bahar qızı” əsərində (şək.3) daha yaddaqalandır.
Elmira Şahtaxtinskayanın 1966-cı ildə çəkdiyi “Novruz bayramı ərəfəsində” (1.62)
(bəzi mənbələrdə “Bayrama hazırlıq”) əsəri adından da göründüyü kimi bayrama hazırlıq
işlərinin bir hissısini- şəkərburaların bişirilməsini özündə əks etdirir. Kağız üzərində quaş
boyalarla çəkilən bu əsər məişət janrına aiddir. Əsərin kompozisiya, rəng həlli maraqlıdır.
Əsərdə tünd rəngli xalça fonunda iki qadın fiquru təsvir olunmuşdur. Stolun üzərindəki
cücərdilmiş səmənilər, gəlin və qaynanann birlikdə hazırladıqları Azərbaycan milli
kulinariyasının dadlı şirniyyatlarından olan şəkərburalar, boyanmış yumurtalar Novruz
bayramının xoş əhval -ruhiyyəsini özündə əks etdirir. Bu xoş əhval təsvir olunmuş qadınların
çöhrəsindəki təbəssümlə də həmahəngdir. Bu əsər həm də Azərbaycan ailə münasibətlərini,
adət-ənənələrini, etnoqrafik xüsusiyyətləri özünəməxsus ifadə tərzi ilə realist formada əks
etdirir.

Page 199
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şək.1.E. Şahtaxtinskaya. “Novruz bayramı ərəfəsində”

Sənətşünas Xədicə Əsədovanın da qeyd etdiyi kimi “Allahın sevilmiş seçilmişlərindən”

olan Xalidə Səfərovanın da yaradıcılığında “Novruz” un öz mühüm yeri var. “Bu əsər Novruz
təntənəsinə həsr edilib, başdan-başa milli, tarixi-etnoqrafik əhəmiyyət kəsb edir. Böyük
müşahidələr bahasına çəkilən, neçə köməkçi eskiz nəticəsində əsər bu qədər canlı, rəngarəng
və hərəkətli alınmışdır” (2. 28). Milli adət ən-ənəmizi əks etdirən əsər 1990-cı ildə kətan
üzərində yağlı boya ilə çəkilib. Kompozisiyanın ön planında söhbət edən, əlində səməni tutmuş
iki gənc qız, yerdə palazın üzərində yazın ilk çiçəklərindən olan nərgiz və Novruz xonçası təsvir
olunub. Əsərin digər tərəfində isə musiqiçilər, kosa, rəqs, yallı təsvirləri öz dinamik və canlı
ifadəsini tapıb. Lakin əsərdə daha çox Novruz bayramında keçirilən oyunlardan olan “Xoruz
döyüşü” diqqəti cəlb edir. Şəhər qalasının fonunda yaradılmış əsərin səmasında qızaran günəş
əsərə rəng və kompozisiya baxımından tamlıq və dolğunluq gətirib

Page 200
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şək.2. X. Səfərova. “Novruz”

Günay Mehdizadənin 2012-ci ildə kətan üzərində yağlı boyalarla işlədiyi böyük ölçülü
– 100 x 80 sm “Bahar qızı” əsəri əsəri üslub, kompozisiya baxımından maraqlıdır. Dekorativ
tərzdə çəkilmiş bu əsərdə rənglərin hormoniyası. sitilzə edilmiş formalarla yaradılmış
kompozisiya xoş ovqat yaradır.

Şək.3. Günay Mehdizadə “Bahar qızı”

Milli-mənəvi dəyərlərimiz silsiləsində xüsusi yer tutan Novruz bayramı Naxçıvan

Muxtar Respublikasında yaşayıb yaradan rəssam xanımlardan Ülviyyə Həmzəyevanın, Həbibə

Page 201
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Allahverdiyevanın, Ləman Məmmədovanın yaradıcılığında da yer almışdır. Onların

yaradıcılığında Novruz bayramının fəlsəfi tutumu, bayrama aid adət-ənənə, bayrama hazırlıq
və s. öz əksini tapmışdır. Ülviyyə Həmzəyevanın “Torpağın qız səməni” (şək.4), “Novruz
bayramı” adlı kompozisiyası, Həbibə Allahverdiyevanın “Azərbaycan ruhum mənim” (şək.5)
adlı triptixi, Ləman Məmmədovanın yaradıcılığında “Novruz süfrəsi” (şək.6) adlı natürmortu,
“Tonqal” (şək.7) adlı kompozisiyası bu mövzuda fəlsəfi, milli-ideoloji, etnoqrafik, tarixi və
estetik əhəmiyyətə malikdir.

Şək.4. Ülviyyə Həmzəyeva “Torpağın qızı səməni”

Ülviyyə Həmzəyevanın “Torpağın qızı səməni” əsərində Novruz bayramında səməninin

cücərdilməsinin fəlsəfi mahiyyətinə toxunmuşdur. Həyat və bolluq rəmzi, baharın ilk
müjdəçilərindən hesab olunan səməni əsərdə qadın obrazı ilə hormonik şəkildə təsvir
edilmişdir. Rəssam bu qrafik əsərin bədii həllində miniatürün ifadə vasitələrindən yaradıcılıqla
istifadə edərək özünəməxsus milli ruh bəxş etmişdir. Əsərdə forma və rənglərin ritmik
ifadəsinin bayramsayağı nikbin hisslər yardır.

Şək.5. Həbibə Allahverdiyeva “Azərbaycan ruhum mənim”

Rəssamlar sadə təsvir vasitələrindən istifadə edərək xalqımızın adət-ənənələri,

bayramlarımızın o dövrdə necə qeyd olunduğu haqqında tamaşaçıda dərin təsəvvür yaradır.
Novruz bayramının qədim tarixə malik olduğunu, xalqın inam və etiqadlarını, hətta, onların
yaşayış tərzini haqqında öz sənətinin təsir gücü ilə tamaşaçıda dərin təəssürat oyadır.

Page 202
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

L.Məmmədovanın “Novruz xonçası” natürmortu, “Tonqal” tematik tablosu

kompozisiya və rəng baxımından diqqətəlayiqdir. Yaradıcılığında daha çox milli
dəyərlərimizin yer aldığı Ləman Məmmədova bu natürmortunda qədim xalça nümunələrimiz
fonunda məişət əşiyalarımız və səməni ilə Novruz şirniyyatları zəngin rəng koloriti ilə təsvir
olunub.

Şək.6. Ləman Məmmədova. “Novruz xonçası”. Şək.7. “Tonqal”

Rəssam natürmort janrının imkanlarından istifadə edərək Azərbaycanın qədim

mədəniyyətını, ədət- ənənələrini bu əsər vasitəsilə əks etdirmişdir. Onun “Tonqal” əsəri gecə
ay işığında tünd və açıq rənglərin təzadı ilə realist janrda yaradılmışdır.
Həbibə Allahverdiyevanın “Azərbaycan ruhum mənim” adlı triptixi dərin məna yüklü
əsərdir. Mürəkkəb kompozisiyası ilə diqqəti çəkən bu əsər üç hissədən ibarətdir. Mərkəzi
hissədə xalça təsviri fonunda muğam üçlüyü, xalçanın kənarlarınd isə Azərbaycanın müxtəlif
bölgələrini – Naxçıvanı simvolizə edən İlan dağ, Qarabağımızı simvolizə edən Şuşa qalası və
xarı bülbül, digər tərəfdə isə Qızqalası, xalçanın dıgər tərəfində isə təsvir olunmuş bütöv ikiyə
ayrılmış nar Xudafərin körpüsü yaxınlığında təsvir olunmuşdur. Parçalanmış narın qırmızı suyu
Azərbaycanı ikiyə ayırmış Araz çayı sularına qarışması əsərə başqa bir görkəm qatmışdır. Şuşa
tərəfində tumurcuqlu budaq üzərində verilən bülbül təsvirləri əsərə nikbin ab-hava qatmışdır.
Triptixin digər ikici hissəsində milli paltarlı, əlində Novruz xonçası tutmuş qız təsvir
olunmuşdur. Onun fonunda təsvir olunan Naxçıvan mənzərəsi– köhnə şəhər qalası və bərpa
olunmuş Nuh türbəsi qədim tariximizlə müasirliyin vəhdəti kimi ifadə olunmuşdur. Triptixin
digər hissəsində Qobustan qayaüstü rəsmlərdən olan yallı rəqsi, onun fonunda, tonqal ətrafında
çəkilmiş rəqs, qədim mədəniyyətimizin, uzaqdan görünən Dədə Qorqud ətrafında at belində ox-
nizə atmaq yarışı qədim tariximizin bədii ifadəsidir.
Azərbaycan təsviri incəsənətimizə zəngin töhvələr vermiş rəssamlarımızın Novruz adət-
ənənələrinə, qayğılarına, tarıxinə, fəlsəfəsinə həsr etdikləri əsərlər etnoqrafiyamızın
zənginliyini əks etdirən mənəvi qaynaq kimi qeyd etmək olar. Xalqımızın çox sevdiyi bu
bayrama həsr olunmuş əsərlər tariximizin, milli -mənəvi dəyərlərimizin tədqiqi, tanıdılması,
təbliği və yaddaşımızda əbədiləşməsi, gələcək nəsillərə ərməğan edilməsi baxımından böyük
əhəmiyyət daşıyır.

Page 203
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ƏDƏBİYYAT

[Link] Şahtaxtinskaya “Sərvət” albomlar silsiləsi. Bakı, 2013

[Link]ə Səfərovan “Sərvət” albomlar silsiləsi. Bakı, 2013.
3. [Link] mövzusu rəssamlıqda.

Page 204
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ARTISTIC CONTRAST IN THE WORK OF PASHA GALBINUR

Heybatova Ayten Jafar Gulu gizi

Doctoral student of the Department of Literature of ASPU

ABSTRACT
The antithesis also comes to mind when talking about the system of metaphors in fiction.
Antithesis is a system of figurative expression of language that helps to show the contradictions
of meaning and difference more clearly and fully.
In the literature, the author uses contrast to describe the difference between two or more
beings. Contrast is an antonym of analogy, a combination of opposites, events and thoughts.
This contradiction can be expressed without the use of words. There is a great interest in various
expressive-emotional language tools in modern literary criticism.
The works of Pasha Galbinur, a representative of modern Azerbaijani literature, occupy
a worthy place in the art culture of our country, and the secret of understanding the depths of
his mastery attracts the attention of researchers. Pasha's poetic world is complex and diverse.
This is explained not only by the richness of the events reflected in the poetry of his career, but
also by the richness of his inner, spiritual potential. [Link], who understood and creatively
rethought many of the achievements of Azerbaijani classical, modern and world literature, was
able to become a deeply original poet. His poetry organically unites different emotional,
ideological and stylistic layers. One of the manifestations of the versatility of P. Galbinur's
poetry is his contradictory perception of the world. For the poet, it is a contrasting view of the
world, a source of dialectical and contradictory descriptions of reality in his works. Frequent
use of antonyms is an important factor in considering Pasha Galbinur's contrast system. It
should be noted that antonyms are the main language of the author's contrasting embodiment
of original, special, ideological and thematic content.
Today, there is a small gap in the consideration of the characteristics and dynamics of
the development of the system of figurative-aesthetic creativity of many [Link] originality
of the contrast technique in Pasha Galbinur's poetic style is due to the change of events, change
of feelings and so on. consists of. The change of life and death, good and evil, youth and old
age is inevitable in [Link]'s poems. The change and alternation of beings is intended to use
the author's system of artistic means of conflict.
There is life if there is action, and it can only be eternal in exchange for its constant
change.
The contrasts that unite Pasha Galbinur's poems at all stages of his work, together with
other elements of the artistic medium as a whole, create the originality and originality of
national poetry.

Keywords: contrast, poetry, contradiction, contrast, fiction, metaphor

Page 205
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

QARABAĞIN ARXEOLOJİ MƏDƏNİYYƏTLƏRİNDƏ VARİSLİK VƏ ƏNƏNƏLƏR

HERITAGE AND TRADITIONS IN ARCHAEOLOGICAL CULTURES OF KARABAKH

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Mahmudova Hicran Rəhman

Bakı Dövlət Universiteti

ÖZET

Qarabağ Zəfəri xalqımızda özünütəsdiq, özünəqayıdış və milli birlik hisslərini bir daha
gücləndirdiyindən, maddi-mədəni irsimizin öyrənilməsi və təbliği günümüzün aktual
məsələlərindəndir. Odur ki, Qarabağda qədim mədəniyyətlərin mövcudluğunu təsdiq edən
yaşayış yerlərinin, qəbir abidələrinin, qayaüstü təsvirlərin, epiqrafik materialların və minlərlə
arxeoloji artefaktların yenidən araşdırılması prioritet məsələlərdən hesab olunur. Çoxsaylı
arxeoloji mədəniyyətlərin formalaşıb inkişaf etdiyi əsas bölgələrimizdən bir olan Qarabağda
qeydə alınmış mədəniyyətlərdə varislik və ənənəvilik tam izlənilir və xalqımızın tarixi
keçmişini faktlarla əsaslandırmağa imkan verir. Maraqlı haldır ki, buradakı qədim yaşayış
yerlərinin əksəriyyəti çoxtəbəqəli abidələrdir və mədəni təbəqələrinin qalınlığı da uzunmüddətli
yaşayışı təsdiq etməyə imkan verir. İnsanlıq tarixinin meydana gəlməsinin mühüm
göstəricilərindən olan Olduvay (Oldovan) mədəniyyətinə sinxron hesab edilən Quruçay
mədəniyyəti, eləcə də ardıcıl yaşayışı təsdiq edən Leylatəpə, Kür-Araz, Xocalı-Gədəbəy, Küp
qəbirləri mədəniyyətləri, eləcə də, erkən orta əsrlərə aid edilən yaşayış yerləri və qəbir abidələri
xalqımıza məxsus mədəni irsimizin varisliyini göstərir. Belə ki, burada Azıx, Tağlar, Zar, Şuşa,
Qara kaha, Ağ kaha, Qaraköpəktəpə, Meynətəpə, Günəştəpə, Xantəpə, Şomulutəpə, Maltəpə,
Leylatəpə, Çalağantəpə, Rəsultəpə, Ağtəpə, Toxmaxtəpə, Üzərliktəpə, Xocalı, Borsunlu,
Bəyimsarov, Sarıçoban, Niftalı, Ziyrik, Cicimli, Zabux, Kalafalıq, Çobandaş, İsmayılbəytəpə,
İdealtəpə, Nazlıxantəpə, Buynuztəpə, Yedditəpə, Həsəntəpə, Söyüdlütəpə, Çəmənli, Qalacıq,
Dulusxana, Qaladağ, Şərifan və s. yaşayış yerləri, qəbir abidələri, petroqlifləri mövcud
olmuşdur. Qeyd olunan abidələrin əksəriyyəti dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrdəndir və
daş dövründən orta əsrlərə qədər arxeoloji mərhələlərdəki ardıcıllığı göstərməyə imkan verir.
Belə ki, yaşayış yerlərinin mədəni təbəqəsində daş dövrünə aid laylarlın üstündə eneolit, tunc,
orta əsrlər dövrünə qədər bir-birini əvəz edən, mədəni inkişaf gedişində varisliyi göstərən,
Azərbaycanın digər bölgələri ilə etno-mədəni birliyi təsdiq edən artefaktlar mövcuddur.
Yaşayış yerlərinin inşasında istifadə olunan materiallar, onların arxitektur-memarlıq quruluşu,
eləcə də qəbir abidələrində qeydə alınan dəfnetmə adətləri, torpaq qəbirlər, küp qəbirlər,
kuqranlar, siklopik-meqalitik abidələr də bu baxımdan elmi əhəmiyyət kəsb edir.
Qarabağın arxeoloji abidələri Yaxın və Orta Şərqin ən zəngin stratiqrafiyaya məxsus
abidələri olması ilə yanaşı, Azərbaycanın müxtəlif dövrlərdəki ictimai-mədəni inkişafını,
beynəlxalq əlaqələrini göstərməyə imkan verir. Mesopotomiya, Misir, Fələstin və Suriya ilə
mübadilənin olmasını təsdiq edən artefaktlar məhz Qarabağ abidələrindən tapılmışdır. Qeyd
etmək lazımdır ki, bu abidələrdən əldə olunan əmək alətləri, məişət əşyaları, silahlar öz
quruluşuna, istehsal texnologiyasına, rənginə, bəzəyinə və s. xüsusiyyətlərinə görə
Azərbaycanın digər bölgələri ilə tam vəhdət təşkil edir və eyni mənşəli xalqın maddi və mənəvi
yaradıcılığının məhsulu hesab olunur.

Açar sözlər: Qarabağ, arxeoloji abidə, mədəniyyət, yaşayış yeri, qəbir abidəsi

Page 206
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT

Studying and popularizing our material and cultural heritage is one of the urgent
problems, since the Victory in Karabakh once again strengthened our people’s sense of self-
confidence, self-restoration and national unity. Therefore, re-examination of settlements,
tombs, rock paintings, epigraphic materials and thousands of archaeological artifacts
confirming the existence of ancient cultures in Karabakh is a priority task. Inheritance and
succession are fully observed in the cultures that existed in Karabakh, one of the main regions
where many archaeological cultures were formed and developed, and they allow us to confirm
the historical past of our people with facts. Interestingly, most of the ancient settlements here
are multi-layered monuments, and the thickness of the cultural layers confirms their longevity.
The Guruchai culture, which is considered synchronous with the Olduvan culture, is one of the
important indicators of the history of mankind, as well as the formation of the cultures of
Leylatap, Kur-Araz, Khojaly-Kedabek, Kup burials, as well as early medieval settlements and
burials demonstrate the cultural heritage of our people. So, there were settlements, burial places,
petroglyphs, such as Azykh, Taglar, Zar, Shusha, Gara kakha, Ag kakha, Garakopektepe,
Meinatepe, Gunashtapa, Khantepe, Shomulutepe, Maltepe, Leylatapa, Chalagantepe,
Rasakhodoptepe, Topikotepe , Rasakhodaktepe, Top. Ziyrik, Chichimli, Zabukh, Kalafalig,
Chobandash, Ismailbeytepe, Idealtepe, Nazlikhantepe, Buynuztepe, Editepe, Hasantepe,
Soyudlutepe, Chamenli, Galadzhik, Duluskhana and others. Most of these monuments are
world-class archeological monuments and allow us to show the sequence of archeological
stages from the Stone Age to the Middle Ages. Thus, in the cultural layer of the settlements
there are artifacts on the strata of the Stone Age, replacing each other up to the Eneolithic,
Bronze and Middle Ages, demonstrating heredity in the process of cultural development,
confirming the ethnocultural unity with other regions of Azerbaijan. The materials used in the
construction of settlements, their architectural and architectural structure, as well as burial
customs recorded in tombstones, earthen graves, pit graves, kugrans, cyclopean-megalithic
monuments, are also of scientific importance in this regard.
The archaeological monuments of Karabakh, being the monuments of the Near and
Middle East with the richest stratigraphy, also testify to the existence of the socio-cultural
development of Azerbaijan and international relations in different [Link] were found
in the monuments of Karabakh, confirming the exchange of goods with Mesopotamia, Egypt,
Palestine and Syria. It should be noted that tools, household items, weapons obtained from these
monuments are associated with their structure, production technology, color, decoration, etc.
By their nature, they are fully integrated with other regions of Azerbaijan and are considered to
be industrial. material and spiritual creativity of people of the same origin.

Key words: Karabakh, archeological site, culture, cettelment, grave monument

Qədim tarixi köklərə malik mədəni irsin əşyavi təcəssümü arxeoloji abidələr və onlardan
əldə edilən maddi mədəniyyət nümunələrində əks olunur. Qarabağ tutduğu əlverişli coğrafi
mövqeyi, əhəmiyyətli torpaq-iqlim şəraiti və özünəməxsus mədəni – tarixi inkişaf yolu ilə
qədim dövrlərdən mühüm mərkəzlərdən biri kimi tanınmış, Azərbaycanda mövcud olmuş
mədəniyyət və sivilizasiyalar sisteminin üzvi hissəsini təşkil etmişdir. Tarixi torpaqlarımızda
ilk insan məskənlərinin təsdiqi olan Quruçay mədəniyyətindən orta əsr mədəniyyətləri də daxil
olmaqla, güclü ictimai-iqtisadi inkişaf qeydə alınmış, paleometal dövrünün monumental
memarlığın yaranması, möhtəşəm kurqanların, şəhər mədəniyyətinin meydana çıxması ilə
mədəni irsimizin ötürülməsində varisliyinin izlənməsi mümkün olmuşdur. Müasir dövrdə sivil

Page 207
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ölkələrdə mədəni irsin qorunub saxlanılması, öyrənilməsi və ondan düşünülmüş şəkildə istifadə
edilməsi məsələlərinə daha böyük diqqət yetirilir. Tarixi yadigarların - arxeoloji abidələrin
qorunması dünya miqyasında artıq zəruri mədəni tələbata çevrilib və cəmiyyətin durmadan
yeniləşib müasirləşməsi ilə paralel şəkildə inkişaf edir.
1. Son 30 il ərzində zəngin maddi mədəniyyət abidələri ilə seçilən Qarabağın
Ermənistan tərəfindən işğalı nəticəsində minlərlə arxeoloji abidələrimiz məqsədyönlü şəkildə
məhv edilsə də, Zəfərlə bitən 44 günlük Vətən müharibəsi sayəsində, ilk insan məskənlərindən
olmuş məşhur Azıx və Tağlar mağaraları, Qaraköpək, Üzərliktəpə kurqanları, çoxsaylı
nekropollar, məskənlər, qayaüstü təsvirlər də azad edildi. Ümumi statistik göstəricilərə əsasən,
Ermənistan tərəfindən işğal edilmiş qədim Azərbaycan torpağı olan Qarabağda 13 dünya
əhəmiyyətli (6 memarlıq və 7 arxeoloji), 292 ölkə əhəmiyyətli (119 memarlıq və 173 arxeoloji)
və 330 yerli əhəmiyyətli (270 memarlıq, 22 arxeoloji, 23 bağ, park, monumental və xatirə
abidələri, 15 dekorativ sənət nümunəsi) tarix və mədəniyyət abidələri bu müddətdə ya tam
dağıdılmış, ya da yararsız hala salınmışdır [9].
Bu abidələr Azərbaycanda tarixi inkişafı izləməyə imkan verən arxeoloji mədəniyyətlərin
ayrı-ayrı dövrlərə məxsus nümunələridir və hələ XIX əsrin sonu - XX əsrdə aparılmış
araşdırmalarla da təsdiq olunmuşdur. Qarabağın zəngin arxeoloji abidələrinin öyrənilməsinə
hələ XIX əsrdən başlanı[Link] arxeoloji abidələrinin tədqiqində [Link] böyük rol
oynamışdır. O, 1891-1897-ci illər arasında Qarabağda bir sıra abidələri öyrənmiş, tunc və ilk
dəmir dövrlərinə aid maraqlı materiallar toplamışdır. O, Ağdam rayonunun Gülablı kəndi
yaxınlığında, Xaçınçay hövzəsinin orta axarında, Dovşanlı, Ballıqaya, Axmaxı, Xocalı
nekropolunda qazıntı aparmışdır. Azərbaycanın tunc dövrü abidələrinin tədqiqində
A.A.İvanovski də müəyyən rol oynamışdır. O, 1896-cı ildə Qarabağda tədqiqat işləri aparmış,
Xocalıda, Köndələnçayın sağ sahilindəki Qarabulaq adlı yerdə tunc dövrünə aid kurqanlar və
daş qutular qazmışdır. Azərbaycan arxeoloqu H.F.Cəfərovun tədqiqatları zamanı Qarabağ
ərazisindən ilk tunc dövrünə aid yaşayış yerləri aşkar olunmuş və öyrənilən arxeoloji
materiallar Kür-Araz mədəniyyətinin mənşəyi, inkişafı ilə bağlı problemlərin tədqiqi üçün
olduqca əhəmiyyətli elmi məlumatlar hesab olunur [3, 47-51].
E.ə. IV minilliyin birinci yarısına aid edilən Leylatəpə mədəniyyəti Cənubi Qafqazda
parlaq erkən əkinçi mədəniyyəti olub Ön Asiya ilə qarşılıqlı əlaqələri əks etdirmək nöqteyi
nəzərindən böyük elmi əhəmiyyət kəsb edir. XX əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində Qarabağda,
Ağdam rayonunda yerləşən Leylatəpə yaşayış yerində arxeoloq İdeal Nərimanov tərəfindən
aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində ilk dəfə aşkarlanan və səciyyələndirilən bu arxeoloji
mədəniyyət, 2004-2005-ci illərdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft və Cənubi Qafqaz qaz boru
kəmərlərinin marşrutunda aşkarlanan Böyük Kəsik, Poylu və Soyuqbulaq abidələrinin tədqiqi
ilə daha geniş öyrənilmişdir. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, Leylatəpə
mədəniyyəti daşıyıcıları üçün kurqanlarda, saxsı qablarda və torpaq qəbirlərdə dəfn adəti
səciyyəvi olmuşdur [5, 228-229]. Leylatəpə mədəniyyətini səciyyələndirən kütləvi arxeoloji
material saxsı məmulatıdır. Dulus çarxında hazırlanaraq sabit hərarət rejimində bişirilmiş bu
keramika nümunələri Şərqi Anadolu və Şimali Mesopotamiyanın son xalkolit abidələrindən
tapılan keramika ilə oxşarlıq təşkil edir. Leylatəpə mədəniyyəti daşıyıcıların başlıca alətləri daş
və sümükdən hazırlanmışdı. Kəsici və biçici alətlər də çaxmaq daşından və obsidiandan, az
miqdarda felzitdən hazırlanıb. Bu sırada oraq dişlərini, qaşovları, sıyırğacları, bıçaqları,
mişarları və s. qeyd etmək olar. Dən daşları, sürtgəclər, həvəngdəstələr demək olar ki, bütün
tədqiq olunmuş abidələrdən tapılıb. Azərbaycanda, bütövlükdə isə Cənubi Qafqazda
metallurgiyanın inkişafı da Leylatəpə mədəniyyəti ilə bağlı hesab olunur. Leylatəpə
mədəniyyətinə məxsus yaşayış yerlərindən metaləritmə kürələri, metal istehsalı ilə bağlı alətlər,
müxtılif təyinatlı məmulatlar: xəncərlər, bizlər, bəzək əşyaları və s. tapılıb.
Arxeoloji qazıntılar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, erkən tunc dövrünün xarakterik
mədəniyyəti olan Kür-Araz mədəniyyətinin ilkin yaranma ocaqlarından biri Qarabağ ərazisi

Page 208
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

hesab olunur[5, 225-226]. Bu mədəniyyət e.ə. IV minilliyin II yarısından etibarən qədim

Azərbaycan sərhədlərindən keçərək Ön Asiya-Suriya, Fələstin ərazilərində yayılmışdır.
Tədqiqatçıların fikrincə, qədim şumerlərlə bir səviyyəyə yüksələn Qarabağ tayfaları Kür-Araz
mədəniyyətinin miqrasiyasında həlledici rol oynamışlar. Mədəniyyətin yaradıcıları və
daşıyıcılarından olan Qarabağın maldar tayfaları Araz çayından cənubdakı ərazilərdə daha
geniş miqyasda məskunlaşmışlar[4,27]. Qarabağda, Qarqarçay və Tərtərçay hövzəsində
İ.H.Nərimanovun və H.F.Cəfərovun rəhbərliyi ilə aparılan araşdırmalar zamanı onlarla yaşayış
yeri və qəbir abidəsi aşkar olunmuşdur. H.F.Cəfərovun tədqiqatları zamanı Qarabağın
Qarahacı, Göytəpə, Üçoğlan-1(Sarıçoban), Vəlibəy təpələri, Ağ-təpə, Böyüktəpə və digər ilk
tunc dövrü yaşayış yerləri aşkar olunmuşdur[3, 52-54; 6,452-455]. Kəlbəcər rayonu ərazisində
1976-cı ildə qeydə alınmış İstisu qəsəbəsi yaxınlığında, Tərtərçayın hündür sol sahilində
yerləşən yaşayış yerindən diametri 20 m.-dən artıq olan dairəvi formalı qədim və möhtəşəm
tikinti qalığı, onun ətrafında isə nisbətən kiçik ölçülü olan eyni formalı tikintilər zahirə
çıxarılmışdır. Bütün bu tapıntılar eradan əvvəl III minillikdə burada daimi yaşayış yerinin
olmasını sübut edir. Bu abidə ümumilikdə yüksək dağlıq zonada ilk tunc dövrünə aid aşkar
edilən ilk yaşayış yeridir. Q.S.İsmayılzadə Quruçay və Köndələnçay hövzəsində tədqiqatlarını
davam etdirərək, bğlgənin Qafqazın ən sıx əhaliyə malik rayonlarından biri olduğunu sübut
etmişdi. Belə yaşayış yerlərinə Günəştəpə, Xantəpə, Qaraköpəktəpə, Kültəpə ilə yanaşı,
Şomulutəpə, Uzuntəpə, Meynətəpə kimi onlarca abidə daxildir [7, 74-75].
Bütövlükdə, Azərbaycanda Quruçay-Köndələnçay vadisində erkən tunc dövrü
mədəniyyətinə xas olan çoxsaylı abidələr öyrənilmişdir. Qaraköpəktəpə abidəsi özünün
stratiqrafik quruluşuna və tarixi əhəmiyyətinə görə Kiçik Qafqazın cənub-şərq ətəklərindəki
ilk tunc dövrünə aid qədim yaşayış yerləri içərisində xüsusi yer tutur. Özlüyündə
Qaraköpəktəpə qədim yaşayış yeri Köndələnçayın sağ sahilində ucalan konusvari hündür
təpədən ibarətdir. Çay tərəfdən onun hündürlüyü 50 m-dir. Bu hissədə Köndələnçayın sahili
dik və uçurumlu olmaqla yaşayış yeri üçün təbii müdafiə səddi rolunu oynayır. Təpədən 400-
500 m aşağıdan axan Quruçayın dərin yatağı isə onu cənub tərəfdən qoruyur. Arxeoloji
tədqiqatlarda öyrənilmişdir ki, Qaraköpəktəpə qədim yaşayış yerinin bünövrəsi təbiidir və
burada yaşayış başlamamışdan qabaq onun hündürlüyü cəmi 25-30 m, diametri isə oturacaq
hissədə 200 m-ə yaxın olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, Köndələnçayın sağ sahili boyunda
belə təbii terraslar, təpələr silsiləsi ümumiyyətlə çoxdur və onların əksəriyyətinin müasir
hündürlüyü uzun müddət davam edən yaşayış fəaliyyəti nəticəsində yaranan qalın mədəni
təbəqədən əmələ gəlmişdir. 1967-ci ildə Qaraköpəktəpənin cənub-şərq hissəsində başlanan
qazıntılarla burada tunc dövrünün ardıcıl inkişaf mərhələlərinə, dəmir və antik dövrlərə, hətta
orta əsrlərin butun mərhələlərinə aid mədəni təbəqələrin, tikinti qalıqlarının varlığı
müəyyənləşdirilmişdir. Qaraköpəktəpənin 300 m-ə qədər sahəsi öyrənilmişdir. Bu sahədə
bilavasitə öyrənilən dövrə ilk tunc dövrünə aid 7m-ə yaxın qalınlıqda mədəni təbəqənin
olması böyük elmi əhəmiyyət kəsb edir[ 7, 75-76].
Diqqətəlayiq haldır ki, Qaraköpəktəpədə qədim tunc dövrünə aid mədəni təbəqənin
tədqiqi ilk dəfə həmin dövrün inkişaf pillələrini, eləcə də qrup təpələrdən ibarət olan tunc
dövrü yaşayış yerlərinin bir-biri ilə əlaqəsini izləmək mümkün olmuşdur. Məhz bu əsasdan da
Qaraköpəktəpənin tunc dövrunun başlanğıcına aid mədəni təbəqəsinin stratiqrafiyası Kiçik
Qafqazın cənub-şərq ətəklərindəki qeyd olunan dövrün bütün yaşayış yerləri üçün əsas
götürülmüşdür. Qazıntılara əsasən öyrənilmişdir ki, Qaraköpəktəpə abidəsində ilk tunc
dövrünün mədəni təbəqəsi təpənin müasir zirvəsindən təxminən 12 m aşağıdan başlamaqla
bilavasitə orta tunc dövrünə aid mədəni təbəqənin altında yerləşmişdir. Bu iki təbəqə arasında
lal təbəqə müəyyənləşdirilməmişdir. Orta tunc dövrünə məxsus mədəni təbəqənin özü 2 m-
dən bir qədər artıq olmaqla küllü torpaq, müxtəlif inşaat materialları - çay daşları, çiy kərpic
və suvaq qırıqları, çoxlu gil qırıqları qarışığından ibarətdir [7, s.74-76].

Page 209
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Qarabağın tayfalarının həyat tərzinin öyrənilməsində qəbir abidələri xüsusi elmi

əhəmiyyət kəsb edir. Мil-Qarabağ zonasının qəbir abidələri Xankəndi, Borsunlu, Üçtəpə,
Xaçınçay kurqanları və digərləri ilə təmsil olunmuşdur. Xankəndi kurqanları eyni adlı yaşayış
yerindən şimalda yerləşir. Kurqanların ilkin tədqiqatçısı [Link]ən sonra burada daha bir
kurqan tədqiq olunmuşdur [2,79]. Qədim Qarabağ sakinləri ölünü torpaq və daş qutu tipli
qəbirlərdə dəfn etdikdən sonra onların üzərində müxtəlif kurqanlar ucaltmışlar. Yerləşdiyi
sahəyə uyğun olaraq ilk tunc dövrünə aid Xankəndi kurqanı qum və çınqıldan, daşlardan,
Üçtəpə kurqanları daş və torpaqdan qurulmuşdur. Xankəndi, Xaçınçay (№4 və №5), Borsunlu
(№12) kurqanlarında kremasiya (ölüyandırma) adətinə rast gəlinmişdir. Kurqanlarda qırmızı
oxraya təsadüf olunmuşdur. Bu kurqanlarda ( Xankəndi №103, 119, Xaçınçay №1, 3, Borsunlu
№7, 12) kollektiv dəfnetmə olmuşdur. Qarabağın Xankəndi, Xaçıncay, Borsunlu, Üçtəpə
kurqanlarında izlənən dəfn adətləri, İnciçay, Gəncəçay, Şəmkirçay (Şamxorçay) hövzələri də
daxil olmaqla Şəki bölgəsinə qədər geniş ərazilərdə müşahidə olunur. Bu cəhət həmin ərazilərdə
məskunlaşan ilk tunc dövrü əhalisinin etnik mənşəcə bir-birinə yaxın qədim türk tayfaları
olduğunu sübut edir[4,31-32].
Qarabağın orta tunc dövrü abidələri Мil-Qarabağ düzü, Quruçay və Köndələnçay vadisini
əhatə etmişdir. Bu qrupa aid abidələrdə qara rəngli cilalı və basma naxışlı keramika üstünlük
təşkil edir. Azərbaycanın cənub rayonları üçün xarakterik olan boyalı keramika bu qrupda az
yayılmışdır. Мil düzünün arxeoloji cəhətdən tədqiq olunmuş yeganə qədim yaşayış yeri
Üzərliktəpədir. Azərbaycanda qədim şəhər mərkəzləri içərisində Qarabağda Üzərliktəpə və
Urmiyada Göytəpə şəhər yerləri də eyni üsulla tikilmiş müdafiə divarları ilə əhatə olunmuş və
kərpiclərin ölçüləri demək olar ki, eyni olmuşdur. Bu ekspedisiyaya arxeoloqlardan A.A.İessen
başçılıq edtmişdir. Üzərliktəpə Ağdam şəhərinin şərqində yerləşən orta tunc dövrünə aid
arxeoloji abidədir. Üzərliktəpə dairəvi plana malik olub, üzəri yastıdır. Abidənin şimal yamacı
hündür və dik, cənub yamacı isə xeyli mailidir.Mədəni təbəqənin qalınlığı 3 m olub, tikinti
qalıqları, keramika və daş materialı ilə zəngindir[2,183]. Мil-Qarabağ düzünün digər yaşayış
yerlərinə Rəsultəpə, Çinartəpə, Toxmaxtəpə, Ağtəpə və digər abidələr aiddir. Quruçay və
Köndələnçay vadisində Orta Tunc dövrünə aid maddi mədəniyyət qalıqları Qaraköpəktəpə,
Günəştəpə, Xantəpə, Uzuntəpə, Мeynətəpə, Şomulutəpə, Kültəpə yaşayış yerlərində də aşkar
olunmuşdur. Bu yaşayış yerlərinin keramikası boz, ya da qara cilalı basma naxışlı qablarla
xarakterizə edilir. Azlıqda qalan monoxrom və polixrom boyalı qablar Naxçıvan-Urmiya
regionunun keramikası ilə bənzərdir[2,147].
Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid arxeoloji abidələrin bir qrupu Qarabağda yerləşir.
Qarabağın son tunc dövrünə aid yaşayış yerləri sırasına Üçtəpə, Rəsultəpə, Böyüktəpə,
Göytəpə, Qaratəpə və digər yaşayış yerləri daxildir. Xocalı, Dovşanlı, Borsunlu, Bəyimsarov,
Sarıçoban kurqanlarından, Üçtəpə, Qaratəpə yaşayış yerlərindən iri buynuzlu mal-qara, davar,
at sümükləri, Qarabulaq kurqanından isə dəvə skeleti tapılmışdır. At sümükləri və skeleti
Dovşanlı, Borsunlu (8 baş), Bəyimsarov (6 baş), Sarıçoban (16 baş) kurqanlarından çox sayda
əldə olunmuşdu. Qədim Qarabağda qoşqu və minik vasitəsi olan xüsusi cins atlar
yetişdirilmişdi. Varlı adamlara aid kurqanlarda dəfn mərasimlərində axirət dünyaya inamla və
qurban kimi qəbirlərə qoyulmuş at skeletləri və onlara məxsus zəngin avadanlıqlar-əsləhələr
(gəm, qantarğa və s.) bunu sübut edir [4,44-48].
Azərbaycanlı arxeoloqlarımızın digər ölkələrin arxeoloqları ilə birgə layihələri son
dövrlər uğurlu nəticələri ilə nəzərə çarpır. Biz bunu xüsusilə Ağcabədi rayonu ərazisində
aparılan tədqiqatlarda görə bilərik. Azərbaycan-Almaniya beynəlxalq arxeoloji ekspedisiyası
2012-ci ilin yay aylarında Ağcabədi rayonundakı neolit-xalkolit dövrlərinə aid abidələrin
araşdırılmasını davam etdirmişlər. I Kamiltəpə və IV Kamiltəpə abidələrinin memarlığı
xüsusilə diqqət çəkir. Qarasu hövzəsində və Qarqarçayda neolit-xalkolit, dəmir, antik və orta
əsrlərə aid maddi-mədəniyyət abidələri araşdırılmışdır. 2012-ci ildə çöl-tədqiqatları
mövsümündə «Qarabağ neolit-eneolit ekspedisiyası» qarşısına qoyduğu uzunmüddətli

Page 210
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kompleks tədqiqat planına əsasən, iyul-avqust aylarında Ağdam rayonu ərazisində yerləşən
İsmayılbəytəpə və Fərmantəpə yaşayış yerlərində arxeoloji qazıntı və topoqrafiq ölçü işləri
aparmışdır. İsmayılbəytəpə yaşayış yerində 2012-ci ildə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı
1243 ədəd saxsı qab fraqmenti, bütöv halda üç ədəd təsərrüfat küpü, iki ədəd gil kürə və 8 gil
sapand daşı aşkar olunmuşdur. Ekspedisiyanın ikinci əsas tətqiqat obyekti olan Fərmantəpə
yaşayış yeri 2010-cu ildə qeydə alınmışdır. Uruk koloniyaları olan bu yaşayış məskənin
müqayisəli təhlilinə əsaslanaraq Fərmantəpə yaşayış yerinin e.ə IV minilliyin II yarısına aid
olduğunu deyə bilərik [1, 79-81].
2. Göründüyü kimi, məhz erkən əkinçi maldar tayfaların yayıldığı ərazilərdə ilkin
sivilizasiyaların qalıqları aşkar olunur. Bu baxımdan, arxeologiya elminin ən aktual tədqiqat
istiqamətlərindən biri qədim istehsal təsərrüfatına yiyələnmiş, oturaq həyat tərzi keçirən erkən
əkinçi maldar tayfaların formalaşması və məskunlaşması problemi olduğu kimi, qədim
tariximizin də öyrənilməsi üçün mühüm mərhələ hesab oluna bilər. Bir sıra vacib amillər,
əlverişli ekoloji durum, Ön Asiyanın mədəniyyətlərinə yaxınlıq Azərbaycanda və ümumən
Cənubi Qafqazda qədim istehsal təsərrüfatı sahələri olan əkinçilik və maldarlığın
formalaşmasına şərait yaratmışdır. Nəticədə Qarabağda da Yaxın Şərq mədəniyyətlərinə
məxsus abidələrlə sinxron erkən əkinçi-maldarlara aid yaşayış məskənləri meydana gəlmişdir.
Uzun zaman kəsiyində bu mədəni irs sabit ənənəçiliyə və varisliyə əsaslanaraq inkişaf etmiş,
zənginləşmiş və ümumbəşəri mədəni irsin tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Kiçik Qafqazın cənub-
şərq ətəkləri arxeoloji abidələrinin zənginliyi və dövr müxtəlifliyi ilə seçildiyinə görə, bu
bölgədə mədəni – tarixi keçmişimizin izlərini müşahidə etmək mümkündür. Təəssüf ki,
ermənilər tərəfindən məhz bu bölgəmizdə dağıntılar həyata keçirmişlər. Bununla əlaqədar
olaraq, Azərbaycan Respublikası 1954-cü ildə Haaqa Konvensiyasına, Birinci Protokola 1993-
cü ildə və 2000-ci ildə İkinci Protokola qoşulub” [9]. Bu konvensiya hərbi münaqişələr zamanı
hər bir dövlətin öz ərazisində və rəqib tərəfin ərazisində yerləşən mədəni dəyərlərin qorunması,
arxitektura, incəsənət, tarixi abidələr, arxeoloji qazıntılar kimi daşınan və daşınmaz mədəni
dəyərlərin müdafiə edilməsini iştirakçı dövlətlərin qarşısında vəzifə kimi qoyur. Eyni zamanda,
konvensiyanın iştirakçıları özlərinin qanunvericiliyində elə qanunlar qəbul etməlidir ki, bu
konvensiya onun şərtlərini pozan və pozmağa göstəriş verənləri cəzalandıra bilsin.
3. Milli qanunvericiliyə gəldikdə isə, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında
təsbit olunmuş vətəndaşların vəzifələrinin sırasında tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması
ilə bağlı müddəaların olması, "Tarix və mədəniyyət abidələrini qorumaq hər bir şəxsin
borcudur" ifadəsinin öz əksini tapması mühüm əhəmiyyət kəsb edir [8]. Təsadüfi deyildir ki,
tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi, bununla da insanların mədəni hüquqlarının təmini
tək o ölkələrin daxili qanunvericiliyi ilə deyil, həmçinin beynəlxalq hüquq normaları ilə
tənzimlənir. “16 dekabr 1966-cı il tarixli "İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında"
Beynəlxalq Pakt, 14 may 1954-cü il tarixli "Hərbi münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin
qorunması haqqında" Haaqa Konvensiyası, 19 dekabr 1954-cü il tarixli Avropa Mədəniyyət
Konvensiyası, 16 noyabr 1972-ci il tarixli YUNESKO-nun "Ümumdünya mədəni və təbii irsin
qorunması haqqında" Konvensiyası və digər beynəlxalq sənədlər tarix və mədəniyyət
abidələrinin qorunması, öyrənilməsi, onlardan istifadə və ümumilikdə insanların mədəni
hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı müddəaları təsbit edir” [8].
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2018-ci il 6 iyun tarixli 119 nömrəli Fərmanı ilə
təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi haqqında Əsasnamə”nin
2.0.4 bəndinə görə, “Nazirliyin Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət
Xidməti vasitəsilə mədəni irsin qorunmasına, Azərbaycan Respublikası Dövlət Turizm
Agentliyinin tabeliyindəki dövlət qoruqlarının, “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq və “Qala”
Dövlət Tarix-Etnoqrafiya qoruqlarının əraziləri istisna olmaqla, dövlət mühafizəsində olan
daşınmaz tarix və mədəniyyət obyektlərinin (abidələrinin) bərpasına, rekonstruksiyasına,
konservasiyasına, yenidən qurulmasına, texniki təchizat vasitələrinin yeniləşdirilməsinə, cari

Page 211
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

və əsaslı təmir-bərpa işlərinin layihələndirilməsinə dövlət nəzarətini həyata keçirmək

funksiyasına malik olması təsdiq olnurdu. Eyni zamanda həmin fərmanın 3.1.17. bəndinə
əsasən, Azərbaycan mədəni irsinin bərpasına, qorunmasına, inkişafına və təşviqinə yönəldilmiş
tədbirlər görmək də onun səlahiyyətlərinə daxil olmuşdur. Bundan başqa, 3.2.5. bəndə əsasən,
Nazirlik təbii və texnogen qəzalar nəticəsində zərər çəkmiş ərazilərdə dövlət mühafizəsində
olan daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrində bərpa və yenidənqurma işlərini təşkil etməklə
bağlı sifarişçi funksiyalarını yerinə yetirir” [8]. Hal-hazırda da milli qanunvericilikdə bu
məsələlər prioritet hesab olunur və yeni qanunlar qəbul edilir.
Bu günlər qürurla Vətən torpağımızın azad olunması və əsir abidələrimizin geri
qaytarılması, tədricən bərpa işlərinin və yeni qazıntıların həyata keçirilməsinin mümkünlüyünü
qeyd edərək, Qarabağın Azərbaycanın mədəni irsinin bir parçası kimi qoruyacağımıza əminik.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT

[Link]əmmədov X.İ., Quluzadə N.V. «Qarabağ Neolit-Eneolit ekspedisiyası»nın apardığı

arxeoloji tədqiqatların qısa hesabatı // Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar-2012. Bakı: Xəzər
Universiteti nəşriyyatı, 2013, 74-81 s.
[Link]şəliyev V.B. Azərbaycan arxeologiyası. I cild. Bakı: Elm, 2006, 236 s.
3.Cəfərov H.F. Xocalı arxeoloji abidələr kompleksləri: I qrup kurqanlar // Azərbaycan
arxeologiyası. Bakı: Xəzər Universiteti, 2016, cild 19, say 1, 46-54 s.
4.Əliyev V.H. Qarabağ (Qədim dövr). Bakı: Çaşıoğlu- Multimedia, 2010, 204 s.
5.Əzizov K.Ş. Azərbaycanın ilk tunc dövrünün tədqiqat tarixi və tarixşünaslığı // Bakı
universitetinin xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. №4. Bakı: Bakı Universiteti, 2011, 223-
230
6.Həsənova C. Qarabağın ilk tunc dövrü abidələrinin öyrənilməsi tarixi haqqında qısa məlumat
// Tarix və onun problemləri. №2. Bakı: [Link] - №22477,2013, 452-455 s.
7.Исмаилзаде Г. С. Гаракепектепе уникальный памятник древности. Azərbaycan
Arxeologiyası. Bakı 2000. №3-4, s. 74-76.
8. [Link]
9 [Link] Ermənistanın işğalı nəticəsində Azərbaycana
vurulmuş maddi və mənəvi ziyan, onun ödənilməsinin hüquqi aspektləri

Page 212
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“ŞÜHƏDANAMƏ”NİN DİLİNDƏ QOHUMLUQ ANLAYIŞI BİLDİRƏN LEKSİK

VAHİDLƏR

LEXICAL UNITS RELATED TO KINSHIP IN THE LANGUAGE OF “SHUHADA

NAME”
Dr. Hüseynova Ülkər Elmar
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu
[Link], AZ0047 Baku (Azerbaijan)
ORCİD 0000-0003-4389-8423

ÖZƏT

İnsan cəmiyyəti mövcud olduğu gündən bəri onlar arasında müəyyən qohumluq əlaqələri olmuş
və bu əlaqələr daimi olaraq genişlənmişdir. Belə münasibətlərdə yaxın qohum olan insanların
bir-birilərinə müraciəti müxtəlif terminlərlə ifadə olunmuşdur. Hər bir dildə bu terminlər fərqli
səs tərkibləri şəklində özünü göstərmişdir və əsasən öz imkanları hesabına yaranmışdır. Dil
inkişaf etdikcə onun ayrı-ayrı sahələrində baş verən yeniliklər lüğət tərkibinə də təsirsiz
ötüşməmişdir və nəticədə qohumluqla əlaqəli leksik vahidlərdə də bəzi dəyişikliklər baş
vermişdir. Ana dilimizdə də bu cür dəyişikliklər müxtəlif səviyyələrdə olmuşdur. Bunların bir
qismi müasir Azərbaycan ədəbi dilində sabitliyini qorumasına baxmayaraq, arxaikləşən və ya
müəyyən fonetik dəyişikliyə məruz qalan da yox deyildir. Azərbaycan xalqının ən qədim yazılı
abidəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud”da yer almış ailə-məişət münasibətləri və ona uyğun
anlayışları bildirən leksik vahidlərə kifayət qədər rast gəlmək olur. Daha əski dövrdə işlənən
qohumluqla anlayışı bildirən bu sözlərin izlərini orta əsr bədii nümunələrdə və ədəbi dillə
müqayisədə daha sabit leksikaya malik olan dialektlərdə tapmaq mümkündür. Belə bədii
nümunələrdən biri XVI əsrə aid “Şühədanamə” tərcüməsi abidəsidir ki, müəllifi Məhəmməd
Hüseyn Katib Nişati tərəfindən ana dilinə xüsusi həssaslıq və qayğı ilə yanaşılaraq qələmə
alınmışdır. Məhz mütərcimin fars dilində yazılmış “Rövzətüş-şühəda” əsərindən dilimizə
tərcümədə göstərdiyi diqqətin nəticəsidir ki, yazılı abidələrdə aşina olmadığımız leksik
vahidləri dilə gətirmişdir. Əsərin dilində “qarındaş” və “qızqardaş” sözlərə türk dilinə məxsus
yazılı nümunələrdə rast gəlinsə də, “əməkdaş”, “dünürlük”, “dayzə”yə isə digər ədəbi-bədii
dil örnəklərində təsadüf edilmir. “Şühədanamə”nin lüğət tərkibində qohumluqla bağlı leksik
vahidlər içərisində alınma sözlərə olsa da, bu sahə ilə bağlı sözlərin əksəriyyətinin türkmənşəli
qədim sözlər olduğunu söyləyə bilərik. Müasir dövrümüzdə bu sözlərin bəzilərinin türk
dillərində işləkliyini saxladığını, bəzilərinin isə müəyyən fonetik fərqlə ədəbi dilimizdə və ya
şivələrimizdə qaldığını müşahidə edirik.Məsələn, qızqardaş qaqauz dilində “kızkardaş”, türk
dilində “kız kardeş”, qarındaş türkmən dilində garyndaş, dayzə türkmən dilində “daýza” və türk
dilində “teyze” şəklində işlənir. Türk ləhcələri ilə yanaşı, Azərbaycan dilinə məxsus Ağbaba,
Bolinisi şivələrində “düngür” qohum, quda anlamlarını ifadə edir. Türkmənşəli arxaik

Page 213
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

leksikanın araşdırılması və üzə çıxarılmasıda müxtəlif dövrlərdə yazıya alınmış əvəzsiz rol
oynadığını tədqiqatçılar dəfələrlə qeyd etmişlər. Ancaq bir məqamı vurğulamalıyıq ki,
“Şühədanamə” bu işdə ana dilində yazılmış əsərlərdən daha çox fayda verir. Qohumluq
terminlərinin müqayisəli təhlili buna bariz nümunələrdən biridir.

Açar sözlər: Şühədanamə, qohumluq, arxaizm, bədii nümunələr, leksik vahidlər.

ABSTRACT

Since the beginning of human society, there have been certain kinship relations between them,
and these relations have been constantly expanding. In such relationships, the address of people
who are close relatives to each other is expressed in different terms. In each language, these
terms have manifested themselves in the form of different sound compositions and were created
mainly due to their own capabilities. As the language developed, innovations in its various
fields did not pass unnoticed in the vocabulary, and as a result, some changes took place in the
lexical units related to kinship. Such changes have taken place in our native language at
different levels. Although some of them remain stable in the modern Azerbaijani literary
language, they are not archaic or subject to certain phonetic changes. In the Kitabi-Dada
Gorgud, the oldest written monument of the Azerbaijani people, there are many lexical units
expressing family-domestic relations and corresponding concepts. Traces of these words, which
express the notion of kinship used in ancient times, can be found in medieval literary examples
and in dialects that have a more stable lexicon than literary language. One such example is the
16th-century Shuhadanameh monument, written by Mohammad Hussein Katib Nishati with a
special sensitivity and care for his mother tongue. It is the result of the translator's attention to
the translation of our work "Rovzatush-Shuhada" written in Persian into our language that he
expressed lexical units that we are not familiar with in written monuments. Although the words
"qarindash" and "qizqardash" are found in the written examples of the Turkish language in the
language of the work, "emekdash", "dunurluk", and "dayze" are not found in other examples of
literary and artistic language. Although the dictionary of "Shuhada-name" contains words
derived from lexical units related to kinship, we can say that most of the words related to this
field are ancient words of Turkmen origin. In modern times, we observe that some of these
words retain their function in Turkish, and some remain in our literary language or dialects with
a certain phonetic difference. For example, “qızqardash” is used in Gagauz as "kizkardash", in
Turkish as "kiz kardesh", “qarindash” in Turkmen as “garyndash”, “dayze” as "dayza" in
Turkmen and as "teyze" in Turkish. Along with Turkish dialects, Agbaba, which belongs to the
Azerbaijani language, means "dungur" - relative, guda in Bolinisi dialects. Researchers have
repeatedly noted that written records from different periods played an invaluable role in the
study and discovery of archaic lexicon of Turkish origin. However, we must emphasize that
"Shuhada-name" is more useful in this case than the works written in the native language. A
comparative analysis of kinship terms is a clear example of this.

Key words: Shuhada-name, kinship, archaism, artistic examples, lexical units

Page 214
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

GİRİŞ

Hər hansı bir insanla danışıq zamanı ona özünəməxsus adı ilə yanaşı, müəyyən qohumluq
əlaqəsini ifadə etməsindən asılı olaraq fərqli şəkildə müraciət formaları mövcuddur. Ad bir
şəxsə məxsusluğu ifadə edirsə, “xala”, “əmi”, “baba” kimi anlayşlar isə iki şəxs arasında
münasibəti göstərir. Bu münasibət isə ya yaxın qohumluq, ya da qarşı tərəfə hörmət, sevgi,
istək ilə əlaqədar yaranır. Yaşca böyük orta yaşlı insanlara “əmi”, “xala”, yaşlılara isə “nənə”,
“baba” deyilməsi buna misal ola bilər. Qohumluq anlayışı bildirən bu terminlərdən istifadə
xalqımızın qədimdən böyüklərə olan hörmətinin nişanəsidir. Hətta uşaq dünyaya gəldikdə ona
öyrədilən ilk sözlər sırasında belə leksik vahidlər çoxluq təşkil edir.

İsimlər içərisində qrup təşkil edən qohumluq terminləri əsasən hər bir dilin öz imkanları
hesabına yaradılaraq gündəlik ünsiyyətdə sıx istifadə olunur. Azərbaycan xalqının ruhundan
süzülənən, onların həyatının təsvirinin məhsulu olan folklor nümunələrində qohumluq
anlayışları təbii olaraq üstün mövqeyə malikdir. Məsələn, (“Yaxşı igid dayısına çəkər, xanım
qız bibisinə”, “İgid oğul dayısına çəkər”, “Yaddan yoldaş olunca, qardaş əlindən gedər” və s.
Belə leksik vahidlər şifahi xalq örnəkləri üçün səciyyəvi olsa da, yazılı ədəbiyyatda da təsadüf
olunur. Bunlardan biri XVI əsr tərcüməçisi Məhəmməd ibn Hüseyn Katib Nişatinin qələmə
aldığı “Şühədanamə”nin dili spesifikliyi ilə seçilir. Hüseyn Vaiz Kaşifinin “Rövzətüş-şühəda”
əsərindən türk dilinə çevrilmiş yazılı abidənin leksikasında həm müasir Azərbaycan ədəbi dili
üçün ümumişlək olan, həm də köhnəlmiş olan qohumluq terminlərinə rast gəlinir. Bununla
yanaşı, müəllif alınma sözlərdən də istifadə etmişdir ki, onların türk dilləri üçün anlaşıqlı leksik
vahidlər sırasında olması ehtimal edilir.

ARAŞDIRMA

“Şühədanamə”nin tədqiqi ilə məşğul olmuş professor Samət Əlizadə, akademik Möhsün
Nağısoylu, Mirzə Rəhimov, Mədət Məmmədov araşdırmalarında ayrı-ayrılıqda qohumluq
bildirən terminlərin bir neçəsi haqqında məlumat vermişdir. Bu məqalədə isə onlar ümumi qrup
altında ətraflı təhlil etməyə çalışılmışdır. Həmin leksik vahidləri nəzərdən keçirək.

Dayzə ‒ xala. “Sən qərdaşlarümdən uluraksən və mənüm dayəzəm oğlısən”(Nişati, 28b),

“Anlaruŋ dayısı Qasim ibn Rəsulullahdur, dayzəsi Zeynəb bint rəsulillah”(Nişati, 142b).
“Şühədanamə” ilə bağlı tədqiqat işi yazan Mədət Məmmədov “dayı arvadı” kimi mənalandırır.
Tərcümədən verdiyimiz ikinci nümunədən ilk baxışda eyni semantikanı ifadə etməsi təəssüratı
yaradır. Ancaq əsərin orijinalına diqqət yetirdikdə hər iki halda “xala” kəlməsi işlədilmişdir.
“Etimologiya lüğəti”nin müəllifi, professor Bəşir Əhmədov “əmi” leksik vahidinin mənşəyi ilə
bağlı məlumat verərkən “dayza” sözünün izahına da toxunur: “Dayza isə “doğana (anaya)
oxşayan”dır. Latın dilində xalaya matertera (подобная матери) deyirlər. Deməli, əmi və
mama(bibi), eləcə də dayı və dayza(xala) kökdaş sözlərdir”(Əhmədov, 2015). Türk alimi
Tuncer Gülensoy “dayze‒ teyze”(xala) qeyd edir və Anadolu ləhcələrində işlənən təsvir
etmişdir(Gülensoy, I, 2007). Talat Tekin XIV-XVII əsrlərə aid mənbələrə əsaslanaraq “teyze”

Page 215
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

sözünün əski şəkilləri olaraq tayaza, tayıza, dayaza, deyeze, dayıza, deyize, dıyaza, diyeze
olaraq göstərir(Tekin, 1960). Habelə sözün kökü olan “dayı”nın taġay/taġayı ilə
əlaqələndirir(Tekin, 1960). “Türkçe sözcük incelemeleri”ndə “dayça” kəlməsi “dayzə”nin
qədim şəkli hesab edilir: “Dayça/Dayza/Tayza dönüşümü ile de kavramların birbirlerine
bağlandığı görülmektedir(Karakurt, 2019). Türkmən dilində həm ananın bacı və qardaşının
yoldaşına , həm də yaşca böyük qadına müraciətdə istifadə olunur:“DAÝZA 1. Öz ejeň aýal
doganlaryna we onuň erkek doganlarynyň aýallaryna degişlilikde garyndaşlyk gatnaşygyny
aňladýan söz. Men öten agşam seniň ýanyňa mazalyja gürleşmäge barypdym welin, arman,
daýzaň bilen daýyň geläýen ekenler (A. Gowşudow). 2. Özüňden uly bolan aýal maşgala
hormat bilen ýüzlenilip aýdylýan söz. Altyn käsäni alyp doldurdy-da, Gözel daýza uzatdy (A.
Durdyýew)”(Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi I, 2016). Türk dilində “teyze” formasında və
“xala” mənasında işlənir: “Teyzem de çok gecikiyor, uyuyakalmışım yeniden” (Adalet
Ağaoğlu).Talat Tekin alman alimi Vasili Radlova əsaslanaraq sadəcə Türkiyə türkcəsinə
məxsus olduğunu bildirir: “Öbür türk dil ve lehçelerinde, teyze kelimesinin etimolojik karşılığı
olabilecek her hangi bir kelimeye rastlanmıyor”( Tekin, 1960). Ancaq göründüyü kimi, türkmən
dilində də geniş məfhumu ifadə edən leksik vahiddir.Çox təəssüflə bildiririk ki, müasir
Azərbaycan dilində “dayzə” əvəzinə alınma mənşəli “xala” sözü işlədilir.

Əməkdaş ‒ süd qardaşı. “Yoxsa bir əməkdaşlərinizdən bu qədər cörü cəfa kimsə rəva
görməz..”(Nişati, 58b). “Divani lüğət-it türk”də göstərilir ki, “əmik” döş , “əmikdaş” isə süd
qardaşı mənasındadır. Bəşir Əhmədov sinonimi olaraq “süddaş” sözünü qeyd edir (Əhmədov,
2015). XI-XVII əsrlərdə türk dilində “emig” ([Link]ın göğsü, meme; [Link] memeleri),
“emik” (1.ılık, soğuktan sonra sıcaklığı artmayan; [Link]), “emikdaş”/ “emildaş” (süt
kardeşi), “emikle” (göğsüne vurmak), “emiklig” (emzikli kadın) leksik vahidləri işlənmişdir
(Bayat, 2008). Tuncer Gülensoy isə emikdeş”/ “emildeş” (süt kardeş) kəlməsinin kökü olan
“emik” sözünün iki anlamını qeyd etmişdir ki, bunlardan biri “ağızlık”, digəri isə “insan
beyni”dir(Gülensoy, 2007). “Süt kardeş” izahı verilən “Tarama sözlüğü”ndə emikdaş, emikdeş,
emükdaş variantlarına rast gəlirik. Qədim tarixə malik olan “daş” şəkilçisi ilə düzələn “qardaş”,
“yoldaş”, “sirdaş” kimi leksik vahidlər, eləcə də “əməkdaş” sözü də dilimizdə bu gün də
istifadə olunur. Ancaq “əməkdaş” fərqli semantikaya malik olub, bir yerdə işləyən insanlar
arasında münasibəti bildirir.

Qarındaş ‒ qardaş. “Adəm əleyhissəlam Habilün qarındaşi Qabilə verdi”(Nişati, 9b). “Kitab
Əl-idrak Li-lisan Əl-ətrak”da “qarındaş” bir anadan qardaş olaraq qeyd olunmuşdur(Əbu
Həyyan,1992). Vasili Radlovun lüğətində “qarındas” qardaş, “qarındaş” isə bacı və ya qardaş
kimi izahı verilir(Radlov, II, 1893). Hətta “karındastı” (qardaş və ya bacıların olması) və
“karındaştı” (qardaşın olması) fərqli semantikalarına təsadüf edirik. “Divani lüğət-it türk”də
karındaşdan əlavə “kadaş” sözü vardır ki, ifadə etdiyi məna daha geniş, yəni “qardaş”la yanaşı,
“qohum, əqrəba” kimi göstərilmişdir. “Eski uygur türkçesi”ndə isə həm “ḳa”, həm də “ḳadaş”
sözü yalnız “arkadaş, akraba” olaraq izah edilmişdir(Caferoğlu, 1968). “Древнетюркский
словарь”da “qadas” formasının həmin anlamlarına rast gəlirik(Древнетюркский словарь,

Page 216
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

1969). Belə ki, “qarındaş” və “qadaş”ın sözü kökləri tamamilə fərqlidir. Bildiyimiz kimi,
“qarındaş” qarın sözündən yaranmış, bu gün “qardaş” kimi işlətdiyimiz leksik vahiddir. Habelə
semantika baxımından da bir qədər geniş məfhumu da ifadə etmişdir. Əvvəlki dövrə aid
nümunələrdə cinsindən asılı olmayaraq bir anadan dünyaya gələn uşaqlar nəzərdə tutulurdusa,
çağdaş dövrdə isə yalnız oğlan uşaqlarına müraciətdə işlədilir. “Qarındaş” istər “Şühədanamə”,
istərsə digər bədii nümunələrdə sıx təsadüf olunan leksik vahidlərdəndir. Maraqlıdır ki, əsərin
əvvəlində qədim formasına təsadüf edilsə də, sonrakı səhifələrdə müasir variantına uyğun
verilmişdir. Türkmən dilində əski dövrlərdə ifadə etdiyi geniş məfhumu saxlamışdır:
“GARYNDAŞ asly bir ata-babadan önüp-ösen adamlar, gandüşer, ýakyn hossar”( Türkmen
diliniň düşündirişli sözlügi, I, 2016). Habelə “Garyndaşlyk”, “garyndaşsyramak” kimi söz
yaradıcılığı nümunələrinə də rast gəlirik.(Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi, I, 2016). Türk
dilində “kardeş”, qaqauz dilində “kardaş” olmaqla müasir dilimizdə işlənən fonetik variantına
uyğundur. Deməli, oğuz qrupundan yalnız türkmən dilində “qarındaş” qədim forması və
semantikası qalmışdır.

Qızqardaş ‒ bacı. “İmam Hüseynüŋ hərəmi və qızqərdaşı və qızları ol səvaş meydanində

keçürsünlər”(37b). “Şühədanamə”nin dilində “qarındaş” kəlməsiylə bağlı olan “qızqardaş”
mürəkkəb ismi də işlənmişdir. Kıs karındas/karındaş ayrı yazılan mürəkkəb söz kimi
verilmişdir(Kaşğari, II, 2006). Mahmud Kaşğarinin lüğətində “kız=bahah, nadir tapılan nəsnə”,
“kız=qız, qız uşağı; cariyə, kəniz” kimi mənalandırılmışdır(Kaşğari, IV, 2006). Qaqauz dilində
“kızkardaş” (bacı) şəklindədir: “Tutan şafkçaazı öpâr, Kızkardaş onu sayıp”([Link]şoğlu).
Türkmən dilində qarşılığı olaraq “uýa”, “ejeke” sözlərindən istifadə edilir. Türk dilində isə
“kardeş” sözü uyğun olmaqla “kız kardeş” şəklində ayrı yazılmaqla işlənir: “Bir kimsenin
bayan kardeşi, bacı, hemşire, şvester: “Hacı'nın kız kardeşi bir çoraba yama vuruyordu” (Reşat
Enis). Mədət Məmmədov da söz birləşməsi şəklində vermişdir(Məmmədov, 1993). Arxaizmin
göründüyü kimi, orfoqrafiyası ilə bağlı diqqəti çəkən məqam “qız” və “qardaş” hissələrinin
bitişik və ya ayrı yazılmasıdır. Yazı şəklindəki müxtəliflik əski Azərbaycan yazısında “z”
samitinin özündən sonrakı hərflə birləşməməsi xüsusiyyətindən irəli gəlir. “Qızqardaş” leksik
vahidinin müasir türk dillərində fərqli variantlarda yazılması bu problemin hələ də həll
olunmadığını göstərir.

Öksiz ‒ yetim. “Bir öksiz fəqiri-namuradı görər idilər, aŋa əzab eylər idilər”(Nişati,
57b).“Yetimliğ ilən öksizliğimə bir dəva qılaydı”(Nişati, 68a). Vasili Radlov öksüs/öksüz
kəlməsini “yetim” kimi göstərmiş(Radlov, I, 1893), “öksüzlük” sözünü isə “yetim vəziyyəti”
olaraq mənalandırmışdır(Radlov, I, 1893). Əlisa Şükürlü “ög” sözünün iki fərqli anlamını verir
ki, “Gül-Tigin” abidəsində “ana”, “Mogilyan” abidəsində isə hazırda dilimizdəki
“öymək”(tərifləmək) feilinin qədim şəklidir. Tuncer Gülensoy “ög” “anne” anlamında VIII əsr
mətnlərində “ög tenri” (ana tanrıça) birləşməsi tərkibində işləndiyini bildirmişdir (Gülensoy,
2007). Böyük türk alimi Mahmud Kaşğarinin izahında isə “Şühədanamə”ki məna qeyd
edilməmişdir. “Ögsüz” dərrakəsiz, çaşqın, sözün kökü “ög” ağıl, zəka, dərrakə
verilmişdir(Kaşğari, I, 2006). “Kitab Əl-idrak Li-lisan Əl-ətrak”da oxşar şərhə (fikir, ağıl, can)

Page 217
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

təsadüf edirik, hətta “ögən tutğul” özünü qoru kimi açıqlanmışdır (Əbu Həyyan, 1992).Qədim
uyğur türkcəsində isə “ögsüz” leksik vahidinin hər iki əsərdəki semantikasına(1.öksüz, annesiz;
[Link]ılsız, zekasız) rast gəlirik(Caferoğlu, 1968). Habelə “Şühədanamə”də “yetim” sözüylə
yanaşı da işlənmişdir: “Qoy axı bir öksiz yetimi kim, anuŋ nə atası var və nə anası və nə dayısı
var..”(Nişati, 59a). Müəllifin nümunədə “öksüz” sözünü “anasız” mənasında işlətdiyini
düşünürük. Belə ki, xalq arasında geniş yayılmış “uşaq atadan yox, anadan yetim qalar”
ifadəsinin özü də məfhumun insanların təfəkküründə necə formalaşdığını və nə üçün “öksüz”
adlandırıldığını sübut edir. Türk dilində anası veya hem anası hem babası ölmüş olan (çocuk),
kimsesiz anlamlarında işlənir: “Anasız kız, han soyu olsa öksüzdür gene / Kapandım bak, senin
de ölmeden cenazene”(Faruk Nafiz Çamlıbel). Qaqauz dilində “üüsüz” yetim mənasını bildirir:
“Üüsüzâ ekmek vermâsân, yolcuya su çıkarmasan”(Stepan Bulgar).Əfsuslar olsun ki,
Azərbaycan dilində ərəbmənşəli “yetim” olduğu kimi, türkmən dilində “ýetim” sözündən
istifadə [Link] Bəşir Əhmədov “öksüz” leksik vahidinin anlamlarından biri kimi ər
olmayan qadınların da belə adlandırılmasını da qeyd etmişdir. Bu türk mənşəli arxaizmə təkcə
Ağbaba şivəsində rast gəlinir: “Öysüz (sif.) – yetim, kimsəsiz. – Öysüz uşax hər yerdə utanır,
həm də hər şeydən çəkinir”(Bayramov, 2014).

Ulu dədə ‒ baba. “Ulu dədəsi Əbdülmütəllib ki, anuŋ qəmxarı və müşfiqi idi, daxi vəfat
oldı”(Nişati, 53b). Böyük türk alimi Mahmud Kaşğarinin lüğətində “dədə” oğuzcada “ata”
mənasında işlənildiyi göstərilmişdir(Kaşğari, III, 2006). “Ulu” isə bildiyimiz kimi, “böyük”,
“dahi” anlamlarını ifadə edir. Belə ki, “böyük ata” semantikasına malik bu birləşmə müasir
dilimizdə “baba” sözü ilə əvəzlənmişdir. Görünür, birləşmənin birinci tərəfi olan “ulu” kəlməsi
getdikcə işləkliyini itirmiş və “dədə” sözü “baba” anlayışı ifadə etməyə başlamışdır. Bu gün
ana dilimizdə “ulu dədə”, “ulu nənə”, “ulu baba” söz birləşmələri ilə qarşılaşsaq da, bir qədər
fərqli məhfumları (“ulu baba” babanın atası, babası və s.) bildirdiyinin şahidi oluruq.
“Şühədanamə”yə aid məqalə yazmış Mirzə Rəhimov “baba” olaraq izah etmişdir(Rəhimov,
1962).

Dünürlük ‒ qudalıq. “Məndən saru daxi vəkil ol və düŋürlik eylə”(Nişati, 167b). Tədqiqatçılar
qohumluq anlayışı ifadə edən leksik vahidlərin bir qisminin nikah qohumluğu əsasında yaranan
terminlər qrupuna ayırırlar. İki ailə arasında yeni qohumluq əlaqələri ümumi şəkildə “dünürlük”
adlandırılmışdır. “Divanü lüğat-it-türk”də “tüngür”, “Древнетюркский словарь”da “tüŋür”
quda mənasını qeyd olunmuşdur. Qərb bölgəmizdə eyni semantikanı bildirən “dünürləşmə”(
Aslanov, 2003) geniş yayılsa da, dünürlük və qayınlaşma sözlərindən də istifadə olunur.
Həmçinin dialektlərdə dünürdüşdü, dünürçü, dünürçü çayı ifadələri də mövcuddur(Aslanov,
2003). Qaqauz dilində “dünür”, “dünürcü”, “dünürcülük” sözləri işləkdir: “Açan da dünürcü
yollamıştın, er bulamazdım kendimâ sevinmektân”(Nikolay Baboğlu).Türk dilində isə
“Şühədanamə”dəki orfoqrafiyası və semantikasıına uyğundur. Dilimizdə “qudalıq”, türkmən
dilində isə “gudaçylyk” leksik vahidi istifadə olunur. Qeyd etməliyik ki, qarşılığı olaraq “quda”
sözü işlənsə də, “dünür” düğün, “quda” isə kəbin leksik vahidi ilə semantik bağlılığa malikdir.

Page 218
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Orta türkçe sözlük”də “düngür” və “dünür” sözləri ilk baxışdan ayrı semantikaya malik leksik
vahidlər kimi görünsə də, eyni mənanı ifadə edir: “düngür ‒ hısım (evlilik yoluyla birbirine
bağlı olan kimseler) , dünür ‒ damat ile gelinin aileleri (Bayat, 2008). Sağır nunla ilə işlənmiş
arxaizmin sonradan ikili yazı şəkli özünü göstərsə də, zaman keçdikcə istifadə dairəsi
daralmışdır.

NƏTİCƏ

“Şühədanamə” tərcümə abidəsinin dilində işlənmiş qohumluq terminləri haqqında belə nəticəyə
gəlmək olur ki, yalnız “qarındaş” və “ulu dədə” qismən öz mənasını qoruyub saxlaya bilmişdir.
“Öksüz” , “dünürlük” leksik vahidləri isə dialekt və şivələrdə qalması nə vaxtsa ədəbi dil
səviyyəsində işlənə bilməsi ümidini artırır. Ancaq yuxarıdakı arxaizmlər içərisində ən vacibi
“öksüz” və “dayzə” sözlərinin yenidən ədəbi dilə qaytarılmasıdır. Onların və onlara bənzər bir
çox milli mənşəli leksik vahidlər həm dilimizi zənginləşdirməyə, həm alınmalardan maksimum
az istifadəyə köməklik edər.

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

Aslanov E. Azərbaycan toyu. Bakı, Tutu nəşriyyatı,2003, 242s.

Bayat F.X. Orta Türkçe Sözlük. 11. - 17. Yüzyıllar. İstanbul, Yalın Yayıncılık, 2008,
386s.

Bayramov A. Ə. Ağbaba şivəsi sözlüyü. Sumqayıt, 2014, 278s.

Caferoğlu A. Eski uygur türkçesi sözlüğü. İstanbul, Edebiyyat fakultesi matbaası, 1968,
320s.

Древнетюркский словарь. Ленинград, издательства «Наука» 1969, 715s.

Əbu Həyyan əl-Əndəlusi. Kitab əl-idrak li-lisan əl-ətrak(Türk dillərini dərketmə kitabı).
Bakı, Azərnəşr, 1992, 115s.

Əhmədov B. Etimologiya lüğəti. Araşdırmalar, mülahizələr. Bakı, Altun Kitab. 2015,

287s.

Əlizadə S.Q. “Şühədanamə”də adlar (isim, sifət, say, əvəzlik). Namizədlik

dissertasiyası, Bakı, 1967.

Gülensoy T. Türkiye türkçesindeki türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. I, II

[Link], Türk Dili Kurumu, 2007.

Karakurt D.Türkçe sözcük incelemeleri: türk dillerinden alıntılarla ‒ etimolojik.

2019,150s.

Kaşğari M. “Divanü Lüğat-it-Türk”. Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan: Ramiz Əskər.

IV cilddə. Bakı, Ozan, 2006.

Page 219
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Məmmədov M.V. “Şühədanamə”nin leksikası. Filologiya elmləri namizədi alimlik

dərəcəsi almaq üçün dissertasiya, Bakı, 1993, 148s.

Nağısoylu M.Z. Seçilmiş əsərləri (2 cilddə). II cild. Bakı, Elm, 2017, 652s.

Nağıyev M.Z. “Şühədanamə”də işlənmiş bəzi arxaik sözlər haqqında / Azərb. SSR EA-
nın “Xəbərlər”i, ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası, 1978, №1, səh. 61-67.

Nişati M.H. Şühədanamə. AMEA Əlyazmalar İnstitutu, şifr M-259.

Радлов В. В. Опыт словаря тюркских наречий. т. I—IV. Санкт-Петербург, Тип.

Имп. акад. Наук, 1888-1911.

Rəhimov M.Ş. Azərbaycan dilinin XVI əsr yazılı abidəsində işlənmiş bir sıra sözlər
haqqında/Azərb. SSR EA-nın “Xəbərlər”i, ictimai elmlər seriyası, 1962, №8, səh. 41-48.

Şükürlü Ə.Ç. Qədim türk yazılı abidələrinin dili. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji
Universiteti və pedaqoji institutlar üçün dərslik. Bakı, Maarif, 1993, 336s.

Tarama sözlüğü. I-VIII cilt. Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1965-1977.

Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi. Iki tomluk. A) I tom. A-Ž. Aşgabat, Ylym, 2016,
658 s. B)Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi. Iki tomluk. II tom. K-Z. Aşgabat, Ylym, 2015,
542s.

[Link]

[Link]

[Link]
DF

[Link]

Page 220
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SARTRIN FƏLSƏFƏSİNDƏ ÖZGƏLƏŞMƏ VƏ İNSAN PROBLEMİ

THE ALIENATION AND HUMAN PROBLEMS IN SARTRE'S PHILOSOPHY

ADNSU –nun müəllimi Hüsüynova Sevinc Əli qızı

XÜLASƏ

Özğələşmə və eyni zamanda insan problemi müasir dövrün ən aktual problemlərindən biridir
Qeyd olunan bu problem ekzistensialist filosofların diqqətindən də kənarda qalmamışdır
Fransız ekzistensialisti Jan Pol Sartr insan və onun üzləşdiyi özğələşmə problemini həm
mənəvi həm tarixi xarakterindən cıxış edərək onu özünəməxsus şəkildə analiz edirdi Filosof
əmin idi ki özğələşmə prosesi fərdin əxlaqi mənəvi dünyasının dəyişilməsinə səbəb yaratdı
Sartr özğələşmə nin yaratdığı psixoloji və metafiziki problemlərin labüdlüyünü müasir dünyaya
catdırırdı Müasir cəmiyyətin mərkəzi probleminə cevriılən özğələşmə cox ciddi . şəkıldə
yanaşma tələb edirdi O müasir dünyamızin ruhi və əxlaqi krizislə üzləşməyinin üzərində xüsusi
olaraq dayanırdı Özğələşmənin Sartr yanaşmasına ğörə insan mövcudlugunun özgələşməsi
faciəvi bir reallıq yaradır Filosof özgələşmənin bir necə aspektlərini nəzərə catdırırdı İctiimai
proseslərin cəmiyyətdə yaratdıgı sosial –siyasi dəyişiliklər Sartrın nəzəri dünyagörüşünün
əsasına cevrilmişdir Varlıq fəlsəfəsini öyrənən bir Filosof Kimi ilk əvvəl Kyerkeqor Nitşedə
qoyulan problemləri və Xaydeqqerin ontoloğiyasına bir daha diqqət yetirmişdir Sartr hesab
edirdi ki insan və dünya arasında ciddi şəkıldə yadlaşma yaranmaqdadırBu yadlaşmanın
nəticəsi olaraq insan –dünya arasında münasibət pozulmuş ğercəklik insan ücün gərəksiz və
məzmunsuz bir hala cevrilmişdir

Acar sözlər: özgələşmə, insan, azadlıq, dünya, ekzistensializm

SUMMARY

The problem of alienation, as well as the human being problem, is one of the most pressing
problems of our age.. This problem has not escaped the attention of existential philosophers.
The French existentialist Jean-Paul Sartre analyzed the human problem and the alienation he
faced, both morally and historically, in his own [Link] philosopher was convinced that the
process of alienation caused a change in the moral and spiritual world of the individual. Sartre

Page 221
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

conveyed to the modern world the inevitability of the psychological and metaphysical problems
created by alienation. Change, which has become the main problem of modern society, required
a very serious approach. He focused on the fact that our modern world is facing a spiritual and
moral crisis.

According to Sartre's approach to alienation, the alienation of human existence creates a tragic
reality. The philosopher pointed out several aspects of alienation. Socio-political changes
caused by social processes in society became the basis of Sartre's theoretical outlook.

As a philosopher who studied the philosophy of existence, Kierkegaard first paid attention to
the problems posed in Nietzsche's works and Heidegger's ontology again . Sartre believed that
the alienation between man and the world was emerging in a serious way. As a result of this
alienation, the relationship between man and the world has been severed, and reality has become
unnecessary and meaningless for human beings.

Key words:alienation, man, freedom, word, existentialism

Müasir Qərb fəlsəfəsinin inkişafında əvəzsiz xidmətləri olan filosoflardan birı fransız
mütəfəkkiri Jan Pol Sartr olmuşdur. Sartr fəlsəfəsinə Hegel, Qusserl Haydeqqer, Yaspers,
Kyerkeqor, Berqson və Freydin fəlsəfı baxışlarının güclü təsiri olmuşdur . Sartr uzun müddət
siyasi proselərə qoşularaq sosializmə və kommunizmə meyl etmişdir. Sartr bir yazıcı kimi
praktik həyatda müşahıdə etdiklərini , gördüklərini . və hiss etdiklərini tam cılpaqlıgı ilə
əsərlərinə daxil edib oxuculara catdırırdı. Lakin adi yazıcılardan fərqli olaraq fikirlərinə fəlsəfi
məzmun verməyi də bacarırdı. Bununla belə Sartrın əsərləri fəlsəfə tarixində dəyərli yerlərdən
birini tutur Onun yaradıcılığının məhsulu olan Eqonun transendentliyi “Təxəyyül”” Varlıq
və heclik” “Emosiya nəzəriyyəsi ocerki”

“Dialektik zəkanın tənqidi Ekzistensializm humanizmdir “əsərləri fəlsəfi ideyalar

silsiləsinə aiddir Onun bədii əsərləri də olduqca orijinal və maraqlıqdır “ Azaddlıq yolları “”
Ürək bulantısı “ “Milcəklər” “Baglı qapılar arxasında” “Çirkli əllər “”Dünya şeytan və cənabi
Allah “ və s kimi orijinal roman povest v ə hekayələri bu qəbildəndir. Bəs görəsən , Sartrın
diqqətını çəkən əsas məsələ nə olmuşdur.Mütəfəkkiri maraqlıdıran əsas problem dünya və
şüur qarşıdurmasında onlara yeni məzmun verməkdən ibarət idi. Bu problemlərə öz cavabını
o, Qusserlin fəlsəfəsində tapmışdır. Bu baxımından Sartr fəlsəfəsinə Qusserl
fenemenogiyasının güclü təsiri başa düşüləndir. XX əsrin ekzistensialist filosofu olmaq

Page 222
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

etibarıilə Sartr insan azadlığının onun qorunub saxlanılmasının müdafiəsinə qalxmışdı.Bir

filosof kimi o, birinci dünya müharibəsinin dəhşətli nəticələrini sadəcə seyr edib
təəssüflənməklə kifayətlənə bilməzdi O, yaxşı bilirdiki insanlığın və bəşəriyyətin yaddaşında
uzun müddət qala biləcək bu dəhşətli mənzərələr dünya mədəniyətinə onun gələcəyinə və insan
zəkazına vurulan ağır zərbədir .O, bunu da bilirdiki ,dünya bu dəhşətli faktları uzun müddət
unuda bilməyəcək . Faşizimin insanları qaz kaloniyalarında məhv etməsi bir zamanda yazıçı
filosof kimi o gözəllikdən mərhəmətdən yaza bilməyəcə[Link] anlayırdıki ki, tarix uzun
müddət bu faktları və gercəkləri insan zəkasından silə bilməyəcək və tarixin göstərdiyi qanlı
oyunun izləri insanlığın gələcək inkişafında sərt maneə olaraq qalacaqdır Sartr nasist
diktaturasının əleyhidarı kimi antifaşist mövqedə duraraq faşistlərə qarşı vuruşurdu.

O, ekszistensialist filosoflar arasında yeganə filosof idi ki, özünü ekszistensialist hesab
[Link] sonra Sartr Simone de Bovuar və Merlo-Ponti ilə birlikdə “Yeni zaman” jurnalının
əsasını qoymuşdu .O ekszistensializimi fəaliyyət fəlsəfəsi kimi düşünürdü . Sartr uzun müddət
siyasi mubarizəyə qoşulmuşdu və solçu idi 1969-cu ildə Fransa inqilabının iştirakçılarından idi
Sartr demokratik hərəkatlarda fəal iştirak etmişdi .Bir müddətdə sonra siyasi proseslərdə
iştirakına görə Sartr həbs edildi. Onun siyasi baxışları , dərin düşüncəsi fransa ictmai mühiti
ücün cox əhəmiyyətli idi. 1969 –cu ildə Sartr Nobel mükafatına layiq görüldü lakin ozünün
azadlıq fəlsəfəsinə sadiq qalan filosof məhz azadlıq naminə ondan imtina etdi”.Sartrın əsas
fəlsəfı traktatı” Varlıq və yoxluqdur” Əsər varlıq nədir? şüur və dünya arasında hansı
fundamental əlaqə mövcuddur şüurun ontoloji strukturları hansılardır kimi suallara həsr
olunmuşdur. Sartrın bütün əsərləri insanın tədqiqnə, onun şüuruna və dünyasına həsr
olunmuşdur.. Sartrın insan haqqında ekzistensional fəlsəfəsinin əsasını insan azadlığı təşkil
edir. Azadlıq onun fikrincə insan mövcudluğunu yaradan əsas şərtdir. Sartrin qənaətinə görə
bütün insanlar azad olmalıdır. .Azadlığın sayəsində inkar aktı yaranır ki bu da cox önəmli bir
momentə malikdir .İnkar onun fikrincə azadlığa aparır. Fərd azad deyilsə deməli o, fəaliyyət
göstərmir və həqiqi varlığına yadlaşaraq ondan özgələşir.

Müasir dünyanın ən mühüm problemləri olan ziddiyyət və təzadları filosofun fəlsəfi

yaradıcılığının əsasını təşkıl edir. Əsərlərindəki gərgin hadisələr və faktlar filosofun zəngin
yaradıcılığının nəticəsidir Filosofun bədii əsərlərinin qəhrəmanları hec bir məntiqə tabe
olmayan saysız –hesabsız hadisələrin icərisində yaşamaga məhkum olaraq dünyanın
mahiyyətini dərk etməyə calışır.. Dünyaya hadisələrin nizamsız yıgımı kimi baxan insan ücün
dünya, əşyalar, zaman –məkan nisbidir .Şəxsiyyətin dünya ilə münasibətinin silinməsi baş
verir Bu faktın nəticəsi olaraq insan yalqız varlıga cevrilir Filosof özgələşmənin bir necə

Page 223
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

mənalarını acıqlayır insanın dünyadan özgələşməsi, insanın cəmiyyətdən özgələşməsi, insanın

özündən özgələşməsi və insanın mahiyyəti ilə mövcudlugu arasında özgələşmə . O, göstərirdi
ki, həqiqi mövcudluga nail olmaq üçün insan azad seçməli azad düşünməlidir. İnsan
fəaliyyəti onun fikrincə heç bir qanunauyğunluqlara , imperativə tabe deyil. Onun nəzərincə,
insan ətraf mühitlə və cəmiyyətlə əhatə olunmasına baxmayaraq onun fəaliyyəti cəmiyyət
vasitəsilə determinə olunmur.. Sartr üçün insan inkar etməyi bacaran ozünü və gercəkliyi
dəyişdirə bilən varlıqdır. İnsanın bütün qərarları istənilən an fərdin özü tərəfindən inkar edilə
bilə[Link] mənada Sartr insanların indeterminizmi ən mötəbər yol hesab edirdi .İnsanların
determinizmə meyl etməsinin səbəbini isə onların xaraktercə passiv olması ilə açıqlayır.
İndeterminizmi dəstəkləməklə fılosof insanı obyektiv qanunlardan uzaqlaşdırırdı . Bu yolu
Sartr ən doğru yol hesab edirdi. O, düşünürdü ki insanın həqiqi bir varlıq kimi mövcud
olmasından ötrü insan məsuliyyəti nə tarixə, nə situasiyaya, nə də hər hansısa sosial
ideologiyaya bağlamamalıdır Sartr tam əminliklə bildirirdi ki, dünyada heç bir əxlaq sizə nə
etmək lazım olduğunu göstərə bilməz”( səh 310,1 ) Bu yolla Sartr Nitşenin yoluna yaxınlaşır.

Sartr insanı subyekt kimi öyrənməklə əslində fəlsəfədə eksizistensializmə qədər

mövcud olan insan haqqında düşüncələrdə dəyişiliklər etməyə çalışırdı Sartr eksizistenalizmin
postulatı olan insan nədirsə o deyildir fikrindən çıxış edirdi .Onun fikrincə insan azaddır cünki
o, dəyışılməyə məruz qalan və daima yenilənən varlıq olaraq özünü bəlli edir. “İnsan azadlıq
deməkdir “(səh 80,2 ) Bu mənada Sartrın azadlıq prinsipi hec bir ənənəyə tabe olmayan
individual fəlsəfəyə söykənməlı idi Sartr hesab edirdi ki fərd öz hərəkətlərinin həm yaradıcısı
,həm də qanunvericisi olmaqla situasiyalara tam azad varlıq kimı yanaşmalıdır Bu necə həyata
kecir desək belə bir nəticə alınır :fərd azadlıqdan istifadə edərkən hec nəyə və hec kimə
əsaslanmamalıdır .Sartrın etik konsepsiyasının kateqorik imperativi məhz buna əsaslanır
Beləlıklə, filosofun azadlıq konsepsiyasından cıxarılan nəticəyə görə dəyişilmək, yeniləşmək
ücün sözün mütləq mənasında azad olmaq gərəkdir Sartr insanı öyrənərkən ona yeni
ampuladan yanaşmagı təklif etdi Filosof insanda hec bir canlıda olmayan bir imkan görürdü
Bəs bu imkan özündə nəyi ifadə edirdi ? Sartr tam əmın idi ki istər secim imkanlarına görə,
istər azadlıga malik olmaq baxımıdan insan kainatdakı bütün canlılardan təkcə şüurü ilə deyil,
həm də dəyişkən olması ilə də secilir. Filosofun fəlsəfi prisipinin əsasını mükəmməllik və
azadlıq naminə daima yeniləşən insan təşkil edir .O, sübüt edir ki, insanın başlangıcdakı
mövcudlugu onun sonrakı mövcudlugundan kəskin fərqlənməlıdir. Zaman -zaman insanların
həyat dönəmində eyni olaraq qalmaq anlamı insan mövcudluguna yaddır. Biz bilirik ki, fəlsəfi
fikir tarixində filosoflar, şairlər elm xadimləri, insan əzəmətini, onun iradəsinin gücünü cox

Page 224
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

məharətlə bəşəriyyətə catdırmışdılar . Məs, Nəsimi hələ 14 -cü əsrdə kamil insan nəzəiyyəsi ilə
insanı ən uca varlıga cevirmışdir İnsanı yüksəldən mütəfəkkir ücün insan kamillik zirvəsinə
qalxmaga layiq ən güclü fenomendir. Sartr da daha sonralar bu fikri sistemləşdirərək insan –
azadlıq müstəvisində insanı öz halı ilə razılaşmayan və kainatın ən üsyankar və iradəli varlıgı
hesab edirdi. Mütəfəkkir bildirirdi ki, insanın digər canlılar icərisində xüsusi yer tutmasının
səbəbi onun digər canlilardan fərqli olaraq mövcudlugunun daima mükəmməlliyi faktının
olmasıdır . Fikrimizi konkret bir misalla izah edək. Bizə məlumdur ki, hər hansısa bir canlı
məs, pələng, sərcə əslrər keçsədə eynən pələng və ya sərcə olaraq qalacaqdır Onlarda hec bir
ınkişaf və ya tənəzzül olmayacaqdır . Lakin insan haqqında biz bunu deyə bilmərik. Cünki insan
əsrlər boyu inkişaf edərək daima mükəmməllik və tərəqqi əldə etməklə varlığını sübut edə bilir
. Zamanın bu və ya digər dönəmində qorxaqlıq kimi özünü təqdim edən insan heç də sona kimi
qorxaq qalmaya bilər və ya əksinə. Sartr insan –cəmiyyət münasibətlərinə də olduqca fərqli
formada yanaşır. O, cəmiyyət daxilində insanlar arasında münasibətə ikiüzlülük kimi baxır.
Sartr hesab edirdi ki, cəmiyyətin yaratdıgı bu qeyri- səmımı münasibətlər özgələşmənı dogurur
O, insanlar arasındakı səmımı münasibətlərə inanmır və bu münasibəti konflikt kimi
qiymətləndirirdi Filosofun “Baglı qapılar arxasında “pyesinin qəhrəmanlarından biri cəhənnəm
başqalarıdır deyir (Səh 218,3) Onun qəhrəmanları həqiqi varlıgı əldə etmək ücün real həyatın
özündən uzaqlaşmagı tərciyyə edirlər Cəmiyyətin eybəcərliyi, naqisliyi ondan imtina etməyi
vacib bilir. Dünya həqiqi mövcudluğunu bütün cılpaqlığı ilə göstərir. Həyatın dərinliyinə
varmaq, onu tam çılpaqlığı ilə dərk etmək Sartr fəlsəfəsi üçün əsas məqsəddir. Lakin reallığın
dərinliyınə baş vurmaq heç də arzuolunan nəticəni vermir. Sartr varlıq və heçlik probleminə
müraciət etməsinin əsas səbəbini məhz fərdə nəyin doğru olub olmadığını göstərmək ,həqiqətın
nədən ibarət olması həyatın gizli qalan görüntülərini acıqlamaqda görürdü. Əlbəttə varlıq, onun
axtarışı fərdə ürəkacan heç nə vermir. Əksinə ürək bulandıran mənasız eybəcərlik və xaos dolu
bir mövcudata aparıb çıxara bilir. Mövcudat bütün reallığı ilə fərdin qarşısında bir fakt olaraq
canlanı[Link] fəlsəfi bədii qəhrəmanları ( İstər Konyakten istər Elektra) gerçəkliyin
yalançı görüntüsünü rədd edərək həqiqi varlığı əldə etməyə can atır Sartrın qəhramanlarına
görə başqaları ilə münasibətdə olarkən başqası məhz öz nəzarəti ilə onu obyekt kimi qavrayır.
Sartra görə insanın bütün məqsədləri fərdin subyektiv seçimindən asılıdır. Fərd öz həyatına
hansı mənanı verirsə o cürdür. Sartr belə nəticəyə gəlirdi ki yalnız insan özü öz uğursuzluqları
və əzabları ücün məsuliyyət daşıyır.

Qeyd etdiyimız kimi, Sartr göstərirdi ki ,cəmiyyət insanın xöşbəxtliyinin təminatcısı ola
bilməz . Filosof qayğıkeşlık və narahatcılıqla insanı tədqıq edir Onun özünün dediyi kimi

Page 225
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ayrıca bir insandan yazmaqla o, əslində digər insanların da taleyini təsvir edirdi Filosof
cəmiyyətin insanlara qarşı himayəsinə hec cür inanmırdı O, əmiliklə sübüt edidi ki ,cəmiyyət
insan varlıgının əziyyətlərə dücar olmasının ən başlıca səbəbıdir . Sartr son dərəcədə qətiyyətlə
bildrirdi ki, insan baçlangıcdan həqiqi mövcudluq kimi mövcud olmaq iqtidarında deyil.
Mövcudlugun əsl həqiqiliyi fərdin gercəkliyə bu və ya digər təsirindən sonra başlayır . Əslində
Sartr bu nəticənin əldə olunması ücün insanda kifayət qədər imkan görürdü Filosof əmindir
ki, insan hər an gerçəkliyə təsir edə bilər Əlbəttdə Sartr fəlsəfəsindən danışarkən ilk öncə
azadlıq və tənhalıq məsələsi əsas ana xətt təşkil edir Onun cəmiyyətdən imtina etmək istəyi
insanlardan qaçmaq və onları büsbütün rədd etməsi Sartr tənqidcilərinin filosofu ifrat eqoist
adlandırmağa imkan verdi “Ürək bulantısı”əsəri ilə Sartr bir cox eksiztensialist filosoflar kimi
individual fəlsəfədən çıxış edərək cəmiyyəti tənqid atəşınə tuturdu. Bu əsər məhəbbət və
etibarın mümkünsüzlüyünü ,insanların sağlam ünsiyyətdən uzaq olmasını həyatın intirabla dolu
olmasını, tənhalğının cəmiyyətdə əsas faktor kimi təbliğ edir Sartr individualist olduğundan
subyektin azadlıq həddlərini artırmağı qarşısına məqsəd qoymuşdur Bu hədlər daxilində
azadlıq xusisi yer tuturdu İnsan fəaliyyətinə və azadlığına geniş imkanlar verməklə Sartr insani
dağıdıcılığa malik varlığa cevirirdi .Nəticədə gercəkLik subyekt tərəfindən inkar olunmaga
başlayır .Qeyd edək ki inkar aktı təkcə Sartra fəlsəfəsinə deyil diğər filosofların da
yaradıcıığında rast gəlinir Buna misal olaraq Nitşe fəlsəfəsini dəqqətə cəkmək olar Subyekt
gercəklikdən həzz məna ala bilmədiyi zaman onun gecəkliyə olan məhəbbəti nifrətə cevrilir.
Dünya ilə uygunsuzluq ,dil tapmamaq onu eqoist fərdə cevirir . dünyadan qisas almaq üsyana
və inkara əsaslanır Xatırlatmaq lazımdır ki, fransız filosofu Kamyu da eynilə Sartr kimi
üsyanı insan varlığı üçün əsas faktor hesab edirdi. Kamyu hesab edirdi ki, “qiyam nəticəsində
bizim epoxa öz xarakterini dəyişir -o yeni mərhələyə daxil olur” (səh 612,4 ) Fərdi zəka fərdi
azadlıq Sartr fəlsəfəsində ön planda idi .O, yazırdı: “Bütün tarixi dialektka azad fərdi
praktikaya əsaslanır” ( səh 94,.5) Fərdi praktika azadlıgın və eləcədə dialektikanın əsasını
təşkil edir Tarixin hərəhətverici qüvvəsi konkret fərd hesab olunur Məhz bu mənada Sartr
marksizmin bir cox ideyalarını qəbul etmirdi O, marksizmi sxematizmdə və abstraktlıqda
tənqid edirdi “Dialektik zəkanın tənqidi” əsərində o, ekzistensializmi və marksizmi
birləşdirməyə calışırdı Sartr mənəviyyatın ,əxlaqın obyektiv xarakterini inkar edirdi. Sartrın
azadlıq ideyası Marksın şəxsiyyət azadlıgı yalnız kollektiv həyatda mümkündür - fikrinə ziddir.
Sartr sübüt edirdi ki, hər bir insan şəxsi imperativini özü müəyyən edir və insanın bütün
hərəkətləri hec bir obyektiv dəyərə malik deyil .Sartrın insan fəlsəfəsı qeyd olunduğu kimi ifrat
individualist fəlsəfədir. Onun insan fəlsəfəsini anlamaq ücün azadlıq konsepsiyasını anlamaq
lazımdır Sartrın ifrat individualizmınə ğörə fərd mütləq azadlıq və sərbəst iradəyə malik olmaq

Page 226
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ücün sosiallığa, kollektiv zəkaya, mədəniləşməyə qarşı durmalıdır O müasir sivilizasiyanın

nöqsanını özğələşmə ücün şərait yaratmaqda ğörürdü Müasir anormal vəziyyətin
kəskinləşməsini bəşəriyyət ücün təhlükə mənbəyi hesab edən filosofu belə bir şəraitin
nəticəsində insanın hecliyə cevrilməsi narahat edirdi Mütəfəkkir inanırdı ki sivilizasiya
insanları məhv etmış və ancaq əşyalar aləmini saxlamaqla insanı onun quluna cevirmışdi
Bunun nəticəsi olaraq isə insanın azadlıq haqqında düşüncələrinə kölğə salır Sartr cəmiyyətdə
yaradıcılıq və fəaliyyət ücün şərait olmadığını qeyd edirdi.Nəticədə fərdiliyin öz təsdiqi ücün
zəruri şəraitə yol verilmir Sartr calışırdı ki, insan özünü sərbəst surətdə yarada bilsin. Əlbəttə
ki, o, buna nail olmağın yeğanə yolunu azadlıqda olduğuna qeyd – şərtsiz inanırdı Sartr
azadlığın elə bir sferasını yaratmağa calışırdı ki, orada insan mənasızlıqdan mənaya , qeyri
həqiqi varlıqdan həqiqi varlığa, ümümidən təkcəyə doğru gedir O, əmindir ki, azadlıq olan
yerdə özğəlşməyə yer qalmır Azad olmaq -dünya ilə azad münasibət qurmaq deməkdir Fərd
azad olarkən birmənalı şəkildə özünü sistematik şəkildə yarada bilir Azad şüur yaratmağı
fəlsəfı prinsipinin əsası hesab edən Sartr bu yolla insanları əşyaların varlığından ayırmağa
calışırdı. O, hesab edirdi ki azad olmayan kəs sadəcə var lakin onun özünü yaratmaq və secmək
şansı yoxdur Sartrizmin azadlıq konsepsiyasının məğzi qeyd olunduğu kimi fərdin özünü kəşf
etməsi təşkil edir Sartrın ifrat individualizminə görə fərd mütləq azadlıq və sərbəst iradəyə
malık olmaq ücün sosiallığa və kollektiv zəkaya mədəniləşməyə qarşı durmalıdır. Cünki
mövcud ictimai münasibətlər sosiallıqdan irəlı gələn normalar fərdin gercək varlıq kimi var
olmasına imkan verə bilməz. Cəmiyyətdə qurulan sosial münasibətlər fərdin özü ücün bir
təhlükə mənbəyinə cevrilir

Sartrın absolyut azadlıq konsepsiyasından cıxarılan nəticəyə görə obyektiv qanunlar və

eləcədə rasional yanaşma insana yaşamaq və fəaliyyət ğöstərmək ücün hec bir kriteriya ola
bilməz filosof bəlkə də dövrünün ağır iztirablarını işgəncələrini görüb azadlıga bu qədər
baglanaraq onu hec nəyə tabe etmək istəmirdi Bu sırf subyektiv yanaşma olsa da zəmanənin
cətin yollarında nə ücün yaşamalıyıq və eləcə də necə yaşamalıyıq suallarını qarşıya qoyur O,
nihilist və volyuntarist olaraq mədəniyyti sosial gercəkliyi inkar edirdi Müasir cəmiyyətın
insan və onun azadlıgını buxovlamasına filosofun hec bir şübhəsi qalmır Sartr azadlıq
üzərində ciddi dayanaraq azadlıgın insan mövcudluguna hakim olmasına tam olaraq əmin idi
Filosofqətiyyətli bir şəkıldə mövcudsansa azad olmalısan şüarını azadlıq konsepsiyasında
daha da təkmilləşdirdi

Ədəbiyyat siyahısı :

Page 227
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

1.Ж П Сартр Бытие и ничто. Москва- 1964

2.Современная буржуазная философия М- 1988

3.Тадеуш М.Ярошевский Личность и обшество М- 1973

4.Fərman İsmayılov, XX əsr Qərb fəlsəfəsi tarixi , Bakı- 2000

5.Сахарова Т А От философии сушествования к структурализму М- 1974

Page 228
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

NOVRUZ ADƏT-ƏNƏNƏLƏRİNİN REGİONAL XÜSUSİYYƏTLƏRİ

İNANCLAR və AYİNLƏR
REGIONAL FEATURES OF NOVRUZ TRADITIONS BELIEFS AND RITUALS
İlhamə Cəlal qızı (Qəsəbova)
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
AMEA Folklor İnstitutu
XÜLASƏ
Türk dünyasının ən əziz bayramlarından olan Novruz Qarabağda, Şirvanda, Quba-Qusar
bölgəsində, Lənkəranda, Qazaxda müxtəlif adətlərlə və müxtəlif çalarlarla qeyd edilir. Zaman-
zaman dəyişikliyə uğramasına baxmayaraq yeni çalarlarla da novruz bayramı xalqımızın milli-
mənəvi dəyərlərimizi özündə göstərir. Novruz bayramı yaz bayramı, bahar bayramı nəhayət
ki, saz bayramı kimi də tədqiq edilir. Keçmişdən üzü günümüzə Novruz bayramını sazsız
təsəvvür etmək olmur. Qazax bölgəsi də dərin folklor köklərə bağlı olan bölgələrimizdən
olduğu üçündür ki, bu bölgədə bayram özünəməxsusluğu ilə seçilir. Bir çox bölgələrimizlə
adətlərdə eynilik daşısa da fərqlilik və özəlliklər də çoxdur. Belə ki, çərşənbələrin
adlanmasından tutmuş xalq oyunları, tamaşalar var ki, bunlar hər bölgənin öz xüsusiyyətlərinə
aid olur.
Xalq oyunları, nağıllar, hekayələr, dastanlar, lətifələr, hətta yumorlu məsxərələr də
Novruzun bayram çələngidir.
Açar sözlər: Novruz, Qarabağ, Qazax, lopa, çərşənbə, səməni, dan atma, şəkərbura-paxlava

Key words: Newrooz, Charshanba, Danatma, Gharabag, Gazakh, flakes, Wednesday,

malt, dan atma, şəkərbura-baklava
ABSTRACT
I will seek about one of the significant traditional holiday of Azerbaijan in Gazakh area .
It was researched the name of Charshabas (The Wednasdays in March known as the Charshanba
in Azerbaijan) beside, sweetmeats cooked in Newrooz. Was written about the “Dan atma”
ceremony (special ceremony in Newrooz) and about it’s traditions, as well.

Türk dünyasının ən əziz bayramlarından olan Novruz bayramı zaman-zaman

müəyyən dəyişikliklərə uğrayıb, bəzi adətləri unudulub, bəzi adətlərini isə yenilənib.
Azərbaycan xalqının ilkin qaynaqlarını özündə əks etdirən Novruz bayramı təbiətin oyanışı,
gecə ilə gündüzün bərabərləşməsi, torpağın oyanışı, yeni həyatın başlanğıcı, ölüb-dirilmə
tanrısını özündə təcəssüm etdirən türkün ulu bayramıdır. Novruz bayramı insanlar arasında
bərabərlik, dostluq, barış bayramı olmaqla yanaşı həm də milli və bəşəri dəyərlərimizi özündə
əks etdirən, xalqı firavan həyata, dostluğa çağıran zəngin, əvəzsiz bir yaz bayramıdır. Seyfəddin
Rzasoy yazır ki, Novruz bayramı öz tarixi-mədəni kökləri etibarilə onu dünən və bu gün qeyd
edən xalqların bayramı olmaqla yanaşı, həm də öz teokosmik-ümumbəşəri mahiyyəti
baxımından bütün dünyada insanlığın yenilənmə və sülh bayramıdır [12, s 21].
Novruz bayramında bütün bölgələrdə bir-birindən maraqlı,orijinal adətlər, inanclar və ayinlərlə
keçirilir.

Page 229
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Xalqımızın mövsüm mərasimləri içərisində Novruz bayramı özünəməxsusluğunu hələ də

qoruyub saxlamaqdadır. Azərbaycanın bütün bölgələrində Novruz bayramı böyük sevinclə
qarşılanır, qeyd olunur. Novruz bayramı folklor örnəklərini əks etdirərək özünəməxsus əhval-
ruhiyyədə keçirilir. Novruz adətləri qədimlərdən yüksək dəyərləndirilərək keçirilib. Səməd
Vurğunun böyük qardaşı Mehdixan Vəkilov şair haqqındakı xatirələr kitabında 1906-cı ilin 21
mart gecəsini təsvir edərək yazır: "1906-cı ilin 21 mart gecəsi idi. Novruz bayramı gəlmişdi.
Salahlı kəndinin daş evlərindən gur lampa işığı gəlirdi. Həyətlərdə tonqal yanırdı. Uşaqlar,
yeniyetmələr, hətta yaşlılar da od üzərindən hoppanır, köhnə təsəvvürlərə görə, azar-bezarlarını
və xata-balalarını atəşə tökürdülər. Bütün kənddə şadlıq əhvali-ruhiyyəsi var idi. Fişənglər
atılır, lopalar alovlanırdı. Qızlar, gəlinlər öz baxtlarını qabaqcadan bilmək ümidiylə suya üzük
salır və bayatılar deyirdilər. İtlərin səsi aləmi götürmüşdü. Keçəpapaq [kosa] adlanan
məzhəkəçilər qapı-qapı gəzib adamları güldürür, bayram payı alırdılar" [12, s102]. Molla
Pənah Vaqif bayramı evlərində dolu çuval olmadığını, düyünün, yağın tükəndiyini, ətin ələ
düşmədiyini, Allaha naşükür bəndə olduqlarını, hətta xalqın noğula, qəndə batmalarına rəğmən
onların evlərində axta zoğalın belə olmadığını təsvir etdiyi halda M.V. Vidadinin
yaradıcılıgında Novruz bahar olur, cahan tazətər olur, Səməd Vurğun yaradıcılığında da Novruz
bayramı gəlinlərin fəsəli yayaraq bayram əhval-ruhiyyəsi, qazağın adət-ənənələrindən biri kimi
təsvir olunur.
Adət-ənənəni xalq yaradır və özü də inkişaf etdirir. Novruz adət-ənənələrini də xalqdan
öyrənmək lazımdır. Novruz bayramı ilə əlaqədar alimlər yetərincə şərhlər yazmış, araşdırmalar
aparmış, bir-birindən müxtəlif qənaətlərə gəlmişlər. Ona görə də bu şərhlərə bayramın həqiqi
mahiyyətini əks etdirən arqumental mülahizələr kimi deyil, bayramla bağlı əski mifoloji
görüşləri özündə daşıyan dəyərli informasiya mənbəyi kimi baxmaq daha düzgün və dəqiq
yanaşma olar [ 11, s 87]. Adətlər həm ötürücü, həm də qəbul edicidir. Bəzən bölgələr və ya
dövlətlər bir-birindən adətləri mənimsəyə bilir, yaxud ötürə bilir. Dörd çərşənbə ilə gerçəkləşən
Novruz bayramının bir-birindən maraqlı adətləri var.
Hər il 4 çərşənbə Novruzdan, günün bərabərləşməsindən əvvəl qeyd olunur. Dörd çərşənbə
ilə qeyd olunan bayram su, od, torpaq və yel-ilaxır çərşənbədir. Çərşənbələrin hesablanması
keçmişdə təqvimə görə mart ayının 21-indən geriyə dörd çərşənbə hesablanaraq
müəyyənləşirmiş.
Novruz bayramı ümummilli səciyyə daşısa da, müəyyən bölgələrdə fərqlər də mövcuddur.
Novruzun gəlişi ilə insanlar ilk çərşənbədən bir neçə gün qabaq evdə və həyət-bacada təmizlik
işləri aparırlar. " Çox maraqlıdır ki, insanlar təzə ilə tamalilə təzə daxil olmaq istəyirlər.
Məsələn, evdə hər şey təmizlənir, ev ağardılır, paltar yuyulur, yorğan-döşək havaya çıxardılır
və sairə. [1,s 81]" Hər iki müəllifin təbirincə desək bölgələrimizdə də çərşənbə öncəsi ev-eşik
mütləq təmizlənir, bayrama hazırlıq görülür. Məhz bu mənada su çərşənbəsi təmizlik
çərşənbəsidir deyə ev-eşiyi təmizlər, paklardılar. Novruza iki həftə, on gün qalmış hər kəs öz
halına görə hazırlıq görərdi. Qapı-bacanı əhənglə ağartmaq, evlərin bayır-bacasını süpürmək,
palaz xalçanı çırpıb təmizləmək, evi-otağı səliqəyə salmaq, yeni ili bir təmizlik içərisində
qarşılamaq ümumi bir həvəs idi [14,s.128]. Novruzda təmizlik işləri aparmaq türk dünyasında
türk xalqlarının hamısında mövcuddur. Cəlal Bəydili təzələnmənin türk etnosuna məxsus
yaradılış fəlsəfə olduğunu göstərir. Türk millətinin öz həyat fəlsəfəsindən, təbiət düşüncəsindən
doğmuş yaz bayramının hər gəlişi olduqca böyük coşğu ilə qarşılanmışdır. Çünki təbiətdəki

Page 230
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

dəyişiklik tarix boyu eləcə etnosun həyatında da bir dönüş, təzələnmə nöqtəsi olaraq
düşünülmüşdür [4, s 278]. Novruzda yenilənmənin, təmizlənmənin əsas atributlarından biri də
üzərlikyandırmadır. Üzərlik Azərbaycan inanclarında daha geniş yer tutur. Novruz bayramında
icra olunan ayinlərdən olan üzərlikyandırma bayram gecəsi novruz tonqalına üzərliyin atılması
və bununla da evə-eşiyə, mal-qaraya, ailə üzvlərinə yönəlik hər hansı bir bəd düanın, bəd
nəzərin, mənfi təsirin aradan qaldırılmasıdır. Bu münvalla xalq inancında bəd nəzər, bəd dualar,
pis niyyətlər təmizlənir. İnsanlar üzərlikyandırma ilə hətta pis gözdən də qorunduqlarına
inanırlar. Bəzən xəstəni sağaltmaq üçün də üzərlikdən istifadə edirlər. Axır çərşənbə ağır xəstə
üçün niyyət etmək vacib sayılır. Xəstənin başı üstündə şam, üzərlik və mum yandırılır. Üç dəfə
belinə vurub deyirlər: "Naxoşluğun səhraya, dərd-azarın dəryaya". Xəstəliyin bədnəzərdən
olduğu güman edilirsə, belə oxunur: "Tez ocağa od salın, od üstündə üzərliyi yandırın, bəd
nəzəri lənətliyin, sındırın". Üzərliklə əlaqədar Novruz bayramında bəzi inanclar var. Məsələn,
bayramın səhərisi şirin şey yemək və üzərlik yandırmaq yaxşı əlamət sayılır. Bu, cin-şeytandan
qurtarmağın rəmzidi. Çox vaxt ocaqda yanan və qızaran üzərlik toxumları haqqında deyirlər ki,
bunlar yanan gözlərdi. Novruz bayramında axır çərşənbə gecəsində qış çiləsində çıxmaq üçün
üzərlik yandırıb tüstüsünü oğul-uşağa, ev-eşiyə verirlər. Tonqal üstündən tullananlar oda
üzərlik səpirlər. Yandırılan məqamda belə deyirlər.
Üzərliksən, havasan,
Cəmi dərdə davasan.
Balama göz vuranın
Gözlərini ovasan,
Üzərliklər çatlasın,
Yaman gözlər partlasın.

Çörlü-çöplü üzərlik,
Başı börklü üzərlik,
Bizi çilədən çıxart,
Göstər hökmün üzərlik,
Qarabağda da Novruz bayramı ilə bağlı silsilə adət və ənənələr, mərasimlər keçirilir. Bunlar
xalq arasında uğur gətirən ənənələr kimi geniş yayılmışdır. İlkin dövrlərdə çərşənbə gecələrinə
Qarabağda "tək gecəsi”, "tək axşamı” deyilirdi. Sonralar onu çərşənbə axşamı adlandırdılar.
Qazax bölgəsində çərşənbələrin adlarında bir az fərqli deyimlərlə qarşılaşırıq. Belə ki, su
çərşənbəsi olan çərşənbə el arasında su çərşənbəsi kimi bilinsə də cıvrıxçı, cıdırçı, yaxud
xəbərçi [Qazax bölgəsində xəbərçi ifadəsi ən çox dialekt söz olan "cıvrıxçı" kəlməsi ilə
işlədilirİ. Qəsəbova] çərşənbəsi adlanır. Fərqli xüsusiyyətlər olsa da məqsədlər eynilik təşkil
edir. Çərşənbə gecələri xonça düzəltmək, yumurta boyamaq, şam yandırmaqla yanaşı bir çox
adətlər də bu sarıdan hazırda da yaşamaqdadır. Şəkərbura-paxlava, plov, balıq və.s yeməklər
süfrəyə düzülür. Qazax bölgəsində təmtəraqla keçirlən çərşənbələrdə aş dəmləyər, süfrə xüsusi
zövqlə bəzədilər, şəkərbura, paxlava bişirilər. Qazax bölgəsində məxsusi olaraq aşı əriştə ilə
bişirərlər. İlk çərşənbədən qabaq çərşənbələr öncəsi qadınlar bayram əriştəsi kəsərlər.
Çərşənbələrdə və bayramda aşı mütləq əriştə ilə dəmləyərlər. Bu adət hələ də davam
etməkdədir.

Page 231
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bu bölgədə XX əsrin əvvəllərinə kimi bayramda şəkərbura paxlava deyil, sacın altında
közdə kömbə, qatlama, əydəy, fəsəli bişirilərdi. Üç gün kəndin başında zurna çalınardı. Hər il
novruzda kəndə məxsusi kəndirbazlar gələrdi.
Artıq ilk çərşənbədən səmənilər göyərdilir. Səməni qoyulmayan süfrəni Novruz
süfrəsi hesab etməzlər. Butün bölgələrdə səməni mütləq torpaqda göyərdilər ki, bunun da rəmzi
mənası torpağın ruzulu-bərəkətli olması, torpağın oyanması ilə bağlıdır. Novruzda
səməni göyərtmək həm də məhsuldarlıq, bərəkət rəmzidir. Bu mərasimin aparıcı elementləri,
mütləq atributu-səməni göyərdilməsi də qadınların Novruzqabağı hazırlıqlarına daxildir. [8,
151 s] Göyərdilən səmənilər niyyət edilib qoyular. Əgər səməni yaxşı göyərərsə demək
niyyətin yerinə yetməsi deməkdir. Bəzi bölgələrdə Bayramdan bir neçə gün sonra səməni axar
suya axıdılır, bəzi bölgələrdə isə səməni torpağa qoyulur.
Novruz bayramına bir ay qalmış ardıcıl olaraq dörd həftənin çərşənbə axşamı və
çərşənbə günü su, od, yel və torpaq çərşənbəsi adı ilə xalq tərəfindən böyük şadyanalıqla qeyd
edilir. İnanca görə ilk çərşənbəni necə süfrə açarsansa, necə əhval-ruhiyyədə keçirərsənsə ili
axıra qədər o cür yaşayarsan. Məhz buna görə də insanlar ilk çərşənbə axşamı süfrə açırlar,
deyib-gülürlər. İlk çərşənbə olan su çərşənbəsində inanclara görə, su mənbələri oyanır,
hərəkətə gəlir, yenilənir.
İnanca görə su çərşənbəsində durğun suyun üstünə getmək uğursuzluq sayıldığı üçün bu
çərşənbədə insanlar bir-birinin üstünə narın su çiləyirlər. İnanclarda da, həqiqətdə də su
dirilik, həyat, sağlamlıq mənbəyi, təmizlik, paklıq rəmzi, əsas həyatverici qüvvədir.
Kənd yerlərində, qız-gəlinlər sübh tezdən gedib bulaqlardan gətirdikləri çərşənbə
suyundan evin dörd bir tərəfinə, həyət-bacaya çiləyir, həmin su ilə əl-üzlərini yuyurlar. Yaşlı
qadınlar həmin su ilə xəmir yoğuradılar. İlk çərşənbədə yəni su çərşənbəsində çox yerlərdə
tonqal qalamazlar. Bəzi yerlərdə "Üsgü çərşənbə" və ya "Addı çərşənbə" deyilən od
çərşənbədə qalanan tonqalların üzərindən insanlar tullanmaqla, azar-bezarları sanki, oda atıb
yandırırlar. Elin inancına görə, yanar odun üstünə soyuq su tökmək, odun qarasına söylənmək,
od başında qarğış etmək günah sayılır.
Üçüncü çərşənbə bəzi bölgələrdə yel, bəzi bölgələrdə isə torpaq çərşənbəsi adlandırılır.
El arasında üçüncü çərşənbəyə həm də ölü çərşənbəsi, qara bayram deyilir. Bu çərşənbədə ocaq
qalamazlar. Hər kəs dünyasını dəyişən ailə üzvlərinin və qohum- əqrəbanın qəbir üstünə çıxar,
qəbir üstünə səməni aparar, bayram xonçası qoyarlar. Evdə dəmlənən aşı da ölü adına
dəmləyərlər. Azad Nəbiyev müsahibələrinin birində deyir ki: "Son vaxtlarda Novruzun
rituallarına, adət-ənənələrinə bir qədər neqativ münasibətlər özünü göstərir. Yəni bəzi
məlumatsız adamlar tonqal mərasimini, papaqatdını, kosa-keçəl personajını yanlış şərh edirlər.
Bundan əlavə "qara bayram" və "yalançı çərşənbə" adətləri var ki, bunlar da sonradan yaranıb
və adət halını alıb. Amma Novruz bayramdır və xalq heç vaxt yas mərasimini bayram etməyib".
Cəlal Bəydili isə ölü çərşənbəsinin dördüncü çərşənbədə qeyd edildiyini yazır: Axır çərşənbə
gününün bir başlıca özəlliyi də budur ki, qəbir üstünə gedilər, ölülərin ruhuna Quran oxunar,
dua elənər. Bu çərşənbə axşamı da , dədə-baba adətincə, adamlar od yandırıb ocaq çatar, tonqal
qalayıb üstündən tullanallar[3, s 156].
Qazax bölgəsində dördüncü deyil, üçüncü çərşənbəni ölü çərşənbəsi adlandırır və bu
çərşənbəni yuxarıda deyilən şərtdə qeyd edir. Azad Nəbiyevin dili ilə desək: ölüyə bayram
etməzlər, əslində bayram deyil də həmin gün ölüləri yad edirlər. Novruz bayramı adətlərini və

Page 232
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

oyunlarını özündə daha çox ehtiva edən Hüseynqulu Sarabski "Köhnə Bakı " kitabında: Bayram
axşamları arvadlar əlvan xonçalarla qəbristanlığa da gedərdilər. Qəbristanda hər kəs öz
xonçasını ölüsünün qəbri üstünə düzərdi və sonra oxşayıb ağlamağa başlardı -yazısında qeyd
edilən bütün fikirlərimizin təsdiqini tapmış oluruq[14,s 131].
Dördüncü çərşənbə torpaq çərşənbəsidir ki, bu həm də ilaxır çərşənbədir. Bu çərşənbə artıq
tam fərqli bir əhval-ruhiyyədə keçirilir. Həmin gün çox böyük canfəşanlıq olur. Evlərdə bayram
xonçaları bəzədilir, hərənin adına bir şam yandırılır. Məhlələrdə tonqallar düzəldilir. Stollar
düzülür, üzərinə şirniyyat qoyulur, samovar qaynadılır. Ən əsası isə həmin gün qapı pusma,
fala baxma, papaq atma mərasimi olur. Nişanlı qızların qapısına bayram hədiyyəsi gedir. 1989-
cu ilin Novruzuna qədər Qazax bölgəsində ilaxır çərşənbəni aşıqlarsız və qara zurnasız təsəvvür
etmək olmazdı. Professor Maarifə Hacıyevanın təbirincə desək Azərbaycanda Novruz ayında
[martda] bir qayda olaraq ağac əkilir, həyət-baca səhmana salınır, çeşidli yeməklər, şirniyyatlar
bişirmək üçün hazırlıq görülür, aşıqlar ilk baharın-Novruzu mədh edən şeirləri sazın müşayəti
ilə oxuyurlar. Şübhəsiz ki, bu vəziyyət ədəbi salnaməyə çeşidli nümunələr bəxş etmişdir[8, s
362]. Bəlkə elə bu səbəbdəndir ki, Novruz həm də yaz bayramı, saz bayramı kimi təəsürat
oyadır. Novruz bayramını sazsız təsəvvür etmək olmur. Almara Nəbiyeva yazır ki: "Qarabağda
ən geniş yayılmış kütləvi mərasimlərdən biri də Novruz bayramı toyunun keçirilməsidir. On
gün müddətində bayram toyları bütün məhəllələrdə aşıqlar tərəfindən keç[Link]
nümunə üçün vaxtilə Gülablı kəndinin aşıqları Aşıq Qaraş, nağaraçı Yelmar, dəmçi
Məmmədəlinin iştirakı ilə dan yeri ağarana kimi toy çalınardı və bayram şənliyi keçirilərdi.
İkinci aşıq dəstəsi Aşıq Məmməd, nağaraçı Həsən və züyçü Əliş, üçüncü dəstə Aşıq Məhi,
züyçü İsmayıl, nağaraçı Həsən olurdu. Sonralar bu dəstələr xanəndələr ilə əvəz olundular.
Sazlar, söhbətlər, nəşəli gülüşlər, həzin bayatılar, yanıqlı şikəstələr bir-birinə qarışaraq, xoş bir
təranə yaradırdı. Qarmonda Şeyyub, Ziyadxan isə həm nağarada çalır, həm də xanəndəlik
edirdi"[10, 12.03.2019].
Qazaxda Aşıqlar və zurnaçılar başlarında bir neçə dəstə masqalı gənclərlə qapı-qapı gəzər,
bayramlaşarlar. Bir kənddə bir neçə belə dəstə yaranardı. Hər qapıya gedərdilər və baja-baja
payı yığardılar.
İsmayıl Şıxlı "Dəli Kür " əsərində bu səhnəni daha real şəkildə əks etdirib. Novruz adətləri,
bayram əhval-ruhiyyəsi qazax camaatının keçmişdə necə yaşamalarından xəbər verir. Həmin
gün həm də "Dan atma" mərasimi də keçirilir. Bu mərasim niyyət gecəsini reallaşdırır. Kim
niyyət edib deyirsə ki, niyyətim yerinə yetsin Novruzda "Dan" atacam, məhz onlar keçirirlər.
"Dan atma" gecəsi ən çox ilaxır çərşənbə keçirilsə də, bəzən bunu Novruz bayramı gecəsi, yəni
ayın 21-də də keçirənlər də olur. Dan atma gecəsində keçmişdə yəni, təxminən 1985-88-ci illərə
qədər mütlər aşıqlar iştirak edərdilər. Onlar səhərə qədər çalıb-oxuyar, dastan danışardılar. Bu,
həm də dan gecəsinə yığışanların yatmaması, dan suyu gətirilənə qədər yuxusuz qalmaları
məqsədini daşıyır. Həmin dan atma gecəsində heç kim yatmamalı, saqqız çeynənilməməli
şemiçka yeyilməməlidir. Yatan şəxs digərləri tərəfindən yatdığı yerdə iynə ilə tikilirdi. Səhərə
qədər insanlar yeyib-içir, deyib-gülür, aşıqların dastanlarına və ifalarına qulaq asırdılar. Yaşlı
qadınlar gəlmişdən-getmişdən söhbətlər açarmışlar. Hətta gecə boyunca gənc qızlar fala baxar,
qulaq falına çıxarlar. Sonra səhər dan yeri söküləndə iştirakçılar kollektiv şəkildə axar sudan su
gətirməyə gedirlər. Su başında da aşıqlar çalıb-oxuyar, qara zurnanın səsi kəndə yayılardı. Hər
kəs dan suyundan içib evə də su gətirərdilər. Bu suyu evə gətirənə qədər niyyət edənlər

Page 233
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

danışmazlar. Belə suya "lal su" deyirlər. Səhər açılanda, yəni dan suyunu gətirəndən sonra hərə
öz evinə dağılar. Bu adət bir az yenilənib dəyişsə də, yaşanmaqdadır.
S. Qasımova da yazır ki, mərasimlərdən biri də danatma adətidir. Mərasim Novruz gecəsi icra
olunur. İnsanlar səhərə qədər oyaq qalır, Günəşi qarşılayırlar [9,s188].
İlin soyuq qış aylarından başlayaraq qeyd edilən xalq arasında “Novruzqabağı nəğmələr”
adı ilə tanınan nəğmələr üç yerə ayrılırdı - “Çillə nəğmələri”, “Çərşənbələr” və “Xıdır Nəbi”
nəğmələri. Əzizə xanım Cəfərzadə “Xıdır Nəbi” bayramı haqqında yazır ki, “Çox-çox uzaq
keçmişlərdə Xıdır Nəbi bayramı keçirilərmiş Azərbaycanımızda, Kiçik çillənin qurtardığı son
gündə. Yəni, 25-28 fevral günlərində keçirilər və bir növ Novruza hazırlıq xarakteri daşıyırmış.
Bu bayramın özünəməxsus adətləri, oyunları, yeməkləri olub”. Tədqiqatçı “Unudulmuş əziz
günlərimizdən” adlı məqaləsində bu bayramı xüsusi araşdırır, mahiyyəti, mənası haqqında
ətraflı məlumat verirdi. Novruz bayramı ərəfəsində qeyd edilən çillə çıxarma bayramı haqqında
isə yazırdı: “Çillə çıxarma bayramı təbiətlə bağlıdır. Ən uzun gecə şəbi-yelda gecəsində
qaranlıqla bağlı tapmacalar, yanıltmacalar, rəvayətlər söylənər, əylənər, şeirlər oxuyardılar. 40
günlük Böyük çillə dekabrın 21-də girir, yanvarın 31-də qurtarır və 20 günlük Kiçik çillə
başlanır”.
El arasında çillə çıxarmaq, çilləyə düşmək, çillə kəsmək kimi ifadələr mövcuddur. Əzizə
Cəfərzadə çillə çıxarmaq bayramının ağrılı-acılı Kiçik çilləyə vida, baharın gəlməsinə,
Novruzun yaxınlaşmasına sevinc bayramı olduğunu vurğulayır. Bu bayramın daha çox qadınlar
arasında və hansısa bir işinin düzəlməsini əhd edənlərin keçirdiyini bildirirdi: “Əhd edən evin
sahibəsi gecəyə qonaqlar dəvət edir, evdə kişilərdən biri də qalmır. Bir qoyun kəsilir, həmin
qoyunun ətindən gecə səhərə qədər müxtəlif yeməklər bişirilir. Hamı oynayıb, şənlənər,
mahnılar oxuyub, lətifələr söyləyər, tapmaca, yanıltmac deyib, üzük falına baxıb, noxud falı
açırdılar. Yuxuya getmək olmazdı. Çillə çıxarmaq bayramı üçün qarpız saxlayarmışlar, həmin
günü böyük süfrə açar, qarpızı kəsərmişlər:[6, 24.03.2018].
Novruz bayramında, eləcə də keçmişdə toy mərasimlərində "şax qaldırma"da [şah bəzəmə,
toyda qardaşlıq ya bacılıq tərəf toyu olana bəyə və gəlinə qaldırılar] lopa yandırırlar. Lopa uzun
bir çubuğa köhnə paltar-palazdan dolanır və simlə bərkidilir, sonra onu bir-iki saat neftin içində
saxlayırlar, gecə şər qarışanda yandırılır. Adətən evdəki uşaqların sayına uyğun hərəsinin adına
bir lopa düzəldilərdi. Ə. Cəfərzadə yazır ki, "İlin axır çərşənbəsi idi. Şəhər əlvan işıqlar,
məşəllərlə bəzənmişdi, evlərin ön divarlarına al-əlvan xalça-palaz vuranlar da var idi. Hamı
təzə paltar geymişdi. Evlərdən müxtəlif xörəklərin ətri ətrafa yayılırdı. Əsil bayram uşaqların
idi. Onlar məftillərə bağladıqları qətranlı lopalan yandırıb fırladır, bir az irilər havaya fişəng
atır, tonqal qalayıb üstündən atılırdılar"[ 5,s180].
Çərşənbələrdə uşaqlar [üçüncü ölü çərşənbəsindən başqa] aş-piş, xan-vəzir oyunu, dirə
-döymə oyunu oynamaqla yanaşı yumurta döyüşdürər, yumurta qatara qoyardılar. İndi yumurta
döyüşdürmək qalsa da, yumurtanı qatara qoyma, aş-piş, xan-vəzir oyunu və dirə-döymə oyunu
tamamilə unudulub. Bu çərşənbədə xüsusiylə gənc qızlar fala baxar, çərşənbə suyunda üzük
falı açar, suya iynə salıb fal açar, qapı pusar, gecə damın bir tərəfinə yumurta qoyub yanına
qırmızı və qara qələm qoyardılar, duzlu kömbə yeyərdilər. Yatanda başlarının altına niyyət
edib güzgü qoyardılar ki, bəxtlərinə yazılan oğlanı yuxuda görsünlər. Ailə qurmaq istəyən gənc

Page 234
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

qız həmin gecə qohum evində qalardı. İl axır çərşənbə ana süb çağı qızını köhnə süpürgə ilə
döyəcləyib evdən çölə çıxartsa inanca görə qız həmin il ailə qurar.
İlaxır çərşənbəni evində qarşılayanlar da bayram adət-ənənələrini yaşadırlar. Gənclər
baja-baja yığmaq üçün evlərə gedər, getdikləri evdən isə onlara torbalarına və ya papaqlarına
bayram payı, yəni evdə bişiriləndən qoyardılar. Odur ki, Novruz bayramı axşamında evlərdə
könül açan, ümid verən söhbətlər danışılmalıdır. Novruz bayramında ən çox yayılmış
adətlərdən biri də qurşaq salmaqdır. Daha çox uşaqlar, cavanlar qaranlıq düşəndə evbəev gəzib
bacadan, pəncərədən qurşaq sallayıb bayrampayı alırlar. Onların qurşaqlarına qovurqa,
boyanmış yumurta, qoz fındıq, cürbəcür şirniyyatlar bağlayırlar. Böyük şair Şəhriyar da "
Heydərbabaya salam" əsərində qurşaq sallamadan belə danışır:
Bayram idi gecəquşu oxurdu,
Adaxlı qız bəy corabın toxurdu,
Hər kəs şalın bir bacadan soxurdu,
Ay nə gözəl qaydaydı şal sallamaq,
Bəy şalına bayrampayı bağlamaq.
Şal istədim məndə evdə ağladım,
Bir şal alıb tez belimə bağladım,
Qullamgilə qaçdım şalı salladım,
Fatma xala mənə corab bağladı.
Xan nənəmi yada salıb ağladı.
Aynurə Səfərova Neftçala-Səlyan bölgəsinə aid "papq atmaq " ifadəsinin əvəzinə
"Qurşaq atma", İlahə Salmanlı Lənkəran bölgəsində "Dəsmalatdı", Ağaverdi Xəlil yeni
dövrün "torba atmaq" mədəniyyətində "dəsmal atmaq" və "papaq atmaq" kimi yeni
vasitələrdən müşahidə edildiyini vurğulayılr [15, s119;, 13, s 112; ,7, s 70,].

ƏDƏBİYYAT
1. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı, Maarif 1970, İ. Babayev, P.Əfəndiyev, s81.s267"
2. "Ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə" V Uluslararası Folklor konfransı Bakı
2007, Maarifə Hacıyeva, Novruz Azərbaycan və Türk salnaməsində, s 724
3. Bəydili C, İstiqbal xalq ədəbiyyatınındır. Bakı, Elm və təhsil 2015
4. Bəydili C. Türk mifoloji sözlüyü. Bakı; Elm, 2003, 418 s, s 278
5.Cəfərzadə Ə, Aləmdə səsim var mənim, Bakı: "Şərq qərb". 2006.səh 180
6.Fərəcova Z. Ədəbiyyatda Novruz adət- ənənələri. Azərbaycan qəzeti, 24.03.2018
7.Xəlil A. Türk xalqlarının yaz bayramı və Novruz. Bakı: Elm və təhsil, 2012, 144 s
8. Xürrəmqızı A. Azərbaycan mərasim folkloru, Bakı 2002, 194 s
[Link]ımova S. s 73Azərbaycanda Novruz ənənə və inancları. Bakı, "Elm və təhsil",
2018, 188s.
10. Nəbiyeva A. Qarabağda novruz bayramı. Azərbaycan qəzeti, 12.03.2019
[Link] Allahverdi. Təqvim mifləri və Novruz. Bakı, Nurlan 2013
[Link] S. Muğanlıda Novruz karnavalı, Tbilisi 2014
[Link]ı İ. Lənkəran bölgəsində Novruz bayramı// "Dədə Qorqud" jur., 2013, №1, s
110-113

Page 235
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

[Link] H, "Köhnə Bakı" Bakı, Yazıçı 1982, s.253

15.Səfərova A. Neftçala- Salyan regionunda Novruz bayramı // "Dədə Qorqud" jur.,
2012, №1, s 118-121

Page 236
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

AZƏRBAYCAN DİLİNİN FUNKSİONAL ÜSLUBLARI

İÇƏRİSİNDƏ RƏSMİ-İŞGÜZAR ÜSLUBUN YERİ
FUNKÜİONALĞNIE STİLİ AZERBAYDJANSKOQO ƏZIKA VNUTRİ
MESTO FORMALĞNO-DELOVOQO STİLƏ
FUNCTIONAL STYLES OF AZERBAIJANI LANGUAGE INSIDE
PLACE OF FORMAL BUSINESS STYLE

Prof. Dr. İlhamə HACIYEVA

BDU, Filologiya elmləri doktoru

ÖZƏT
Funksional üslubların yaranması cəmiyyət üzvlərinin müxtəlif sahələri əhatə etməsi
ilə bağlıdır. Qloballaşma dünyasında ölkəmizin ictimai-siyasi həyatında gedən sürətli
dəyişmələrin təsiri elmi-mədəni sahələrə təsirsiz keçmir.
Rəsmi-işgüzar üslub funksional üslublar sırasında özünıməxsusluğu ilə əseçilir. Əslində
hər bir funksional üslubun özünəməxsus səciyyəvi xüsusiyyətləri var. Dilin fonetik, leksik,
qrammatik normaları olduğu kimi, üslubi normaları da var.
Hər bir funksional üslubda olduğu kimi, rəsmi üslubun da öz normaları var və o, sistemli şəkildə
fəaliyyət göstərir, biri digərini tamamlayır.
Rəsmi üslub üçün ən səciyyəvi olan cəhət müəyyən standartları gözləməkdir. Bu üslubun
leksik, qrammatik normasındakı dəqiqlik, təkmənalılıq və s. bu kimi amillər onun ancaq
müəyyən funksional üslubla (elmi, nisbətən epistolyar) differensiyasına yol verir.
Rəsmi-inzibati üslubun Azərbaycan dilində işlənməsi məsələsinə gəldikdə isə qeyd
etmək lazımdır ki, onun ədəbi dil sistemində real şəkildə fəaliyyət göstərməsi müəyyən
fasilələrlə müşayiət edilir. Azərbaycan dilinin dövlət dili səviyyəsinə qalxması rəsmi-inzibati
üslubun XVI yüzillikdə real şəkildə fəaliyyət göstərməsinə şərait yaradır.
1813-cü və 1828-ci illərin(Gülüstan, Türkmənçay) sülh müqavilələri ilə rəsmi şəkildə
Rusiyaya ilhaq edilən Azərbaycanda ədəbi dilin sıxışdırılmasının yeni mərhələsi başlandı.
Ruslaşdırmaq siyasəti öz işini görürdü.
Qeyd edək ki, «rəsmi üslub» əvəzinə «işgüzar üslub» termininə üstünlük verilməlidir, çünki
bizi maraqlandıran obyekt «işgüzar üslub»da tam ehtiva olunur.
REZÖME
Poəvlenie funküionalğnıx stiley svəzano s tem, çto çlenı obhestva oxvatıvaöt raznıe
sferı. V mire qlobalizaüii vliənie stremitelğnıx izmeneniy v obhestvenno-politiçeskoy jizni
naşey stranı ne ostaetsə nezameçennım v nauçnoy i kulğturnoy sferax.
Ofiüialğno-delovoy stilğ otliçaetsə oriqinalğnostğö sredi funküionalğnıx stiley. Na
samom dele kajdıy funküionalğnıy stilğ imeet svoi osobennosti. Suhestvuöt fonetiçeskie,
leksiçeskie, qrammatiçeskie normı əzıka, a takje stilistiçeskie normı.
Kak i v löbom funküionalğnom stile, ofiüialğnıy stilğ imeet svoi sobstvennıe normı i deystvuet
sistematiçeski, dopolnəə druq druqa.
Naibolee xarakternoy çertoy ofiüialğnoqo stilə əvləetsə ojidanie opredelennıx standartov.
Toçnostğ, unikalğnostğ i t. D. V leksiko-qrammatiçeskix normax gtoqo stilə. takie faktorı
pozvoləöt differenüirovatğ ee tolğko po opredelennomu funküionalğnomu stilö (nauçnomu,
otnositelğno gpistolərnomu).
Çto kasaetsə razvitiə ofiüialğno-administrativnoqo stilə v azerbaydjanskom əzıke,
sleduet otmetitğ, çto eqo realğnoe funküionirovanie v literaturnoy əzıkovoy sisteme
soprovojdaetsə opredelennımi intervalami. Podcem azerbaydjanskoqo əzıka do urovnə
qosudarstvennoqo sozdaet usloviə dlə funküionirovaniə ofiüialğno-administrativnoqo stilə v
XVI veke.

Page 237
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Novıy gtap podavleniə literaturnoqo əzıka naçalsə v Azerbaydjane, kotorıy bıl

ofiüialğno prisoedinen k Rossii mirnımi doqovorami 1813 i 1828 qodov (Qölistan,
Turkmençay). Srabotala politika rusifikaüii.
Sleduet otmetitğ, çto termin «delovoy stilğ» sleduet predpoçestğ terminu «delovoy
stilğ», potomu çto interesuöhiy nas obcekt polnostğö vxodit v «delovoy stilğ».
SUMMARE

The emergence of functional styles is due to the fact that members of society cover
different areas. In the world of globalization, the impact of rapid changes in the social and
political life of our country does not go unnoticed in the scientific and cultural spheres.
Formal and business style is distinguished by originality among functional styles. In fact,
each functional style has its own characteristics. There are phonetic, lexical, grammatical norms
of the language, as well as stylistic norms.
As with any functional style, the formal style has its own norms and operates systematically,
complementing each other.
The most characteristic feature of formal style is the expectation of certain standards.
Accuracy, uniqueness, etc. In the lexical and grammatical norms of this style. such factors make
it possible to differentiate it only according to a certain functional style (scientific, relatively
epistolary).
As for the development of the official-administrative style in the Azerbaijani language,
it should be noted that its real functioning in the literary language system is accompanied by
certain intervals. The rise of the Azerbaijani language to the state level creates conditions for
the functioning of the official-administrative style in the 16th century.
A new stage in the suppression of the literary language began in Azerbaijan, which was
officially annexed to Russia by the peace treaties of 1813 and 1828 (Gulistan, Turkmenchay).
The Russification policy worked.
It should be noted that the term "business style" should be preferred to the term "business
style" because the object of interest to us is fully included in the "business style".

Açar sözlər: funksional üslublar, elmi üslub, ərizə, rəsmi sənədlər, diplomatik sənədlər, işgüzar
üslub.
Klöçevıe slova: funküionalğnıy stilğ, nauçnıy stilğ, zaəvlenie, ofiüialğnıe dokumentı,
diplomatiçeskie dokumentı, delovıe stilğ
Keywords: functional style, scientific style, statement, official documents, diplomatic
documents, business style.
Funksional üslubların yaranması cəmiyyət üzvlərinin müxtəlif sahələri əhatə etməsi,
ayrı-ayrı vəzifələri yerinə yetirməsi ilə bağlıdır. Funksional üslubları yaradan amillər sırasında
ictimai-siyasi amillər də müəyyən əhəmiyyətə malikdir. Dilin ümumi vəzifəsi elə üslubların
vəzifəsini, yəni “funksional üslublar” anlayışının yaranmasını şərtləndirir.
Qloballaşma dünyasında ölkəmizin ictimai-siyasi həyatında gedən sürətli dəyişmələrin
təsiri elmi-mədəni sahələrə də təsirsiz keçmir. Azərbaycan dilinə, onun işlədilməsinə göstərilən
diqqətin artması get-gedə daha professional və daha əsaslandırılmış bir mahiyyət kəsb edir.
Demokratiya ölkəni yetişdirmir, ölkə demokratiyanı yetişdirir. Eləcə də dil püxtələşib dövlət
dili kimi fəaliyyət göstərə bilər.
Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi işlənməsi ilə bağlı böyük bir sahənin çətinliyini öz
çiyninə götürür, işgüzar üslubun ilk baxışda ən elementar, amma ən çətin qatlarına baş vurur.
Adamlara “dillə davranmaq nə cür olmalıdır” tövsiyəsini verməyə çalışır.
İlk baxışda adama elə gəlir ki, hər şey asandır. Azərbaycan dilində ərizə, izahat,
xahişnamə də tərtib edirəm, məzuniyyət, ezamiyyət və s. barədə də ricalarla müraciət edirəm…
Burda çətin nə var ki?! Amma yazmağa gələndə görürsən ki, bu zavallı dilimizi illər, on illər

Page 238
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

boyu müxtəlif üslublarda işlədilmədiyindən vəziyyət bir o qədər də ürəkaçan deyil. Sintaktik
tərkiblər güclə sənə tabe olur, məcburən işlətdiyin təkrarlar olur və s. və i.
İnanırıq ki, bu fənn Azərbaycan dilinin real dövlət dili kimi işlədilməsi yolunda duran
çox ciddi çətinliklərdən birinin dəf edilməsi uğrunda atılan uğurlu addımlardan olacaq.
«Ədəbi dilimizin müasir mərhələsində geniş ictimai ünsiyyət dairəsinə malik olan
funsional üslublar içərisində işgüzar üslub xüsusi yer tutur. Dilçilik ədəbiyyatında bu üslub
müxtəlif müəlliflər tərəfindən «rəsmi üslub», «rəsmi- işgüzar üslub», «işgüzar dil», «işgüzar
nitq», «rəsmi-sənəd dili», «qanunların dili», «epistolyar üslub», «rəsmi işgüzar kağızların dili»
və s. adlandırılmışdır. Belə bir termin müxtəlifliyi həm rus dilçiliyində, həm də türkologiyada
bugün də davam etməkdədir. Biz «işgüzar üslub» terminini daha münasib hesab edirik.”.Son
illər bu üslubun bütün idarə və təşkilatlarda daha işlək olması da buna bir növ əsas verir. (10.6)
Ə.Dəmirçizadə funksional üslubları təsnif edərkən təfəkkür tərzinə əsaslanır. “ Dil üslub
qatlarından ibarətdir, bu qatlar isə təfəkkür tərzinə görə fərqlənən ifadə tərzinin məqsədəuyğun
ifadəlilik vasitələri sistemi əsasında yaranmış qatlardır. Belə qatların bəzisi dil formalaşandan
təşəkkül etmiş, bəzisi isə təfəkkürün və onun ifadə tərzinin inkisafı ilə əlaqədar surətdə sonralar
formalaşmışdır. Üslublar, yaxud üslub kökləri və üslub budaqları da məhz bu meyarla ölçülür
(3, s. 31). İctimai-siyasi təfəkkür tərzini əsas götürən Ə.Dəmirçizadə üç təfəkkür sistemi
göstərir:
1. Bədii təfəkkür sistemi-bədii üslub;
2. Elmi təfəkkür sistemi-elmi üslub;
3. İctimai-siyasi təfəkkür sistemi-ictimai-siyasi üslub.
Ədəbi dilin vəzifələrinə əsaslanan [Link] bölgüsü bir qədər əhatəlidir: Dilin ən
vacib ictimai vəzifələrinin bu şəkildə bölgüsü – ünsiyyət vasitəsi olma, məlumat vermə və təsir
göstərmə dilin ümumi quruluş planında bu üslubları fərqləndirə bilər: adi məişət (ünsiyyət
vasitəsi olma vəzifəsi), adi işgüzarlıq, rəsmi sənədli və elmi (məlumatvermə vəzifəsi),
publisistik və bədii bellestristik (təsir göstərmə vəzifəsi)”. O, dilin ünsiyyət, məlumatvermə,
təsiretmə vəzifələrindən çıxış edərək funksional üslubları aşağıdakı kimi qruplaşdırır: “ məişət
üslubu, rəsmi-işgüzar üslub, elmi üslub, publisistik üslub, bədii üslub” (13. 6-7).
S.Cəfərovun bölgüsü də [Link] bölgüsündən o qədər də fərqlənmir. O da ədəbi
dilin beş üslubunu “1. bədii üslub; 2. elmi üslub; 3. istehsalsalat-texniki üslub; 4. ictimai-
publisistik üslub; 5. rəsmi üslub” şəklində müəyyənləşdirir. ( 4.89-93).
Dilçi-alim A. Qurbanov da müxtəlif illərdə funksional üslubları fərqli təsnif etmişdir.
Belə ki, o, “Müasir Azərbaycan ədəbi dil” (1967) kitabında üslubların bədii, elmi, ictimai-
publisistik, rəsmi növünü göstərdiyi halda yenidən işləyib təkmilləşdirdiyi və 1985-ci ildə nəşr
etdirdiyi eyni adlı əsərində isə onların beş növünü vermişdir: bədii, elmi, ictimai-publisistik,
rəsmi, şəxsi-epistolyar. (6.22-27) Funksional üslubların ədəbi dilin müxtəlif inkisaf
mərhələlərində ictimai amillərlə sıx əlaqəli olması bəzən eyni bir tədqiqatçının müxtəlif cür
təsnifat verməsinə səbəb olmuşdur.
Adil Babayev “Müasir Azərbaycan dilinin funksional üslubları” əsərində yazır:
“Funksional üslubların bölgüsü sahəsində nə ümumi dilçilik aspektində, nə də Azərbaycan
dilçiliyində ümumi və qəti fikir vardır. Bu, belə də olmalıdır. Birincisi, ona görə ki, üslubların
sərhədini qəti, toxunulmaz şəkildə hesab etmək olmaz. Çünki bir üslubun əlaməti başqa üslubda
da təzahür edə bilər... Bizim qənaətimizə görə, müasir Azərbaycan ədəbi dilinin funksional
üslublarını aşağıdakı kimi bölmək olar: 1. bədii üslub; 2. elmi üslub; 3. publisistik üslub; 4.
rəsmi-kargüzarlıq üslubu; 5. natiqlik üslubu; 6. məişət üslubu, 7. epistolyar üslub” ( 2, s.42).
Ə. Dəmirçizadənin “ictimai-siyasi üslub” adı altında təqdim etdiyi qollar çox genişdir
və bunların bir qısmı ayrı-ayrı funksional üslubların obyektidir. O, rəsmi üslubu bir növ
differensiallaşdırır. Rəsmi üslubun tətbiq sahəsi dövlətçliklə, dövlət dili ilə sıx bağlı anlayışdır.
Bu üslub müəyyən dövlət sənədlərində - qanun, qərar, fərman, əmr, müqavilə, saziş, bəyanat,

Page 239
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

qətnanmə, protokol, akt, arayış, ərizə, diplomatik sənədlər, nizamnamə, əsasnamələr, təlimat,
müraciət, hesabat və s. öz əksini tapır.
Rəsmi üslubun tarixini şərh edən N. Xudiyev XVII əsrin rəsmi üslubdan danışarkən
aşağıdakı sənədə müraciət edir:
“II Şah Abbasın Şirvan bəylərbəyi Hacı Mənüçöhr xana 1070
(1659-60)-cı il tarixli məktubu
İxlas təriqində rasixül-əqidə, şücaət və mübarizət yolunda Həsəndidə Mənüçöhr xan!
Təvəccöh və inayətim tərəfinə nihayətsiz bilüb özünü əksər xatirimdə biləsən, xüsus bəzi
feyzlü məclislərdə, inşallah, yaxşı vəchlə hüzürimizə yetmək müyəssər ola.
Aineyi-zəmiri-Əimeys-məsumin əlleyhüməssəlam mehrində Dərviş Mustafa yoldaşilə
Şirvan səmtindən öz vilayətinə getmək iradəsi var. Mehribanlıq laziməsin yerə gətirib, rəvanə
edəsən. Əlhəq!” (11. 452) Rəsmi dövlət sənədi səviyyəsində olan bu tipli rəsmi məktublarda,
hər şeydən əvvəl, diqqəti o cəlb edir ki, adi rəsmi informasiya (məlumat, münasibət, təklif və
s.) dəbdəbəli, parlaq, ilk növbədə diqqəti cəlb edən iki funksional üslubun üzvi vəhdəti, dövrün
dilxarici amilləri ilə vəhdət təşkil edir. Üslubun təşəkkülü, şübhəsiz, dövrün siyasi-ictimai
hadisələrinə və anlayışlarına uyğun yeni sözlər yaranır, ənənəvi lüğət ictimai məzmuna müvafiq
yeni mənalarla dolğunlaşır. Yazı Azərbaycan dilində, tələffüz isə klassik ədəbi dil normasında
olduğu kimi olur.
Azərbaycan ədəbi dilinin rəsmi üslubunun ilk nümunələri XVI əsrə aiddir. Həmin
dövrə aid fərmanın mətninə diqqət verək:
Bismillah ir-rəhman ir rəhim
Əbülmüzəffər İsmayıl Bahadur
Sözumuz
Əmiri-əzəmi-əkrəm Musa Durgüt oğlu inayət və şəfqətimizə ümidvar olandan sonra
şöylə bilsün kim, lütixar üləazim vələyan Əhməd ağa Qaramanlu ol tərəfə göndərdük və ol hər
nə ki ixtiyarlığını kəndünə şəfqət etdüg, görək kim müşarinileyh sözündən və məsləhətindən
çıxmasun və mütabiət və yardım ona qılun kim, inşaallahi-təala, hər nə km onun müradi və
istəgi olsa,hasildir;gündən-günə nə is vaqe bulsa, Əhməd aga ittifaqı ilə dərgahi-müəllamizə
bildürsünlər kim,hər növ buyurdugumuz olsa, əməl etsün, könlünü xoş tutub mərhəmətimizə
isdar olsun”(11,s 313).
Fərmanın mətni klassik nəsr dilindədir. Əslində bir cümlədən ibarət olan fərmanda
bağlayıcıların köməyi ilə bir neçə bənd birləşdirilir. Bu cəhət rəsmi üsluba xas mətnin
sintaksisini daha da qəlizləşdirir və onu “yüksək üsluba” aid olmasını göstərir. XV-XVI
əsrlər ədəbi dilindən danışan N. Xudiyev yazır: “...klassik üslub XV-XVI əsrlərdə nə qədər
kəskin şəkildə folklor üslubuna qarşı olursa da,daxilində funksional üslubuna qarşı dursa da,
öz daxilində funksional tiplərə bölünür: bu dövrdə ədəbi-bədii tipindən başqa, elmi və rəsmi
(epistolyar) dil tipinin nümunələri meydana çıxır ki,sonrakı dövrün əvvəllərndən
etibarən,bunlar müstəqil funksional üslublar kimi fəaliyyət göstərir” ( 11.316). Daha sonra
müəllif XVI əsr ədəbi dilinin digər tədqiqatçısı S. Əlizadəyə istinad edərək yazır: ”XVI əsrdə
ədəbi dilin üslublar sistemində həqiqi canlanma baş verir:funksional üslublar bir-birindən aydın
seçilir və bədii dilin mötəbər yaradıcıları öz fərdi dil üslubları ilə parlayırlar” mülahizəsinin
müəllifi bunu da qeyd edir ki, ”Şübhəsiz, yazı dilindəki funksional üslubların miqdarından və
adından asılı olmayaraq linqvistik əlamətlərin qarşıdurması baxımından onların az fərqləndyini
və əsasən,ədəb forma vəjanr,yaxud tərcumə spesifikliyi ilə şərtləndiyini nəzərə almaq
lazımdır”. Həqiqətən, XV və XVI əsrlərdə ilk nümunələri meydana çıxan funksional üslublar
klassik üslubun daxili differensiyası kimi mövcuddur”(11.316). XVIII əsrin II yarısında
rəsmi üslubun ən maraqlı nümunəsi II Yekaterinanın 1780-ci ildə çap olunmuş “Qanuni-cədid”
kitabıdır. “Qanuni-cədid”lə I Pyotrun manifesti arasındakı vaxtda milliləşməyə doğru atılan
addım bu kitabın müqəddiməsindən hiss edilir. Müqəddimə altı səhifədən ibarətdir və
N.Cəfərovun qeyd etdiyi kimi, “dili (xüsusilə, sintaksisi) kifayət qədər millidir” (5.190).

Page 240
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

XIX əsrin əvələrindən başlanan siyasi hadisələr, Azərbaycanın Rusiyaya

birləşdirilməsi rəsmi üslubunun milli əsaslarla inkisafına əngəl törətmişdir. XIX əsrə qədər
ərəb-fars işğalında olan Azərbaycan ədəbi dilinin funksional üslublarında inkisaf mərhələ-
mərhələ gedir, təkmilləşmənin ağırlıq mərkəzi bir üslubdan digər üsluba keçirdi.
1813-cü və 1828-ci illərin(Gülüstan, Türkmənçay) sülh müqavilələri ilə rəsmi şəkildə
Rusiyaya ilhaq edilən Azərbaycanda ədəbi dilin sıxışdırılmasının yeni mərhələsi başlandı.
Ruslaşdırmaq siyasəti öz işini görürdü.
Rəsmi üslubun əsas funksional üslub kimi mətbuatda təbliğ edilməsi onun inkişafına
müsbət təsir göstərirdi. Mətbuat, kitab nəşri funksional üslubların inkisaf tezliyi arasındakı
nisbətin sabit olmamasına səbəb olur. XX əsrin əvvəllərində rəsmi-inzibati üslubda əvvəlki
dövrlərdən fərqli olaraq üç mənbə linqvistik bazanı müəyyənləşdirirdi; ərəb-fars, rus-Avropa
və türk mənbələri ədəbi dil prosesində təmsil olunurdu. Rəsmi üslub yenə də minimum
səviyyədə milli olaraq qalırdı, üstəlik çarizmin dil siyasəti nəticəsində rəsmi sənədlərin
sintaksisi də rus dilinin qrammatikasına uyğunlaşdırılırdı. Azərbaycan Demokratik
Cümhuriyyətinin yaranmasına qədərki dövrdə rəsmi sənədlər çox nadir hallarda yerli xalqın
dilində tərtib olunurdu, yalnız çarın, onun üsul-idarəsinin xalqa, geniş kütlələrə müraciət etdiyi
sənədlərdə Azərbaycan dilindən istifadə edilirdi. Lakin bu sənədlərin tərcüməsi zamanı dilin
qrammatik qayda-qanunları gözlənilmirdi, nəticədə istənilən funksional üslubun əsas
göstəricisi olan sintaksis qeyri-milliləşirdi:
“1) oktyabrın onundan on beşinə kimi başlanır realni uşqolaya qəbul olmaqdan ötri imtahanlar
yarımıncı, birinci və ikinci qlaslara;2)imtahan olunacaq şəhər uşqolasında hər gün saat ikidən
sonra;3) ərizələri göndərmək olar oktyabrın on beşinə kimi şəhər uşqolası[Link]çt ilə və ya
vermək olar inspeqturun özünə;4) təyin olunmuş vəqtdə gəlməyən uşaqlar dəxi imtahan olunar
dərsə şuru olunandan sonra;5) dərsə gələn uşaqlar özləri ilə bərabər gətirməlidirlər: qələm,
kağız və çernil;6) uşaqların böyükləri ilə danışmaqdan ötri vəqt təyin olunub hər gün sübh saat
ondan on ikiyə qədər oktyabrın on beşindən şəhər uşqolasında, ondan sonra realni uşqolada
Mustafabəyovun evində” (7.61).
T. Hacıyev XX əsrin əvvəllərində rəsmi üslubun iki qola ayrıldığını göstərir:
“1)sənədlərin, rəsmi dövlət və idarə kağızlarının, elanların və s. dili; 2) məktubların, şəxsi
yazışmaların dili” (7.60)
Azərbaycan dilçiliyində rəsmi üslub əsasən Azərbaycan ədəbi dilinin funksional
üslublarından bəhs edən əsərlərdə bəhs olunur. Bu üslub haqqında ayrıca tədqiqat işləri o qədər
də çox deyil. Rasim Adilovun “Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin rəsmi üslubu” adlı əsərində bu
üslubun xüsusiyyətləri ətraflı şəkildə tədqiq edilir (1).
Bütün bu məlumatlardan məlum olur ki, rəsmi üslub funksional üslublar arasında nisbətən
az öyrənilmiş bir sahədir.
Azərbaycan dilçiliyində rəsmi üslubun tarixi XVI və daha əvvəlki yüzilliklərə də aid
edilir. Azərbaycanda funksional üslubların bölgüsü haqqında Azərbaycan şairi Ə. Xaqaninin
fikrini H. Həsənov belə şərh edir: “Azərbaycan ədəbi (yazılı ədəbi) dili fəal təşəkkül prosesində
ikən, ümumən ədəbi dilin funksional üslublar bölgüsü mütəfəkkir yazıçılarımıza da bəlli idi.
Görkəmli Azərbaycan şairi Ə. Xaqaninin hələ 800 il əvvəl gəlmə ədəbi dil materiallarına
əsaslanaraq verdiyi funksional üslubi bölgü elə Azərbaycan yazılı ədəbi dilinin ilkin
flormalaşma mərhələsinə də şamil edilə bilər. Ə.Xaqani alim dostu Qütbəddinə yazdığı
məktubunda nəsr əsərlərindən və onların üslub xüsusiyyətlərindən bəhs edərək demişdr:
“Katiblik üç növdən artıq deyil: dəbiranə, vaizanə və mühəqqiqanə. Lakin ibarətlər və sözlə
oynamaq üslubları çoxdur”. Y. Seyidov qeyd edir ki, Xaqaninin bu bölgüsündə 1) “dəbiranə”
bədii və rəsmi-kargüzarlıq üslubuna, 2) “vaizanə” dini-didaktiv üsluba, 3) “ mühəqqiqanə”
elmi-tədqiqat üslubuna uyğun gəlir” (9.363).
Rəsmi sənədlərin müxtəlifliyi, onların çoxistiqamətli olması rəsmi üslubun tərkibində müəyyən
yarımqruplar yaradır və üslubun adında variantlığa səbəb olur. Belə ki, müxtəlif dövrlərdə və

Page 241
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

müxtəlif tədqiqatlarda rəsmi üslub rəsmi-kargüzarlıq, rəsmi-inzibati, rəsmi-işgüzar, rəsmi-

epistolyar, idarə üslubu, dəftərxana üslubu və s. kimi adlandırılıb. Rəsmi üslubun onlarla sənəd
növü var və onların əhatə etdiyi sahələri nəzərə alaraq aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1. Dövlət və qanunvericilik orqanlarının sənədləri;
2. Diplomatik sənədlər;
3. Hüquq-mühafizə orqanlarının sənədləri.
Fikrimizcə, epistolyar üslub bir çox hallarda şəxsi yazışmalar səciyyəsi daşıdığından
rəsmi üslubdan ayrı olmalıdır.
Rəsmi üslubun əhatə dairəsinin çox geniş olması bura daxil olan sənədlərin müxtəlifliyi ilə
bağlıdır. Bu müxtəlifliyə görə rəsmi üsluba daxil olan sənədlərin hər bir növü üslubun müəyyən
qolunu təşkil edir. Bunların bir qismi dəftərxana sənədləridir və rəsmi üslubun kargüzarlıq
qolunu təşkil edir: Akt, arayış, ərizə, əmr, protokol, izahat, müqavilə və s.
Rəsmi üslubun qrammatik xüsusiyyətlərindən bəhs edilərkən göstərilir ki, rəsmi
üslubun differensiallaşmasında əvəzliyin, sayın ikinci dərəcəli əhəmiyyəti olduğu halda, felin
zaman, növ və şəkil kateqoriyaları həlledici rola malikdir. Bu üslubda feilin məchul və icbar
növlərindən geniş istifadə olunur. Çünki rəsmi sənədlərin mətnində ya hər hansı informasiya
nəql edilir, ya da hər hansı işin icrasına təhrik olunur”. (10.12)
Qeyd edək ki, «rəsmi üslub» əvəzinə «işgüzar üslub» termininə üstünlük verilməlidir,
çünki bizi maraqlandıran obyekt «işgüzar üslub»da tam ehtiva olunur. İşgüzar üslub mətnlərinə
daxil olan sənədlər təxminən bunlardır: dəftərxana sənədləri, hökumət qərarları, parlament və
prezident fərmanları, qanunları, sərəncamları, aktlar, xarakteristikalar, təqdimatlar,
iltizamnamələr, müqavilələr və s. (10.13)
Bu sənədlərin müxtəlifliyini, hər birinin leksik və qrammatik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq,
işgüzar üslubu yarımüslublara-qollara (diplomatiya, hüquq, təhsil, rabitə, ticarət və s. sahələrlə
əlaqədar) ayırmaq mümkündür. Bu yarımüslubların hər birinin özünəməxsusxüsusiyyətləri olsa
da (ayrı-ayrı söz və ifadələrin işlənməsi və sintaktik konstruksiyalar nəzərdə tutulur), onları
birləşdirən bir ümumi xüsusiyyət var. Bu yarımüslubları işgüzar üslubun ümumi tələbləri
birləşdrir.
İşgüzar üslub başqa üslublardan birinci növbədə leksik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir.
Burada konkret sahələrə aid sözlər, terminlər işlədilir.

Ədəbiyyat:
1.Адилов.Р.А. Официальный стиль современного Азербайджанского летературного
языка. Авто.конд.дисс. Баку, 1980, 20s.
[Link] A. MüasirAzərbaycan dilinin funksional üslubları. Bakı, 200, 258 s.
3.Dəmirçizadə Ə. [Link]ərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı, 1962, 271s.
4.Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili (leksika)Bakı, 1982, 215s.
5.Cəfərov N. Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi tarixi. Bakı, ADLP nəşri, 208s
6. Qurbanov A.M. Müasir Azərbaycan ədəbi dili, Bakı, 2002, 375 səh
[Link]ıyev T.İ. XX əsrin əvvələrində Azərbaycan ədəbi dili, Bakı, Maarif. 1977, 187s.
[Link]ıyeva İ.H., F.Şiriyev. Tarixi yaddaş-kargüzarlıq sənədləri. Bakı, 2009,150s.
9.Həsənov. H. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 2003, 380 səh
10.Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin işgüzar üslubu. Bakı, 2004, 196 s.
[Link] N. [Link]ərbaycan ədəbi dili, Bakı, Maarif. 2012,452s.
[Link] M.N.O speüifike xudojestvennoy i nauçnoy reçi v aspekte funküionalğnoy stilistiki.
Premğ. 1966, 213s.
13. Виноградов В.В.Стилистика. Теория политической речи. Политика, Москва,
Изд.АНСССР, 1963, 255 s.46.

Page 242
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

MÜQƏDDƏS ŞUŞANİKİN İZTİRABLARI

SAINT SHUSHANIK’S SUFFERINGS

fil.e.d., dos. Dr. İlhami CƏFƏRSOY

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,
Qədim dillər və mədəniyyətlər şöbəsi, Bakı

XÜLASƏ
Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşa yalnız bir şəhərin adı deyildir, qədim dünyanın elitar
nəsillərindən birinin adıdır. Onlar ilk Şuşa şəhərini Elamda saldılar. Yunan tarixçiləri Şuşa
şəhərini Suz, Şuşa ölkəsini Suziana adlandırırlar.
Şuşa və Şumer dilləri bir-birinə qohum olmuşdur. Alman alimi Fridrix Vaysbax Şuşa yazılı
abidələri üzərində tədqiqat aparmış, 1890 və 1911-ci illərdə Leypsiq şəhərində nəşr etdirdiyi
kitablarında sübuta yetirmişdir ki, Şuşa dili türk dillərinə çox yaxındır. Əhəmənilər e.ə. VI əsrin
əvvəllərində Elamın Şuşa, Bərdək və Ancak şəhərlərini tutdular, əhalisini qılıncdan keçirdilər.
Sağ qalanlar Qafqaz dağlarının ətəklərinə çəkildilər. Albaniya ilə İveriya arasında Loru dərəsi
adlanan yerdə Şuşa şəhərini saldılar. Şuşa nəslindən I Ər Şuşa xristianlıqdan bir az qabaq
İveriya üzərində hökmran oldu. Sonra II Ər Şuşa hakimiyyətə gəldi, xristian dinini qəbul etdi.
Şuşa nəslinin xataları Şuşanik titulu daşıyırdılar. Müqəddəs Şuşanik onlardan biri idi. Bərdə
hakimi Bars xana ərə verilmişdi. Bars xan II Yəzdigirdin (438-457) zamanında Ktesifona
çağırıldı və tələb edildi ki, xristianlıqda üz döndərib atəşpərəst olsun.
Bars xan ölkəni ata-babalarının dövlətçilik qaydaları ilə yox, Sasani qanunları ilə idarə etməli
idi. Yəzdigird kimi öz qızını və bacılarını almalı idi. Şuşanik fars əxlaqına qarşı üsyan etdi, ona
görə də qollarına qandal vurub zindana atdılar. 7 il həbsxanada çəkərək öldü. Öləndə vəsiyyət
etdi ki, nəşini qolları qandallı məzara qoysunlar.
O fədakar xatunun ölümü dillərdə dastan oldu. Çorlu Yaqub onun həyatını qələmə alaraq dastan
yaratdı. Bu dastan arxaik türk dillərindən biri olan çor dilində yazılmışdı. Əsər 1121-ci ildə
Tiflis şəhərində gürcü dilinə tərcümə olundu. Əlyazması katolikos I Antoninin əmri ilə Kür
çayına atıldı. Ermənilərlə gürcülər uzun zaman əsərin kimə məxsusluğu haqqında mübahisə
etdilər. Sonra razılığa gəldilər ki, əsər ortaq erməni-gürcü abidəsidir.
“Müqəddəs Şuşanikin iztirabları” xristian-kilsə ədəbiyyatımızın nümunələrindən biridir. Biz
onun ilkin nüsxələrindən biri əldə edə bilsək, yalnız ədəbiyyat tariximizin yox, tarixi
coğrafiyamızın bir çox qaranlıq məqamlarına aydınlıq gətirə bilərik.

Page 243
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Gürcülər Bars xanın adını Varsxen, ermənilər Vazgen elədilər. Əsərin müəllifi Çorlu Yaqubu
İakov Çoraporetsi, və İakov Çurtaveli adlandırdılar. Ancaq bir şeyi inkar edə bilmədilər ki,
çorlu erməni və ya gürcü nəsli deyildir, Aran nəslidir.
Açar sözlər: salnamə, gürcü mətnşünasları, erməni salnaməçiləri, Şuşanik.

ABSTRACT
Susha, the cultural capital of Azerbaijan, is not only the name of a city, it is also the name of
one of the elite dynasties of the ancient world. They built the first city of Shusha in Elam. The
Greek historians calls the city of Shusha Suz, and the country of Shusha Suziana.
The languages Shusha and Shumer were close. The German scholar Friedrich Wiesbach
explored the Shusha written monuments; in his books published in 1890 and 1911, he proved
that the Shusha language is very close to the Turkic languages. The Achaemenids captured the
cities Shusha, Bardak and Anjak of Elam in the beginning of the 6th century, put their people
unto the sword. The survivors went to the foot of the mountains Caucasus. They built the city
Shusha in the place called the vale Loru between Albania and Iberia. Er Shusha I became the
ruler of Iberia little before Christianity. Then Er Shusha II took his place and adopted the
Christian religion. The khatuns of the Shusha dynasty had the title Shushanik. Saint Shushanik
is one of them. She was married to Bars khan, the ruler of Barda. During the reign of Yazdegerd
II (438-457) Bars khan was summoned to Ctesiphon and he was demanded to give up
Christianity and become a fire worship.
Bars khan had to rule the country not with the state rules of his ancestors, but with the Sasanian
laws. He had to marry with his own daughter and sisters. Shushanik rebelled against the Persian
moral, that’s why they put handcuffs on her arms and imprisoned her. She had suffered in the
prison for 7 years and died. She bequeathed them to put her dead body to the tomb with her
arms handcuffed.
The death of that selfless woman became a legend. Chorlu Yagub created the epic of her life.
This epic had been written in the Chor language, one of the ancient Turkic languages. The work
was translated into the Georgian language in 1121 in the city Tiflis. Its manuscript was ordered
to be thrown to the river Kur by the catolicos Antony I. Armenians and Georgians had argued
about whom the work belonged to for a long time. They later agreed that the work is a common
Armenian-Georgian monument.
Saint Shushanik’s Sufferings is an example of our Christian-church literature. If we could find
one of its earliest manuscripts, we can illuminate the dark moments of not only our history of
literature, but also our historical geography.
The Georgians changed the name of Bars khan into Varskhen, and the Armenians into Vazgen.
They called Chorlu Yagub, the author of the work, as Iakov Choraporetsi and Iakov Churtaveli.

Page 244
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

However, they could not deny one thing that Chorlu is not an Armenian or a Georgian dynasty,
it is the Aran dynasty.
Keywords: chronicle, Georgian textologists, Armenian chroniclers, Shushanik

GİRİŞ
Bizim islamiyyətdən öncəki soydaşlarımız monastırlar tikdirmiş, hücrələrdə kilsə ədəbiyyatının
zəngin nümunələrini yaratmışlar. Belə əsərlərdən biri V əsrin ortalarında qələmə alınan
“Müqəddəs Şuşanikin iztirabları”dır [Albaniya tarixi 1993: 59-59; Чуртавели 1978: 3-78].
Ermənilər son zamanlara qədər iddia edirdilər ki, Şuşa şəhəri Şuşanik adlı qızın yaylağında
salınmışdır [Cəfərsoy 2014: 60-76]. Mənim məqalə və kitabların çap olunandan sonra onlar
fikirlərini dəyişdilər. Dedilər ki, Şuşa şəhərinin adı Şuşi olmuşdur.
Şuşanik adlı tarixi şəxsiyyət olubmu? Olub, ancaq onun ermənilərə heç bir aidiyyatı yoxdur.
Bu barədə ermənilərin İakov Çoraporetsi [Меликсетбеков 1939: 3; Абегян 1975: 190],
gürcülərin İakov Çurtaveli [Кекелидзе 1973: 83; Бердзенишвили 1958: 250] adlandırdıqları
Çorlu Yaqub öz əsərində məlumat vermişdir. Bizə əsərin ilkin variantı yox, erməni və gürcü
dillərinə tərcümələri gəlib çatmışdır. Bu aqioqrafik abidə III Georginin zamanında gürcü dilinə
tərcümə olunmuş, əlyazması 1121-ci ildə katolikos I Antoninin əmrilə Kür çayına atılmışdır
[Сенковский 1859: 170, 174, 199; Буачидзе 1983: 266; Хантадзе 1970: 102].
Şuşanik İveriya hakimi II Ər Şuşanın oğlu Bars xanın xatunu idi. Ər Şuşa öləndən sonra Bars
xan İveriyadan Bərdə şəhərinə köçmüş, Sasanilərin vassalı kimi Aran vilayəti üzərində
hökmran olmuşdu [Бердзенишвили 1958: 250; Патканов 1883: 259; Егише 1971: 10].
Bərdəyə köçəndən sonra Şuşanik sarayın bambişi oldu. Bambiş baş xanım deməkdir. Baş xanım
Şuşanik ölkədə bütün yetimlərin anası sayılırdı. Musa Kaqankatuklu yazır ki, Şuşanik sarayda
yetimlər üçün şahanə süfrə açdırardı. Yetimlər yeyib doymayınca əlini süfrəyə uzatmazdı
[Albaniya tarixi 1993: 33, 58-59]. Bu məlumat onu göstərir ki, Azərbaycanda sahibsiz uşaqlara
dövlət qayğısının ən azı 1500 illik tarixi vardır.
Sasanilər Qafqazı işğal edəndə Şuşanikin qara günləri başladı. Bars xanı II Yəzdigerdin (438-
457) sarayına çağırıb tələb etdilər ki, ölkəni qədim fars əxlaqı ilə idarə etsin. Yəni Sasan kimi,
Yəzdigerd kimi öz bacılarını, qızını alsın [Егише 1971: 10].
Şuşanik yabançı əxlaqa qarşı üsyan elədi. Dedi ki, bu alçaq əmələ görə əcdadlarımızın ruhları
bizi bağışlamayacaq. Ona görə də qollarına qandal vurub zindana atdılar. O, 7 il həbsxana
zülmü çəkərək Tanrının dərgahına getdi. Öləndə vəsiyyət elədi ki, nəşini qolları qandallı məzara
qoysunlar [İoселиани 1843: 51, 63; Джуаншериани 1986: 97].
Şuşanikin düşmənə nifrəti dillərdə dastan oldu. Albaniyanın, İveriyanın qəbilə və tayfaları
farsların ağalığına qarşı üsyana qalxdılar. İveriyada Kimer əsilli Qorq Aslan hakimiyyətə gəldi.
Çinli Bakur nəslinin köməyilə sasaniləri ölkədən qovdu. Şuşanikin sümüklərini qəbirdən

Page 245
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çıxardıb Çor şəhərində dəfn elədi. Çorlu Yaqub onun başına gətirilən zilləti qələmə alıb dastan
yaratdı [Чуртавели 1978: 3-78].
ARAŞDIRMA VƏ TAPINTILAR
Ermənilərlə gürcülər dastanın kimə aidliyi barədə uzun zaman mübahisə etdilər. Sonra razılığa
gəldilər ki, əsər ortaq erməni və gürcü ədəbi abidəsidir [Чуртавели 1978: 60-61; Кекелидзе
1973: 83].
Çar VI Vaxtanqın zamanında 1712-ci ildə “Şuşanikin iztirabları” ikinci dəfə redaktə edildi.
Gürcülər bu redaktədən sonra Bars xanın adını Varsxen, ermənilər Vazqen kimi yazmağa
başladılar.
Şuşalılar sonralar İslam dinini qəbul etdilər, yunanlarla, yəhudi mənşəli baqrationlarla vuruşa-
vuruşa öz varlıqlarını qoruyub saxladılar. Misir məmlükləri Hələb şəhərini tutub Anadoluya
girəndə Zülqədər oğlu Şahsuvar bəy Borçalı və Şuşa alplarını köməyə çağırdı. Şuşalılar
Zülqədər oğulları ilə birləşərək Misir sultanının Suriya valisi Əmir Yaşbəyin qoşunlarını
darmadağın etdilər. Bu həmin Yaşbəydir ki, sonralar İmadəddin Nəsiminin dərisini
soydurmuşdur [Cəfərsoy 2014: 65-66; Sümər 1992: 23].
Şuşa süvariləri Hələb döyüşündən qayıdanda iki yerə bölündülər. Onların bir hissəsi Borçalı
bəy ilə birlikdə Loru dərəsindəki Şuşa qalasına qayıtdı. Bir hissəsi Araz çayını keçib Qarabağda
yurd saldı. 1721-ci ildə Osmanlı ordusu baş qərargahının tərtib etdiyi “Dəftəri-müfəssəli-
Tiflis”də göstərilib ki, Şuşalı camaatı Kür çayı boyunda Qarayazı çölündə qışlayır.
Aran Qarabağında yurd salan şuşalılar Sarı babanın, Kirs dağının ətəyinə yaylağa gələrdilər.
Cıdır düzündə at oynadardılar. Xəlfəli dərəsindəki Şuşalı kəndinin əhalisi onların son
qalıqlarıdır.
Şuşalıların bir hissəsi də Qarqar çayının sağ sahilində yurd salmışdı. Ruslar Azərbaycanı işğal
edəndə Çanaxçı məlikləri kimi onlar da xristian oldular və tədricən öz soydaşlarından
uzaqlaşdılar. Onların kəndi yerli ləhcədə Şüşükənd, əhalisi Şüşüllü adlanır.
Şuşakəndin xristian əhalisi öz antropoloji quruluşuna görə ermənilərə bənzəmir. Onlar
gürcülərin Şuşaeti adlandırdıqları mahalın adamları kimi ağüzlü, mavi gözlü, sarışın saçlı
adamlardır. Dillərində yüzlərlə türk sözləri vardır.
Övliya Çələbi XVII əsrin ortalarında Şəkidə olarkən yerli qocalar ona demişdilər ki, Şəki
qalasını iveriyalı məlik Şuşa tikdirmişdir. Səyyah vətəninə qayıdarkən Loru dərəsində məlik
Şuşanın iqamətgahının xarabalığını görmüşdü [Челеби 1983: 158].
Gürcü tarixçiləri Loru dərəsi ilə Qırmızı körpü arasındakı Şuşa vilayətini Şuşaeti
adlandırırdılar. Sonra o etnik inzibati məkana Şuşeti adı verdilər ki, etnotoponimin kökündəki
Şuşa sözü görünməsin.
Bir zaman İveriyanın hakim nəsillərindən biri olan Ən Şuşa övladları baqrationlarla uzun
döyüşlərdən sonra Türkiyənin şimal-şərqinə köçməyə məcbur oldular.

Page 246
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İndi onların mahalı Şavşad adlandırılır. Yaxşı olar ki, mahalın Şuşa və ya Şuşaeti adı bərpa
edilsin.
Akademik Marr 1910-cu ildə Şuşaeti mahalında etnolinqvistik tədqiqat apardı. Kəndləri bir-
bir gəzərək ağız ədəbiyyatı nümunələrini topladı. 1911-ci ildə Tiflisdə “Дневник поездки
Шавшетию и Кларджетую” əsərini çap etdirdi. Marrın bu kitabı türkoloji tədqiqat üçün
müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Görkəmli dilçi alim yazır: - Şavşetililər nə zamansa
Gürcüstandan köçüb gəldiklərini xatırlayırlar, ancaq onlar gürcü dilini bilmirlər, öz dillərində
danışırlar. [Link] onların folklorundan çoxlu nümunələr verir, ancaq dillərinin türk dilinə
bənzəməsi barədə söz demir [Марр 1911: 3-216].
Çıxıb baqlarda gezarsen,
Dertli baqrimi ezarsen.
Beyaz kaqıza benzarsen,
Kalem tutmaz yazam seni.
Bu gəraylı “Koroğlu” dastanının Şuşaeti variantındandır. Dastanın Azərbaycan variantı bu
misralarla başlayır:
Salam verdim, salam almaz,
Görüm kəssin salam səni.
Axçasız, pulsuz aşığam,
Pulum yoxdu, alam səni.
Şuşaeti mahalının adamları qələmə kalem, kağıza kaqız, pula axça, qapıya kapi deyirdilər. Bəzi
tarixçilər yanlış olaraq elə hesab edirlər ki, onlar türk deyillər, türkləşmiş gürcüdürlər.

NƏTİCƏ
“Müqəddəs Şuşanikin iztirabları” kilsə ədəbiyyatımızın şah əsərlərindən biridir. Biz onun ilkin
nüsxələrindən birini tapa bilsək, yalnız ədəbiyyat tariximizin yox, tarixi coğrafiyamızın bir çox
qaranlıq məqamlarına aydınlıq gətirə bilərik.

ƏDƏBİYYAT
Albaniya tarixi. (1993). Bakı: Elm.
Cəfərsoy, İlhami. (2014). İber və H’Ay folklorunda türk mifik təfəkkürünün izləri. Bakı,
ADPU nəşriyyatı.
Sümər, Faruk. (1992). Oğuzlar. Bakı: Yazıçı.
Абегян М.Х. (1975). История древнеармянской литературы. Ереван, изд-во
Академии Наук Армянской ССР.

Page 247
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Бердзенишвили Н.А. (1958). Дондуа В.Д. Грузия III-V вв. Очерки истории СССР
III-IX вв. Москва, 242-254.
Буачидзе, Гасмон. (1983). Мари Броссе. Тбилиси: Мерани.
Джуаншериани, Джуаншер. (1986). Жизнь Вахтанга Горгасала. Тбилиси:
Мецниереба.
Егише. (1971). О Вардане и войне армянской. Ереван.
Кекелидзе, К.С. (1973). Этюды по истории древнегрузинской литературы. вып. 2.
Тбилиси: Мецниереба.
Марр Н.Я. (1911). Дневник поездки Шавшетию и Кларджетию. Тифлис.
Меликсетбеков Л.М. (1939). Обзор источников история Азербайджана. вып. 2.
Баку.
Патканов, Кероп. (1883). Ванские надписи и значение их для истории Передней
Азии. О древней грузинской хронике, Санкт-Петербург, 199-265.
Сенковский, И.И. (1859). Собрание сочинений I-VI, Санкт-Петербург.
Хантадзе, Ш.А. (1970). Академик Мари Броссе и европейское грузиноведение.
Тбилиси.
Чуртавели, Иаков. (1978). Мученичеств Шушаник. Тбилиси: Мецниереба.
Эвлия Челеби. (1983). Книга путешествия. вып. 3, Москва: Наука.
İoселиани, Платон. (1843). Краткая история грузинской церкви. Санкт-Петербург.

Page 248
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ –AR,-ƏR BUDAQ MORFEMİNİN FUNKSİONAL

XÜSUSİYYƏTLƏRİ
FUNCTIONAL FEATURES OF BRANCH MORPHEME –AR,-ƏR IN AZERBAIJANI
LANGUAGE
İlkin Əsgərov
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Azərbaycan dili və onun tədrisi texnologiyası
kafedrasının dissertantı
ABSTRACT
It is known that the formation of new words with suffixes plays an important role in the
derivatological system of the Azerbaijani language. It can be said that in the process of word
formation in descriptive grammar, word creation by morphological way is more relevant than
word creation by lexical and syntactic way. This method is wider than others due to its scope.
Undoubtedly, word-formative suffixes are of special importance in this process. It should be
noted that each of these branch morphemes in our language differs from each other in its
functional features, national origin, place of development, the quality of word formation. One
of such homonymous morphemes in the modern Azerbaijani literary language is the suffix -ar,
-ər. This branch morpheme differs from other suffixes in its functional qualities. It is of national
origin. As a homonymous suffix, it can act as both a word changer and a word-forming suffix.
It can be said that it has been used in our language since the Orkhon-Yenisei monuments as a
word-forming suffix. It has the property of making verbs from nouns, verbs from verbs, and
nouns from verbs. While it is relatively productive as a suffix that makes a verb from nouns, it
is less productive as a suffix that makes a verb from verbs. It expresses shades of cases,
situations, action in the so-called joins. The branch morpheme has been used mainly in
historical grammar, as well as in descriptive grammar. It is also found in such valuable sources
as “Oguzname”, “Divani-lugat-it turk”, “Kutadgu bilik”, “Kitabi-Dada Gorgud”, “Divani-
hikmet”, “Dastani-Ahmad Harami”, “Dahname”. Today, this suffix, along with the modern
Azerbaijani literary language, has been able to maintain its function in some Turkic languages.
One of the noteworthy points about this morpheme is that the suffix -ar, -ər has historically
formed more verbs from nouns than in our modern language. It should be noted that this can be
found in M. Kashgari's " Divani-lugat-it turk " and in the epos "Kitabi-Dada Gorgud". The
language of medieval written monuments shows that in addition to the features indicated by the
suffix, in part, it also formed adjectives denoting signs and qualities from verbs. This feature of
the suffix reveals itself more noticeable in the modern Azerbaijani literary language. This is
probably due to the transformation of a morpheme from a word-changing suffix to a word-
forming suffix.
As a result, we can note that the morpheme -ar, -ər is a lexical suffix of Turkish origin,
which is distinguished by its relative productivity in our modern language. It is ancient in our
language and is still used in different Turkic languages today. It is mainly used in one-syllable
words.
Keywords: suffix, word creation, verb, etymology, Azerbaijani language

Açar sözlər: şəkilçi, söz yaradıcılığı, feil, etimologiya, Azərbaycan dili

Page 249
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Məlumdur ki, Azərbaycan dilinin derivatoloji sistemində şəkilçilərlə yeni söz

düzəltmək mühüm rola malikdir. Demək olar ki, təsviri qrammatikada söz yaratma prosesində
morfoloji yolla söz yaradıcılığı leksik və sintaktik yolla söz yaradıcılığından daha aktualdır. Bu
üsul öz əhatə dairəsinə görə də digərlərindən daha genişdir. Şübhəsiz ki, bu prosesdə söz
düzəldici şəkilçilər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qeyd edək ki, dilimizdə mövcud olan belə
budaq morfemlərin hər biri öz funksional xüsusiyyətlərinə görə, milli mənşəyinə, işlənmə
yerinə görə, söz düzəldicilik keyfiyyətinə görə bir-birindən fərqlənir. Müasir Azərbaycan
ədəbi dilində belə omonim morfemlərdən biri də -ar,-ər şəkilçisidir. Bu budaq morfem öz
funksional keyfiyyətlərinə görə digər şəkilçilərdən əsaslı şəkildə fərqlənir. Milli mənşəlidir.
Omonim şəkilçi kimi həm söz dəyişdirici, həm də söz düzəldici şəkilçi funksiyasında çıxış edə
bilir. Ümumiyyətlə, bu morfem omonim şəkilçi olaraq aşağıdakı məqamlarda işlənə bilir:
1) İsimlərdən feil düzəldir;
2) Sifətlərdən feil düzəldir;
3) Feillərdən feil düzəldir;
4) Feillərdən isim düzəldir;
5) Feillərdən sifət düzəldir;
6) Feili sifət şəkilçisi kimi işlənir;
7) Saydan say əmələ gətirir;
8) Feilin gələcək zaman şəkilçilərindən biri kimi çıxış edə bilir.
Bu məqalədə isə şəkilçinin əsasən feil düzəldicilik qabiliyyətindən bəhs edəcəyik.
Demək olar ki, söz düzəldici şəkilçi kimi Orxon-Yenisey abidələrindən bəri dilimizdə işləkliyi
nəzərə çarpır. Həm adlardan feil, həm feillərdən feil, həm də ki feillərdən ad düzəltmək
xüsusiyyətinə malikdir. Adlardan feil düzəldən şəkilçi kimi nisbətən məhsuldar olduğu halda,
feillərdən feil düzəldən şəkilçi kimi qeyri-məhsuldar xarakterə malik olur. Qrammatik şəkilçi
kimi işləndikdə isə feilin qeyri-qəti gələcək zaman formasının morfoloji əlaməti funksiyasını
daşıyır. Feil düzəldən morfem kimi işləndikdə qoşulduğu sözdə daha çox hal, vəziyyət, hərəkət
çalarları ifadə edir. Budaq morfem təsviri qrammatikada olduğu kimi, tarixi qrammatikada da
əsasən işlək olmuşdur. “Oğuznamə”, “Divani-lüğat-it türk”, “Kutadgu bilig”, “Kitabi-Dədə
Qorqud”, “Divani-hikmət”, “Dastani-Əhməd Hərami”, “Dəhnamə” kimi qiymətli mənbələrdə
də rast gəlinir. Bu şəkilçi bu gün müasir Azərbaycan ədəbi dili ilə yanaşı, bəzi türk dillərində
öz işləkliyini müəyyən fonetik fərqlərlə qoruyub saxlaya bilmişdir.
Bu budaq morfemlə bağlı diqqət çəkən məqamlardan biri də ondan
ibarətdir ki, -ar,-ər şəkilçisi müasir dilimizdən fərqli olaraq, tarixən əsasən isimdən feil əmələ
gətirmişdir. Qeyd edək ki, bu hala [Link]şğarinin “Divani-lüğət-it türk” əsərində və “Kitabi-
Dədə Qorqud” dastanında da rast gəlmək mümkündür. Məsələn, bu gün müasir Azərbaycan
ədəbi dilində “evləndirmək”, “ev sahibi etmək” mənasında tarixən “evərmək” sözü işlənmişdir.
Məsələn: Nə görəyim, oğlı olan evərmiş, qızı olan köçürmüş… Babası aydır: Oğul, ya səni
evərmaxmı gərək? Bəli, bəs ağ saqallu əziz baba. Evərmax gərək!-dedi. (Kitabi-Dədə Qorqud),
Şiraz iqlimi şahıydı atası, Evərmək niyyətindəydi anası. (Dastani-Əhməd Hərami), Uslu sanur
sanınca dəlü oglung evərür. (Oğuznamə)
“Evərmək” sözü “evləndirmək” mənasında [Link]şğarinin lüğətində
“əwlənip” şəklində verilmişdir: “Tünlə yorup kündüz səwnür, kiçikdə əwlənip ulğadhu səwnür-
yolu gecə ikən gedən gündüz sevinər, çünki o, yolu görmədən getmişdir, gənc ikən evlənən
adam isə yaşa dolanda sevinər, çünki uşaqları işləyərək onun ehtiyacını ödəyərlər, adam rahat
olar”[8, 79-80] Qeyd edək ki, -ar,-ər şəkilçisinin isimlərdən feil əmələ gətirməsi
halına “Divani-lüğətit türk” əsərində rast gəlinir. Məsələn, [Link]şğari həmin lüğətində -ar,-ər
şəkilçili “tozardı” , “közər” kimi sözləri vermişdir.
Müasir dilimizdə isə şəkilçinin isimlərdən feil əmələ gətirməsi halına
otarmaq, közərmək, cücərmək sözlərinin tərkibində rast gəlmək mümkündür. B.Əhmədov

Page 250
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

cücərmək feilini göyərmək feilinin dəyişməsi nəticəsində yarandığını qeyd edir. [3] Bizə belə
gəlir ki, bu söz etimoloji cəhətdən cücə, cücü, cocuq, cıqqılı, cıqqış və -cıq,-cik,-cuq,-cük
morfemləri ilə eyni xətdə birləşir.
Bir məqamı da əlavə edək ki, dilimizdəki suvarmaq sözü də
əslində suv isminə -ar şəkilçisini əlavə etməklə düzəlmişdir. “Orxon-Yenisey” abidələri,
“Oğuznamə”, “Kutadqu Bilig”, “Divani-lüğatit türk” və s. kimi qədim, orijinal mənbələrin dil
xüsusiyyətlərinin tədqiqi göstərir ki, həqiqətən də, bu gün fonetik prinsip əsasında “su”
formasında yazıb tələffüz etdiyimiz bu leksik vahid göstərilən mətnlərdə gah “sub”, gah “suv”,
gah da ki “suf” şəklində işlənmişdir. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, su sözü [Link]şğarinin
“Divani-lüğat it türk” əsərində əksəriyyəti “suv/w” formasında olmaqla və müxtəlif leksik və
qrammatik şəkilçilərlə birlikdə iki yüz dəfəfən çox işlənmişdir. Lakin hazırda həmin söz
dilimizdə su kimi sabitləşdiyindən sözün son samiti şəkilçi daxilində daşlaşmış, fuziallaşmış və
son nəticədə -var formasında qeyri-məhsuldar şəkilçiyə çevrilmişdir.[2] Müasir türkiyə
türkcəsində işlənən önərmək feilini də -ar,-ər şəkilçili sözlərdən hesab etmək olar.
Bundan başqa, -ar,-ər budaq morfemi əlamət və rəng
bildirən bəzi sifətlərdən də nəticənin və ya prosesin nəticəsini bildirən feillər yarada bilir.
Məsələn: yaşarmaq, bozarmaq, göyərmək, ağarmaq, sararmaq, qararmaq və s. Bu sözlərdə -ar,-
ər şəkilçisi bir növ adlardan feil düzəldən –al,-əl şəkilçisinin qrammatik sinonimi kimi çıxış
edir. Hər iki morfem qoşulduğu sözlərdə “olmaq” köməkçi feilinin ifadə etdiyi semantikanı
verə bilir. Məs.: ağarmaq-ağ olmaq, göyərmək- göy olmaq, dincəlmək-dinc olmaq, çoxalmaq-
çox olmaq və s. Ancaq bu hal isimlərdən əmələ gəlmiş –ar-,ər şəkilçili feillərdə özünü göstərə
bilmir. Daha dəqiq desək, isimlərdən düzəlmiş feillərdə -ar,-ər morfemini “ol” feilinə
transformasiya etdikdə həmin sözlərin semantikasında böyük fərq yaranır. Ona görə də otarmaq
və ot olmaq, közərmək və köz olmaq ifadələrini eyniləşdirmək olmaz. Ümumiyyətlə, dilçilik
ədəbiyyatında belə bir fikir var ki, -ar,-ər və al,-əl feil düzəldən şəkilçiləri “ol” və “er”
feillərindən törəmişdir. [Link]ımov isə sifət və feili sifət əmələ gətirən şəkilçi kimi -ar,-ər
şəkilçisinin omonim olduğunu, gələcək zaman şəkilçisi ilə eyni mənbədən törədiyini qeyd
etmişdir. Orta əsr yazılı abidələrinin dilinin
tədqiqi göstərir ki, şəkilçi göstərilən cəhətlərdən əlavə, tarixən də qismən əlamət, keyfiyyət
bildirən sifətlərdən hərəkət bildirən sözlər əmələ gətirmişdir. [ 10] Məsələn: Ər qarar, könli
qararmaz. Üzüm üzümə görə qararar. Borclu ölməz, bənizi sararır. (Oğuznamə), Sünbül gögərir
səbzə kimi güllərə qarşı. (Q.Təbrizi), Baş ağardı nafə tək ta qanın etdi müşkinab.(S.Təbrizi)
Şəkilçinin bu xüsusiyyəti müasir
Azərbaycan ədəbi dilində özünü daha qabarıq göstərir. Bir məqamı xüsusilə vurğulamaq
istərdik ki, bu nümunələrin arasında verilmiş “sararmaq” və “qararmaq” sözlərində fonetik
hadisə və qanunlarla bağlı aparılmış tədqiqatların böyük əksəriyyətində dissimiliyasiya
hadisəsinin olduğu və məhz səs fərqləşməsi hadisəsi nəticəsində müvafiq olaraq “saralmaq” və
“qaralmaq” şəklində sabitləşdiyi qeyd olunmuşdur. Ancaq bu fakt dissimiliyasiyanın təbiətinə
tam uyğun gəlmir. Müşahidələr göstərir ki, Azərbaycan dilində səs fərqləşməsi daha çox,
əksəriyyət etibariə iki hecalı sadə sözlərdə özünü göstərir. Akademik [Link] da müasir dil
baxımından bu sözlərdə heç bir fonetik hadisə olmadığını qeyd edir. O yazır: “ ... sözün mənşəyi
qaralmaq-qara olmaq, saralmaq-sarı olmaq şəklində izah edilərsə, burada tarixi fonetika
baxımından da fərqlənmə hadisəsi tapmaq olmaz. Ağ+armaq, boz+armaq qəlibləri sözün
mənşəyi məsələsinin izahını çətinləşdirir. Odur ki, fonetik ənənəni gözləyərək, qaralmaq və
saralmaq sözlərini fərqləşmə hadisəsi ilə bağlayırıq.”[1,s.224] Bizə belə gəlir ki, “sararmaq” və
“qararmaq” sözlərində dissimiliyasiya hadisəsi sünidir və “saralmaq” və “qaralmaq” sözləri səs
fərqləşməsi nəticəsində əmələ gəlməmişdir. Belə ki, Orxon-Yenisey abidələrindən başlayaraq
həm –ar,ər, həm də ki –al,-əl şəkilçisinin paralel şəkildə işləkliyi nəzərə çarpır. Ancaq
“sararmaq” və “qararmaq” sözlərinin daha qədim olduğuna şübhə etmirik. Burada diqqət çəkən
bir məqam da odur ki, əlamət bildirən “sarı” və “qarı” sifəti hər iki şəkilçi ilə işləndikdə eyni
semantik çaları ifadə edir. Düzdür, dilimizdə eyni sözə müxtəlif leksik şəkilçi əlavə etməklə

Page 251
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yeni leksik vahid yaratmaq mümkündür. Bu, bəzi sözlərdə semantik fərq yarada bilir,
bəzilərində isə yaratmır. Məsələn, ot isimindən otuxmaq və otlamaq feili yaransa da, onların
ifadə etdikləri mənalarda müəyyən fərq özünü göstərir. Feillərdə isə fərq əsasən sözün
qrammatik məna növü ilə bağlılıq təşkil edir. Məsələn: deyinmək-deyişmək-deyilmək,
döyülmək-döyünmək-döyüşmək, baxışmaq-baxınmaq-baxılmaq və s.
Güman ki, “sararmaq” , “qararmaq”, “saralmaq” və “qaralmaq” sözlərindəki yaxınlıq -
ar,-ər, -al,-əl şəkilçilərinin etimoloji cəhətdən bağlılığı ilə əlaqədardır. Nümunə kimi –sa,-sə
şəkilçisi və onun –sı,-si,-su,-sü, -sın,-sin, -sun,-sün, -sat,-sət, -san,-sən, -ümsə, -msa və s. kimi
fomovariantları ilə əmələ gəlmiş sözləri göstərmək olar. Belə ki, bu budaq morfemlərin əmələ
gətirdiyi leksik vahidlərdə deziderativlik, arzu, istək, təqlid, yamsılama kimi çalarlar üstünlük
təşkil edir. Bu da onların etimoloji cəhətdən eyni mənbədən olması ilə bağlıdır. Bu da ən yaxşı
formada [Link]şğarinin divanında izah olunmuşdur.
-ar,-ər omonim söz-şəkilçisi feillərdən feil düzəldən şəkilçi kimi isə olduqca qeyri-
məhsuldar şəkilçidir, Azərbaycan dilində olduğu kimi digər türk dillərində də sözdüzəldicilik
xüsusiyyəti çox aşağıdır. [4; 7]Ədəbi dilimizdə “qoparmaq”, “çıxarmaq” sözlərində rast
gəlinir. Müasir Azərbaycan ədəbi dilindəki qızar(maq), bacar(maq), başar(maq), qaytar(maq)
kimi feillərdə şəkilçi daşlaşmış vəziyyətdədir. [6] Buna görə də dilimizdə bu sözlər ikihecalı
sadə sözlər kimi qəbul olunur. Qaytarmaq sözü qayıt+ar modeli əsasında yaranmışdır. Əlavə
edək ki, B.Əhmədov etimoloji tədqiqatlarında bu sözü qay-tar şəklində vermişdir. Türk
dillərində isə göstərilən sözlərdən əlavə, “iter” “çöker”, “kiter” kimi sözlər də işlənir.
[13;14;15;16] İraq-Türkmən ləhcəsində də işlənməsi Azərbaycan dilində olduğu kimidir. [5]
[Link] bu suffiksi təkrar hərəkəti ifadə edən morfem kimi izah etmişdir.[12]
Ə.Rəcəbli də bu budaq morfemi göytürk dilinin morfoloji quruluşunda qeyri-məhsuldar
iştirak etdiyini və cəmi 6 sözdə işləndiyini qeyd etmişdir. [11] Abidələrin dilindəki əgər
( mühasirə etmək, təqib etmək), uluğar (yüksəltmək), kobar (çoxaltmaq) buna nümunədir.
Müasir dilimizdən fərqli olaraq abidələrin dilində saylardan da feil əmələ gətirmişdir. Güman
ki, bu gün –ar şəkilçili feil olan qoparmaq sözünün kökündə də çox mənasını verən “kob” sayı
dayanır. Kağan olurıp yok çığay bodunığ kop kobartdım (KTc9-10) - Xaqan oturub yoxa çıxan
xalqı xeyli çoxaltdım. Məlumdur ki, türk dilləri üçün k˃q, b˃p əvəzlənməsi də tam təbii haldır.
Qeyd edək ki, “kob” sözü [Link]şğarinin lüğətində
də izah olunmuşdur. Abidələrin dilində “kobran” sözünün işlənməsi bununla bağlıdır.
Həqiqətən də “qopartmaq” sözünün ifadə etdiyi semantik çalarlar arasında gizli formada olsa
da, bir çoxluq anlayışı da özünü göstərir. Lakin zaman keçdikcə bu sözün semantikasında
müəyyən dəyişikliklər getmiş, söz məcazilik əsasında yeni çalarlar qazanmışdır. Bizə görə,
[Link]ənin aşağıdakı misraları yuxarıda qeyd etdiyimiz fikirləri daha da qüvvətləndirir və
dolayısı ilə “bölünmək” feilinin simasında “qopartmaq” feilinin semantikasında çoxluq
anlayışının olduğunu aktuallaşdırır:
Sellər də yanar söndürə bilməz,
Bir qəlbə əgər düşsə məhəbbət.
Atəş yenidən yandıra bilməz,
Yandım deyə sönmüşsə məhəbbət.
Bu nədəndir?!
Hər şey bölünürkən çoxalır,
Ancaq yox olur yarı bölünmüşsə məhəbbət.
Nəticə olaraq qeyd edə bilərik ki, -ar,-ər budaq morfemi müasir dilimizdə nisbətən
məhsuldarlığı ilə seçilən türk mənşəli leksik şəkilçidir. Dilimizdə işləkliyi qədimdir və bu gün
də ayrı-ayrı türk dillərində də işlənir.
–ar,-ər feil düzəldən şəkilçisinin bir funksional xüsusiyyəti də ondan ibarətdir ki,

Page 252
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

onun isimlərdən əmələ gətirdiyi feillər həm təsirli, həm təsirsiz olduğu halda, sifətlərdən əmələ
gətirdiyi feillər daha çox təsirsiz olur. [9] Feillərdən feil düzəltdikdə isə əksərən təsirli olur.
Bundan başqa, bu budaq morfem əsasən, örtüsüz-qapalı və örtülü-qapalı heca formasında
formalaşmış bir hecalı sözlərlə işlənir.

Ədəbiyyat
1. Axundov, A. Azərbaycan dilinin fonetikası. ‒Bakı: Maarif, ‒1984, ‒392 s.
2. Əsgərov, İ. V. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində psevdobitişdirici samitlər // ‒Bakı:
Pedaqoji Universitetin xəbərləri, ‒2018, C.66, № 4, ‒s.58‒63
3. Əhmədov, B. Etimologiya lüğəti. Araşdırmalar, mülahizələr. ‒Bakı: Altun kitab, ‒
2015,‒288 s.
4. Hüseynzadə, M. Müasir Azərbaycan dili. III hissə. Morfologiya. ‒Bakı: Şərq-
Qərb, ‒2007,‒280 s.
5. İraq-Türkmən ləhcəsi (kollektiv nəşr). ‒Bakı: Elm, ‒2004, ‒422 s.
6. Kazımov, Q. Azərbaycan dilində ikihecalı sadə feillər. ‒Bakı: Avrora nəşriyyatı, ‒
2018, ‒192 s.
7. Kazımov, Q. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya. ‒Bakı: Elm və təhsil, ‒2010,‒
400 s.
8. Kaşğari, M. Divanü lüğat-it-türk. (tərcümə edən və nəşrə hazırlayan R. Əsgər). 4
cilddə, III c., ‒Bakı: Ozan, ‒2006, ‒400 s.
9. Mirzəyev, H. Azərbaycan dilində fel.‒Bakı: Maarif, ‒1986, ‒320 s.
10. Mirzəzadə, H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. ‒Bakı: Azərbaycan
universiteti nəşriyyatı, ‒1990, ‒375 s.
11. Rəcəbli, Ə. Göytürk dilinin morfologiyası. ‒Bakı: Bakı universiteti nəşriyyatı, ‒
2002,‒475 s.
12. Serebrennikov, B.A., Hacıyeva, N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi
qrammatikası. ‒Bakı: Səda,‒2002, ‒380 s.
13. [Link] Qabain. Eski türkçenin qrameri.‒Ankara:‒1988
14. Necmettin Hacıeminoğlu. Türk dilinde yapı bakımından fiiller. ‒İstanbul: Bilge
Kültür Sanat, ‒2016, ‒320 s.
15. Muharrem Ergin. Türk dil bilgisi. ‒Sofya: Narodna prosveta, ‒1967, ‒388 s.
16. Zeynep Korkmaz. Türkiye türkçesi grameri (Şekil bilgisi). ‒Ankara: Türk Dil
Kurumu Yayınları,‒2009, ‒1224 s.
9)

Page 253
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SANATSAL İLLÜSTRASYONLARDA BİLGİSAYAR VE GRAFİK TABLET

KULLANIMI: ÖRNEK UYGULAMA
USING COMPUTERS AND DIGITAL TABLETS IN ARTISTIC ILLUSTRATIONS: A
CASE STUDY

Doç. Dr. İpek Fatma ÇEVİK

Iğdır Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Grafik Bölümü
ORCID ID: 0000-0003-4917-6675
Arş. Gör. Gülser ÖZ
Iğdır Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Bilgisayar Mühendisliği
ORCID ID: 0000-0002-9620-4598

ÖZET
Gelişen teknoloji ile birlikte tüm bilim alanlarında olduğu gibi sanat ve tasarım alanlarında da
sayısal teknoloji kullanımı günden güne yaygınlaşmaktadır. Teknolojik ürünlerin ucuz ve
ulaşılabilir olması günlük hayatta gittikçe yer edinmesini sağlamış, sanatçı ve tasarımcılar
tarafından deneysel ve teknik anlatım dili olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bir niteleme ve
betimleme anlayışı olarak kullanılan, kelime olarak Latince kökenli illüstrasyon (resimleme)
Orta Çağ ve erken Rönesans’ta kitap resim ve süslemesi olarak kullanıldığı zamanlar içerisinde
geleneksel resim sanatında kullanılan malzemeler ile hazırlanmıştır. El ile hazırlanan
illüstrasyonlar matbaanın icadıyla birlikte çok sayıda üretilebildiğinden dolayı ahşap baskı ve
gravür gibi teknik yöntemlerle hazırlanmıştır.
On sekizinci yüzyılın sonlarında litografinin (taş baskı) tesadüf eseri bulunmasıyla sanatçıların
yaratımlarındaki sınırları ortadan kaldırmıştır. Bu yöntemler sanat üreticisine istenilen her türlü
görsel unsuru kullanabilme özgürlüğü sunmasıyla teknik anlamda köklü bir değişimi
başlatmıştır. İlerleyen dönemlerde bir devrim niteliğindeki fotoğrafın icadı ile illüstrasyonlarda
fotoğraf kullanımı farklı teknik arayışları başlatmış, fotoğraf ve çizim aynı ortamda anlatımı
güçlendirmiştir. Günümüzde ise yaygınlaşan bilgisayar kullanımı sonucu tüm ses, yazı, video
ve her türlü görsel verinin sayısal ortamlarda işlenmesi, depolaması ve paylaşılabilir olması ile
tüm dünyada dijitalleşme başlamıştır. Bu çerçevede sanat üreticilerinin de illüstrasyonda
bilgisayar ve grafik tabletleri bir araç olarak sıklıkla tercih ettiği görülmüştür. Bunun diğer bir
sebebi de illüstrasyon üretiminde hayal gücünün sınırsızlığını sayısal ortamda ifadeye dökmek
teknik anlamda sonsuz bir deneysel imkân sağlamış olmasıdır. Bilgisayarlara bağlanan farklı
ebat ve özelliklere sahip grafik tabletler, özgünlük arayışında olan sanat üreticisinin sanatsal ve
teknik tüm olanakları önüne sermiştir.
‘Sanatsal İllüstrasyonlarda Bilgisayar ve Grafik Tablet Kullanımı: Örnek Bir Uygulama’ isimli
bu araştırmada illüstrasyon, bilgisayar ve grafik tabletlerin tarih içerisindeki gelişimine
değinilerek sanat üreticilerinin sayısal ortamda hazırladıkları illüstrasyonlara yer verilmiştir.
Araştırmanın son bölümünde sanatsal bir illüstrasyon uygulaması yapılmış olup, teknolojik
imkanların sanat üretimi içerisindeki kullanımına değinilmiştir.
Anahtar kelimeler: İllüstrasyon, bilgisayar, grafik tablet.

ABSTRACT
By the advancement of technology, the use of digital technology is becoming widespread day
by day in the fields of art and design, as in all fields of science. Since technological products
are affordable and accessible has given them more and more a place in daily life, and they have

Page 254
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

been used by artists and designers as an experimental and technical language of expression.
Latin-based illustration (illustration), which is used as a qualification and description concept,
was prepared with materials used in traditional painting art during the times when it was used
as a book painting and decoration in the Middle Ages and early Renaissance. Since the
illustrations manually prepared could be produced in large numbers with the invention of the
printing house, they were prepared by technical methods such as wood printing and engraving.
With the coincidental invention of lithography (lithography) in the late eighteenth century, the
boundaries of artists' creations were removed. These methods have initiated a radical change in
technical sense by offering the art producer the freedom to use all kinds of visual elements. In
the following periods, with the invention of revolutionary photography, the use of photography
in illustrations began to search for different techniques, photography and drawing strengthened
the expression in the same environment. Today, as a result of the widespread use of computers,
digitalization has started all over the world with the processing, storage and sharing of all audio,
text, video and all kinds of visual data in digital media. In this context, it has been observed that
art producers are frequently preferred as a tool in illustration with computers and graphics
tablets. Another reason for this is that expressing the unlimited imagination in the digital
environment in the production of illustration provided an endless experimental opportunity in
technical terms. Graphic tablets with different sizes and features connected to computers have
brought all the artistic and technical possibilities of the art producer in search of originality.
In this research named "Use of Computers and Graphics Tablets in Artistic Illustrations: A
Sample Application", mentioning the development of illustrations, computers and graphic
tablets in history, the illustrations prepared by art producers in digital environments are
included. In the last part of the research, an artistic illustration application was made and the
use of technological possibilities in art production was mentioned.
Keywords: Illustration, computer, graphic tablet.

GİRİŞ
Grafik tasarım, çok farklı disiplinleri bir arada kullanarak, farklı ve etkileyici bir anlatım ile
evrensel ve görsel bir iletişim ortaya koymaktadır. İllüstrasyon da grafik tasarımda bir disiplin
olarak önemli bir yere sahiptir. İletilmek istenen mesaj ve düşüncelerin çizim, fotoğraf ve
tipografik ögelerle hedeflenen kitleye en doğru şekilde verilmesi, illüstrasyon kavramı ile ilgili
yapılan çok sayıda tanımın ortak noktası olarak söylenebilir. El yazma atölyelerinin olduğu
M.Ö. 21. yüzyılda Mısır krallığında illüstrasyonun bilinen ilk örnekleri verilmiş; yazı ve
kağıdın bulunmasından sonra Orta Çağda özellikle Hristiyan dini kitaplarındaki metinlerin ilk
harfinin abartılı olarak kullanılması ortaya çıkan illüstrasyon, tahta baskının bulunmasıyla bu
dini kitapların geniş kitlelere ulaşmasını sağlamıştır (Begtimur, 2018). Johannes Gutenberg’in
1450 yılında geliştirdiği makine ile modern matbaacılık başlamıştır (Becer, 1997: 92). Bu
dönem illüstrasyon metal baskı (gravür) ile sınırlılıklarından kurtularak sanatçılara daha fazla
sanatsal anlatım imkanı tanımıştır (Man, 2009: 124). 1798 yılında Alois Senefelder’in taş
baskıyı (litografi) bulması (Keskin, 2014) ve arkasından 1826 yılında Fransız mucit Joseph
Nicéphore Niépce’nin fotoğraf makinasını bulması, toplumların betimleme ve belgeleme
çabalarını nihayete erdirmiş bu noktadan sonra sanat üreticilerin özgün fikirlerini ortaya
koyması beklentisi içerisine girilmiştir.
Teknolojik gelişmeleri olduğu kadar toplumsal buhranları da tetikleyen 19. yüzyılın sonlarında
başlayan sanayi devrimi ile modern adı altında seri üretime karşı gelenekseli savunan Arts and
Craft ve Art Nouveau sanat hareketi ortaya çıkmış ve dönemin en başarılı illüstrasyonlarını

Page 255
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ortaya koymuşlardır (Çevik, 2020: 45). 20. yüzyılın Kübizm, Fütürizm, Dadaizm, Sürrealizm
gibi sanat akımları düşüncenin stilize realizmi ile sanatsal ifade arayışlarına devam ederken,
Dadacılar tipografi, kolaj (kes-yapıştır) ve fotoğraf montajları ile farklı bir görsel dil
kullanmışlardır (Çevik, 2020). Sonraki yıllarda Post Modern akımlar cesur ve deneysel sanatsal
yaklaşımları ile günümüz sanat anlayışına zemin oluşturmuştur.
Grafik tasarım, dijitalleşmeyle birlikte geleneksel yöntemlerin yerini alan teknolojinin en çok
kullanıldığı disiplin olarak öne çıkmaktadır. Bilgisayar ve internetin yaygınlaşması ile birlikte
yalnızca iletişim alanında değil sanat ve tasarım alanında da üretim dili değişim göstermiştir.
Sanat ve tasarımcıların üretimleri içerisinde kullandıkları malzeme sınırlılığını ve fiziksel
engelleri ortadan kaldıran sayısal ortam aynı zamanda geleneksel yönteminin uzun zaman
ihtiyacını da azaltmıştır. Böylece teknoloji pratikleri ve sayısal ortama eğilim de artarak devam
etmiştir. Günümüzde neredeyse tüm toplumlarda yaygın olarak kullanılan internet vasıtasıyla
her çeşit veri, ses, fotoğraf ve videoya ulaşma, paylaşma ve depolama kolaylığı peşi sıra sanal
ortamda öğrenimi de kolay ulaşılır hale getirmiştir. Bu noktada insanların sayısal ortamda
kullanılan programlara ulaşması ve öğrenmesi hız kazanarak üretimleri de artırma ve
paylaşmasına da sebep olmuştur. Yaşamın bir parçası haline gelen dokunmatik ekranlı akıllı
telefon ve tabletler için üretilen ve kullanıcılara sundukları çeşitli tasarım uygulamaları ile
toplumun her yaş ve kesimi için işlem yapmalarına olanak sağlanmış, dijital sanatın yayılmasını
ve gelişimini hızlandırmıştır. Bunun yanı sıra farklı markaların sunduğu grafik tabletler ve
çizim yapılabilen tablet bilgisayarlar ile geleneksek sanat ve tasarım tekniklerinin tüm
özelliklerine uygulama olarak ulaşılmıştır.

İLLÜSTRASYON
Resimleme olarak Türkçeleştirilen illüstrasyon kavramı, ele alınan bir düşünce veya konunun
açıklanması, süslenmesi ya da örneklendirilmesi olarak ifade edilmektedir (Ambrose ve Harris,
2012). Grafik tasarımı disiplini içerisinde yer alan illüstrasyon, farklı toplum, gelenek, kültür
ve dil sahibi insanların bu resimlemeye baktıklarında bilgi sahibi olmaları, aynı sonuca
varmaları ve iletişim amacını taşımaktadır. Bu yönü ile illüstrasyon, üslubu ve teknik
çözümlemeleriyle sanatsal bir dil kullansa da bir amaç doğrultusunda anlatım zorunluluğu
taşımayan resim sanatından ayrılmaktadır. Tıp, eğitim, mühendislik, botanik gibi bilimsel ve
teknik illüstrasyon üretimlerinin yanı sıra reklam, yayın illüstrasyonları, metro, otoban ve hava
alanında bulunan piktogramlara varıncaya dek birçok farklı alanda illüstrasyon üretimleri
gerçekleşmektedir. Bilimsel alanda hazırlanan illüstrasyonlarda konuya aidiyet zorunluluğu
bulunurken (Deliduman ve Çakmak, 2017), çocuk kitapları için hazırlanan illüstrasyonlarda,
bazı kitap kapakları ve sanatsal illüstrasyonlarda ise sanatçının özgün yaratımına, subjektif
değerlere ve fantezilere yer verilmektedir (Aslıer, 1983: 43). Dolayısı ile illüstrasyonlar
kullanıldığı yere ve tekniğine göre sınıflandırılabilmektedir. Görselleştirme için kullanılan
teknik yalnızca kâğıt ve kalem olabileceği gibi fotoğraf, kolaj ve bilgisayar da tercih
edilebilmektedir (Çeken, Çiçekli ve Ersan, 2018). Ayrıca kâğıt, ahşap, kil, plastik gibi
malzemelerle üretilen bir üç boyutlu illüstrasyon tekniği olan asemblaj da günümüzde
sanatçılara sağladığı yenilikçi çözümler sebebi ile tercih edilen bir teknik olarak
kullanılmaktadır (Ziegler & Greco, 1994: 55). Asemblaj tekniği kullanılarak üç boyutlu olarak
üretilen dokunsal özellik taşıyan illüstrasyonlarda her türlü nesne kullanılabilmektedir.
Asemblaj tekniği ile üç boyutlu üretilen illüstrasyonlar, 1980’li yıllarda gelişen bilgisayar
teknolojileri ve sayısal ortamlarda sonsuz ve sınırsız materyal kullanımı sunan bilgisayar
yazılımları ile yer değiştirmiş, tasarımcılara yeni ve geliştirilebilir üretim teknikleri sunarak
yaygınlaşmaya başlamıştır (Çeken ve Ersan, 2019). Bunun en önemli nedenlerinden biri de

Page 256
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

bilgisayar yazılımlarının sağladığı tasarım kolaylığı ve çok büyük alanlarda yüksek

çözünürlüklü üretim yapılabilmesi gibi nedenler ile elde üretimin yerini sayısal ortamların
alması olarak söylenebilir. Teknolojinin sunduğu sayısal ortamlarla birlikte 2000’li yılların
başından itibaren dijital sanat kavramı da etkinliğini artırarak multidisipliner yaklaşımların
oluşmasını sağlamıştır (Atan, Bilsel ve Uçan 2015).

SAYISAL ORTAM VE İLLÜSTRASYON

Teknolojideki ilerlemelerle birlikte grafik tasarım alanı da teknik ve üretim yöntemlerindeki
arayışlarına farklı çözümler bulmuştur. Başlangıçta geleneksel yöntemlerle el ile üretilen
tasarım ürünleri sayısal ortamlara aktarılarak devrim sayılabilecek nitelikte yeniliklerle
güncelliğini koruyarak günümüze kadar devam etmiştir. Bu gelişmelerin izleri sayısal ortamda
üretilen illüstrasyonlarda da görülmektedir. İlk kez 1977 yılında renkli grafikler sunan Apple II
(Türker, 2011) ve 1984 yılında Paul Brainard’ın ortaya attığı masaüstü yayıncılık kavramı ile
tasarımcılar için geliştirilen basit komutlarla çalışan ilk sayısal ortam yazılımı Pagemaker
ortaya çıkmıştır (Becer, 1997: 122). Bu gelişme ile bir çizgi çizebilme yeteneği olmayan
bilgisayarlarda sanat ve tasarım üretiminin ilk adımları atılmıştır. Günümüzde ise tüm dünyada
herkes tarafından kullanılan internet ağı ve üst seviyede geliştirilen bilgisayarlar ile birlikte
sayısal ortamda üretilen ya da aktarılan sanat ve tasarım üretimleri, tüm sanat alanları için
sınırsız ve sonsuz bir kaynak halini almıştır. Bu süreç, sanatçılar için de üretimlerine
yansıttıkları hayal dünyalarını hiç olmadığı kadar etki etmektedir (Wands, 2006: 8). Öyle ki,
sanat ve tasarım üretimindeki teknik aşamaların bilgisayar tarafından çok kısa sürede ve
zahmetsiz bir şekilde yapılıyor olması, sanatçı ve tasarımcıların yaratıcılık bilgininin yanı sıra
iyi bir bilgisayar kullanıcısı olmalarının yeterli olduğu (Tepecik, 2002: 96) fikrini öne
çıkartmaktadır. Öte yandan bilgisayarın tüm bu avantajlarına rağmen geleneksel teknikler ile
ortaya çıkan sanat ve tasarımlardaki plastik değerlerin ortadan kalkması, yerini giderek
mekanik bir görüntüye bıraktığı ve işlevinin ötesinde anlamlar yüklendiği görüşü de yaygındır
(Kaba, 1997: 86).
Sonuç olarak günümüz teknolojik imkanlarını sınırsız bir şekilde kullanan disiplinlerden biri
olarak illüstrasyon gösterilebilmektedir. Bilgisayar ise sanatçı ve tasarımcılar için sanatın
kendisi değil, sanatsal üretimlerinde kullandıkları bir araçtır. Teknolojiyi takip eden ve teknik
açıdan yazılımlara hakim olan (Keser, 2005: 101) ve illüstrasyon üretimi içerisinde yalnızca
tasarım endişesi duyan tasarımcılar bu araç ile, zamandan tasarruf etme ve hataları düzeltme
imkanı bulmuştur. Bunun yanı sıra tüm dünyada etkili bir şekilde herkes tarafından kullanılan
internet ile ağ üzerinden yayın yapan sanal platformlarda, sayısal ortamda üretilen eserler tüm
dünya ile aynı anda paylaşılabilmektedir.
Sayısal ortamda üretilen görsel tasarımlar vektör (Illustrator, Corel Draw, Freehand vd.) ve
piksel (Photoshop, Artrage, Paint, Paint Studio, Sketchbook, vd.) tabanlı olarak iki gurup
halinde ele alınabilmektedir. Vektör tabanlı yazılımlar matematiksel ölçülerin kullanıldığı,
detayların veri kaybına uğramadan yeniden boyutlandırılmasına izin veren grafik şekli olarak
ifade edilebilmekte; teknik hassasiyet gerektiren çalışmalarda tercih edilmektedir. Piksel
tabanlı yazılımlar ise renkli noktaların bir araya gelerek görüntü oluşturmakta, ebat
büyütüldükçe vektör tabanlı yazılımların aksine görüntü kayıplarının oluşmasına sebebiyet
vermektedir. Sayısal ortamda illüstrasyon için en çok tercih edilen yazılımlardan biri olan
Photoshop, piksel tabanlı bir yazılımdır. 1990 yılından itibaren görsel tasarım ve görsel
düzenlemeler için profesyonel sanatçı ve tasarımcılar tarafından kullanılan Photoshop, internet
sayfa tasarımı, fotoğraf düzenleme ve dijital boyama gibi çok sayıda farklı işlem için tercih
edilmektedir.

Page 257
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Grafik tabletler bilgisayarlara USB kanalıyla ya da bluetooth ile bağlantı sağlayarak,

kullanıcıların grafik tablete bağlı dijital bir kalem ile çizim, yazı ve çeşitli komutlar vermesine
olanak sağlayan bir donanımdır. Grafik tablet üzerinde yapılan her türlü işlem bu dijital kalem
aracılığı ile anında bilgisayar ekranından görünebilmektedir. Günümüz teknolojik imkânları ile
bilgisayarlara bağlanan tepki süresi oldukça gelişmiş, basınç duyarlılığına sahip ve dokunma
özelliği olan grafik tabletler ile tasarımda her çeşit kalem, fırça, airbrush gibi malzemelerin
birebir özellikleri uygulanabilmektedir. Gelişen teknoloji ile birlikte grafik tablet boyutları
sanatçı ve tasarımcıların ihtiyaçları doğrultusunda farklı ebat ve fiyat aralığında satışa
sunulmaktadır. Sanatsal illüstrasyonlarda bilgisayar ve grafik tablet kullanımı için örnek bir
çalışma ile konu daha detaylı anlatılabilir.

İLLÜSTASYON UYGULAMASI
Sanatsal illüstrasyonlarda bilgisayar ve grafik tablet kullanımı ile ilgili araştırmanın uygulaması
için ‘Urfa Adamı’ seçilmiştir. Şanlıurfa’da yapılan bir inşaat kazısında bulunan 1.80 metre
boyutundaki ‘Urfa Adamı’ heykeli, dünyanın ilk gerçek boyutlu insan heykeli olarak MÖ. 11
bin yılı ile tarihlenmektedir.

Görsel 1: Urfa Adamı.

Kaynak: [Link]/muzeler/SANLIURFA_MUZESI/

Dijital illüstrasyon çalışması için Photoshop programı tercih edilmiş olup, bilgisayara bağlanan
grafik tablet ile beyaz renk fon üzerine kalın dijital pastel boya fırçası ile taslak oluşturulmuştur.
Bu ilk aşamadan sonra taslak üzerine aynı dijital fırça ile fırça boyutu küçültülerek detaylı
boyama yapılmıştır. Sonraki aşamada fırça boyutu iyice küçültülerek istenilen detaylar
yakalanıncaya kadar geleneksel desen yöntemi ile çizilmiştir. Son aşamada ise sayısal ortamda
hazırlanan renkli fon çizimi tamamlanan illüstrasyonun arkasına yerleştirilerek kompozisyon
tamamlanmıştır. Çalışma, kullanım alanına bağlı olarak Jpeg görüntüleme formatında
kaydedilmiştir.

Page 258
4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Görsel 2: Urfa Adamı illüstrasyon uygulama aşamaları.

Görsel 2: Urfa Adamı illüstrasyonu.

Page 259
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SONUÇ
‘Sanatsal illüstrasyonlarda bilgisayar ve grafik tablet kullanımı: örnek uygulama’ isimli bu
araştırmanın sonucunda, sanat ve tasarım alanlarında olduğu kadar tüm bilim alanlarında da
multidisipliner bir yaklaşımın önemsendiği ve bu anlamda çalışmaların ortaya konduğu, tasarım
üretimlerinin teknik anlamda teknolojinin tüm imkânlarından yararlandığı görülmektedir.
İletişimin görsel anlamda en güçlü anlatım biçimi olarak, grafik tasarımın içerisinde
değerlendirilen bir disiplin olan illüstrasyon, verilmek istenen mesajın görsel algı ile
iletilmesinde en iyi yol olduğu, geçmişten günümüze tarihsel süreç incelendiğinde sürekli
kullanıldığı ve gelecekte de kullanılacağı fikri ortaya çıkmaktadır. Görselleştirilen kavramların
üretim aşamasında günümüz teknolojilerinin sunduğu sınırsız teknik imkan ve kolaylık ile
sayısal ortamda oluşan deneysel çalışmalar sayesinde tasarımcılara mekandan ve zamandan
bağımsız bir hayal gücünü, var olmayanı ortaya çıkarabilecek ve üretimlerine taşıyabilecekleri
bir alan meydana geldiği gözlemlenmiştir. Bu sürecin, sanatçı ve tasarımcıların sayısal ortam
ve görsel tasarımlara ait yazılımları iyi derecede kullanabilmeleri ile gerçekleştiği açıktır.
Dolayısı ile sayısal ortamda üretim yapacak sanatçı ve tasarımcıların yeter düzeyde bilgisayar
ve görsel tasarım yazılımlarını bilmeleri şartı ortaya çıkmaktadır.
Her ne kadar bilgisayar ve görsel tasarım yazılımları çok iyi seviyede bilinse de iyi tasarımlar
ya da dijital sanat eserleri üretileceği anlamı çıkarılmamalıdır. Çünkü her türlü teknolojik imkân
ve yazılım yalnızca teknik bir araçtır. Sanat ya da tasarım ürünleri ise teknik malzeme ile değil,
sanatsal bir eğitim, bakış ve yaklaşımla ortaya çıkmaktadır. Nasıl ki 1826 yılında fotoğraf
makinesinin bulunması ile sanatın üretim tekniği, bakışı ve yönü değiştiyse, günümüz
teknolojik gelişmeleri ile sanatın üretim tekniği bakışı ve yönü değişmiştir. Tarihin
başlangıcından itibaren uygarlıklar, bilgiyi aktarma çabasına girmiştir. Tüm bu süreç içerisinde
bilginin işlenmesi, aktarılması ve depolanması gelenekselden dijitale doğru bir ivme
göstermiştir. Bu bağlamda internet, bilgisayar, yapay zeka gibi teknolojik imkanlar,
kavramsallaşan sanat ve yeni medyanın eşlik ettiği günümüz dijital çağının sanatı içerisinde yer
alan illüstrasyon disiplini de önemini kaybetmeden yükselen bir ivme göstermektedir.

KAYNAKÇA
Ambrose, G. & Harris, P. (2012). Grafik tasarımın temelleri. Literatür Yayınları.
Aslıer, M. (1983). Grafik sanatlar tarih ve yorumlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi Grafik
Sanatlar Bölümü Yayınları: I.
Atan, A., Bilsel, Ç. & Uçan, B. (2015). Dijital sanat uygulamaları üzerine bir inceleme. İstanbul
Aydın Üniversitesi Dergisi (7/26.1-14).
Becer, E. (1997). İletişim ve grafik tasarım. Dost Kitabevi.
Begtimur, M. E. (2018). İlk matbaanın mucidi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi. (12).
s. 160-168.
Çeken, B., Çiçekli, K., & Ersan, M. (2018). Dijitalden doğan illüstrasyon tekniği: Low Poly.
Sanat Eğitimi Dergisi, C, 6, 2. s. 169-179.
Çeken, B. & Ersan, M. (2019). Günümüz illüstrasyon sanatı ve geleneksel illüstrasyonda sıra
dışı yaklaşımlar. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7/97, s. 318-328.
Çevik, İ. F. (2020). Dada ve Sürrealizm akımların hareketli grafik tasarım üretimlerine etkisi.
International Refereed Journal On Social Sciences, Vol:6, Issue:28 s. 440-453.

Page 260
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Çevik, İ. F. (2020). Seri üretimin grafik tasarım kavramına etkisi. Sanat ve İletişim
Araştırmaları. Ed. L. Zor. İksad Yayınevi. s. 41-62.
Deliduman, C. & Çakmak, S. (2017). Kültürel afiş uygulamalarında illüstrasyon. İdil Dergisi,
C.6, S.29, s. 311-318.
Kaba, F. (1997). Çizgi film üzerine. Anadolu Sanat Dergisi. Sayı:2. Anadolu Üniversitesi
Matbaası.
Keskin, İ. (2014). 18. yüzyıl sonunda matbaanın yeniden doğuşu Alois Senefelder ve litografi.
Rh+ artmagazine. s. 30-35.
Man, J. (2009).The Gutenberg Revolution. Transworld Publishers.
Tepecik, A. (2002). Grafik sanatlar tarih-tasarım-teknoloji. Detay Sistem Ofset.
Türker, İ. B. (2011). Tuvalden sayısala. Anadolu Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi. 1. s.
145-167.
Wands, B. (2006). Dijital çağın sanatı. Çev: O. Akınhay. Akbank Kültür Sanat Yayınları.
Ziegler, K. & Greco, N. (1994). 3-Dimensional Illustration Awards Annual V: The Best in 3-D
Advertising and Publishing Worldwide. Rockport Pub.

Page 261
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SEYİD YƏHYA ŞİRVANİ-BAKUVİNİN QARABAĞDAN OLAN

DAVAMÇILARININ XƏLVƏTİLİYİN YAYILMASINDA XİDMƏTLƏRİ
THE ROLE OF KARABAKH FOLLOWERS OF SEYID YAHYA SHIRVANI-BAKUVI IN
SPREAD OF KHALVATIYYA ORDER
İradə VƏZİROVA
AMEA M.Füzuli ad. Əlyazmalar İnstitutu,
Farsdilli əlyazmalarının tədqiqi şöbəsi
ORCİD NO: 0000-0002-8572-8513

ÖZET
Tasavvuf kalbi Hakka bağlamakdır
Yüreqin aşk oduyla dağlamakdır.
Dədə Ömər Rövşəni [10, 46]

XV əsr təsəvvüf fəlsəfəsinə və irfan ədəbiyyatına zəngin miras bəxş etmiş Seyid Yəhya Şirvani-
Bakuvi 20 minə yaxın davamçısı arasından 360 xəlifə yetişdirmişdir. Bu xəlifələrin irşad
fəaliyyəti Xəlvətilik təriqətinin Azərbaycandan Anadoluya, Dağıstana, Krıma, Balkan
yarımadasına, İrana, İraqa, Hindistana, Afrikaya yayılmasını şərtləndirdi. Seyid Yəhya
həzrətlərindən irşad icazəti almış Allah aşiqləri müridlər yetişdirərək, Xəlvətiliyin nüfuz
dairəsini genişləndirir, seyri-süluk üsullarına yeniliklər gətirirdi. Hülvinin dili ilə desək
“şeyxlər şeyxi, seçkinlərin seçkini” Seyid Yəhya həzrətlərinin sağlığında Xəlvətilik təriqətinin
yeni-yeni qol və şöbələri yaradılmışdır. Xəlvətiliyin adını saxlayaraq yeni qolların adı onun
qurucusunun ismi ilə adlandırılırdı. Türk tədqiqatçısı Mustafa Aşkar bu cəhətə ğörə Xəlvətiliyi
“təriqətlər fabriki” adlandırmışdır.
Qarabağdan olan xəlifələrdən Yusif Ziyaəddin Müsküri və İbrahim Gülşəni Bərdəyi insanların
qəlbində Allah sevgisini alovlandırmaqla, təsəvvüf düşüncə və həyat tərzini yaymaqda böyük
xidmətlər göstərmişlər. Yusif Müsküri mürşüdü tərəfindən Qubaya, İbrahim Gülşəni isə
Təbrizə irşad fəaliyyəti üçün göndərilmişdir.
Özü əslən Qarabağdan olmasa da, Gülşəni Bərdəyini yetişdirən şeyxin- Dədə Ömər Rövşəninin
adı xatırlanmağa layiqdir. Orta əsr mənbələri, Dədə Ömər Rövşəni 40 gün dua və zikr etdikdən
sonra Xızır peyğəmbərin ona məna aləmində “sənə Yəhya Şirvaniyə getmək lazım gəldi”
deməsi haqda məlumat verir. Bakıda Xəlvəti şeyxinə biət edən Rövşəni, İcərişəhərdəki
dərgahda seyri-sülukunu başa vurandan sonra Seyid Yəhyanın ilk xəlifələrindən olur və Quran
fəzilətlərini yaymaq üçün mürşidi tərəfindən Qarabağa göndərilir. Şeyxi Haqq dünyasına
qovuşandan sonra da 20 il ərzində İlahi eşq və Xəlvəti təriqətinin sirrlərini Qarabağ
mahallarında, Bərdə və Gəncə şəhərlərində yayır.
Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən, alimlərin və seyidlərin məsləhəti ilə, hörməti və şöhrəti ətraf
obalara yayılan Dədə Ömər Rövşənini paytaxtı Təbrizə dəvət etmək məqsədiylə Ağqoyunlu
sarayına yaxın olan İbrahim Gülşənini, Rövşəniyə çatacaq hədiyyə və məktublarla Qarabağa
göndərir. Dədə Ömərlə Gülşəninin görüşü taleyüklü bir hadisə mahiyyəti alır. Belə ki, Gülşəni
mənəvi həyatının rəhbərliyini Rövşəniyə təslim edir.
Ariflərə görə, irfan qal elmi deyil, hal elmidir. Yusif Müsküri, Dədə Ömər Rövşəni və İbrahim
Gülşəni mürid və taliblərin nəfslərinin tərbiyəsinə rəhbərlik etməklə yanaşı, elmi fəaliyyət və
bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşlar. Mürşidləri Seyid Yəhya Şirvani-Bakuvinin qələmindən

Page 262
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çıxan 20-ə yaxın risalə və qəzəllərə İlahi nur hopduğu kimi, yetişdirdiyi xəlifələrin dini-fəlsəfi
əsərləri də insanların qəlbində Məhəmməd (s.a.s.) və Əhl-i Beyt sevgisi oyadırdı. Bu dəyərli
əsərlərin əlyazmaları AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun əvəzsiz xəzinəsində,
dünya kitab kolleksiyalarında mühafizə olunur.
Nəticə: Seyid Yəhya həzrətlərinin xəlifələri İslam dəyərlərini aşılamaqla, Qarabağda əmin-
amanlığı və ictimayi asayişi təmin edirdilər.
Təklif: Mövzunun araşdırılması, böyük şəxsiyytlərin mənəvi irsinin öyrənilməsi Qarabağımızın
milli dəyərlərinin üzə çıxarılmasında əhəmiyyətli rol oynayacaq.
Açar sözlər: Seyyid Yəhya Şirvani-Bakuvi, Xəlvətiyyə təriqəti, Qarabag, Müskuri,
Gülşəni.

ABSTRACT
”Sufism is to bind the heart to the
Truth”.
Dede Omar Rovshani

Seyid Yahya Shirvani-Bakuvi, who left a rich heritage of Sufi philosophy and gnosis literature
in the 15th century, raised 360 caliphs out of about 20,000 followers. The guidance of these
caliphs conditioned the spread of the Khalvatiya brotherhood from Azerbaijan to Anatolia,
Dagestan, Crimea, the Balkans, Iran, Iraq, India and Africa. Having received guidance from
Seyid Yahya, his followers expanded the sphere of influence of Khalvatiyya by bringing
innovations in the steps of spiritual path. During the lifetime of Seyid Yahya the order
developed new branches and departments. Keeping the name of Khalvatiyya new branches
were named after its founder. Turkish researcher Mustafa Ashkar called Khalvatism a "factory
of orders" in this regard. Yusif Ziyaeddin Muskuri and Ibrahim Gulshani Bardaghi, the caliphs
from Karabakh, rendered great services in spreading the Sufi thought and way of life by igniting
the love of God in the hearts of the people. Yusif Muskuri was sent to Guba by his Master, and
Ibrahim Gulshani to Tabriz for guidance. Although he is not originally from Karabakh, the
name of the sheikh who raised Gulshani Bardai - Dede Omar Rovshani - deserves to be
remembered. Medieval sources report that Dede Omar Rovshani prayed for 40 days and after
that he Prophet Khidr told him in the world of meaning, "You had to go to Yahya Shirvani."
Rovshani, who pledged allegiance to the Khalvati sheikh in Baku, became one of the first
caliphs of Seyid Yahya after completing his journey at the shrine in Icheri Sheher and was sent
to Karabakh by his murshid to spread the virtues of the Qur'an. After death of his Master
Rovshani spread the secrets of the Divine Love and the Khalvati order in the Karabakh districts,
Barda and Ganja for 20 years. Aghgoyunlu ruler Uzun Hasan, on the advice of scholars and
seyids, sent Ibrahim Gulshani, who was close to the Aghgoyunlu palace, to Karabakh with gifts
and letters to Rovshani, whose fame has spread to the surrounding villages in order to invite
him to the palace in the capital Tabriz. The meeting of Dede Omar and Gulshani is a fateful
event. Thus, Gulshani hands over the leadership of her spiritual life to Rovshani. Yusif Muskuri,
Dede Omar Rovshani and Ibrahim Gulshani, in addition to leading the education of the souls
of students, were also engaged in scientific activities and artistic creation. 20 treatises and
ghazals written by Seyid Yahya Shirvani-Bakuvi brought up the love of Prophet Muhammad
and the Ahl al-Bayt in people's hearts. Manuscripts of these valuable works are preserved in the

Page 263
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

priceless treasury of the Institute of Manuscripts named after [Link] of ANAS, in world book
collections.
Conclusion: The caliphs of Seyid Yahya ensured peace and public order in Karabakh by
inculcating Islamic values.
Suggestion: The study of the subject, the study of the spiritual heritage of great personalities
will play an important role in revealing the national values of Karabakh.
Keywords: Seyyid Yahya Shirvani-Bakuvi, Khalvatiya order, Karabakh, Muskuri, Gulshani.

Çoxşaxəli Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin sahələrindən biri Irfan ədəbiyyatıdır. İrfan

ədəbiyyatının kökü erkən Orta əsrlərə söykənir. Əhməd Kəsrəvi, Əl-Qəzali, Bəyazid Bistami,
Cüneyd Bağdadi, İbn Ərəbi və başqa görkəmli sufi alimlərinin və təriqət şeyxlərinin adları bu
gün də hörmətlə xatırlanmağa layiqdir. Ona görə ki, bu seçkin şəxsiyyətlərin dini-fəlsəfi
görüşləri müsəlman Şərqində və Asiyada islamın yayılmasına zəmin yaratmışdırlar. Bu seçkin
və nurlu Allah Dostlarının sırasında Seyid Yəhya Bəhaəddin Şirvani-Bakuvi Quran-i Kərimin
fəzilətlərini açıqlamaqla, İlahi eşqi tərənnüm etməklə Allah qatında xüsusi bir yer qazanmışdır.
Xəlvətiliyin meydana gəlməsi zamanı ictimai-siyasi durum. Xəlvətiyə təriqətinin ikinci
Piri Seyid Yəhya həzrətlərinin yaşadığı dövr ölkəmizin ərazisində Şirvanşahlar dövləti (VI-XVI
əsrlər) hökm sürürdü. Məlum olduğu kimi, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin hüdudları
Xorasan dövləti istisna olmaqla bütün İranı, həmçinin Qarabağı, Gəncə və Şəmkir daxil
olmaqla Kür çayına qədərki əraziləri əhatə edirdi. Kür çayının şimalında Dərbənd də daxil
olmaqla XV əsr boyu Şirvanşahların Dərbənd sülaləsi öz hökmranlığını davam etmişdir. Bu
dövrdə feodal əyanlar və yüksək müsəlman ruhanilər saraylara dəvət olunurdular və onların
nüfuzu cəmiyyətdə böyük idi. Dövlət başçıları öz hakimiyyəti altında olan ölkəni islam dini,
ədalət, möhkəm qayda-qanun və nizam-intizam əsasında idarə etməyə səy göstərirdi. Onlar
Əmir Teymurdan miras qalmiş aşağıdaki vəsiətə əməl etməyin faydasını anlayırdılar: “Əgər
dövlət din və ayin əsasında qurulmazsa, qanun-qaydaya tabe olmazsa bu səltənətin qüdrəti yox
olacaqdır. Buna gorə də mən öz səltənətimi islam dini, qanun və nizam əsasında qurdum”
[4,11].
[Link]ətova Şirvanşahlar dövlətinin tarixinə aid bir mühüm sənəddə qeyd edir ki,
Şirvanşah Fərrux Yassar Səlyan vilayətlərinin hakimi vəzifəsinə təyin olunan oğluna belə öyüd-
nəsihət verir ki, “həmin şəhər və vilayət sakinlərinin vəziyyətini ehtiyatla öyrənsin, əhalini
narahat edən məsələləri axund və üləmalarla birlikdə müzakirə etsin, əzəmətli seyyidlər,
kəramətli şeyxlərə izzət və ehtiram ğöstərsin, çünki onların şərafətli vücudlarının mübarəkliyi

Page 264
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

və nurlu xatirələrinin köməyi olmadan yer üzərində zəmanə əhlini nizam-intizamda saxlamaq
mümkün deyildir” [9,70].
Bu amillər müsəlman elmlərinin inkişafına münbit şərait yaradırdı. Seyid Yəhya həzrətləri
qələmə aldığı 20-ə yaxın risaləsində Qurani-Kərimdən irəli gələn bəşəri dəyərlərə geniş şəkildə
müraciət olunmuş və şəriət qanunları öz əksini tapmışdır. Beləliklə, Seyyid Yəhya Şirvani-
Bakuvinin ədəbi-fəlsəfi yaradıcılığı ictimai münasibətlərin tənzimləməsinə müsbət təsir
göstərmişdır. XV əsrdə Azərbaycanda islamın sünni qolu şiə qoluna nisbətdə daha möhkəm
mövgeyə malik idi. XVI əsrin başlanqıcından isə şiəlik genişlənməyə və ətraf dövlətlərə də
yayılmağa başladı. Zamanını qabaqlayan Seyid Yəhya Həzrətləri qələmə aldığı əsərlərində
İmam Əlinin mədhini böyük məhəbbət və çoşquyla dönə-dönə izhar edib və öz müridlərinə də
bu sevgini aşılamışdır.
Xəlvətiliyin yayılması. XV əsr təsəvvüf tarixinə, fəlsəfəsinə və irfan ədəbiyyatına
zəngin miras bəxş etmiş Seyid Yəhya Şirvani-Bakuvi 20 minə yaxın davamçısı arasından 360
Allah aşiqini xəlifə məqamına yetişdirmişdir. Bu xəlifələrin irşad fəaliyyəti Xəlvətilik
təriqətinin Azərbaycan hüdudlarından Anadoluya, Dağıstana, Krıma, Balkan yarımadasına,
İrana, İraqa, Hindistana, Afrikaya yayılmasını şərtləndirdi. Seyid Yəhya həzrətlərindən irşad
icazəti almış Allah Dostları müridlər yetişdirərək, Xəlvətilik təriqətinin nüfuz dairəsini
genişləndirir, seyri-süluk üsullarına yeniliklər gətirirdi. Türk tədqiqatcısı Hülvinin dili ilə desək
“nəciblərin nəcibi, şeyxlər şeyxi, seyidlərin seçkini” Seyid Yəhya həzrətlərinin sağlığında
Xəlvətilik təriqətinin yeni-yeni qol və şöbələri yaradılırdı [5, 395]. Xəlvətiliyin adını saxlayaraq
yeni qolun adına onun qurucusunun ismi əlavə edilirdi. Başqa Türk tədqiqatçısı Mustafa Aşkar
bu cəhətə ğörə Xəlvətiliyi “təriqətlər fabriki” adlandırmışdır. [2, 535]
Meydana gələndən az müddət sonra Xəlvətilik Osmanlı İmperiyasının ən yayqın
təriqətlərinə çevrildi. Əminliklə demək olar ki, ölkənin bir çox iri şəhərində onlarla dərgah
açılmışdır.[6, 30]
Azərbaycanın mühüm bölgələrindən olan Qarabağda da Xəlvətilik ideyaları geniş kütlə
arasında rəğbətlə qarşılanıb, öz sıralarına yeni yeni davamçılar cəlb edirdi. Müridləri Allah
yoluna dəvət etməklə Seyid Yəhya Şirvani-Bakuvinin Qarabağdan olan xəlifələri Yusif
Ziyaəddin Müsküri və İbrahim Gülşəni Bərdəyi insanların qəlbində Allah sevgisini
alovlandırmaqla, təsəvvüf düşüncə və həyat tərzini yaymaqda böyük xidmətlər göstərmişlər.
Yusif Müsküri mürşüdü Seyid Yəhya həzrətləri tərəfindən Qubaya irşad fəaliyyəti üçün
göndərilmişdir. A.A. Bakıxanov “Gülüstan-i İrəm” kitabında qeyd edir ki, Müskürinin nəsli
Ərəbistandan olub, VII əsrdən sonra islamı yaymaq məqsədi ilə Qarabağa köç etmişdi [3, 201].

Page 265
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Beləliklə şeyx Yusif həm öz nəslinin , həm mənəvi müəllimi Seyid Yəhya yolunu və missiyasını
davam etmiş olmuşdur.
Dədə Ömər Rövşəni, özü əslən Qarabağdan olmasa da, ama dünya şöhrətli linqvist, ilk
esperanto dilinin yaradıcısı-Gülşəni Bərdəyini yetişdirən şeyx kimi adını xatırlamağa lazım
bilirik. Orta əsr mənbələri, Dədə Ömər Rövşəni 40 gün dua və zikr etdikdən sonra Xızır
peyğəmbərin ona məna aləmində “sənə Yəhya Şirvaniyə getmək lazım gəldi” deməsi haqda
məlumat verir [10, 22]. Bu hadisədən sonra o, yaşadığı Türkiyənin Aydın vilayətini tərk edərək,
Azərbaycana yola düşür. Bakıda Xəlvəti şeyxinə biət edən Rövşəni, İcərişəhərdəki dərgahda
Xəlvətiyə təriqətinin sirrlərinə yiyələnir və təlimini başa vurduqdan sonra Seyid Yəhyanın ilk
xəlifələrindən olaraq, Quran fəzilətlərini yaymaq üçün mürşidi tərəfindən Qarabağa göndərilir.
Şeyxi Haqq dünyasına qovuşandan sonra da 20 il ərzində İlahi eşq və Xəlvəti təriqətinin
sirrlərini Qarabağ mahallarında, Bərdə və Gəncə şəhərlərində yayır.
Qarabağda Dədə Ömər Rövşəni ilə İbrahim Gülşəninin görüşü. Ağqoyunlu
hökmdarı Uzun Həsən, alimlərin və seyidlərin məsləhəti ilə, hörməti və şöhrəti ətraf obalara
yayılan Dədə Ömər Rövşənini paytaxtı Təbrizə dəvət etmək məqsədiylə Ağqoyunlu sarayına
yaxın olan İbrahim Gülşəniyə, Rövşəni üçün hazırladığı hədiyyə və məktublar verərək,
Qarabağa göndərir [10, 24]. Dədə Ömərlə İbrahim Gülşəninin görüşü taleyüklü bir hadisə
mahiyyəti alır. Belə ki, Gülşəni mənəvi həyatının rəhbərliyini Rövşəniyə təslim edir və onun
müridi olur.
Uzun Həsən dönəmində Təbrizdə elmə, ədəbiyyata, ruhaniyyətə böyük önəm verilirdi.
Gülşəninin fitri istedadı bu mühitdə tez bir zamanda onun yüksək məqamlara ucalmasına zəmin
yaratmışdır. Təsəvvüf mövzusunda qələmə aldığı çox saylı əsərləri və poeziya nümunələri
dünya kitab xəzinələrin ən qiymətli incilərindən hesab olunur. Divan, məcmuə və yaxud bəyaz
şəklində tərtib olunmuş bu əlyazmalar Sankt-Peterburq, İstanbul, Konya, Qahirə, Tehran,
Düşənbə kitabxanalarında qorunub saxlanılır [7, 303].
Şeyxi Dədə Ömər Rövşəni Haqq dünyasına qovuşandan sonra, İbrahim Gülşəni Bərdəyi
Xəlvətiliyin Gülşəniyə qolunu təsis edir, Təbriz şəhərində uzun illər müridlərin mənəvi yoluna
rəhbərlik etdikdən sonra, Misirə köçür və hakim dairələrin dəstəyi ilə Qahirədə böyük dərgah
inşa etdirir. Qısa müddət ərzində Gülşəniyə qolu Yaxın və Orta Şərqdə geniş yayılmağa
müvəffəq olur. [1, 35]
Gülşəniyə təriqətinin ədəbi qaynaqlarını Gülşəninin mürşidi Dədə Ömər Rövşəninin
əsərlərində axtarmaq lazımdır. Rövşəninin təsəvvüfi fikirləri şeirlə ifadə etmə ənənəsi müridi
İbrahim Gülşəni tərəfindən davam etdirilmişdir.[8, 551]. Bura əlavə etsək ki, Dədə Ömərin

Page 266
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

sələfi Seyid Yəhya Şirvani-Bakuvi dini-fəlsəfi risalələrin əksəriyyətini nəzm ilə qələmə
almışdır, mənzərə daha aydın görünər. Bu əsərlərin əsas qayəsi- Ariflər göstərdiyi kimi, “İrfan
qal (söz) elmi deyil, hal elmidir” prinsipidir. Seyid Yəhya həzrətləri öz müridlərinə daim
tövsiyə etdiyi fikir məhz belə olub:“Allaha yaxın olmaq, Qədim Vücüdunun, Həzrət-i İzzətin
isbatını müşahidə etmək üçün öz vücüdunu bütün bağlılıq və istəklərdən azad et”.
Yusif Müsküri, Dədə Ömər Rövşəni və İbrahim Gülşəni mürid və taliblərin nəfsin
tərbiyəsində məhz bu nəsihətə uyğun rəhbərlik edirdilər. Bununla yanaşı onlar elmi fəaliyyətlə
və bədiyi yaradıcılıqla da məşğul olmuşdular. Mürşidləri Seyid Yəhya Şirvani-Bakuvinin
qələmindən çıxan 20-ə yaxın risalə və qəzəllərə İlahi nur hopduğu kimi, yetişdirdiyi xəlifələrin
dini-fəlsəfi əsərləri də insanların qəlbində Məhəmməd (s.a.s.) və Əhl-i Beyt sevgisi oyandırırdı.
Bu dəyərli əsərlərin əlyazmaları AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun zəngin
xəzinəsində və dünya kitab kolleksiyalarında mühafizə olunur [11, 168; 7, 303].
Nəticə: Seyid Yəhya həzrətlərinin xəlifələri İslam dəyərlərini və Xəlvəti düşüncə tərzini
aşılamaqla, Qarabağda əmin-amanlığı və ictimayi asayişi təmin edirdilər.
Təklif: Mövzunun araşdırılması, bu böyük şəxsiyytlərin mənəvi irsinin öyrənilməsi
doğma Qarabağımızın milli dəyərlərinin üzə çıxarılmasında əhəmiyyətli rol oynayacaq.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı:

1. Алескерова Н.Э., Суфийское братство Гюльшанийа, Санкт-Петербург: 2002,

«Петербургское Востоковедение».
2. Aşkar M., Bir Türk Tarikatı olarak Halvetiyye’nin Tarihi Gelişimi ve Halvetiyye
Silsilesinin Tahlili» Ankara Üniversitesi İlahiyyat Fakültesi Dergisi. Cilt
XXXIX, 1999, s.535
3. Bakıxanov A.A., Gülistan-i İrəm, Bakı: 1970, “Elm”.
4. Fərzəlibəyli Ş.F., XV əsr Azərbaycan dövlətlərinin quruluşu. Bakı:2003, “Elm və
təhsil”.
5. Hulvi M.C., Lemezat-ı Hulviyye Ez Lemeat-ı Ulviyye. (Yüce Velilerin tatlı
Halleri) Hazırlayan [Link]şi, Marmara Universiteti İlahiyyet Fakültesi Vakfı
Yayınları, İstanbul:1993.
6. Konur H., İbrahim Gülşeni Hayatı, Eserleri, Tarikatı, İstanbul: 2000, “İnsan
Yayınları”
7. Musabəyli A.Ş., Xarici ölkələrdəki Azərbaycan əlyazmalarının toplu kataloqu,
cild I , Bakı:2012, “Elm”.

Page 267
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

8. Musabəyli A.Ş., Azərbaycan ədəbiyyatının əlyazma qaynaqları, cild II, Bakı-

2014, “Elm və təhsil”.
9. Nemətova M.X., XV əsr Şirvan tarixinə dair qiymətli sənəd. [Link] EA
“Xəbərləri”, Tarix, fəlsəfə, hüquq seriyası, 1966, № 4.
10. Rüşeni Dede Ömer, Asar-ı Aşk, İstanbul: 2014, Buhara Yayınları.
11. Şirvani-Bakuvi Seyid Yəhya, AMEA Əlyazmalar İnstitutu, əlyazma şifri B-6960,
hicri 1083.

Page 268
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

PRINCIPLES OF RESEARCH IN THE LIGHT OF HADITH RASOOL

Irshadullah

Ph.D Scholar, Gomal University D I Khan KPK Pakistan.

Dr Hafiz Abdul Majeed

Assistant Professor,HOD, Gomal University [Link] KPK Pakistan.

Email:drhafizabdulmajed@[Link] Cell#00923452229192

Syeda Khizra Seamab Bukhari

Ph.D. Scholar, Department of Islamic studies & Arabic, GomalUniversity [Link].

ABSTRACT
Research means finding out the truth, finding out or proving the truth. Human life is a
hotbed of various problems and issues in which problems and issues occur over time. In order
to solve them, thorough research and sorting should be done. Unless one has a definite
knowledge about a matter after thorough research, it is baseless and tantamount to slandering
another person Which is described as a grave sin in Islamic law. Rather, doing so usually causes
a person trouble and distress.
Hazrat Muhammad (peace and blessings of Allaah be upon him) is the last Messenger
from Allaah to guide mankind and the edicts of the Prophet (peace and blessings of Allaah be
upon him) cover the problems of all walks of life. The hadiths of Mubarakah are not just a
collection of a few acts of worship and rituals, but cover the eternal success of this world and
the hereafter. In the hadiths, where the paths and scales of guidance of humanity have been
determined, the principles and rules of life have also been stated.
This article will try to explain how the hadiths of the Prophet (peace and blessings of
Allaah be upon him) provide guidance on the principles of research.
Keywords: Hadith Rasool, principles of research, guidance, problems, solutions.

Page 269
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

AZƏRBAYCAN ƏRAZİSİNDƏN TAPILMIŞ QƏDİM ZOOMORF TƏSVİRLƏRİN

SEMANTİKASININ QƏDİM TÜRK «HEYVANİ ÜSLUBU»NUN SEMANTİKASI İLƏ
UYĞUNLUQLARI

ACCORDING TO THE SEMANTICS OF ANCIENT ZOOMORPHIC IMAGES FOUND

ON THE TERRITORY OF AZERBAIJAN, THE SEMANTICS OF ANCIENT TURKIC
«ANIMAL STYLE»

İskəndərov Anar Hüseyn

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Dizayn kafedrası
ORCID NO: 0000-0001-5198-3279

XÜLASƏ

Azərbaycan mədəniyyəti və incəsənəti olduqca dərin köklərə malikdir. Azərbaycanın Kür-Araz

mədəniyyəti Yaxın Şərqin və ona qonşu olan bir çox dövlətlərin incəsənət və mədəniyyətlərində
parlaq bir iz qoymuşdur. Bizim e.ə. IV-III minilliklərdən başlayaraq qədim Azərbaycan
ərazilərində ilk dövlətlər və sivilizasiya mərkəzləri yaranmağa başlayır. Azərbaycanın ilk tunc
dövrü bu ərazidə məskunlaşmış prototürk tayfalarının mənəvi və maddi mədəniyyətlərinin
yüksəliş dövrü hesab edilir. Bu zamanlar bu ərazidə qədim İkiçayarası sivilizasiyalarının tarixi
və mədəni həyatına təsir edəcək türk etnik mənşəli böyük qəbilə birlikləri və ilk Azərbaycan
dövlətləri yaranır. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim Azərbaycan dövlətlərinin qədim Türk
dünyasına mənsub olan köçəri tayfalar ilə də daima sıx əlaqələri mövcud idi.

Yaxın Şərq incəsənətindən fərqli olaraq qədim Azərbaycan incəsənəti antropomorf və

terioantropomorf deyil, daha çox zoomorf obrazların təsvirlərinə meyilli idi. Qədim Türk
dünyasına məxsus olan «heyvani üslub»un izləri Böyük Türk dünyasının ayrılmaz hissəsini
təşkil etmiş qədim Azərbaycanın dekorativ tətbiqi sənət nümunələrində asanlıqla oxunur.
Qədim Skif incəsənətində olduğu kimi qədim Azərbaycan incəsənətində də mövcud olan
zoomorf obrazlar həyatın, günəşin, işığın, zülmətin və ölümün simvolik təcəssümləri idilər.
Təsadüfi deyil ki, bir çox zoomorf fiqurlar məhz kurqanlardan və qəbir abidələrindən
tapılmışdır. Qədim skiflərdə, saklarda olduğu kimi qədim Azərbaycanlıların təfəkkürlərində də
maralın, atın, dağ keçisinin zoomorf təsvirləri günəşin və həyatın simvolları ilə sıx bağlı idi.

Heyvandarlığın inkişafı qədim Azərbaycan ərazilərində öküz kultu ilə bağlı ayinlərin geniş
yayılmasına güclü təkan vermişdi. Qədim Azərbaycanın dekorativ tətbiqi sənətində öküzün
zoomorf təsviri həmişə bərəkətin, məhsuldarlığın və var dövlətin simvolik təcəssümü olmuşdur.
Öküzün zoomorf təsvirlərinin ən qədim nümunələrinə gildən düzəldilmiş ocaq qurğuları aid
edilir. Bir qədər sxematik formada düzəldilərək onlar öküz buynuzlarını xatırladan iki çıxıntıya
malik idilər. Bir çox tədqiqatçıların mülahizələrinə görə bunlar ilk sitayəşgahlar idi. Həsənlu və
Ziviyə qəbir abidələrindən tapılan incəsənət nümunələrinin əsasında Cənubi Azərbaycan

Page 270
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ərazisində yaranmış və Azərbaycanın ilk dövlətlərindən biri sayılan Midiya ilə qədim skif
incəsənəti arasında olan qarşılıqlı əlaqələri izləmək mümkündür.

Qeyd etmək lazımdır ki, zoomorf təsvirlər qədim Türk dünyasına məxsus olan «heyvani
üslubun» gizli kodudur. Bu məqalə Azərbaycan ərazisindən tapılmış zoomorf obrazların
semantikasının açıqlanmasına, bu təsvirlərin yaranması və inkişafı proseslərinin tədqiqinə
yönlənmişdir.

Açar Sözlər: qədim Azərbaycan, zoomorf təsvirlər, «heyvani üslub», kurqanlar, prototürklər

ABSTRACT

The culture and art of Azerbaijan has very ancient roots. The Kur- Araks culture of Azerbaijan
has left vivid traces in the art of the Middle East, as well as in many neighboring countries.
Starting from IV-III millennia, the first states and centers of cultural civilization appeared on
the territory of ancient Azerbaijan. The Early Bronze Age of Azerbaijan is a time of spiritual
and cultural rise of the ancient proto-Turkic tribes living in this territory. The first large ancient
Turkic tribal associations and states of Azerbaijan appear which influence the historical and
cultural life of the civilizations of ancient Mesopotamia. The ancient states of Azerbaijan had
close ties with the nomadic tribes of the ancient Turkic world.

Unlike the art of the Middle East, the art of ancient Azerbaijan tends not to anthropomorphic,
but to zoomorphic images. Traces of the ancient Turkic «animal style» clearly read in the
decorative and applied art of ancient Azerbaijan, which was an integral part of the ancient
Turkic world. Just as in the art of the ancient Scythians, zoomorphic images in the art of ancient
Azerbaijan are also symbolic personifications of life, light, sun, darkness and death. It is no
coincidence that many zoomorphic figures we can found in the barrows.

As with the ancient Scythians and Saks, zoomorphic images of deer, horse, and mountain goat
were also associated with the symbols of life and the sun.

The development of cattle breeding gave rise to the widespread veneration and spread of the
cult of the bull in the territories of ancient Azerbaijan. In the decorative and applied art of
ancient Azerbaijan, the zoomorphic image of a bull has always been a symbol of fertility,
harvest and wealth. The oldest zoomorphic images of a bull are clay devices for the hearth.
Having a schematic appearance, they had two protrusions in the form of bull’s horns. According
to many researchers, these were the first altars for worship. The works of art found from the
burials of Hasanlu and Ziviye help to understand the ways of mutual influence between
Scythian art and the art of ancient Midia, which was one of the ancient states of Southern
Azerbaijan.

Page 271
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

It should be noted that many zoomorphic images are a hidden code of the "animal style"
inherent in ancient Turkic art.

Keywords: ancient Azerbaijan, zoomorphic images, animal style, burial mounds, proto-Turks

GİRİŞ

Çox saylı tarixi mənbəələr və müasir dövrümüzə qədər aparılmış bir çox arxeoloji tədqiqatlar
sübut etmişdir ki, qədim Azərbaycan torpaqları bəşər tarixində yüksək sivilizasiyaya malik ilk
dövlətlərin, Qafqazdan tutmuş İkiçayarasına - Mesopotamiyaya və Orta Asiya kimi nəhəng
ərazilərə güclü siyasi və mədəni təsir göstərə bilmiş bir çox döyüşkən qəbilə birliklərinin
yaranmasının əsas mərkəzlərindən biri olmuşdur. Qədim Azərbaycan ərazisinin olduqca
əlverişli coğrafi quruluşa və münbit torpaqlara malik olması bu ərazilərin antropogenezin erkən
ocaqlardan birinə çevrilməsinə və dünya tarixində ilkin əkinçilik mədəniyyətinin yaranmasına
güclü təkan vermişdir.

Eramızdan əvvəl IV minillikdə qədim Azərbaycanda məskunlaşmış bəzi qəbilələr oturaq həyat
sürmüş və bu ərazilərdə tezliklə əkinçi-maldar təsərrüfatı meydana gəlmişdi. Sənətkarlığın
yüksək inkişafı və geniş yayılması, bu dövrün keramik məmulatları arasında naxışlı qab qacağın
üstünlük təşkil etməsi, arxeoloji qazıntılar zamanı yaşayış məskənlərinin, ilkin şəhər
qalıqlarının aşkar edilməsi artıq e.ə. IV minillikdə qədim Azərbaycanda yüksək mədəniyyətə
malik bir sivilizasiyanın mövcud olduğundan xəbər verir. Bir çox tədqiqatçılar bu dövrdə
qədim Azərbaycan mədəniyyətinə İkiçayarası-qədim Şumer mədəniyyətinin güclü təsir
göstərdiyini qeyd edir. Arpaçay mədəniyyətinə aid edilən Yaycı keramik məmulatları
naxışlarının mürəkkəbliyi, tematik bəzəmə üslubu nəzəri cəlb edir. Bu keramika
məmulatlarının üzərindəki təsvirlərin kompozisiya quruluşları, quş və heyvan təsvirlərinin
kompozisiyada ardıcıl yerləşdirilmə prinsipləri, qabların özünəməxsus rəng palitrası onları
digər keramika məmulatlarından olduqca fərqləndirərək Şumer incəsənətindəki elementlərlə
uzlaşdırır. Yaycı keramikasına mənsub olan qablardan birinin üzərində düz və dalğalı xətlərin
arasında iki sıra zoomorf təsvirlərdən ibarət kompozisiya quruluşu üslubundan istifadə
olunmasını tədqiqatçı [Link] bu ərazinin Şumer mədəniyyəti ilə əlaqələrə malik olmasında
görür.[1] Tədqiqatçının mülahizələrinə görə Arpaçay vadisinin geniş mədəni və ticarət
əlaqələrinin yaradılmasında, cənubdan gələn türkdilli xalqların mədəniyyətlərinin Cənubi
Qafqaza ötürülməsində rolu olduqca mühüm olub.

E. ə. III minillikdə Cənubi Azərbaycan ərazisində sinifli cəmiyyətin meydana gəlməsi və dövlət
quruluşunun yaranması prosesləri baş verir. Bu zaman qədim Azərbaycan ərazisinin qədim
Şumer dövləti ilə siyasi və mədəni əlaqələri daha da güclənir. Bu dövrlərdən bizə çatmış və e.ə.
III-I minilliklərə aid edilən mixi yazılarda prototürk mənşəli sözlərin, şəxs və yer adlarının
mövcud olması türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində çox qədim zamanlardan

Page 272
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

məskunlaşdıqlarına aydın dəlalət edə bilər. Azərbaycan ərazisində Urmiya gölünün cənub şərq
hissəsində yaranmış güclü dövlət quruluşu və bir çox qədim qəbilə birliklərinin adları Şumer
dastanlarında da təsvir edilmişdir.

Azərbaycanın Kür-Araz mədəniyyətinin abidələri və incəsənət nümunələri eneolit dövrünnün

ən parlaq səhifələrindən biri sayılır. Bu mədəniyyətin izləri Dağıstan, Şimali Osetiya, İran və
Türkiyə ərazilərində də aşkarlanaraq tədqiq edilir. Kür-Araz mədəniyyətinin nümunələrinin
tədqiqi qədim Azərbaycanda məskunlaşmış prototürk qəbilələrinin Qafqaz, İran və Türkiyə
əraziləri ilə IV minillikdən başlayaraq sıx əlaqələrə malik olduqlarını sübut edir.

Zaqafqaziya ərazisində bu mədəniyyətin başlanması IV minillikdən başlayaraq III minilliyin

axırlarına qədər davam edir. Azərbaycan ərazisində bu mədəniyyətin izlərini Naxçıvanda
yerləşən Kül təpə və Urmiyə gölü ətrafındakı Göy təpə ərazilərində aparılan arxeoloji qazıntılar
sübut etmişdir. Bu unikal mədəniyyəti daha çox üzəri mürəkkəb simvolikaya malik olan
həndəsi kompozisiyalarla bəzədilmiş və cilallanmış keramika məmulatları vasitəsi ilə tanısalar
da, Azərbaycanda və ümumilikdə Zaqafqaziya ərazilərində ayin simvolikası ilə bağlı olaraq
gildən düzəldilmiş çoxsaylı kiçik ölçülü antropomorf və zoomorf heykəlciklər də bu
mədəniyyətə aid edilmişdir.

ARAŞTIRMA

Azərbaycan ərazisindən tapılmış keramik məmulatların, bürünc kəmər lövhələrinin, bəzək

əşyalarının üzərində zoomorf təsvirlərin üstünlük təşkil etməsi bu animalistik obrazların xüsusi
semantikaya malik olmalarına və onların daha ciddi tədqiqata ehtiyacları olduğuna dəlalət edir.
Sübut edilmişdir ki, qədim ustaların yaratdıqları zoomorf obrazlar ilk növbədə daha çox
qoruyucu, əfsun və ayin simvolikasına malik idilər. Məsələn içərisində ocaq yandırmaq üçün
hazırlanmış gil qablar çox zaman sxematik bir heyvan fiquru formasında hazırlanırdı və yaxud
heyvan başları ilə bəzədilirdi. Bu zoomorf təsvirlər qaba estetik gözəllik bəxş edilməsindən
daha çox ocağın şər qüvvələrdən qorunmasına və ocağın bərəkətinin artmasına qulluq edən ayin
ikonoqrafiyası idi. Kültəpə yaşayış yerindən tapılmış ocaq qurğususunun ön tərəfi yuxarı
qalxan buynuzlar formasında olub aralarında insan gözünə bənzər işarə də müşahidə edilir. Bir
çox tədqiqatçılar bu qurğuların iribuynuzlu heyvanlara və yaxud buynuzlu mifik insanabənzər
tanrılara sitayiş məqsədi ilə yaradıldığını iddia edirlər.

İlk tunc dövründə maldarlığın sürətlə inkişaf edərək qədim insanların həyatında mühüm yer
tutması bu təsərrüfatda əvəzedilməz rola malik olan at və öküzün əfsun və dini ayini xarakterli
heykəlciklərinin bəzək əşyalarında da geniş istifadə olunmasına güclü təkan vermişdi.
Arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş bir çox zoomorf fiqurlar başları və bədən hissələri
sınmış vəziyyətdə tapılmışdır. Bir çox tədqiqatçılar zoomorf fiqurların sındırılaraq kurqanlarda
yerləşdirilməsini dini ayinlərlə bağlayırlar.

Page 273
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Arxeoloji qazıntılar zamanı əldə edilmiş zoomorf fiqurlar qədim Azərbaycanda məskunlaşmış
insanların qədim ayin və ənənələrinin, incəsənətlərinin tədqiqində əvəzsiz rol oynayırlar. Eyni
zamanda bu fiqurların xronologiyalarının düzgün tərtibi bəzi tarixi məqamlara da olduqca
böyük aydınlıq gətirə bilər. Nəzərə alaq ki, ilk tunc dövründə Azərbaycan ərazisində öküz və
at kimi zoomorf fiqurların xüsusi sakral funksiyalara malik olması bu heyvanların bu ərazidə
yaşayan insanların təsərrüfatlarında mühüm rol oynadıqlarından irəli gəlirdi. Beləliklə də
Kültəpə, Maxta, Şaxtaxtı, Əliköməktəpə kimi abidələrdən tapılan at fiqurlarının və çoxsaylı at
sümüklərinin qalıqlarının tədqiqi atların əhliləşdirilməsinin ilk proseslərinin Hind-Avropa
xalqları ilə bağlı olduğu fərziyyəsini şübhə altına qoyur.

Qeyd etmək lazımdır ki, bütün Qədim Türk dünyasında olduğu kimi bürünc dövr Zaqafqaziya
ərazisində də zoomorf obrazlar kosmoqonik dünya görüşünün təcəssüm edilməsinə kömək edən
vasitələrdən biri idilər. Bir çox otyeyən heyvanların məsələn: öküzün, dağ keçisinin, qoçun
təsvirlərinə həm keramika məmulatlarının, həm də bürünc kəmər lövhəlcikərinin üzərində tez-
tez rast gəlinməsi bu zoomorf obrazların qədim insanların təfəkkürlərində çox zaman hansısa
bir kosmoqonik, astral və yaxud təbiət qüvvələrinin rolunda çıxış etdiklərini sübut edir. Bir çox
tədqiqatçıların mülahizələrinə görə qədim Azərbaycanlıların ayinlərində ot yeyən heyvanlar və
onların təsvirləri günəş kultu ilə bağlı idi. E.ə. I minilliyə aid edilərək Qarabağ, Xocalı
ərazisindən tapılan bürünc kəmər lövhəsinin qalığı üzərində olan öküz təsvirləri buna misal
gətirilə bilər. Maraqlı stilizasiyası və şərti dekorativ gözəlliyi ilə nəzəri cəlb edən öküz təsvirləri
və çox güman ki, astral semantikaya malik olan həndəsi formalı bəsit ornamentlər ilkin
əkinçilərin həyat, bərəkət və təbiət qüvvələri ilə bağlı ayinlərinin simvolik təsviridir. Tədqiqatçı
[Link]şadzenin mülahizələrinə görə öküz təsvirlərinin nöqtələr, içərisi üçbucaqlarla
doldurulmuş zolaqlar və s. işarələr ilə bəzədilməsi zoomorf obrazın artımın, bərəkətin və
əkinçiliyin əsas proseslərininin semantikasının təcəssümü ilə bağlı idi.[2]

Mingəçevir ərazisində yerləşən kurqanda aparılan tədqiqatlar zamanı kurqanın içində yüyənli
iki atın qalıqları və üzərilərinə qırmızı oxra rəngi səpilmiş öküz sümükləri aşkar edilmişdir.
Qədim insanların inancında qırmızı oxra rəngi günəşin və istinin simvolu idi. Buradan tapılan
gildən düzəldilərək bişirilmiş və sonra üzəri nazik qızıl təbəqələri ilə örtülmüş öküz başının
kiçik heykəli bu kurqanın biləvasitə olaraq günəş kultu semantikası ilə bağlı olduğuna dəlalət
edir. Eyni zamanda Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı keramik
məmulatların üzərini bəzəyən qoç təsvirlərinə, kiçik qoç heykəlciklərinə və qoç formasında
olan zoomorf qablara da rast gəlmək mümkündür.

Bir çox tədqiqatçılar qədim Azərbaycan ərazisindəki qəbir abidələrini, kurqanları tədqiq edərək
dəfn ayinlərində ilk zamanlar atın yox məhz öküzün cənazə arabasına qoşularaq sahibi ilə
birlikdə basdırıldığını qeyd edirlər. Xocalı kurqanından arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış
naxışlı tunc umbonlar öküzün kəllə sümüyü üzərində yerləşmişdi. Cənubi Azərbaycanda
Həsənli yaşayış yerindən tapılan və Manna dövrünə aid edilən qabın üzərində həkk edilmiş bir
çox səhnələrin arasında uzun saçlı və qanadlı mifik tanrının at əvəzinə öküzün qoşulduğu iki

Page 274
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çarxlı arabanı sürdüyü təsvirə rast gələ bilərik. Şübhə yoxdur ki, hətta atların dəfn ayinlərində
geniş istifadə edildikləri zamanlar da öküz təsvirləri və fiqurları müxtəlif ayinlərdə öz sakral
funksiyasını hələ uzun müddət saxlayırdı. Kurqanlardan tapılan bir çox qəbir taxtlarının
bəzədilməsində istifadə edilən zoomorf obrazların arasında maral və öküz fiqurlarından geniş
istifadə olunurdu.

Günəş kultunun bu ərazilərdə geniş yayılmasına bir sübut kimi kəmərlərin, keramik
məmulatların və bəzək əşyalarının ornamentlərində müxtəlif sadə və mürəkkəb quruluşlu
spiralvari ornamentlədən, meandır formalı spiral ornamentlərindən, svastikalardan, formaca
araba çarxını xatırladan günəş diskləri kimi solyar simvollardan və qədim türk xalqlarında
günəşi təmsil edən maral kimi zoomorf obrazlardan olduqca geniş istifadə edilməsini misal
göstərmək olar. Maraqlıdır ki, bir çox tədqiqatçıların mülahizələrinə görə spiralvari naxışlar
Kür-Araz mədəniyyətinə qonşu olan Maykop mədəniyyətinə və qədim Azərbaycan ilə sıx
mədəni əlaqələri olmuş İkiçayarası incəsənətinə də xas deyildir.

Qədim Skiflərdə və Saklarda olduğu kimi Azərbaycanda məskunlaşmış qədim türk xalqlarının
incəsənətində də maral təsvirli ritonlara, ayin zamanı işlədilən maral formalı zoomorf qablara,
bürüncdən tökülmüş tək və yaxud cüt maral təsvirli heraldik kompozisiyaya malik məmulatlara
çox tez-tez rast gəlinir. Buna misal olaraq Qarabağın Dolanlar kəndindən tapılmış, gövdələri
bitişik olub stilizə edilmiş iki başlı maral heraldik kompozisiyasını nümunə kimi göstərmək
olar. Bu cür kompozisiya quruluşuna daha çox skiflərin, hunların bəzək məmulatlarında və
qədim Luristan bürünclərində rast gəlmək mümkündür.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, qədim Luristan ərazilərində yaranmış və özünəməxsus üslubu
ilə seçilən bürünc və keramika məmulatlarının üzərində Azərbaycanın qədim xalqlarından biri
olan kassitlərə məxsus kosmoqonik solyar simvollara, işarələrə: xaç, spiral, romb, qrifon
təsvirlərinə çox tez-tez rast gəlinir. Bir çox Rus və qərb tədqiqatçılarının mülahizələrinə görə
Qafqaz ‟heyvani üslubu” ilə oxşar xarakterik cəhətlərə malik olan Luristan bürünc məmulatları
XI-X əsrlərdə iran dilli xalqların etnik miqrasiyalarının Qafqaza, cənubi Azərbaycana,
Luristana və Elam ərazilərinə güclü axını nəticəsində yaranıb formalaşmışdır. Lakin qeyd
etmək lazımdır ki, əldə edilmiş bir çox arxeoloji nümunələr vasitəsilə Luristan bürüncünün daha
əvvəlki dövrlərdə, e.ə. II minillikdə yarandığı və artıq o zaman özünəməxsus mürəkkəb forma
sisteminə malik olan bu bəzək əşyalarının farslara məxsus mifoloji dünyagörüşündən daha
qədim bir mifoloji məzmunu əks etdirdikləri sübut edilmişdir.

Öz cooğrafi şəraitinə görə Luristan əraziləri həmişə daha çox köçəri təsərrüfatına uyğun idi və
bu ərazilərdə yaranmış incəsənət nümunələri daha sadə və aydın formalara malik olmalı idilər.
Lakin Cənubi Azərbaycanda yaranmış qüdrətli qəbilə birliklərinin və İkiçayarası dövlətlərinin
birbirilərinə qarşı olan mütəmadi hərbi yürüşləri məhz bu ərazidən keçirdi və bu vəziyyət
burada yaranmış incəsənət nümunələrinə olduqca mürəkkəb sinkretik xüsusiyyətlər bəxş
etməyə bilməzdi.

Page 275
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Luristan incəsənətinin təsvir ikonoqrafiyasına məxsus olan bürünc və keramik məmulatlarda

antropomorf, terioantropomorf, zoomorf, oriontoloji relyef təsvirlər və fiqurlar solyar simvollar
və həndəsi ornamentlər üzərində üstünlük təşkil edir. Bir çox bürünc fiqur və relyef təsvirli
nümunələrdə antropomorf fiqurların bəzi elementləri sanki birbiri ilə sarmaşaraq fantastik
quşlara və yırtıcı heyvanlara transformasiya edilir və olduqca mürəkkəb kompozisiya
quruluşları meydana gətirir. Bütün bu kompozisiya priyomları Skif heyvani üslubunun
xarakterik cəhətlərini yada salsa da bu mülahizələr hələ yetərincə tədqiq edilməyib. Qeyd etmək
lazımdır ki, İkiçayarası incəsənəti daha çox antropomorf və terioantropomorf obrazlarların
təsvirlərinə meyilli idi. Halbu ki, Luristan incəsənətində qədim türk: Skif, Sak, Hun
incəsənətində olduğu kimi zoomorf obrazlar üstünlük təşkil edirdi. Eyni zamanda qədim Fars
incəsənətində mifoloji tanrıların və ya qəhrəmanların antropomorf və terioantropomorf
təsvirləri mövcud deyildi. Əhəməni incəsənəti məhz Manna və Midiya incəsənəti üzərində
inkişaf edərək öz simvollarını və obrazlarını Yaxın Şərqin digər möhtəşəm sivilizasiyalarından
götürərək imperiyanın estetik ideallarına uyğunlaşdıra bilmişdi. Əhəməni şahlarının şahı
Birinci Dara qədim Suz şəhərində sarayının tikilişində iştirak edən ustaların adlarını öz
səlnamələrində yazdırarkən qızıl işlərini yerinə yetirən torevtika ustalarının yalnız midiyalı və
misirlilər olduqlarını qeyd edir.[3]

Qədim Akkad və Assuriya tarixi səlnamələrində Zaqros dağ silsilələrindən keçərək Luristan
ərazilərində məskunlaşmış və İkiçayarasına mütəmadi olaraq hərbi yürüşlər təşkil edən Kuti,
Lullubey və Turukki kimi qəbilə birliklərinin adları daima qeyd edilir. Qədim Azərbaycan
ərazisində yaranmış dövlətlərin və qəbilə birliklərinin İkiçayarası-Şumer mədəniyyətinə olan
meyillikləri onların yayıldıqları ərazilərin incəsənətinə və mədəniyyətinə də təsir etməyə
bilməzdi.

Qədim Azərbaycanın ərazisində məskunlaşmış və sonradan güclü hərbi birliklərdə birləşərək

daha geniş ərazilərə yayılmış kutilər, lullubəylər, turukki və kassit qəbilələri Yaxın Şərqin və
Orta Asiyanın siyasi və mədəni həyatında dərin tarixi iz qoymuşdular. Bu qəbilələr haqqında
olan məlumatları biz III-I minilliklərə aid edilən qədim Şumer, akkad və babilistan tarixi
səlnamələrindən toplaya bilsək də bu xalqların etnik mənşəyi və dilləri haqqında olan qızğın
mübahisələr və müxtəlif mülahizələr tədqiqatçılar arasında indiyədək davam edir. Qeyd etmək
lazımdır ki, e.ə. II minillikdə Yaxın Şərqdə döyüş atlarından və döyüş arabalarından geniş
istifadə edilməsini, hərb işində nəzərə çarpacaq yeniliklərin meydana gəlməsini bir çox
tədqiqatçılar məhz kassitlərin tarixi səhnədə peyda olmaları ilə bağlayırlar. Muğanda
Əliköməktəpə adlı eneolit yaşayış yerində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş at
sümüklərinin tədqiqi sübut etmişdir ki, artıq bizim e.ə. IV minilliyin əvvəllərində qədim
Azərbaycan sakinləri atları əhliləşdirə bilmişlər. Tədqiqatçı [Link] qeyd edir ki,
Əliköməktəpədən əldə olunmuş faktlar nəinki Qafqazda hətta bütün Avrasiyada əhliləşdirilmiş
atlar haqqında verilən ilk ən qədim məlumatlardır.[4]

Page 276
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

BULGULAR

Azərbaycan ərazisində yerləşən və ümumi sahəsi 256 km olub Borsunlu kurqanı adı ilə tanınan
nəhəng qəbir abidəsinin tədqiqi zamanı qızıl və gümüş lövhələrlə bəzədilmiş taxt üzərində insan
skeletinin və onunla birlikdə dəfn edilmiş doqquz insan cəsədinin aşkarlanması bu kurqanın
qüdrətli bir qəbilə başçısına məxsus olduğuna dəlalət edir. Məraqlı məqamlardan biri kurqan
kamerasında əsləhələri ilə birlikdə səkkiz at cəsədinin qalıqlarının aşkarlanmasıdır. Atların
əsləhələri fil sümüyü, tunc lövhəli çənbərlər, dəniz ilbizlərinin sədəfvari qabıqlarından
düzəldilmiş bəzəklərlə bəzədilmişdir. Səkkiz əsləhəli atnı qəbilə başçısı ilə birlıkdə kurqanda
basdırılması bütün türk dünyasında olduğu kimi qədim Azərbaycan ərazisində də atın dəfn
ayinlərində sakral vəzifəyə malik olmasını sübut edir. Təsadüfi deyil ki, arxeoloji qazıntılar
zamanı qədim Azərbaycan kurqanlarından tapılan bürünc güzgülərin qulpları çox zaman at
fiqurları ilə qurtarır, hakimiyyət rəmzli skipetrlərin baş hissələri at başının formasında
düzəldilirdi. Bir çox qədim skif, hun kurqanlarından arxa hissələri və qulpları müxtəlix zoomorf
fiqurlarla bəzədilmiş nəfis bürünc güzgülər aşkar edilmişdir. Bürünc güzgülər qədim türklərin
dəfn əşyalarının ayrılmaz bir hissəsi idi və onlar sahiblərinin mənsub olduqları yüksək təbəqəni
nəzərə çarpdırmaqdan çox ayin, əfsun xarakterli əşyalara aid idilər. Bir çox skif kurqanlarında
qəsdən əyilərək korlanılmış qılınclara, ağacdan düzəldilmiş yalançı qalxanlara, od əldə
edilməsində istifadə edilən ağacdan düzəldilmiş alətlərə və s. rast gəlinir. Bütün bu əşyalar
erkən orta əsrlərdə çox yayılmış qədim türk daş heykəlləri-balballar kimi dəfn ayinlərinin
semantikası ilə sıx bağlı idi. Skif bürünc güzgülərində daha çox rast gəlinən zoomorf obrazlara
ayaqları qatlanmış vəziyyətdə uzanmış maral və Kelermes kurqanından tapılan panteranı
xatırladan yırtıcı pişik təsvirlərini aid etmək mümkündür. Bürünc güzgülərin qədim
Azərbaycanda bizim e.ə.III minillikdə dəfn ayinlərində istifadə olduğunu Şəmkirçay qəbir
abidəsindən tapılmış və Kür-Araz mədəniyyətinə aid edilən bürünc güzgü təsdiqləyir.
Mingəçevirdə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış və bizim e.ə.VII-IV əsrlərə aid
edilən bürünc güzgülərin qulpları at və dağ keçisi fiqurları ilə bəzədilib. Bu zoomorf fiqurlar
sadəliyi və ahəngdar formaları ilə bir qədər Taqar mədəniyyətinə məxsus qılınc və xəncərlərin
dəstəklərini, bürünc güzgülərin qulplarını bəzəyən heyvan fiqurlarını xatırladır. Lakin
vurğulamaq lazımdır ki, qədim Azərbaycanın və ümumilikdə Qafqazın maddi mədəniyyətinin
bizim e.ə. III minillikdə yüksək səviyyədə inkişaf etməsi onun incəsənətinin İkiçayarası
sivilizasiyalarına, qonşu ölkələrə və Azərbaycan ərazilərinə miqrasiya edən digər qəbilələrə də
təsir etməyə bilməzdi. Qədim Mesopatamiya, Suriya və Fələstinin arxeoloji abidələrində Kür-
Araz mədəniyyətinin təsirini asanlıqla izləmək mümkündür. Bu ərazilədə meydana gəlmiş qara
cilallı keramika məhz bu mədəniyyətin yayılması ilə bağlanılır. Daha sonrakı dövrlərdə isə biz
Cənubi Azərbaycanda yaranmış Midiya incəsənətinin Əhəməni incəsənətinin yaranmasında
oynadığı mühüm rolunu və skif incəsənətində mövcud olan ‟heyvani üslubun” bəzi yeni
cəhətləri mənimsəməsinə göstərdiyi danılmaz təsirini çox aydın müşahidə edə bilərik.

Arpaçay mədəniyyətinə aid edilən bir keramik qabın üzərində ilan təsvirli kompozisiya olduqca
maraqlıdır. Burada zoomorf təsvir həndəsi fiqurlarla təkrarlanaraq kompozisiya yaradır. Xanlar

Page 277
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kurqanında aşkar edilmiş qara cilalı qabın üzərində çəkilmiş ilan sanki qaba dolaşmış kimi
təsvir edilmişdir. Bu kurqandan tapılmış bəzi qabların içində ilan skeletlərinin aşkar edilməsi
bu zoomorf obrazın dəfn ayinləri ilə sıx bağlı olaraq xtonik qüvvələri təmsil etdiyi haqqında
fikirlər doğurur. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim türk xalqlarının mifik dünya görüşlərində
dünya üş təbəqədən ibarət olaraq ən aşağı təbəqədə zülməti, ölümü, xtonik qüvvələri təmsil
edən zoomorf yırtıcılar yerləşdirilirdi.

Lakin bəzi tədqiqatçıların mülahizələrinə görə bu zoomorf təsvir qədim totemizmin əksi də ola
bilərdi. Bəlkə də təsadüfi deyildi ki, qədim Assur tarixi yazılarında Kutilərə dağların zəhərli
ilanı ləqəbi verilmişdir. Maraqlı məqamlardan biri də ondan ibarətdir ki, sonradan Urartu
bürünc qablarının üzərində həkk edilmiş ilan təsvirlərinə tez-tez rast gəlinir.

2002 ildə İsmayıllı rayonunun Molla İsaklı kəndindən tapılan və e.ə. II-I minilliklərə aid edilən
torevtika məmulatlarının arasında bürüncdən tökülmüş at, maral, öküz və qoç fiqurları böyük
zəncirlərdən asılaraq olduqca maraqlı və mürəkkəb bir bəzək kompleksini yaradırdılar. Bütün
zoomorf fiqurlar zəncirdən ardıcıllıqla asılmaqları üçün xüsusi halqalara malikdirlər. Hər bir
zoomorf fiqurun kiçik təkrarı zəncirin ən aşağı hissəsində yerləşdirilirdi. Bir çox tədqiqatçıların
mülahizələrinə görə zoomorf fiqurlardan ibarət olan bu mürəkkəb bəzək kompleksi əslində
qədim Azərbaycan sakinlərinin təfəkkürlərində totemistik və ya qoruyucu xarakterli və yaxud
kosmoloji dini-ayini rola malik idi. Qeyd etmək lazımdır ki, bu bürünc məmulatların arasında
tapılan maral fiquru Mingəçevir ərazisindən aşkar edilmiş maral fiqurunu həm ölçüsü həm də
öz görünüşü ilə təkrarlayır.

Azərbaycan ərazisində Xanlar kurqanında şam ağacından hazırlanmış, yarımçürümüş

vəziyyətdə olan xizək və xizəyə qoşulmuş iki maral skeletləri aşkar edilmişdir. Tədqiqatçı
[Link] bu dəfn mədəniyyətinin Azərbaycanın tunc dövrü qəbir abidələrinə yad olduğu
fikrini söyləyir. Lakin eyni zamanda tədqiqatçı Qaracaəmirli kurqanından tapılmış qab üzərində
çəkilmiş arabaya qoşulmuş maral təsvirinin e.ə.II minillikdə Azərbaycan ərazisində cənazə
arabası ilə bağlı dəfn ayinlərinin mövcud olmasının mümkünlüyünü də qeyd edir.[5] Maral və
cənazə arabası insanın ruhunu axirət dünyasına çatdıracaq simvolik rolda çıxış edirdi.

Maraqlıdır ki, Altay skiflərinə məxsus Pazırık kurqanlarından tapılmış atlara taxılan maskalar
çox zaman müxtəlif materiallardan hazırlanmış böyük, şaxəli maral buynuzları ilə
bəzədilirdilər. Atlara taxılan bu baş bəzəkləri sanki Skif ‟heyvani üslubundakı” kimi bir
heyvanın digərinə çevrilməsinə xidmət edən ayin vasitələrdən biri idi. Maskaların üst
hissələrində iki nəhəng buynuzlar şaxələnirdi, atın qulaqlarının salınması üçün maral
qulaqlarına bənzər qulaq yerləri düzəldilirdi. Sanki at transformasiyaya uğradılıb həqiqətən
marala çevrilməli idi. Bu bəzək maskaları sanki atın real təbiətini gizlədərək ona digər, vəhşi
və fantastik məxluqlara mənsub bir qüvvəni bəxş etməyə qadir əfsun rolunda çıxış edirdi. Bu
cür bəzəklərlə bəzədilmiş və kurqanlarda sahibləri ilə birlikdə basdırılmış atların özləri də

Page 278
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

sehirli ruhlar aləminin bir hissəsinə çevrilirdi və simvolik olaraq insanın ruhunu axirət
dünyasına çatdırılmasına xidmət edirdilər.

Bizim e.ə.X-VI əsrlərdə Cənubi Azərbaycanda Mana dövləti güclənərək Assiriya, Elam, Urartu
kimi güclü dövlətlərin hərbi və siyasi mübarizələrinə qoşulur. Məhz Mana dövlətinin maddi
mədəniyyətinin və incəsənətinin üzərində sonradan Midiya kimi möhtəşəm bir mədəniyyət
çiçəklənməyə başlayır. Lakin onu da qeyd etmək lazımdır ki, məhz bu ərazilərdə qədim Türk
dünyasının köçəri cəngavərləri Skiflər məskunlaşaraq Yaxın Şərqə böyük hərbi yürüşlər təşkil
edirlər. Qədim Mana dövlətinin əraziləri Midiya incəsənətinin yaranmasına və bu incəsənətin
nümunələri vasitəsi ilə Skif «heyvani üslubun»da bir çox yeni cəhətlərin formalaşmasına təsir
etmiş əsas vasitələrdən biri olmuşdur.

Maraqlı faktlardan biri ondan ibarətdir ki, bir çox tədqiqatçılar kimi tədqiqatçı [Link]
midiya və qədim skif incəsənətini iran dilli xalqlar ilə əlaqələndirmək istəsə də, həqiqətdə biz
ilk iranlıların dinləri, adət və ənənənələri, ideologiyaları haqqında demək olar ki, heç bir dəqiq
məlumata malik deyilik deyərək etiraf edir.[6]

SONUÇ

Ziviyədən tapılmış incəsənət nümunələrini tədqiq edərkən burada bir çox antropomorf,
terioantropomorf və zoomorf obrazların, xırda detalların və elementlərin sinkretikliyi nəzərə
çarpır. Sanki müxtəlif mədəniyyətlərə mənsub olan obrazların ikonoqrafiyası vahid bir
kompozisiyada birləşdirilmişdir. Sonradan bütün bu obrazların və kompozisiya quruluşlarının
müxtəlifliyini biz iran əhəməni incəsənətində aydın izləyə biləcəyik. Ziviyədən tapılmış
incəsənət nümunələrinin işlənmə texnikalarının tədqiqi bu əşyaların yerli Mana və Midiya
ustaları tərəfindən yerinə yetirildikləri aydın olur. Bu əşyaların Həsənlu, Marlik, Luristan
torevtikaları ilə müqayisəsi zamanı yerli etnosların təfəkkür və dünya görüşlərini özündə əks
etdirən obrazların və kompozisiya vasitələrinin yerinə yeni sifarişçilərin, gəlmə etnosun
zövqünü oxşayacaq sinkretik incəsənət nümunələrinin yaradılması aydın olur. Bütün bu
təsvirlər proklamativ xarakterli əşyaların üzərində yaradılaraq sahiblərinin yüksək
mövqelərindən xəbər verməyə qulluq edirdi. Təsadüfi deyil ki, onların çoxu məhz hakimiyyət
rəmzləri ilə sıx bağlı idilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, sonradan iran yox məhz skif incəsənətində peyda olacaq bir çox
zoomorf obrazlara və təsvir vasitələrinə də Ziviyə məmulatlarının arasında rast gəlmək
mümkündür. Qızıldan düzəldilmiş və qılınc başlığı hesab edilən halqa halında bükülmüş
panteranın təsvirinə biz ilk dəfə yalnız Ziviyə məmulatlarının arasında rast gələ bilərik.
Maraqlıdır ki, buradan tapılan yırtıcı pişik obrazlarını tədqiq edərkən bu zoomorf obrazın
transformasiyaya uğrayaraq tam stilizə olduğunu və halqavari kompozisiya halında
tamamlandığını müşahidə etmək mümkündür. Ziviyədən tapılan və şərti olaraq skif

Page 279
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

məmulatları adlanan zoomorf təsvirlər bizim e.ə.VII əsrə aid edilir. Sonradan bizim e.ə. VI əsrə
aid edilən Kelermes kurqanlarından bu zoomorf təsvirlərin analoqları aşkar ediləcəkdir. Bir çox
tədqiqatçılar Kelermes və Melqunov kurqanlarından tapılaraq sonradan daha da stilizə edilərək
özünəməxsus plastikası ilə skif incəsənətinin bariz nümunəsinə çevriləcək maral təsvirinin ilkin
nümunəsini Ziviyədən aşkarlanmış maral təsvirlərində görürlər. Altaydan Pazırık
kurqanlarından tapılan xalçaların, boyunbağıların-pektoralların və qrivnaların, bilərziklərin və
s. bəzək əşyalarının üzərində Midiya ustalarının yaratdıqları və sonradan Əhəməni incəsənətinə
ötürülmüş müxtəlif zoomorf obrazları müşahidə etmək mümkündür. Lakin qədim Skif
incəsənətinin yalnız Yaxın Şərq, Cənubi Azərbaycan və yaxud İran incəsənətinin təsiri ilə
yarandığını söyləmək olduqca yanlış bir mülahizədir. Qədim Skif incəsənəti yalnız ona məxsus
olan inkişaf proseslərinə malikdir. Skif ustalarının yüksək estetik zövqləri və bacarıqları hətta
onlara ötürülmüş müxtəlif zoomorf obrazları da daha dərindən hiss etməyə, transformasiyaya
uğradaraq özününküləşdirməyə imkan vermişdir. Skif incəsənətində yaranmış «heyvani
üsluba» məxsus zoomorf obrazlar öz stilizasiya üslubları və kompozisiya quruluşları ilə
fərqlənirlər. Lakin eyni zamanda skif incəsənətinə məxsus olan zoomorf obrazlar da bütün
qədim Türk dünyasının ayrılmaz bir hissəsini təşkil edərək eyni köklərə və semantikaya
malikdirlər.

Ədəbiyyat:

1. Zeynəb Quliyeva. Arpaçay vadisinin Tunc dövrü arxeoloji abidələri. Bakı: Elm və
təhsil 2014. Səh 43.

2. Н. Е. Урушадзе — К семантике прикладного искусства древнего Кавказа и

Закавказья «Советская археология» (1973, №1)
3. В.Г. Луконин Искусство Древнего Ирана. / / М . : «Искусство». 1977. C.30-31.
4. [Link] Azərbaycanın kurqan qəbirlərində at dəfni Bакı–«ЕЛМ»2008 səh.23.
5. [Link] Azərbaycanın kurqan qəbirlərində at dəfni Bакı–«ЕЛМ»2008 səh.149.
6. В.Г . Луконин Искусство Древнего Ирана. / / М . : «Искусство». 1977. C.12-13.

7. NEJAT DİYARBEKİRLİ. HUN SANATI. EGİTİM BASIMEVİ – İSTANBUL. 1972

Page 280
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“QARABAĞNAMƏ”LƏRDƏ SÖZLÜ
ƏDƏBİYYAT ÖRNƏKLƏRİ
EXAMPLES OF WORD LITERATURE
IN "KARABAKHNAMA"

Dr. İslam SADIQ

Filologiya elmləri doktoru,
AMEA Folklor İnstitutu
“Folklor və yazılı ədəbiyyat”
şöbəsinin elmi işçisi

ÖZƏT
“Qarabağnamə”lərin bəzilərində bir neçə atalar sözü, məsəl, xalq deyimləri və
bayatılara rast gəlinir.
Bu məqalədə onlar öyrənilmiş və dəyərləndirilmişdir. Bayatılara ayrıca diqqət
yetirilmişdir.
Açar sözlər: “Qarabağnamə”, xalq deyimi, atalar sözü, məsəl, bayatı
ABSTRACT
In some of the "Karabakhnama" there are several proverbs, parables, folk sayings and
bayats.
In this article, they are studied and evaluated. Special attention was paid to bayats.
Key words: "Karabakhnama", folk sayings, proverbs, parables, bayats.

“Qarabağnamələr” tarixi qaynaq kimi nə qədər dəyərsizdirsə, müəlliflərin yazıya alıb

mətnlərdə işlətdikləri xalq deyimləri, atalar sözü və məsəllər, əfsanə və rəvayətlər, hətta
bayatılarla zənginliyinə görə, böyük maraq doğurur. Bu əsərlərdə çoxlu sözlü ədəbiyyat
örnəklərinə rast gəlinir. Bu baxımdan Mirzə Adıgözəl bəyin “Qarabağnamə”si digər əsərlərdən
daha çox seçilir. Bu da onunla bağlıdır ki, Mirzə Adıgözəl bəyin əsərini onun xahişilə Qarabağlı
şair Mirzə Hüseyn Məmmədağa oğlu Salari qələmə almış, bu zaman müəllifin söylədiklərini
özündən artırdığı epitetlərlə, frazeoloji ifadələrlə, xalq deyimlərilə, atalar sözü və məsəllərlə
bəzəyib zənginləşdirmişdir. Bunlar əsərin dilinə axıcılıq, oynaqlıq, gözəllik vermişdir. Mirzə
Adıgözəl bəy onun söylədiklərini şair Salarinin qələmə aldığı haqqında əsərin başlanğıcında
yazır: “Mirzə Hüseyn Məmmədağa oğlu Salari təxəllüsdən xahiş etdim ki, mənim
söylədiklərimin hamısını eynən gözəl bir ifadə ilə yazsın” (1, səh.28).
Mirzə Adıgözəl bəy bunun ardınca öz əsərinin nöqsanlı olduğunu bildirməyi də
unutmamışdır.
Mirzə Adıgözəl bəyin əsəri “xəncərin susuz ağzı onun boğazının qanından su içsin”,
“Ağoğlanın lalə rəngli güllərini onun gül rəngli qanı ilə boyasın”, “Qəzəbinin buxarı başına
vurub, ağlı başından çıxdı”, “Müsibətlə dolu olan bu təhlükəli yerdən at başı qaytarmaq nicat
xəzinəsinin açarıdır”, “Parlaq qılıncın piyaləsindən bu zalımlara ölüm şərbəti içirək”,
“Qılıncların parıltısından dördüncü göydə işıqlı günəşin gözü qamaşdı”, “O mərəkədə qan su
yerinə axdı” (1, səh.38,51,52,61,67,68) kimi ibarələrlə, epitetlərlə, xalq deyimlərilə, frazeoloji
ifadələrlə bəzədilmiş cümlələrlə doludur. Çox güman ki, bunların hamısı şair Salarinin

Page 281
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

qələmindən süzülmüşdür. Bu fikri söyləməyə müəllifin yuxarıda dediklərindən başqa, daha iki
fakt da əsas verir. Bunun biri əsərdə Salarinin şeirlərindən parçaların verilməsidir. Digəri
“Qarabağnamə”də rast gəlinən hikmətli xalq deyimlərinin öz şeirlərində də işlənməsidir.
“Qarabağnamə”lərdə fikri qüvvətləndirmək, sözün emosional təsir gücünü artırmaq
məqsədilə yeri gəldikcə çoxlu atalar sözləri işlənmişdir.
Əhməd bəy Cavanşirin “Qarabağ xanlığının tarixi” əsərinin bir yerində İbrahim xanın
qardaşı oğlu Məhəmməd bəyi Fətəli şaha təhvil verməyini istəyənlər və istəməyənlər arasında
qızğın sönbət gedir. Bu zaman İbrahim xanın qohumu Feyzi bəy deyir: “...su meymunun
boğazına çıxanda balasını ayağının altına qoyar” (1, səh.178).
Mirzə Yusif Qarabağinin “Tarixi-Safi” əsərində müəllif özü Qarabağ uğrunda gedən
müharibələrdən danışarkan deyir: “Qarabağlı İbrahim xan bu hazırlıqların və müharibələrin
Qarabağ üstündə baş verdiyini bilirdi. Çanağın da öz başında çatlayacağını, Fətəli şahın onu
asudə qoymayacağını bilirdi” (2, səh.38-39).
Sonuncu əsərdə ruslarla döyüşə gələn ləzgilər gecə olduğuna görə deyirlər: “Axşamın
xeyrindən sabahın şəri yaxşıdır” (2, səh.40).
Yuxarıdakı parçalarda rast gəlinən hər üç atalar sözü hazırda Azərbaycanın əksər
bölgələrində işlənir.
“Qarabağnamə”lərin bəzilərində elə məsəllər var ki, onlar Qarabağda yaranıb və hələlik
digər bölgələrdə işlənmir. Məsələn, Mir Mehdi Xəzaninin “Kitabi-tarixi-Qarabağ” əsərindən
görünür ki, Şirvan və Şəki xanları Pənah xanın üstünə gəlib, əliboş geri qayıdırlar. Bu zaman
Şəki xanı Hacı Çələbi deyir: “Həqiqətən Pənah xan, xan idi. Amma biz ki, gəlib belə qayıtdıq,
onu şah qayırıb getdik”. Şəki xanı bunun ardınca əlavə edir: “Pənah xan şimdiyədək bir sikkəsiz
gümüş idi. Amma bizim gəlib bu növ ilə qayıtmağımızla ona sikkə vurub qayıtdıq” (2, səh.109).
Mir Mehdi Xəzani yazır ki, “bu sözlər xalq arasında şimdiyədək zərbülməsəl olub
qalmışdır” (2, səhş109).
Yenə həmin əsərdə Gürcüstan valisi İrakli xan aldadıb Pənah xanı, Kazım xanı (Qarabağ),
Şahverdi xanı (Gəncə), Heydərqulu xanı (Naxçıvan) bir yerdə Şəki xanı Hacı Çələbinin üstünə
getmək adıyla görüşə çağırır və Gəncə şəhərinin yaxınlığındakı Qızıl qayada onların dördünü
də əsir götürür. Bu zaman Şahverdi xanın nökərlərindən biri iti qaçan atla Hacı Çələbiyə xəbər
çatdırdı və ona deyir: “Qoca baba, vali xanları tutdu”. Hacı Çələbi cavab verir: “Qoca baban
onları inşallah xilas edər” (2, səh. 119). Sonra Hacı Çələbi üzünü öz adamlarına tutub deyir:
“Yaran nə deyirsiniz? Bu işdə tədbir və məsləhət necə eyləməkdir?... Hər nə ki, səlah və
məsləhət edirsiniz, edin. Amma gərəkdir ki, Kür keçidi içində olsun” (2, səh.119-120). Bu olayı
yazandan sonra Mir Mehdi Xəzani deyir: “Hacı Çələbinin o sözü zərbül-məsəl olub şimdiyədək
xalq arasında məzkurül-lisandır” (2, səh.120). Buradakı “Kür keçidi içində olsun” o deməkdir
ki, biz xanları qurtarmağa getməliyik. Bunun üçün də Kürün bu tayından o biri tayına keçmək
lazımdır. Hacı Çələbi sözü çılpaq yox, ona hikmət, müdrik kəlam donu geyindirərək deyir və
bu da məsələ çevrilir.
“Hər qatırçı Murad, hər oxuyan Molla Pınah olmaz” məsəli böyük şair Molla Pənah
Vaqifin haqqındadır və Azərbaycanın əksər bölgələrində işlənir. Bu məsəl təbii ki, Molla Pənah
Vaqif Qarabağ xanının vəziri olduğu vaxt yaranıb. Həsən İxfa Əlizadə bu barədə yazır: “Molla
Pənah Vaqif Şuşa mühitində nəşvi-nüma tapmışdır. Qazax mahalında doğulsa da, Vaqifin

Page 282
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

dünyagörüşü, yaradıcılıq tərəqqisi Şuşada zirvəyə çatmışdır və “Hər oxuyan Molla Pənah
olmaz” zərbi-məsəli, ən yüksək ad və qiymətə Şuşa mühitində yüksəlmişdir” (2, səh.311).
Həsən İxfa Əlizadənin də yazdığından göründüyü kimi, bu məsəl ilk dəfə “Hər oxuyan
Molla Pənah olmaz” şəklində yaranmış, “Hər qatırçı Murad” hissəsi ona sonradan artırılmışdır.
Fətəli şah onun sözünü çevirən Heydərəli xanın boynunu vurmağı kiçik oğlu Qoçəliyə
tapşırır. Burada müəllif bir məsəl işlədir: “Sultanın rəyinin ziddinə rəy demək, öz qanınla öz
əlini yumaq deməkdir” (2, səh.62).
“Qarabağnamə”lərdə bir neçə rəvayət və əfsanə də qələmə alınmışdır. Burada yer
adlarının yaranmasıyla bağlı əhvalatlar daha çox maraq doğurur. Bu marağı gücləndirən bir
amil də onların Qarabağla bağlı olmasıdır.
Nadir şahın ən istəkli sərkərdələrindən biri olan Fətəli xan Əfşar 1762-ci ildə Qarabağa
gəlib Ballıca və Xacə Əlili çayları arasındakı bir düzənliyə düşüb, burada səngər düzəltdirmişdi.
O, xalq arasında “Fətəli xan səngəri” adı ilə tanınmışdır. Mirzə Adıgözəl bəyin yazdığına görə,
onun dövründə bu səngərin barılarının divarları dururmuş” (1, səh.44).
Pənah xanın atası “İbrahim Xəlil ağa Ağdamda bir bağ və mülk, Arazbarda və Araz
qırağında mülk və yataq yerləri alır. Qarabağ yaylaqlarında da özünə bir imarət tikdirir. Bu da
xalq arasında “İbrahim Xəlil qalası” adıyla tanınır” (2, səh.313). Deməli, Pənah xan oğlu
İbrahim xana da atasının adını qoymuşdur.
“Qarabağnamə”lərdə bir neçə bayatıya rast gəlinir. Onların arasında Ağabəyim Ağanın
bayatısı daha çox maraq doğurur, çünki o geniş yayılmış və dillər əzbəri olmuşdur. Həmin
bayatının aşağıdakı variantı daha çox yayılıb:

Mən aşiqəm, Qarabağ,

Şəki, Şirvan, Qarabağ.
Tehran cənnətə dönsə,
Yaddan çıxmaz Qarabağ.

Bu bayatı haqqında belə bir rəvayət var ki, Fətəli şaha ərə gedəndən sonra Tehranda çox
darıxan Ağabəyim Ağa söyləyib. Bayatı söylənə-söylənə Fətəli şaha çatıb. O da Ağabəyim
Ağadan soruşub ki, Tehranı bəyənmirsən? Hazırcavab Ağabəyim Ağa şaha xoş gəlsin deyə
deyib:

Mən aşiqəm, Qarabağ,

Şəki, Şirvan, Qarabağ.
Tehran cənnətə döndü,
Yaddan çıxdı Qarabağ.

Baharlının “Əhvalati-Qarabağ” əsərində bu bayatının yeni bir variantı var. Həm də onun
yazdığı əhvalat əvvəlkindən fərqlənir. Həmin əsərdə oxuyuruq: “Belə nəql edirlər ki, bir gün
Ağa Bəyim ağa bu bayatını oxuduğu vaxtda Fətəli şah gəlib eşidib, görüb oxuyur:

Mən aşiqəm, Qarabağ,

Qara salxım, Qara bağ.

Page 283
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Tehran cənnətə dönsə,

Yaddan çıxmaz Qarabağ.

Bunun bu sözü padşaha xoş gəlib, sual edib ki, o bayatını nə tövr oxudun? Bir dəfə də
oxu! Ağa Bəyim ağa bu dəfə mətləbi dolandırıb ki, padşaha xoş gəlsin. Qərəz, həmən bayatının
axır fərdin belə deyib ki:

Tehran cənnətə döndü,

Yaddan çıxdı Qarabağ. (2, s.283)

Baharlının yazıya aldığı bayatı da mükəmməldir. Yeni variantdır. Bayatıdakı dəyişiklik

də eynidir, yalnız əhvalatın özündə ayrılıq var. Baharlıda bayatının dəyişmə səbəbi bilinmir və
ona görə inandırıcı deyil. Hətta Fətəli şah bayatını bəyənmədiyini də dilinə gətirmir. Birinci
rəvayətdə isə hər şey yerindədir.
Şuşa şəhərinə xalq arasında daha çox Qala deyilirdi və alınmaz hesab edilirdi. Ona görə
Şuşanın işğalı xalqın bağrını qana döndərmiş, bu kədərini bir bayatıda belə poetikləşdirmişdi:

Mən səni yel bilirdim,

Başımda tel bilirdim.
Uca dağlar başında
Qurumaz göl bilirdim.

Xalq Şuşanın ruslar tərəfindən işğalını qurumaz gölün qurumasına bənzətmişdir. XIX
yüzilliyin əvvəllərində rus ordusu Azərbaycana sel kimi axıb gəlmişdi və xalq onu da
bayatılaşdıraraq bizlərə yadigar qoyub:

Gəldi, haradan gəldi,

Könlü qaradan gəldi.
Göydə bulud yox idi,
Bu sel haradan gəldi.

Burada “könlü qara” deyəndə xalq rusları çağırıb Azərbaycana gətirənləri nəzərdə tutur.
Çünki könlü qara olmayan adam yağını çağırıb vətəninin, torpağının üstünə gətirməz. Bulud və
sel sözlərilə də rus ordusuna işarə edilir.
Başqa bir bayatıda isə Arazın adı çəkilir. Onun adı gələndə ürəyi keçənlərin halı ifadə
olunur:

Arazı keçən də var,

Suyunu içən də var.
Çəkməyin canan adın,
Ürəyi keçən də var.

Page 284
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Burada canan deyəndə bayatı ustası vətəni-Azərbaycanı nəzərdə tutur. Bayatının digər
misraları belə düşünməyə əsas verir. Arazı keçənlər və onun suyundan içənlər dar gündə o
taydan bu taya köməyə gələnlər, bir də rusların əlindən canını qurtarmaq üçün qaçıb o taya
gedənlərdir. Bayatı ağıllı oxucunu bu düşüncələrdən qırağa çıxmağa qoymur.
Sonuncu üç bayatı Nazim Axundovun “Qarabağnamə”lərə yazdığı son sözdən götürülüb
(2, səh.410-411). Müəllif onların qaynağını göstərməyib. Lakin bayatıların məzmunundan
aydın görünür ki, onlar Qarabağda düzülüb-qoşulub.
Beləliklə, “Qarabağnamə”lərdə yazıya alınıb bizə çatmış sözlü ədəbiyyat örnəklərini
diqqətdən kənarda qoymaq olmaz. Bu örnəklərin bəziləri başqa qaynaqlarda və xalqın
yaddaşında yoxdur. Deməli, “Qarabağnamə”lərin elə əsas dəyəri onları itib-batmaqdan
qorumağındadır. Ona görə bu örnəklər öyrənilməli, araşdırılmalı və folklor nəşrlərinə daxil
edilməlidir.

Qaynaqlar

1. Qarabağnamələr. Birinci kitab. Bakı. 1989

2. Qarabağnamələr. İkinci kitab. Bakı. 1991

Page 285
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

[Link]İN “TEATR” ROMANINDA AKTYOR İSTEDADI YAŞAM

TƏRZİ KİMİ
THE TALENT OF THE ACTOR AS A LIFE STYLE IN “THEATRE “ BY
[Link]
İsmayılova Günay Arif qızı,
Azərbaycan Universiteti, Dünya ədəbiyyatı ixtisası

XÜLASƏ
“Teatr” romanı [Link] yaradıcılığının əsas xəttini təşkil edən, insan duyğularını süni
şəkildə təqlid edən və teatr dünyasına aid olan obrazlar arasında münasibətləri araşdıran növbəti
romanıdır. Məhz teatr mövzusunu seçməsi təsadüfi hal deyildi, belə ki, [Link] özü də sənət
vurğunu idi və yaradıcılığı boyunca çoxsaylı tamaşalar ərsəyə gətirmişdir. Və bir dramaturq
kimi də şöhrət qazanmışdır. “Teatr” romanında sənət adamlarının qeyri-adi realizmi yazıçı
tərəfindən ustalıqla vurğulanmışdır. [Link] bir aktyor və aktrisanın həyatının adi bir
insanın həyatından necə fərqləndiyini romanın protogonisti vasitəsilə oxucuya çatdırır.
Aktyor və aktrisaların səhnədə nümayiş olunan həyatları keçicidir, belə ki, tamaşa bitdikdən
dərhal sonra onlar bu süni duyğuların təsirindən çıxırlar. Həqiqi insan rolunu oynadıqları zaman
isə real həyatın yaratdığı hisslər daha böyük təsir gücünə malikdir. Bunlar ilk növbədə “Teatr”
romanının mövzusu ilə əlaqəli məqamlardır və bu romanın baş qəhrəmanı Julia Lambert
tərəfindən həyata keçirilir.
Müəllif incə ştrixlərlə aktyor peşəsinə yiyələnmiş şəxslərin , ilk növbədə Culiya Lambertin
nümunəsində sübuta yetirməyə çalışır ki, Şekspirin dahiyanə metaforası bir tərəfdən səhnəyə
həyatın gerçəkliyini gətirmək, digər tərəfdən həyatda səhnənin uydurmasını təcəssüm
etdirməkdir. Məqalədə “teatr həyat kimi, həyat teatr kimi” metaforasının bədii təcəssüm
xüsusiyyətlərinin təhlil olunması nəzərdə tutulur.

Müəllif öz aktyor qəhrəmanlarının həyat tərzinin təsviri vasitəsilə gerçək insanın (

[Link] bütün aktyor obrazları arxasında gerçək insanların gerçək həyat yolu durur.) təkcə
səhnədə deyil, həyatda da özü üçün uydurduğu dəyərlər yaşaması ilə bağlı üz-üzə gələ biləcəyi
mənəvi –ekzistensial problemlər açıqlanır.
Romanda hadisələrin gedişatı zamanı Culiya müxtəlif əsərlərdən rollar ifa edirmiş kimi
davranır. Baş qəhrəman Culiya Lembert məşuqu Tomla birlikdə olanda özünü [Link]
“Fedra”sı rolunda, oğlu Rocerlə söhbət zamanı isə Hamletin anası Gertruda kimi aparır.
Məqalədə teatr virtual gerçəkliyin əksi kimi xüsusiyyətlərin təhlil olunması nəzərdə tutulur.
Açar sözlər: təkəbbür, teatr, eqoizm, bədii, həyat, səhnə, obraz

Page 286
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT

Theatre is the next novel written by [Link] in the middle of his career, which artificially
imitates human emotions and explores the relationship between characters in the theatrical
world. [Link] himself was an art lover and created numerous performances throughout
his career. In the novel "Theatre", the extraordinary realism of artists is skillfully emphasized
by the writer. Through the protagonist of the novel, [Link] informs the reader how the
life of an actor and actress differs from the life of an ordinary person.
The lives of actors and actresses on stage are temporary, so, immediately after the performance,
they are released from the influence of these artificial emotions. But when they play the role of
a real person, the feelings created by real life are more effective. These are primarily related to
the theme of the novel "Theatre" and are performed by the protagonist of this novel Julia
Lambert.
The author tries to prove that Shakespeare's genius metaphor is to bring the reality of life to the
stage on the one hand, and to embody the fiction of the stage in real life, on the example of
those who have mastered the acting profession, first of all, Julia Lambert. The article analyzes
the features of the artistic embodiment of the metaphor “theatre as life, life as theatre.”
Through the descriptions of the lifestyles of his actors, the author reveals the moral and
existential problems that a real person (behind all the characters of [Link], stands the
real way of life of real people) can face, not only on stage, but also in life.
İn the course of the novel, Julia pretends to play roles from various works. When the protagonist
Julia Lembert is with her lover Tom, she plays the role of J. Rassiʼs “Phaedra”, and when talking
to her son Roger, she behaves like Hamletʼs mother Gertrude. The article aims to analyze the
feature of theatre as a reflection of virtual reality.
Keywords: arrogance, theatre, selfishness, art, life, stage, character

GİRİŞ
Dahi ingilis ədibi Somerset Moemin əsərlərində yaratdığı çoxsaylı obrazlar bir çoxları
tərəfindən araşdırılaraq təhlil olunsa da , onun əsərlərindəki yazıçı təxəyyülünün məhsulu olan
“yaradıcı şəxsiyyət” problemi tədqiqat obyekti olmamışdır. Yazıçının bioqrafı, “Somerset
Moemin gizli həyatı” (2010) kitabının müəllifi Selina Hastings Moemin yaradıcı
təxəyyülündən çox müşahidəçilik qabiliyyətinin olduğunu vurğulayırdı. Məhz bu bacarığı
sayəsində çoxsaylı obrazlar yaratmış Moem qeyd edir: “Yaradıcı şəxsiyyət heç kimə
bənzəmirsə onun səhvini bağışlamaq olar. İstər aktyor, istərsə rəssam, şair ya musiqiçi olsun
əgər yaratdığı sənət əsərləri ilə estetik tələbatımızı ödəyə bilirlərsə deməli yaradıcıdırlar.” (5)
“Teatr” romanında Culiya obrazı ana, sevgili, həyat yoldaşı və səhnədə öz rollarını məharətlə
canlandıran yaradıcı şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Yazıçı öz fikir və düşüncələrini oxucuya
çatdırmaq üçün məhz teatr mövzusunu seçmişdir, çünki o bilirdi ki, bu yolla sənət əsərinin

Page 287
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

mahiyyəti, yazıçının çatdırmaq istədiyi mənəvi-ekzistensial dəyərlər teatrda eyni zamanda bir
çox insanın qəlbinə yol tapıb onu düşündürə bilir. Culiya obrazının timsalında baş qəhrəmanın
hissləri, narahatçılığı, yaradıcılığı diqqət mərkəzindədir. Əsərin ana xətti Culiyanın
şəxsiyyətidir. Protoqonist öz “mən”i ilə aktrisa kimliyi arasındakı sərhədi itirir. Bir çox hallarda
həyat yoldaşı, dostları, oğlu ilə münasibətdə tamaşalardan müxtələif rollar oynadığının
fərqində olmur.
Culia-istedadlı aktirsa kimi
Culiya ecazkar aktyorluq bacarıqlarına malikdir, eyni zamanda teatrdan və səhnədən kənarda
özünün əxlaqsız və eqoist motivlərini həyata keçirtmək üçün bu bacarıqlardan ustalıqla istifadə
edir. “Teatr” romanı tanınmış, son dərəcə istedadlı və uğurlu bir aktrisanın həm şəxsi, həm də
peşəkar yönlərini açıqlayır və bu iki dünya arasındakı qarşılıqlı əlaqəni araşdırır. Peşəkar
səhnədə Culiya yazıçının xülyası ilə idarə olunduğu halda, real dünyanın acı həqiqətləri onun
həyatını müəyyənləşdirir. Culiyanın daxili dünyası ilə birlikdə evlilikdən kənar əlaqələri həmişə
pərdə arxasında qalan yazıçı tərəfindən açılmır. Culiyanın şəxsi həyatı tamaşaçıların önündə
səhnə çıxışları kimi açıq deyil. Yazıçı bütün bu gizli məqamları dəqiqliklə araşdırır və tipik bir
aktrisanın səhnədən kənar həyatının həqiqətlərini axtarır.
Culiya Lambert son dərəcə zəngin bir qadındır, onun aktrisalıq şöhrəti bütün Londona
yayılmışdır. O, müvəffəqiyyəti dadmaq uğrunda mübarizə aparan bütün aktisaların idealı və
ilham mənbəyidir. Dəbdəbəli həyat hər zaman onu cəlb edir. Culiya orta yaşlı bir qadındır, özü
ilə eyni peşədən olan Maykl adlı bir kişi ilə evlidir və Rocer adlı bir oğlu var. Aktrisa Culiya
səhnədəki vəziyyətin tələbinə görə səhnəyə bir çox üzü ilə çıxır, amma Culiya şəxsi hıyatında
xüsusilə münasibətləri baxımından əsasən iki üzlə görünür, Culiya-həyat yoldaşı, Culiya-
ehtiraslı aşiq. Aşiq Culiya daha mürəkkəb bir xarakterdir. O, evlilikdən əvvəl hər zaman
səbirsizliklə gözlədiyi evlilik münasibətlərindəli həyəcan və coşqusunu itirən əri Maykl üçün
xəyanətkar qadındır. Xəyanətini və kişilərlə qeyri-qanuni münasibətlərini gizlətmək üçün
aktyorluq bacarıqlarını o qədər parlaq şəkildə tətbiq edir ki, Maykl ondan heç vaxt
şübhələnmirdi və beləliklə evliliyinin qaranlıq həqiqətindən kənarda qalırdı. Onun kişilərlə
nigahdankənar münasibətlərinin acı həqiqəti üz ifadələrinin süniliyinin arxasında gizlənir. (1)
Maykl son dərəcə yaraşıqlı və incə ruhlu insandır. O Culiyadan fərqli olaraq tanınmış ailəyə
mənsubdur və böyük ata-baba mirasına sahibdir. Culiyanın aktyorluq istedadının yüksək
səviyyəyə gəlib çatması və onun Londonun ən məşhur aktrisalarından biri olmasında Mayklın
rəhbərliyi və əzminin böyük rolu olmuşdur. Yaltaqlıqlar heç vaxt Mayklı dəyişməmişdi,
baxmayaraq ki, insanlar onun cəlbedici görünüşünə görə tez-tez tərifləyirdilər. Evləndikdən
sonra Culiya həyat yoldaşını dünyəvi həzzlə təmin etməyə çalışırdı və bu da zamanla bir çox
dramatik dəyişikliklərə məruz qalır.
Qısa müddətdə ərindən ayrılmaq Culiya üçün dözülməzdir, lakin oğlu Rocer doğulduqdan
sonra Maykla yoldaşlıq etmək istəyi tamamilə yox olur və Maykldan azadlıq tələb edir. O
Mayklı cinsi əlaqədə ehtiraslı hesab etmir. Lakin hətta evlilikdən sonra başqa qızların Maykla

Page 288
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

aşiq ola biləcəyi düşüncəsi onun zəif xarakterindən xəbər verirdi. Bir neçə illik evlilik
həyatından sonra həyat yoldaşına olan istəyi azalır.
Beləliklə, Mayklın gözəlliyinin tənəzzülü ilə Culiyanın sevgisi də öz intensivliyini itirir və
Maykl əlli iki yaşındaykən bu sevgi sona çatır. Culiyanın evliliyinin erkən dönəmlərində ərinə
olan sevgisi və dünyəvi gözəllik axtarışında olması bütün roman boyu hərtərəfli şəkildə təzahür
edir. Müharibə zamanı Culiyanın əgər Mayklın başına bir iş gələcəyi halda özünü öldürməklə
bağlı qətiyyətli fikri onun Mayklın gözəlliyinə və estetik duyğusuna verdiyi önəmin bariz
nümunəsidir. Evlilikdən sonra Culiya və Maykl peşələrində bir sıra nailiyyətlər qazanırlar və
Maykla görə ailədaxili münasibətləri kifayət qədər ahəngdar idi. Maykla görə Culiya ən sadiq
və istedadlı bir qadındır. Culiya, həyat yoldaşı olaraq Moemin digər qadın obrazlarından fərqli
tərəflərini ortaya qoyur. Romanda olan digər obrazlar Culiyanın ətrafında düzülmüş kukladan
başqa bir şey deyildir. (4)
Şəxsi həyatın sənətə təsiri
Culiyanın Tom ilə (özündən iyirmi beş yaş kiçik oğlan) uğursuz münasibəti onun teatr
səhnəsindəki tamaşalarına öz mənfi təsirini göstərir. Sevgililərin ayrılması səhnəsində çox pis
davranır çünki Tomdan uzaq qalması onun ayrılıq kədərini tam anlamıyla dərk etməsinə səbəb
olmuşdur. Beləliklə, həyatın reallığı və yazıçı təxəyyülü ilk dəfə Londonun ən böyük aktrisası
ilə üz-üzədir. Həyatın acı reallığı onun romantik təxəyyülünü və estetik baxışlarını narahat edir.
Tomun Avislə ilə nişanlanması xəbəri Culia üçün ürəkparçalayıcıdır, lakin o travma almış
ruhunu ifadə etmək üçün yer və insan tapmır. Minlərlə tamaşaçı qarşısında bir oyunda
duyğularını nümayiş etdirdiyi üçün evlilikdən kənar münasibətlərinin narahatlığını açıq şəkildə
ifadə edə bilmir. Onun bu münasibətlərinə görə tamaşaçı alqışlamayacaq və ya qibtə
etməyəcəkdi. Bütün bu ifadə olunmayan əzablar və tənhalıq hissi, həyat yoldaşı Mayklın ona
olan şübhələri içində boğulur, lakin Maykl heç zaman bu əzabın səbibini bilmir. Culiyanın
sadiq bir həyat yoldaşı olduğuna qətiliklə inanır.
Tom Fennel başqa biri ilə nişanlansa da Culiyaya olan sevgisindən əl çəkə bilmir. Uzun
ayrılıqdan sonra gənc sevgilisinin yenidən mövcudluğu Culiya üçün ən sevindirici andır. Tomu
yenidən öz şəhvəti altına aldıqdan sonra bütün ruh düşkünlüyü aradan qalxır. Aktrisa Culiya
yeni səhnə əsəri üçün pozitiv enerjisini və mahir aktyorluq bacarıqlarını səfərbər edir. Gənc
sevgilisinə qovuşduqdan sonra şəxsi həyatının səhnə həyatına təsir etməsinə imkan vermir.
Səhnəyə yeni siması və əsl mənliyi ilə uyğun gəlməyən yeni şəxsiyyət kimi çıxır. Həyat yoldaşı
Culiya, ana Culiya və aşiq Culiya aktrisa Culiya ilə heç bir vəchlə bənzəmir. Peşəsində vicdanlı,
bacarıqlı və şöhrətin zirvəsindədir, ancaq şəxsi münasibətlərində tam əksidir, lakin bu həqiqət
həmişə gizlədilir. Culiya Lambetin tipik vəziyyəti və romanındakı uğurlu obrazı haqqında
Moem öz arxayınlığını aşağıdakı kimi ifadə edir:
“Özümü bir qadının qəlbinə daxil edib onun gözləri ilə görmək, duyğuları ilə hiss etmək
istədim. Buna nail olub –olmadığımı isə bir qadından başqa kimsə deyə bilməz.” (2, s.34)

Page 289
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Culiyanı narahat edən yeganə məqam oğlu Rocerin fəlsəfi baxışları və ünvanlı suallarıdır.
Avstriyadan döndükdən sonra Culiya oğlunun münasibətindəki dəyişikliyi hiss etdi. Sonralar
ana ilə oğulun münasibətləri formal xarakter alır. Culiya Rocerin onu sevib-sevmədiyindən
əmin deyil. Lakin Rocerin münasibəti onun anasını artıq sevmədiyinə eyham vururdu. Rocerin
aşağıdakı ifadəsi Culiyanın peşəsinin adi bir insanın həyatındakı rolunu aydınlaşdırmağı üçün
zəmin rolunu oynayır.
“Sən həmişə oynayırsan. Sən qulluqçularla, atamla, mənimlə də oynayırsan. Mənə görə
nəcib, sevimli ananın rolunu oynayırsan. Sən yoxsan, sən yalnız oynadığın saysız-hesabsız
rolların bir hissəsən. Tez-tez düşünürəm ki, görəsən sən, nə vaxtsa özün olmusanmı, yoxsa
oynadığın personajlara gerçək həyat verməkdən ötrü bir vasitə olmusan? Boş bir otağa
girdiyində bəzən qapını açmaq istəyirdim, amma orada heç kim tapmaram deyə qorxurdum. ”
(3, s.262) Moem U.S, Teatr, Seçilmiş əsərləri. Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, Bakı-2016, 563
s.
NƏTİCƏ
Romanın sonunda Culiya onu narahat edən sualların cavabını alır. İnsanları diqqətlə
müşahidə etdikdə onları sadəcə müxtəlif psixologiya və davranışlardan ibarət varlıqlar kimi
başa düşür. Bu anda peşəsinin dəyərini dərk edir, çünki aktrisa kimi səhnədə insan həyatının bir
çox qəribəliklərini təmsil edir. Culiyanın özünü tanıması nəhayət ruhunu oğlu tərəfindən
qaldırılan bütün ağrılı suallardan qurtarır. Beləliklə, Culiyanın romandakı son müvəffəqiyyəti
peşə həyatındakı dəyəri və məqsədi aşkar etməsidir. Romanda bir sənətkar kimi məmnuniyyət
hissi də diqqət çəkir.
Culiya Lambertin xarakteri sonunda dəyişikliyə uğrayır. Nəhayət o, peşəsinin
nəcibliyini və anlamını dərk edir. Onun insan həyatına dair platonik konsepsiyaları Culiyanın
yeni heyranedici simasını göstərir. Sonunda o, həyatının məqsədini və səbəbini başa düşür;
Culiyanın həyat fəlsəfəsi "həyatın acısı ölüm deyil; həyatın acısı sevginin ölməsidir ”(3, s.236)
Sonuncu tamaşası Culiya Lambertin zəfər ifasına çevrilir. Oğlu Rocerin səhv etdiyini düşünür,
çünki aktyorlar və rolları həyat deyilən nizamsız, məqsədsiz mübarizənin simvollarıdır, ancaq
yalnız simvol realdır . Onun "görünüşü" yeganə reallıqdır. Moem bu əsərlə şəxsiyyət və
yaradıcılıq vəhdətini, yaradıcı şəxsiyyət obrazının həyat və sənət sirrlərini oxucuya
çatdırmışdır.
Ədəbiyyat
1. Anthony Curtis and John Whitehead, W. Somerset Maugham, The Critical Heritage
Series, Routledge, 1997, 489 pages
2. Моэм У.С.Искусство слова. О себе и о других.- М.: Художественная литература,
1989 г.-400 с.
3. Moem U.S, Teatr, Seçilmiş əsərləri. Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, Bakı-2016, 563 s.
4. [Link] Maugham, Theatre, Vintage International, New York, 2001, 304 pages

Page 290
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

5. Selina Hastings, “The Secret Lives of Somerset Maugham: A Biography" Random

House, Inc., 2010 640 pages

Page 291
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

BİR KAMU DİPLOMASİSİ FAALİYETİ OLARAK NEVRUZ KUTLAMALARI

NOWRUZ CELEBRATIONS AS A PUBLIC DIPLOMACY ACTIVITY

Doç. Dr. Kadir SANCAK

Gümüşhane Üniversitesi İİBF, Uluslararası İlişkiler Bölümü

ÖZET

Günümüz şartlarında yekpare ve güçlü bir Türk Dünyasından söz edebilmek için öncelikle
ortak bir Türklük bilincinin inşa edilmesi elzem bir durum arz etmektedir. Ancak bunun için
öncelikle zaman içerisinde siyasi mühendislikler, tarihi, ekonomik etkenler ve benzeri faktörler
nedeniyle aralarında husumetler oluşmuş veya farklı nedenlerle iletişimleri kopmuş Türk
Halkları arasındaki yakınlaşmanın sağlanması gerekmektedir.

Halklar arasındaki olumsuz algıların değiştirilmesi ve yakınlaşmaların sağlanması için kamu

diplomasisi faaliyetleri önemli bir rol üstlenmektedir. Kültürel olarak ortak değerlere sahip olan
ülkeler arasındaki kamu diplomasisi faaliyetlerinin başarı ihtimali daha yüksektir. Bundan
dolayıdır ki Türk Halkları arasında gerçekleştirilecek olan kamu diplomasisi faaliyetlerinin
başarılı olması için ihtiyaç duyulan zemin mevcuttur.

Zaman içerisinde kültürel değerlerde aşınma ve farklılaşmalar söz konusu olsa da birçok ortak
kültürel değer ve gelenek halen varlığını devam ettirmektedir. Türk Dünyasında asırlardır
sürdürülen geleneklerden biri Nevruz kutlamalarıdır. Nevruz’un Türk halkları arasında ortak
bir bayram olarak kutlanması, ortak bir Türk kimliğinin inşası ve Türk bilincinin oluşturulması
hususunda büyük önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Nevruz, Türk Dünyası, Kamu Diplomasisi

ABSTRACT

In today's conditions, for a strong Turkish World, a common Turkishness consciousness must
be created. For this, first of all, it is necessary to establish rapprochement between Turkish
communities that experience hostility for some reasons or have lost contact for different reasons
over time.

Public diplomacy activities play an important role in changing the negative perceptions among
the peoples and ensuring rapprochement. Public diplomacy activities between countries with
common cultural values are more likely to be successful. Therefore, public diplomacy activities
between Turkish communities will be successful.

Although there are differences in cultural values over time, many common cultural values still
exist. One of the centuries-old traditions in the Turkic World is the Nevruz celebrations.

Page 292
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Celebrating Nevruz within the framework of a public diplomacy policy is of great importance
in building a common Turkish identity and creating a Turkish consciousness.

Keywords: Nowruz, Turkish World, Public Diplomacy

GİRİŞ

Türk Dünyası tabiri, dünya üzerinde yaşayan Türk halklarından müteşekkil 200 milyondan
fazla Türkün varlığını ifade eden coğrafi ve kültürel bir kavramdır. Türk halkları, köken
itibariyle ortak bir geçmişe sahip olsalar da zaman içerisinde göçler, savaşlar ve benzeri
nedenlerle farklı coğrafyalara dağılmış ve buralarda devletler kurarak varlıklarını ayrı ayrı
sürdürmüşlerdir. Bu durum, Türk halkları arasında mesafeden ve siyasal parçalanmışlıktan
kaynaklı olarak bir takım farklılaşmaları da beraberinde getirmiştir. Ayrıca özellikle son iki
yüzyıl içerisinde yaşanan siyasal gelişmeler bağlamında işgal edilen Türk coğrafyalarındaki
siyasi mühendislik projeleri söz konusu süreci hızlandırmıştır. Bunun bir neticesi olarak Türk
topluluklarından bazıları ortak bir Türk kimliğinden ziyade daha dar kapsamlı(Kırgız, Kazak
vb) alt kimlikler üzerinden kendileri ifade etmeye başlamış ve özellikle başka devletlere tabi
olarak yaşayan bazı Türk topluluklarında ise Türk kimliği ciddi anlamda erozyona uğramıştır.

Bugün dünya üzerinde farklı coğrafyalarda yaşayan Türk topluluklarının ortak bir Türk kimliği
bilinci ile donatılmasının önünde bir takım zorluklar bulunmaktadır. Bu durum hem bağımsız
Türk devletlerinde yaşayanlar, hem de başka yönetimlere tabi olarak yaşayan Türk toplulukları
için geçerlidir. Halen uluslararası sistem içerisinde (KKTC hariç) altı bağımsız Türk devleti yer
almaktadır. Bu devletler(Türkiye hariç) otuz yıl önce bağımsızlıklarını kazanmış ve o tarihten
itibaren kendilerine birbirlerinden farklı yönler tayin etmişlerdir. Söz konusu devletler ortak bir
Türk kimliğinden ziyade kendi alt kimliklerini güçlendirmeye gayret etmişlerdir. Meseleye
yönetici siyasi iradelerden bağımsız olarak halklar nezdinde bakıldığında da durumun arzu
edilenden oldukça uzak olduğu görülmektedir.

Bu çalışmada öncelikle Türk halkları arasında yakınlaşmayı sağlayacak kamu diplomasisi

faaliyetlerine niçin ihtiyaç duyulduğu ve meselenin çözümünde bu faaliyetlerin niçin önemli
olduğu anlatılacaktır. Devamında ise Nevruz kutlamalarının bir kamu diplomasisi aracı olarak
nasıl kullanılabileceği ve bunun sağlayacağı katkılar ele alınacaktır.

Türk Topluluklarının Birbirleriyle İlgili Algıları

Türk topluluklarının birbirleri ile ilgili algılarını ölçen akademik çalışmalar sayıca az ve kapsam
olarak oldukça sınırlıdır.1 Türkçe literatüre bakıldığında Kazakistan, Kırgızistan ve

11
Türkçe literatürde konu ile ilgili çalışmaların bir kısmı Türkiye’de eğitim gören öğrenciler üzerinde yapılmış ve kültürel
farklıklar ve uyum konuları ele alınmıştır. Bu çalışmalarda Türk halklarının birbirleri ile ilgili düşünceleri yer almamıştır. Söz
konusu çalışmalardan bazıları şunlardır. “Yıldız Deveci Bozkuş, Eda Bekci Arı, Güney Kafkasya Kökenli Öğrencilerin
Türkiye’ye Gelmeden Önceki Ve Geldikten Sonraki Türkiye Algılarının Değişimi, Bostancı Kırtasiye Matbaacılık, Mayıs
2017.”, “Emel Tanyeri Mazıcı, Tarık Kodal, Kültürel Diplomasi Aracılığıyla Ülke İmajı: Orta Asya Türk Cumhuriyetleri
Perspektifinden Bir Araştırma, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 8, Sayı 39, 2015. Ayrıca Türkiye’deki Türk
öğrenciler üzerinde Türk Dünyası algısını ölçmeye yönelik bazı çalışmalar yapılmış ancak bu çalışmalarda da Türk
topluluklarının birbirleri ile ilgili düşüncelerine dair katkı sağlayan veriler ortaya çıkmamıştır. “Mete Alım, Coğrafya Eğitimi

Page 293
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Azerbaycan’da yapılan önemli ama oldukça az sayıda saha çalışmasının var olduğu
görülmektedir. Söz konusu çalışmalardan biri Bilgesam tarafından 2012 yılında Kazakistan
özelinde yaptırılmıştır. Kazakistan’da Türklere ve diğer halklara karşı duyulan sempati
düzeyini ölçmeye yönelik ankette Türkler, Araplar, İspanyollar, Japonlar, İtalyanlar, Fransızlar
ve Ruslardan sonra kendilerine % 57,6 oranıyla ancak yedinci sırada yer bulabilmişlerdir.2 Aynı
çalışmada bir Türkle evlenmek isteyenlerin oranı da % 20 gibi düşük bir oran olmuştur.3 En
fazla sempati duyulan 12 ülkenin/ulusun yer aldığı listede diğer Türk toplulukları/devletleri
sıralamada yer bulamamıştır.

Bilgesam aynı araştırmayı yine 2012 yılında Kırgızistan özelinde de gerçekleştirmiştir.

Buradaki çalışmada Kırgızların Türklere bakışı sıralama olarak Kazaklardan daha olumlu
görünse de oransal olarak daha düşük çıkmıştır. Kırgızlar üzerinde yapılan ankette Türkler,
Ruslardan sonra en fazla sempati duyulan ikinci halk olmuştur. Ancak sempati oranı % 54,2
seviyesinde gerçekleşmiştir.4 Kırgızların Türklerle evlilik isteği ise % 22,3 oranıyla Kazaklara
yakın olmuştur.5 Bu çalışmada da sempati sıralamasına göre 12 ülkenin/ulusun bulunduğu
listede diğer Türk topluluklarının/devletlerinin adı geçmemiştir.

Ankara Üniversitesi bünyesinde 2012 yılında yapılan bir doktora tezinde Azerbaycanlıların
Türklere ve diğer halklara karşı duyulan sempati düzeyine yer verilmiştir. Söz konusu
çalışmada “Azerbaycan’ın öncelikli üç dostu hangisi” şeklinde bir soruyu katılımcıların % 39’u
Türkiye olarak cevaplamıştır. Bu oranla Türkiye, beklendiği gibi Azerbaycanlıların dost
sıralamasında kendisine ilk sıradan yer bulmuştur. Ancak 17 devletin yer aldığı dost listesinde
diğer Türk devletlerinden Kazakistan %1 karşılık görürken Türkmenistan % 0 olarak
verilmiştir.6 Oysa aynı çalışmada Azerbaycan’ın öncelikli düşmanları listesinde Türkmenistan
% 4 rakamıyla listede yer almıştır. Diğer Türk devletleri olan Özbekistan ve Kırgızistan’a bu
listelerde yer verilmemiştir.7

Daha önce de ifade edildiği üzere Türk topluluklarının birbirleri ile ilgili algılarını ölçmeye
yönelik çalışmalar oldukça yetersizdir. Ancak bu durum söz konusu çalışmalardaki verilerin
önemini azaltmamaktadır. Yıllar içerisinde yukarıda verilen rakamlarda değişmeler mümkün
olsa da bu durum meselesinin esasını değiştirmemektedir. Türk topluluklarının birbirleri ile
ilgili düşüncelerinin arzu edilen seviyenin uzağında olduğu görülmektedir. Ortak bir Türk
dünyasının inşası için söz konusu olumsuz durumun değiştirilmesi büyük önem arzetmektedir.
Halklar arasında husumetlerin ortadan kaldırılması ve yakınlaşmanın sağlanması bağlamında
kamu diplomasisi faaliyetlerinin işlevsel ve faydalı olacağı değerlendirilmektedir.

öğrencilerinin Türk Dünyası Algıları, (Atatürk Üniversitesi örneği), Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6:2, 2009.” “Kamile
Gülüm, Nermine Seyfullayeva, Türkçe:Üniversite Öğrencilerinin Türk Dünyası Algısı ve Bilgi Kaynakları, Turan-Sam, Cilt 5,
Sayı 18, Yıl 2013.
2 Salih Akyürek, Kazakistan’da Türkiye Ve Türk Algısı, Bilgesam Rapor No:44, Ankara 2012, s.12
3 Akyürek, Kazakistan’da Türkiye Ve Türk Algısı, s.45
4 Salih Akyürek, Kırgızistan’da Türkiye Ve Türk Algısı, Bilgesam Rapor No:43, Ankara 2012, s.11
5 Akyürek, Kırgızistan’da Türkiye Ve Türk Algısı, s.47.
6 Samir Mardanov, Azerbaycan-ABD İlişkileri Ve Azerbaycan’da ABD Algısı, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2012, s.135

7 Mardanov, A.g.e., s.137.

Page 294
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kamu Diplomasisi

Kamu diplomasisi, ülkelerin yumuşak güç araçları üzerinden ulusal menfaatlerini korumak
amacıyla uyguladıkları politik bir yöntemdir. Tabir, ilk olarak 1965 yılında kullanılmış ve
özellikle iletişim imkanlarının hızla geliştiği İki binli yıllarla birlikte uluslararası ilişkilerde
yaygın bir kullanım alanı bulmuştur. Kamu diplomasisi, geleneksel diplomatik yöntemlerin
dışında bir ulusun kendi düşüncelerini, kurumlarını, kültürünü, güncel politikalarını yabancı
halklara anlatma ve halklar arasında karşılıklı etkileşim sağlama faaliyetleri olarak
tanımlanabilmektedir. Bu faaliyetlerin temel amacı diğer ülkelerin ihtiyaçlarını, kültürlerini,
insanlarını anlamak; bakış açılarını paylaşmak, yanlış algılamaları düzeltmek ve ortak paydalar
bulmak ya da oluşturmaktır.8

Halklar arasında husumetlerin giderilmesi ve/veya var olan iyi ilişkilerin daha ileri bir safhaya
taşınması aşamasında kamu diplomasisi faaliyetleri önemli bir rol üstlenmektedir. Nitekim
İkinci Dünya Savaşı sonrasında Alman ve Fransız toplumlarının arasındaki husumetin
giderilmesi ve karşılıklı yakınlaşmanın sağlanması için uygulanan kamu diplomasisi politikası
güzel bir örnek teşkil etmektedir.9 Bugün Türk dünyasını oluşturan farklı Türk toplulukları
arasındaki husumetlerin giderilmesi ve arzu edilen yakınlaşmanın sağlanması için kamu
diplomasisi faaliyetlerinin faydalı bir politik yöntem olacağı anlaşılmaktadır.

Kamu diplomasisi faaliyetleri, esasında politik hedefleri hayata geçirmek için uygulanmakla
birlikte kullandığı araçlar itibariyle politik bir görüntü arzetmemektedir. Söz konusu
faaliyetlerin daha ziyade sanatsal etkinlikler, medya, eğitim, dil ve benzeri kültürel alanlarda
kültürel araçlarla yürütülmesi önemli bir avantaj teşkil etmektedir. Nitekim başka halklara
yönelik olarak yürütülen politik faaliyetlerin kuşkuyla karşılanması ve tepki görmesi yüksek
bir ihtimal teşkil etmektedir. Bu durum kamu diplomasisi faaliyetlerinin ortak bir Türk
bilincinin oluşturulması bağlamındaki önemini de ortaya koymaktadır.

Bugün Türk Dünyası içerisindeki bağımsız devletlerin alt kimliklerini koruma konusunda
hassas davrandıkları görülmektedir. Türk dünyasının geneline yönelik politik söylemler farklı
nedenlerden dolayı söz konusu devletler nezdinde ciddi bir karşılık bulmamaktadır. Politik
söylem ve örgütlenmeler yerine kültürel öğeleri içeren faaliyetlere yer verilmesi burada sözü
edilen endişelerin giderilmesi bağlamında faydalı olacaktır.

Benzer bir durum başka ülke yönetimlerine tabi olup bağımsız olmayan Türk toplulukları için
de geçerlidir. Söz konusu Türk topluluklarına yönelik olarak siyasi görüntü arzeden
faaliyetlerde bulunmak bölge gerçekleri göz önünde bulundurulduğunda pek mümkün
görünmemektedir. Daha ziyade İran, Rusya ve Çin’in egemenliğinde bulunan coğrafyalarda
yaşayan Türk topluluklarının etnik kimlikleri ile ilgili faaliyetler konusunda söz konusu ülkeler
büyük hassasiyet taşımaktadır. Ancak politik bir görünüm arzetmeyen kültürel faaliyetlerin
rahatsızlık uyandırmama ihtimali daha yüksektir. Nitekim geçtiğimiz Şubat ayında Rusya’nın
Türkiye Büyükelçisi Yerhov, Rus Komsomolskaya Pravda gazetesi’ne verdiği demeçte Türk
dili konuşan halklar arasındaki tiyatro, müzik ve dans grupları değiş tokuşunun sorun teşkil

8 Mark. Leonard, Public Diplomacy, Foreign Policy Center, Londra, 2002, s. 8.

9 Gaye Aslı Sancar, Kamu Diplomasisi ve Uluslararası Halkla İlişkiler, İstanbul: Beta Yayıncılık. 2012, s.175.

Page 295
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

etmeyeceğini, bu tür kültürel faaliyetlerin faydalı olacağını belirtmiştir.10 Büyükelçinin gerçek

düşüncesinin bu olup olmadığı bilinmez ama kültürel faaliyetlerin politik olanlara oranla daha
az rahatsız edici olduğu da bir gerçektir.

Nevruz

Türk dünyasına yönelik olarak özellikle Türkiye merkezli olarak birçok kamu diplomasisi
faaliyeti yürütülmektedir. Başta TİKA olmak üzere farklı resmi ve sivil kuruluşlar sahada aktif
olarak çalışmaktadır.11 Bu faaliyetler Türkiye’nin bölgedeki sempatisini artırmaktadır ancak
ortak bir Türk bilincinin oluşturulması için daha fazlasına ihtiyaç duyulmaktadır.

Çalışmanın başında da belirtildiği gibi birbirinden farklı coğrafyalara göç eden Türk
toplulukları arasında zaman içerisinde kültürel değerlerde ve ananelerde farklılaşmalar
yaşanması kaçınılmaz olmuştur. Bununla birlikte birçok ortak değer ve gelenek de varlığını
sürdürmüştür. Bugün için önemli olan mesele söz konusu ortak değer ve gelenekler üzerinden
Türk dünyasını bir araya getirmek ve ortak Türk kimliğini yeniden inşa etmektir.

Türk dünyasının büyük bir kısmında halen daha varlığını muhafaza eden geleneklerden biri
Nevruz kutlamalarıdır. Kökenine ilişkin farklı birçok değerlendirme12 yapılsa da bugün için var
olan gerçek Balkanlardan Çin’e kadar Türklerin yaşadığı hemen her coğrafyada Nevruz’un
bayram olarak kutlanıyor olmasıdır. Bu durum bağımsız olmayan Türk toplulukları için de
büyük ölçüde geçerlidir.13

Türk toplulukları arasında yakınlaşmanın ve ortak değerler etrafında birleşmenin sağlanması

bağlamında Nevruz kutlamalarının önemli bir katkı sunması muhtemeldir. Nevruz, takvimi bir
başlangıç olmanın dışında, insanların bir araya gelerek beraberce eğlendiği, umudun yeşerdiği,
ortak duygularla hareket edilen bir bayramdır. İnsanlar arasındaki karşılıklı sevgi ve saygının
pekiştirilmesi, dargınlıkların giderilmesi, birlikte yaşama isteğinin güçlendirilip dayanışmanın
sağlanması, geleneklerin, göreneklerin, inançların sergilendiği bir şölen havası yaratması
Nevruz’un genel karakterini göstermektedir. Böyle günler sosyal ilişkilerin kurulması ve ortak
duygularda birleşmenin sağlanmasında çimento vazifesi görmektedir.14

Daha önce de ifade edildiği gibi Nevruz bir bayram olarak Türk topluluklarının yaşadığı hemen
her coğrafyada kutlanmaktadır. Ancak kutlamalar yerel düzeyde kalmakta ve bu yönüyle ortak
bir Türk dünyası bilincine katkı sağlamamaktadır. Bu nedenle, Nevruz’un Türk Dünyası

10 Дмитрий Козуров, Посол РФ в Турции: «Если две сильные державы живут бок о бок, их интересы неизбежно
столкнутся», [Link]
11 Muharrem Ekşi, Türkiye’nin Türk Dünyasına Yönelik Kamu Diplomasisi: Yeni Araç ve Mekanizmalar, Türk Dünyası

İncelemeleri Dergisi, 17/1, Yaz 2017.

12 Türkçe literatürde Nevruz kutlamalarının kökenine ilişkin birbirinden farklı iddiaları dile getiren birçok çalışma

bulunmaktadır. Ancak söz konusu iddialar bu çalışmanın amacının dışında olduğu için onlara burada yer verilmemiştir.
Bununla birlikte konuya ilgi duyanlar şu çalışmalara bakabilir. “Şinasi Gündüz, Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz,
Bilig-12/Kış 2000.”, “Muazzez İlmiye Çığ, Nevruz Ve Sümer Bereket Kültü Aynı Kaynak Değil mi?, Uluslararası Türkçe
Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(2), ss.904-907, 2016.”, “ Emrah Çetin, Türk Dünyasının Ortak Kültür Mirası: Nevruz, The
Journal Of Academic Social Science Studies, Volume 2, Issue 1, p. 63-71, Summer 2009.”
13 Alaattin Uca, Türk Toplumunda Nevruz-II, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 33, Erzurum 2007.; Nadir

Devlet(hazırlayan), Türk Dünyasında Nevruz, Marmara Üniversitesi Yayın no:655, İstanbul 1999.
14 Ramazan Karaman, Türkiye'de Nevruz Kutlamaları, Millî Folklor, Yıl 11, Sayı 42, s.39-41.

Page 296
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

genelinde ortak bir kimlik vurgusu ile ve ortak organizasyonlarla kutlanması büyük önem
taşımaktadır.

Sonuç ve Öneriler

Bu bildiride öncelikle Türk toplulukları arasında arzu edilen seviyede bir yakınlaşmanın
olmadığına işaret edilmektedir. Bunun giderilmesi için de kamu diplomasisi faaliyetlerinin
faydalı olacağı değerlendirilmektedir. Kamu diplomasisi faaliyetlerinin kültürel öğeler içerdiği
için politik faaliyetlerde olduğu gibi rahatsızlık doğurma ihtimalinin daha düşük olduğu
düşünülmektedir. Bu bağlamda da ortak bir Türk bilincinin oluşturulması ve halklar arasında
yakınlaşmanın sağlanması adına bir kamu diplomasisi projesi olarak Nevruz kutlamalarının
kullanılmasının faydalı olacağı değerlendirilmektedir.

Bugün Türk Dünyası adı altında bir takım kültürel etkinlikler düzenlenmektedir. Belgesel film
festivalleri, Ata sporları şenlikleri, bilim ve kültür şenlikleri vb isimler altında farklı il, ilçe
belediyelerinin ve vakıfların düzenledikleri bu etkinlikler değerli olmakla birlikte bunlardan
daha fazlasına ihtiyaç duyulmaktadır. Söz konusu etkinliklerin başında Türk isminin geçmesi
daha önce de sözü edildiği gibi etnik hassasiyet gösteren ülkeler nezdinde rahatsızlıklara ve bu
bağlamda engellemelere yol açabilir. Oysa Nevruz adı binlerce yıllık bir geleneğin adıdır ve
etnik bir tanımlama ya da aidiyet belirtmemektedir.

Öte yandan sözü edilen etkinlikler birbirlerinden bağımsız kurumlar tarafından ve çerçevesi
belirlenmiş bir politikadan yoksun olarak gerçekleştirildikleri için amaca hizmet bağlamında
yetersiz kalmaktadırlar. Bu tip kamu diplomasisi faaliyetlerinin hükümet tarafından belirlenen
bir politika ve –açık bir şekilde olmasa da- tek bir merkezden yürütülmesi büyük önem
taşımaktadır.

Bu bağlamda kutlamaların Nevruz haftasında Türk dünyasının her köşesinde ortak

programlarla yapılmasının yanında söz konusu kutlamaların festivallere dönüştürülerek
kurumsal ve süreklilik arzeden bir kimliğe kavuşturulmaları istenen amacın gerçekleştirilmesi
için faydalı olacaktır.

Bir ya da iki hafta boyunca kurumsal bir yapı tarafından organize edilecek kutlamalarda Türk
dünyasının geneline yönelik olimpiyat benzeri sportif faaliyetler, sanatsal ve folklorik
etkinlikler Türk toplukları arasındaki ortak kimliğin ortaya çıkarılmasında ve halklar arasında
yakınlık sağlanmasında önemli rol oynayacaktır.

Kaynakça

Akyürek, S., (2012) Kazakistan’da Türkiye Ve Türk Algısı, Bilgesam Rapor No:44, Ankara.

Akyürek, S. (2012) Kırgızistan’da Türkiye Ve Türk Algısı, Bilgesam Rapor No:43, Ankara.

Alım, M. (2009) “Coğrafya Eğitimi öğrencilerinin Türk Dünyası algıları, (Atatürk Üniversitesi
örneği)”, Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6/2.

Page 297
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bozkuş, Y. D., Bekci Arı, E. (2017) Güney Kafkasya Kökenli Öğrencilerin Türkiye’ye
Gelmeden Önceki Ve Geldikten Sonraki Türkiye Algılarının Değişimi, Bostancı Kırtasiye
Matbaacılık.

Çetin, M. (2009) “Türk Dünyasının Ortak Kültür Mirası: Nevruz”, The Journal Of Academic
Social Science Studies, 2/1, pp. 63-71.

Çığ, M. İ. (2016) “Nevruz Ve Sümer Bereket Kültü Aynı Kaynak Değil mi?” Uluslararası
Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(2), ss.904-907.

Devlet, N. (hazırlayan) (1999) Türk Dünyasında Nevruz, Marmara Üniversitesi Yayın no:655,
İstanbul.

Ekşi, M., (2017) “Türkiye’nin Türk Dünyasına Yönelik Kamu Diplomasisi: Yeni Araç ve
Mekanizmalar”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 17/1.

Gülüm, K., Seyfullayeva, N. (2013) “Türkçe: Üniversite Öğrencilerinin Türk Dünyası Algısı
Ve Bilgi Kaynakları”, Turan-Sam, 5/8.

Gündüz, Ş. (2000) “Kadim Ortadoğu'dan Orta Asya'ya Nevruz”, Bilig-12.

Karaman, R. (1999) “Türkiye'de Nevruz Kutlamaları”, Millî Folklor, 11/4.

Козуров, Д. (2021) Посол РФ в Турции: «Если две сильные державы живут бок о бок, их
интересы неизбежно столкнутся», [Link]

Mardanov, S. (2012) Azerbaycan-ABD İlişkileri Ve Azerbaycan’da ABD Algısı, Ankara

Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara.

Mark, L., (2002) Public Diplomacy, Foreign Policy Center, Londra.

Sancar, G. A. (2012), Kamu Diplomasisi ve Uluslararası Halkla İlişkiler, İstanbul: Beta

Yayıncılık.

Tanyeri Mazıcı, E., Kodal, T.(2015) “Kültürel Diplomasi Aracılığıyla Ülke İmajı: Orta Asya
Türk Cumhuriyetleri Perspektifinden Bir Araştırma”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi,
8/39.

Uca, A. (2007) “Türk Toplumunda Nevruz-II”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi,

33, Erzurum.

Page 298
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“QARABAĞIN MƏDƏNİYYƏT BEŞİYİ OLAN

ŞUŞANIN NOVRUS ADƏT VƏ ƏNƏNƏLƏRİ”

«KARABAĞ’IN KÜLTÜRÜ’NÜN BEŞİĞİ ŞUŞA'NIN

NEVRUZ GELENEK VE GÖRENEKLERİ»

“NOVROS TRADITIONS AND CUSTOMS OF SHUSHA,

THE CRADLE OF KARABAKH CULTURE”

Doç. Dr. Kamala Tahsin KARIMOVA

Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi,

Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü, Merkez, Ağrı

ORCID NO: 0000-0002 -2321-3864

XÜLASƏ:
Hamımıza məlumdur ki, hər bir milləti yaşadan, onu bütün dünyaya tanıdan milli adət-
ənənələridir. Dəyərli xalqımızın adət-ənənələrini yaşadan bir çox bayramları mövcuddur. Və
qeyd etmək istərdik ki, bu gözəl bayramlar sırasında Novruz bayramı xüsusi yer tutur.
Azərbaycan xalqının Novruz adət-ənənələri olduqca zəngindir. Bu bayram da, digər bayramlar
kimi Azərbaycan xalqının tarixi keçmişini, inancını, inamını, ümidlərini, düşüncələrini geniş
şəkildə əks etdirir. Respublikamızın hər bir bölgəsinin əhalisi zaman-zaman bu adətlərə öz
düşüncələrindən, istəklərindən və məişətlərindən irəli gələn yeni çalarlar qataraq onu daha
rəngarəng ediblər. Qarabağımızın mədəniyyət beşiyi olan Şuşa şəhəri də zəngin Novruz adət
və ənənələriylə seçilir. Bu məqalədə babalarımızdan, nənələrimizdən, ata və analarımızdan
eşitdiklərimiz haqqında məlumat verməyimizi məqsədəuyğun hesab edirik. Bu gözəl bayram
digər bayramlarımızdan fərli olduğu üçün, onun haqqında bir az geniş məlumat vermək
istəyirik. Çünki Novruz bayramında mütləq olaraq əməl etdiyimiz bütün adətlərin, ənənələrin,
qaydaların fəlsəfi mənası, dərin kökləri var. Bu köklər bizi möhkəm bağlarla keçmişimizə, milli
kimliyimizə bağlayır. Qədim tarixə malik olan Novruz əcdadlarımızdan bizə qalan dəyərli
miras, misilsiz hədiyyədir. Bu bayram özündə saflığı, yüksək insani keyfiyyətləri təcəssüm
etdirir. Novruz bayramı insanlar arasında birliyi, mehribanlığı möhkəmləndirir, mərhəmətin,
səxavətin, qayğının, diqqətin nə qədər gərəkli olduğunu xatırladır (Ə. Cəfərzadə, 2001).
Novruz bayramı Baharın gəlişi ilə əlaqələndirilir. Təbiət hadisəsi ilə qədim insan
cəmiyyətlərinin həmin anı bayram olaraq qeyd etmələrinin məntiqi səbəbləri var. Təbiətə
yenilik gətirən bu anı yeni il kimi qeyd etmək də təsadüfi deyil. “Yeni gün” anlamına gələn bu
bayram İslam adət-ənənəsinə də tam uyğundur. Çünki islam ümumbəşəri din olduğu üçün
həqiqətdə islami dəyərlər olan bəşəri dəyərləri hər zaman ön cərgədə təqdim edib. Dini ayinlər
sırasında məhz Novruz bayramına aid olan ilin təhvil verilməsinə xas duaların verilməsi,
namazlarda yer alan ayinlərdəndir (A. Xəlil, 2013).
Dörd çərşənbə - bunlar həyatın, varlığın təzahürü olan dörd ünsürlə bağlıdır. Hər çərşənbə
onlardan birinin adı ilə - ardıcıl olaraq, Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələri adlanır. Bu
çərşənbələr bayrama bir ay qalmış bütün evlərdə xüsusi olaraq qeyd olunur. Daha kiçik
yaşlarımızdan böyüklərimiz tərəfindən bu adətin hər çərşənbələr də yerinə yetirilməsinin canlı
şahidi olmuşuq.Və bu günə qədər bütün milli bayramlarımızın, o cümlədən Novruz bayramı ilə

Page 299
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

bağlı adət-ənənələrimizə riayət edirik. Həm orta nəsil, həm də gələcək nəsillərimiz birlikdə
çalışmalıyıq ki, dini adət-ənənələrimizi lazımınca qoruyub-saxlamaqla onu inkişaf etdirək.

Açar Sözlər: Novruz bayramı, adət-ənənələr, mədəniyyət beşiyi, dörd çərşənbə, mənəvi
dəyərlər

ÖZET:
Bilindiği üzere, her milleti ayakta tutan ve onu tüm dünyaya tanıtan en önemli değerlerin başında
milli gelenekler gelmektedir. Değerli halkımızın geleneklerini yaşatan birçok bayram vardır. Ve
Nevruz bayramının bu güzel bayramlar arasında özel bir yeri olduğunu da belirtmek gerekir.
Azerbaycan halkının Nevruz gelenekleri çok zengindir. Bu bayram, diğer bayramlar gibi,
Azerbaycan halkının tarihi geçmişini, inançlarını, umutlarını, düşüncelerini geniş ölçüde
yansıtmaktadır. Azerbaycan’nın her bölgesinden cumhuriyete bağlı halk, zaman zaman bu
geleneklere düşüncelerinin, arzularının ve yaşamlarının yeni tonlarını ekleyerek daha renkli hale
getirmiştir. Karabağ kültürümüzün beşiği olan Şuşa şehri, zengin Nevruz gelenek ve
görenekleriyle öne çıkmaktadır. Bu yazıda annelerimizden, babalarımızdan ve diğer
atalarımızdan duyduklarımızı paylaşmayı uygun buluyoruz. Bu fevkalade bayram, diğer
bayramlarımızdan farklı olduğu için, sizlere biraz daha fazla bilgi vermek istiyoruz. Çünkü
Nevruz Bayramı’nda mutlaka takip ettiğimiz tüm gelenekler, görenekler ve kurallar felsefi
anlamlara ve derin köklere sahiptir. Bu kökler bizi güçlü geçmişimizle ulusal kimliğimize sıkıca
bağlamaktadır. Eski bir tarihe sahip olan Nevruz, atalarımızdan bize bırakılan eşsiz bir hediye,
değerli bir mirastır. Bu bayram saflığı, yüksek insan niteliklerini temsil etmektedir. Nevruz
bayramı, insanlar arasındaki birliği, nezaketi güçlendirir ve merhamet, cömertlik, özen gibi beşerî
değerlerin ne kadar gerekli olduğunu hatırlatır. Nevruz bayramı baharın gelişiyle bağlantılıdır.
Eski kavimlerin bu anı doğal bir fenomen nedeniyle bayram olarak kutlamalarının mantıklı
nedenleri vardır. Doğaya yenilik getiren bu anın “yeni yıl” olarak kutlanması tesadüf değildir.
“Yeni Gün” anlamına gelen bu bayram tamamen İslami geleneklere uygundur. İslam, evrensel
bir din olduğu için, aslında İslami değerler olan insani değerleri her zaman ön planda tutmuştur.
Dini ayinler arasında Nevruz Bayramı’na ait olan yıl devri için okunan dualar, namazda
zikredilen ayetler arasındandır.
Dört Çarşamba, yaşamın ve varoluşun tezahürü olan dört unsurla ilgilidir. Her Çarşamba,
sırasıyla Su, Ateş, Rüzgâr ve Toprak Çarşambaları olarak adlandırılır. Bu Çarşambalar,
bayramdan bir ay önce tüm evlerde özel olarak kutlanmaktadır. Küçük yaşlardan itibaren her
Çarşamba, büyüklerimiz tarafından bu geleneğin uygulanmasına bizler de tanıklık ettik. Ve
bugüne kadar, Nevruz Bayramıyla ilgili gelenekler de dâhil olmak üzere tüm ulusal
bayramlarımızı takip ederek, kutlamaktayız. Hem orta kuşak hem de gelecek nesiller, dini
geleneklerimizi korurken, aynı zamanda onu geliştirmek için de birlikte çalışmalıdır.

Anahtar Kelimeler: Nevruz bayramı, gelenekler, kültür beşiği, dört çarşamba, manevi
değerler

ABSTRACT:
We all know that it is the national traditions that keep each nation alive and introduce it to the
whole world. There are many holidays that keep the traditions of our valuable people. And we
would like to note that Novruz holiday occupies a special place among these beautiful holidays.
The Novruz traditions of the Azerbaijani people are very rich. This holiday, like other holidays,
reflects the historical past, beliefs, hopes, thoughts of the Azerbaijani people. From time to time,
the people of each region of the republic have added to these customs new shades of their
thoughts, desires and lives, making it more colorful. The city of Shusha, the cradle of our
Karabakh culture, is also distinguished by its rich Novruz customs and traditions. In this article,

Page 300
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

we would like to share what we have heard from our grandmothers, fathers and mothers. Since
this beautiful holiday is different from our other holidays, we want to give a little more
information about it. Because all the customs, traditions and rules that we definitely follow on
Novruz holiday have a philosophical meaning and deep roots. These roots connect us with our
strong ties to our past and our national identity. Novruz, which has an ancient history, is a
valuable heritage left to us by our ancestors, an incomparable gift. This holiday embodies purity
and high human qualities. Novruz holiday strengthens unity and kindness among people,
reminds them of the need for mercy, generosity, care and attention.
Novruz holiday is associated with the arrival of Spring. There are logical reasons why ancient
human societies celebrate this moment as a holiday with the event of nature. It is also not
accidental to celebrate this moment as a new year, which brings innovation to nature. This
holiday, which means "New Day", is also in full compliance with the Islamic tradition. Because
Islam is a universal religion, it has always put human values, which are in fact Islamic values,
at the forefront. Among the religious rites, it is one of the rites in the prayers, which is dedicated
to the handover of the year, which belongs to the holiday of Novruz.
The four Wednesdays are related to the four elements that are the manifestation of life,
existence. Each Wednesday is named after one of them - Water, Fire, Wind and Earth
Wednesdays, respectively. These Wednesdays are celebrated in all homes a month before the
holiday. From an early age, we have witnessed the observance of this custom by our elders
every Wednesday. And to this day, we follow all our national holidays, including the traditions
associated with the holiday of Novruz. Both the middle generation and future generations must
work together to develop our religious traditions while preserving them.

Keywords: Novruz holiday, traditions, cradle of culture, four Wednesdays, spiritual values

1. GİRİŞ
Deyə bilərik ki, Novruz bayramı Azərbaycanla yanaşı bütün Şərqdə, xüsusilə də, Mərkəzi
Asiyada, İranda, Pakistanda, Türkiyədə, Qazaxıstanda, Tacikistanda, Özbəkistanda,
Türkmənistanda, Qırğızıstanda xüsusi təntənə ilə qeyd olunur. 2009-cu il sentyabrın 30-da isə
Heydər Əliyev Fondunun Prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri, millət
vəkili Mehriban xanım Əliyevanın səyi nəticəsində Novruz bayramı YUNESKO tərəfindən
qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir (A. İmamquliyeva, 2009).
Biz adət-ənənələrimizi yaşadaraq, milli irsimizi qoruyub-saxlayaraq, eyni zamanda gənc nəsilə
çatdırmalıyıq. Novruz bayramı Azərbaycan xalqının qədim mənəvi dəyərlərdən biridir. Novruz
sözü fars sözündən götürülmüş, yeni gün anlamını verir. Gözəllik, bolluq və xeyirxahlıq
rəmzidir. Novruz bizim ümummilli bayramımızdır (M. Qasımlı, 2008).
Hər il Azərbaycanda yüksək səviyyədə qeyd olunan bu bayramda ölkəmizə gələn qonaqların
sayı da artır. Çünki xalqımızın Novruz adət-ənənələri özünəməxsus və qeyri-adidir.
Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Respublikamızın hər bir bölgəsində Novruz bayramı adət-
ənənələrimizə uyğun qeyd edilir. Və bu məqalədə boya-başa çatdığım Şuşa şəhərinin də zəngin
Novruz adət və ənənələriylə seçildiyi haqqında yazmaq istərdim. Bu günə qədər də bu adət-
ənənələrimizə sadiq qalaraq, övladlarımıza ötürürük.

Page 301
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

2. NOVRUZ BAYRAMININ ADƏTLƏRİ

Söylədiyimiz kimi, Novruz bayramının bir çox adət-ənənələri var. Novruz bayramı illərdən bəri
qeyd olunduğuna görə zaman keçdikcə yeni yeni adətlər əmələ gəlib və nəsildən nəsilə
ötürülüb. Hal-hazırda isə Azərbaycanda Novruz bayramında aşağıda qeyd etdiyimiz adətlər var.
- Papaq atmaq. Bu adətimiz əsasən gənclər və uşaqlar arasında yayılıb. Və deyirlər ki, qapıya
atılan papağı heç vaxt boş qaytarmazlar.
- Qulaq falı da papaq atmaq qədər məşhur adətlərdən biridir. Bu adətdə hər hansı bir evdə
danışılanlar gizlincə dinlənilir. Əgər yaxşı söhbətlər danışılırsa, bu o deməkdir ki, arzularınızın
yerinə yetəcək.
- Tonqallar qalanır və onların üzərlərindən tullanılır. Bu adər isə növbəti adətlərimizdəndir.
Həm Novruz bayramı günü, həm də bütün Çərşəmbələrdə, əsas da Od çərşənbəsi günü həyata
keçirilir.
- Üzük falı. Bu adət qızlar arasında yayılan ən məşhur adətlərdən sayılır. Bir sapa bağlanmış
üzük su ilə dolu bir stəkanın içərisinə salınır. Üzük neçə dəfə stəkanın divarlarına dəysə, bu o
deməkdir ki, qız o yaşında ərə gedəcək.
- Səməni əkmək – bu gözəl adət demək olar ki, bütün ailələrdə həyata keçirilir. Hər bir evdə
səməni yetişdirilir – və bu da yazın gəlişindən, ətrafın yaşıllaşmağından xəbər verir.
- Yumurta döyüşdürmək isə elə kiçik vaxtlarımızdan hamımızın ən sevdiyi olub. Bizlər üçün
bu bir oyun idi. Yumurtası qırılan tərəf digərinin dediklərini etməli idi.
- Novruz bayramının əsas rəmzlərindən olan və biri biri ilə yola getməyən Keçəl ilə Kosa.
- El-oba oyunları, xalq tamaşaları (E. Aslanov, 1984).
3. ŞUŞANIN ADƏT VƏ ƏNƏNƏLƏRİ.
Azərbaycanımızın hər güşəsi gözəldir. Ancaq şəhərlərimizin arasında ŞUŞA əsrarəngiz
gözəlliyi, şəffaf iqlimi (şüşə kimi), dağları, meşələləri, məşhur Cıdırdüzü, tanınmış bəstəkarları,
şair və yazıçıları, xanəndələri, elm xadimləri ilə gerçəkdən də QARABAĞIMIZIN
MƏDƏNIYYƏT BEŞİYİDİR.
Dəyərli xalqımızın milli adət-ənənəsinə görə Novruz bayramında küsülülər barışmalı,
qohumlar bir-birini ziyarət edib, bayram süfrələri açmalıdırlar. İnsanlar baharın gəlişi ilə
torpağın əkib-becərilməsinə başlayır, uşaqlar novruzgülü dərmək üçün dağlara, yamaclara,
meşələrə üz tuturlar. Ailəmizdə beş uşaq var idi. Qardaşım bizdən, yəni dörd bacıdan böyük
idi. Bütün qonşularımız kimi, bizim evdə də bayrama bir ay öncə qalmış hazırlıklar başlayırdı.

Page 302
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bayramın gəlişi ilə bütün qız-gəlinlərimiz milli adət-ənənəyə uyğun olaraq libaslar geyinir,
evlər bəzədilir, xalça-palaz-paltar yuyulur, həyət-baca süpürülərək təmizlənirdi. Bunların
hamısı bizim evdə də olurdu. Qonşular hər həftə bir evdə toplaşırdılar, və beləliklə də bir-birinə
yardım edərək, şəkərbura, paxlava, şorgoğal bişirirdilər. Səməni cücərdilir, və hər çərşənbə
axşamı qaranlıq düşəndə bütün el-obamızda tonqallar qalanırdı.Tonqalların üstündən hər kəs
ənənəyə uyğun olaraq üç dəfə hoppanmaqla köhnə ilin azar-bezarını elə köhnə ildə də qalmasını
arzulayırdı. Və bir adət olaraq, tonqalın üstündən hoppanərkən, hər kəs bu nəğməni oxuyurdu
(B. Abdulla: 1996):
Ağırlığım, uğurluğum odlara,
Yazda mənlə hoppanmayan yadlara.
Əsasən də yetkinlik yaşına çatan gənc qızlarımız kənardan onların dediklərini eşitməsinlər deyə
ürəyində bu nəğməni oxuyardılar:
Ağrım-uğrum tökülsün,
Oda düşüb kül olsun,
Yansın Alov saçılsın,
Mənim bəxtim açılsın.

4. NOVRUZ BAYRAMININ DÖRD ÇƏRŞƏNBƏSİ

Bu yazımızda bayrama qədər qeyd etdiyimiz hər Çərşənbə haqqında da geniş məlumat vermək
istəyirik.
Novruz bayramında dörd çərşənbə mövcuddur. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, hər çərşənbə
bir ünsürlə əlaqələndirilir. İlk çərşənbə - Su. Bahara doğru çayların buz bağlayan hissəsi əriyib
çaylara tökülür, torpaq yavaş-yavaş islanmağa başlayır. İkinci, çərşənbə - Od çərşənbəsi
adlanır. Bahara doğru Günəş yavaş-yavaş torpağı qızdırır, isindirir, onu yaratmaq üçün
hazırlayır. Od çərşənbəsində hər yerdə tonqallar qalayırlar. Üçüncüsü, Yel çərşənbəsidir. Yəni
yel artıq azacıq oyanmış torpağı, təzəcə çıxmış yaza həsrət gülləri tərpədir, tumurcuqlanan
ağacları yellədir. Dördüncü çərşənbə isə Torpaq çərşənbəsi adlanır. Çərşənbələr arasında ən
vacibi İlaxır çərşənbə hesab olunur. Həmin gün qədim ənənələrlə zəngindir. Bütün həyat tərzini
əhatə edən, təzəcə ilə xoş arzular, ailə səadəti, xoşbəxtlik və bütün bədbəxtlikdən uzaq olmaq
arzulanır. Su və odla bağlı çərşənbələrdə də maraqlı ənənələr mövcuddur. Azərbaycan odla
bağlı ölkə olaraq bu zəngin ənənəyə malik olması heç də təsadüf sayıla bilməz. Od saflaşma və
təmizləmə deməkdir. Su ilə əlaqədar olan ənənələr Azərbaycanda təzə illə bağlıdır. Təzə ildə
axar suyun üzərindən tullanmaqla ötən ilin günahlarını yumuş olurlar. Bundan başqa bütün ailə
üzvləri ötən ilin axırıncı gecəsi yatmazdan əvvəl bir-birinin üstünə su çiləyirlər. Deyilənə görə,

Page 303
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

axırıncı çərşənbə gecəsi bütün axar sular dayanır. Hətta ağaclar da yerə əyilir. Əgər təzə il
axşamı hər kəs bu sudan içərsə, onlar təzə ildə bütün xəstəliklərdən uzaq olurlar. Novruzun ən
yüksək zirvəsi köhnə ilin öz səlahiyyətlərini təzə ilə verəndə olur (Ş. Albalıyev, 2009).
Fevral ayının son həftəsindən başlayaraq Qarabağımızda “yalançı təklər” qeyd edılır. Yəni,
həftənin hər ikinci günü mütləq evlərdə aş bişirılır. Sonra isə ta Bayrama kimi bu aş bişirmələri
davam edilir. Hər çərşənbə axşamı anam çox gözəl bir süfrə açardı. Ümumiyyətlə, bu bayramda
süfrələrə cürbəcür xörəklər, meyvələr, şirniyyatlar düzülür. Süfrənin bəzəyi isə səməni olur.
İndiki kimi xatırlayıram: atam aşı çox sevərdi. Həftədə heç olmasa bir dəfə evimizdə aş
bişirilməliydi. Hamımıza da məlumdur ki, Azərbaycan mətbəxində 200-dən çox aş çeşidi var.
Və təbii ki, hər Çərşənbə bunlardan biri bişirilirdi. Bizim Qarabağ bölgəsində, xüsusilə də gözəl
Şuşamızda fərqli aş növləri mövcuddur: şüyüdlü və ya boyanalı (razyana) aş, qaralı aş,
döşəməli, nar-soğanlı, lobyalı (kiçik qırmızı maş lobya), qırxbuğumlu, əvəlikli ve sayra. Ne
qədər saysan da, bitməz. Xüsusi olaraq, qırmızı lobyalı aş haqqında məlumat vermək istəyirik.
Hər bir ailənin uşaqları bayram günü bişirilmiş bu aşı bir boşqabda qapı ağzına qarın üzərinə
səpərdilər, və bir mənada sanki evlər yarışmaya çıxardılar: kimin aşı daha da qırmızıdır. Bizim
isə (yani uşaqların) ən sevdiyimiz qaralı aş idi. Bu aşı anam Bayram günü bişirərdi. Süfrədən
hər zaman gül-çiçək, su, güzgü da əskik olmazdı. Süfrəyə aş gətirildikdə isə ailə üzvlərimizin
hər birinin adına şamlar yandırılırdı. Adət-ənənəyə uyğun olaraq, bayram günü hər kəs mütləq
öz evində olmalı idi. Qəmi-kədəri unudub, şən əhval-ruhiyədə və hamı bir-birinə xoş sözlər
deməliydirlər.

5. QARABAĞIMIZIN NOVRUZ BAYRAMI İLƏ BAĞLI ÖZƏL ADƏTLƏRİ

Azərbaycanın bütün bölgələrində Novruz bayramı çox təmtəraqla keçirilir. Bu adətlər haqqında
yuxarıda geniş məlumat vermişik. Ancaq hər şəhərin, qəsəbınin özünəməxsus adətləri olduğu
üçün bir az geniş məlumat vermək istəyirik.
1. Papaq atmaq. Bu adət hər bölgədə eyni deyil. Məsələn, Şuşada biz papağın əvəzinə “torba”
atardıq. Təbii ki, qapıya atılan torbanı boş qaytarmazlar. İçinə ləziz şeylər qoyardılar. Bəzən
pul da qoya bilərdilər. Sonra isə, uşaqlar bir yerə yığışaraq, hərə öz torbasını boşaldırdı, və
bərabər yeyirdilər.
[Link] falına çıxmaq. Bu adətə hamımız riayət edərdik. Ürəyimizdə bir arzu tutardıq. Gizlicə
qonşuların qapısına yaxınlaşaraq, və ya qulaqlarımızı əllərimizlə tutaraq, dinləyərdik. Və əgər
evdən xoş söhbət eşidillirdisə, demək, bu tutduğumuz arzunun yerinə yetəcəyinə işarə idi. Əgər
gizlin dinlənən evdən xoş söhbət eşidilməsəydi, təəssüf ki, arzu yerinə yetirilməyəcək.

Page 304
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

[Link] tullanmaq. Bu adəti də hamımız sevərdik. Bütün qonşular həyətdə qalanan

tonqalən ətrafına yığılardi, və onun üzərindən tullanarkən bunları söylərdilər: “Ağırlığım-
uğurluğum odda yansın” (B. Abdulla: 1996) .
4. Səməni yetişdirmək. Bu adət yazın gəlişinə və bitkilərin oyanmasına işarədir. Ona görə də
bütün evlərdə səməni xonçaları bəzənirdi.
[Link] döyüşdürmək. Anam bir ay öncədən soğan qabıqlarını atmazdı. Boyadan heç zaman
istifadə etməzdi. Bunları ona nənəm söyləmişdi. Və, çox gözəl təbii bir rəng alınırdı. Boyalı
yumurtaları döyüşdürərdik. Bu oyunun nəticəsində tərəflərdən biri, yəni məğlub olan digərinin
tələblərini yerinə yetirərdi.
6. Qonaq getmək. Bu adət hər bölgəmizdə olduğu kimi, Şuşada da var. Novruzda qohumların
və qonşuların evinə qonaq gedərlər, onlara Novruz payı apararlar. Bu da mehribançılığın,
doğmalığın əsas əlaməti idi.
7. Şam yandırmaq. Novruzda ailənin sayı qədər şam yandırarlar. Amma bir şam da əlavə
yandırılırdı. Bundan əlavə bir boşqab da artrıq qoyulardı. Rəhmətə gedən yaxınları üçün
edirdilər bunu.
8. Qovurğa qovurmaq. Anamızın qovurğasının ləzzəti indiyə qədər damağımızdadır. Necə bunu
edirdisə, bilmirdik, amma o qədər yumşaq və dadlı olurdu ki, yeməklə doymurduq.

9. Qızların fala baxmaları. a) Üzük falı. Bu adət qızlar arasında geniş yayılıb. Gənc qızlar bir
otağa yığışaraq, bir sapa bağlanmış üzüyü su ilə dolu bir stəkanın içərisinə salırlar. Üzük neçə
dəfə stəkanın divarlarına dəyərdisə, qız o yaşında ərə gedəcək; b) İynə-pambıq falı. Yenə də
gənc qızlar bir yerə yığılardılar. Böyük bər qazana və ya ləyənə su tökülürdü. İki dənə iynənin
ucuna təmizlənməmiş pambıq dolayardılar. Qazanın bir başından bir iynəni, o biri başından isə
digər iynəni suyun üzərinə buraxardılar. Əgər iynələr bir-birinə yaxınlaşsa, demək falına
baxılan qız tez bir zamanda sevdiyinə qovuşacaq; v) “İlaxır Çərşənbədə qızlar əllərində güzgü
tutardılar. Ayın şəkli güzgüyə düşərdi. Şəklin içində oğlan əksi görünsə, demək qız sevdiyi
oğlana gedər”; q) “Axır çərşənbə gecəsində qızlar duzlu çörək yeyərdilər və ürəklərində niyyət
tutub yatardılar. Əgər yuxularında gördükləri bir oğlan onlara su verərsə, demək onunla
qovuşacaq.

6. NƏTİCƏ
Azərbaycanda Novruz bayramı hər il yüksək təntənə ilə keçirilir. Və biz fəxr eləyə bilərik ki,
xalqımız əsrlər boyu bu gözəl bayramın adətlərini qoruyub saxlaya bilib. Ən böyük arzumuz
budur ki, gələcək nəsillər də çox əsrli tarixə malik olan bu əziz bayramımızı qoruyub saxlasın
(F. Qasımzadə, 1989).
Eyni zamanda onu da qeyd etmək istəyirik, ki bu gözəl bayramda bəzədilən hər bir xonça da
sanki əlimizlə yığdığımız yer kürəsinin balaca bir maketidir. Bunların da fəqrli mənaları var.

Page 305
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bu xonçadakı səməni – torpaq, şəkərbura – ay, qoğal – günəş, paxlava – ulduz (bəzi
mənbələrdə insan rəmzi kimi də göstərilir), şam – od, yumurta – canlı aləm mənasını daşıyır.
Novruz bayramı zamanı olub-keçənlər də mütləq yad edilir. Novruz bayramı xalqımızın həyata
nikbin baxışının, təbiətin və insanlığın qələbəsinə inamının bayramıdır. İndiyə qədər öz
qüvvətli təsirini saxlayan bu ənənəvi bayram məişətlə ən kütləvi xalq bayramıdır. Yurdumuza
Novruz gəlir, bahar gəlir, yaz gəlir. Qaranquşların qanadında, yavaş-yavaş qış yuxusundan
oyanan torpağın rayihəsində, ağacların, gül-çiçəklərin tumurcuğunda gəlir xalqımızın Novruzu,
yurdumuzun baharı. Və yazımızın sonunda hamınızı bu gözəl Novruz bayramını qeyd etmək
üçün qonaqpərvər Azərbaycanımıza və onun döyünən ürəyi olan Qarabağa – Şuşaya dəvət
edirik!

Page 306
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT

Abdulla B. (2005). Azərbaycan mərasim folkloru. Bakı: Qismət, 208 s.

Acaloğlu A. (2004). Mifologiya. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Altı cilddə. I cild. Bakı: Elm,
760 s. s. 37-66.
Ağırlığım-uğurluğum odlara. Tərtib edəni: [Link]. Bakı: Gənclik, (1996). 40 s.
Albalıyev Ş. (2009). İlaxır çərşənbələr Novruzqabağı çillələrdir. Azərbaycan şifahi xalq
ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 158 s. s. 100-116.
Aslanov E. (1984). El-oba oyunu, xalq tamaşası. Bakı: İşıq, 275 s.
Azərbaycan folkloru antologiyası (1968). İki kitabda. Birinci kitab. Bakı: Azərbaycan SSR
Elmlər Akademiyası nəşriyyatı, 288 s.
Azərbaycan folkloru antologiyası. (2006). XV cild. Dərələyəz folkloru. Bakı: Səda, 484 s.
Azərbaycan folkoru antologiyası. (1994). Naxçıvan folkloru. Bakı: Sabah, 388 s.
Azərbaycan folkloru antologiyası. (2005). 12-ci kitab (Zəngəzur folkloru). Bakı: “Səda”
nəşriyyatı, 464 s.
A. Xəlil “Türk xalqlarının yaz bayramları və Novruz”. Bakı, Elm və təhsil, 2013, 150 s.
Bayat F. Yeni gün/Novruz bayramının sosial-iqtisadi və fəlsəfi təməli. Azərbaycan şifahi xalq
ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). (2009). Bakı: Nurlan, 158 s. s. 24-42.
Cəfərzadə Ə. (2001). Unudulmuş əziz günlərimizdən. “Azərbaycan” jurnalı № 9. s. 159-177.
“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti. (1968). Bakı, 23 mart.
Hacıyev A. (1984). Epik ənənə və müasir bədii nəsr. Bakı: Azərbaycan SSR “Bilik” Cəmiyyəti,
43 s.
Xəlil A. (2009). Novruz bayramının arxaik ritual əsasları. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına
dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 158 s. s. 43-86.
İbrahimov M. (1989). Novruza layiq hədiyyə. Novruz (toplu). Bakı: Yazıçı, 127 s. s. 5.
İmamquliyeva A. (2009). Novruz şərq ölkələrində.“Ədəbiyyat” qəzeti, 9 oktyabr.
İsmayılov H. (2009). Novruz bayramı: tarixi-mədəni mahiyyəti və semantik strukturu.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 158 s. s.
3-13.
Qasımlı M. (2008). Novruz – Azərbaycan xalqının milli bayramıdır. Novruz bayramı
ensiklopediyası. Bakı: “Səda” nəşriyyatı, 208 s. s. 5-7.
Qasımlı M. (1999). Novruz mərasim kompleksinin tarixi mifoloji. Azərbaycan şifahi xalq
ədəbiyyatına dair tədqiqlər. VIII kitab. Bakı: Səda, s. 50-57.
Qasımov C. (2009). Novruz bayramı milli-mənəvi dəyərlərin repressiyası kontekstində.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 158 s. s.
14-23.

Page 307
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Qasımzadə F.F. (1989). Novruz – bahar bayramı. Bakı: 62 s.

Novruz bayramı ensiklopediyası. (2008). Bakı, “Səda” nəşriyyatı, 208 s.
Novruz mərasimi və meydan tamaşaları. (1991). Bakı: V.İ. Lenin adına APİ- nin mətbəəsi, 52
s.
Novruz töhfələri. Tərtib edən: Mirzə Ağalar, İntiqam Mehdiyev. (1989). Bakı: Gənclik, 110 s.
Ordubadi M.S. (1967). Bahar bayramı, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti, 25 mart.
Rzasoy S. (2009). Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi əsasları. Azərbaycan şifahi xalq
ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 158 s. s. 87-90.
Seyidov M. (1990). Yaz bayramı. Bakı: Gənclik, 96 s.
Şaxtaxtinski M. (1989). Novruz bayramı. «Kommunist” qəzeti, 3 mart.
Yusifov M.M. (1983). Bahar bayramı haqqında. Azərbaycan filologiyası məsələləri. Bakı: Elm
nəşriyyatı, 270 s. s. 259-280.

Page 308
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

QARABAĞIN “NADİREYİ-ZƏMANƏ”Sİ
(Qarabağ şairəsi Fatma xanım Kəminənin anadan olmasının 180 illiyinə ithaf olunur)
"RARE-TIME" OF KARABAKH
(Dedicated to the 180th anniversary of the birth of the Karabakh poetess Fatma
Kamine)

Dos. Dr. Kamina HAVİLGİZİ

filologiya elmləri namizədi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
Nizami Gəncəvi adına
Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi

ÖZƏT

Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında rəşadətli Azərbaycan
oğullarının şücaəti ilə doğma vətənimiz öz şanlı zəfər tarixini yazdı. Otuz ilə yaxın bir həsrətin
yerini vüsal, kədərin yerini sevinc aldı. Biz öz əzəli, əbədi torpaqlarımıza qovuşduq. Qafqazın
incisi sayılan Şuşanın Azərbaycan Respublikasının prezidenti tərəfindən mədəniyyətimizin
paytaxtı elan edilməsi təsadüfi deyil. Çünki Şuşa daim mədəniyyət beşiyimiz olmuş, incəsənət,
musiqi və ədəbiyyatımıza böyük töhfələr vermiş sənətkarlar yetirmişdir.
Mədəniyyətimizin, ədəbiyyatımızın, incəsənətimizin çiçəklənməsində Azərbaycan
qadınlarının xidməti böyük olmuşdur. Qarabağ mühitinin yetişdirdiyi söz sənətkarlarının
içərisində qadın şairələrinin xüsusi yeri vardır. Onlardan biri də Fatma xanım Kəminədir. Onun
haqqında XIX əsr təzkirələrində məlumatlar verilir. Şairə haqqında daha müfəssəl məlumata
isə görkəmli tədqiqatçı F.Köçərlinin “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları”
monoqrafiyasında rast gəlinir. F.Köçərli şairənin vəfatını Qarabağın bütün sənət simaları üçün
ağır itki adlandırmışdır.
Bildiyimiz kimi, qəzəl, klassik ədəbiyyatın əsas şeir şəkillərindən hesab olunurdu. XIX
əsrdə Qarabağ mühitindəki şairlərin də ən çox istifadə etdiyi janr məhz bu idi. Fatma xanım
Kəminə də müasirləri kimi qəzəl janrının maraqlı nümunələrini yaratmışdır. Belə ki, şairənin
yaradıcılığında qəzəllər xüsusi yer tutur. Qəzəllərinin əsas mövzusunu saf məhəbbət, ülvi
hisslər təşkil edir. Əsasən hicrandan, intizardan yazsa da, sevgiyə inamını itirmir, bədbinliyə
düçar olmur, xoşbəxtliyə, səadətə inam ilə yaşayır. Məhz bu səbəbdəndir ki, diqqətlə oxunan
ən qəmli şeir parçalarında belə ümid və inam tapmaq mümkündür. Şeirlərindəki lirik qəhrəman
ayrılıq həsrəti ilə yansa, fərağ odunda odlansa belə, yenə də mətinliyini qoruya bilir.
Fatma xanım Kəminənin müasiri olan Azərbaycan ədəbiyyatımızın dəyərli xanım
şairəsi Xurşudbanu Natavan ilə yaxın münasibəti və yaradıcılıq təmasları olmuşdur. Belə ki,
Kəminə bir sıra qəzəllərini Natavana nəzirə olaraq yazmış, digər bir hissəsini isə Natavanın
dünyadan nakam köçən oğlunun acı taleyinə ithaf etmişdir. Kəminənin “Ölmə” adlı qəzəli də
məhz Natavanın “Ölürəm” adlı qəzəlinə cavab olaraq yazılmışdır.
Fatma xanım Kəminə o dövrdə Qarabağda həm yaradıcılığı, həm də xeyriyyəçiliyi ilə
seçilən qadınlardan olmuşdur. Zəmanəsinin çox sevilən və hörmətli şairə xanımı olan Fatma
xanım Kəminəni Firidun bəy Köçərli “Nadireyi-zəmanə” adlandırmış, onu belə yüksək ada
layiq görmüşdür.
XIX əsr Qarabağ qadın şairələri haqqında danışarkən Fatma xanım Kəminənin adı hər
zaman yad ediləcəkdir. Ümid edirik ki, bu il şairənin anadan olmasının 180 illik ildönümü məhz
Qarabağda - azad Şuşamızda qeyd olunacaq. Ruhun şad olsun! Azad Qarabağın şairə xanımı -
Fatma xanım Kəminə!

Page 309
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Açar söz: Fatma xanım Kəminə, “Nadireyi-zəmanə”, Qarabağ, Şuşa, Zəfər tarixi

ABSTRACT
Under the leadership of Muzaffar Supreme Commander-in-Chief Ilham Aliyev, our
homeland wrote its glorious history of victory with the courage of the brave sons of Azerbaijan.
Almost thirty years longing has been replaced by reunion, and sorrow has been replaced by joy.
We are reunited with our ancient, eternal lands. It is not accidental that the President of the
Republic of Azerbaijan declared Shusha, the pearl of the Caucasus, the capital of our culture.
Because Shusha has always been our cradle of culture, it has produced artists who have made
great contributions to our art, music and literature.
Azerbaijani women have made a great contribution to the flourishing of our culture,
literature and art. Women poets have a special place among the word artists brought up in the
Karabakh environment. One of them is Fatma Kamine. Information about her is given in the
commentaries of the XIX century. More detailed information about the poetess can be found in
the monograph "Historical materials of Azerbaijani literature" by prominent researcher F.
Kocharli. F. Kocharli called the death of the poet a heavy loss for all artists of Karabakh.
As we know, ghazal was considered one of the main poetic forms of classical literature.
This was the genre most used by poets in the Karabakh environment in the 19th century. Mrs.
Fatma Kamina, like her contemporaries, created interesting examples of the ghazal genre. Thus,
ghazals have a special place in the poet's work. The main theme of her ghazals is pure love and
sublime feelings. Although she writes mainly about yearning and longing, she does not lose
faith in love, does not suffer from pessimism, and lives with faith in happiness and bliss. That
is why it is possible to find the hope and confidence even in the saddest poems read carefully.
The lyrical hero in her poems is able to maintain his tenacity, despite the fact that he is burning
with the pain of longing and burning in the fire of separation.
Fatma Kamina had a close relationship and creative contacts with her contemporary, the
valuable lady poetess of our Azerbaijani literature, Khurshidbanu Natavan. Thus, Kamina
wrote a number of ghazals as a tribute to Natavan, and dedicated another part to the bitter fate
of Natavan's deceased son. Kamina's ghazal "Don't die" was written in response to Natavan's
ghazal "I am dying".
Mrs. Fatma Kamina was one of the women in Karabakh at that time, distinguished by
both her creativity and charity. Fatma khanum Kamina, a very beloved and respected poetess
of her time, was called "Rare-time" by Firidun bey Kocharli and was awarded such a high title.
Fatma Kamina's name will always be mentioned when talking about 19th century
Karabakh women poets. We hope that this year the 180th anniversary of the poet's birth will be
celebrated in Karabakh - in our free Shusha. May your soul be happy! Free Karabakh poetess -
Fatma khanum Kamina!

Keywords: Mrs. Fatma Kamina, "Rare-time", Karabakh, Shusha, History of Victory

Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında rəşadətli Azərbaycan
oğullarının şücaəti ilə 44 gün ərzində Azərbaycan öz şanlı zəfər tarixini yazdı. Otuz ilə yaxın
bir həsrətin yerini vüsal, kədərin yerini sevinc aldı. Biz öz əzəli, əbədi torpaqlarımıza qovuşduq.
Qafqazın incisi sayılan Şuşanın ölkə başçısı tərəfindən mədəniyyətimizin paytaxtı elan edilməsi
təsadüfi deyil. Çünki Qarabağın dilbər guşəsi olan Şuşa şəhəri daim mədəniyyət beşiyimiz
olmuş, incəsənət, musiqi və ədbiyyatımıza böyük töhfələr vermiş sənətkarlar yetirmişdir.
Mədəniyyətimizin, ədəbiyyatımızın, incəsənətimizin çiçəklənməsində Azərbaycan
qadınlarının xidməti böyük olmuşdur. Qarabağ mühitinin yetişdirdiyi söz sənətkarlarının
içərisində qadın şairələrinin xüsusi yeri vardır. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim Vilayət Quliyev

Page 310
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yazır: “XIX əsrdə “Azərbaycan qadını heç yerdə çoxəsrlik dini ehkamlar xə xürafat üzərində
Şuşadakı kimi parlaq qələbə qazanmamışdı, onun səsi heç yerdə Şuşadakı kimi gur və əzəmətli
səslənməmişdi”. Haqqında danışacağımız belə şuşalı xanımlardan biri də həm XIX əsr
təzkirəçiləri və həm də XX, XXI əsr tədqiqatçıları tərəfindən yad edilən Fatma xanım Kəminə
olmuşdur. Kimdir Fatma xanım Kəminə? Onun haqqında XIX əsr təzkirələrində məlumatlar
verilir. “Riyazül-aşiqin” adlı təzkirənin müəllifi Məhəmməd ağa Müctəhidzadə Fatma xanım
Kəminənin Ağamirzə Bəybabanın qızı olmasını, sağlığında divanının tam şəkildə gördüyünü
yazır. M.M.Nəvvab özünün “Təzkire-yi Nəvvab” adlı əsərində Fatma xanım Kəminənin 400-ə
yaxın şeirin müəllifi olduğunu, Şuşa ədəbi məktəblərində yaxından iştirak etdiyini qeyd
etmişdir. Təzkirədə həmçinin şairənin Azərbaycan dilində bir, fars dilində iki qəzəli, bir
müxəmməsi yer almışdır. Nümunələrdən Kəminənin hər iki dilə kamil səviyyədə bələd olması
açıq görünür. Şairə haqqında daha müfəssəl məlumata isə görkəmli tədqiqatçı Firidun bəy
Köçərlinin “Azərbaycan ədəbiyyatı” adlı monoqrafiyasında rast gəlinir. Burada şairənin öz
qəzəlləri ilə yanaşı dövrünün söz sənətkarları ilə şeirləşmələri və əsərlərinə yazılan nəzirələr də
toplanmışdır.
Fatma xanım Kəminə 1841-ci ildə Şuşada doğulmuş və 1898-ci ilin sentyabr ayında, bir
payız günündə iflic xəstəliyindən Şuşada vəfat etmişdir. Köçərli Fatma xanımın vəfatının
Qarabağ elində böyük yasa çevrildiyini qeyd edərək yazır: “Fatma xanım həqiqətdə çox gözəl
və zərif bir can idi. Zahiri gözəlliyinə müvafiq batini və mənəvi tərəfdən dəxi əxlaqi – həsənə
sahibəsi olub, ziyadə xoşxülq, mülayimə və xoşrəftar bir nadireyi-zəmanə idi ki, onun vəfatı
cümlə-şüəranü üzrəfayi-Qarabağda böyük bir yas oldu”
Fatma xanım Kəminənin atası və əmisi də şair olmuşlar. Atası da Mirzə Bəybaba deyə
tanınırdı. O “Fəna” təxəllüslü şair idi. Şairə taleyini qələmə, sözə, yazıya bağlamış bir nəslin
nümayəndəsi idi. Ona görə də uşaq yaşlarından şeirə, sənətə marağı olmuşdur. Nəslin sonrakı
davamçıları da öz növbəsində sadiq əməlləri ilə seçilən şəxslər olmuşlar. Hələ kiçik yaşlarından
dərrakəsi ilə seçilən Kəminə ilk təhsilini Şuşada almış, yazıçı Əzizə Cəfərzadənin şifahi
mənbələrdən əldə etdiyi məlumata əsasən isə 4-5 il İstanbulda da oxumuşdur. Əzizə
Cəfərzadənin 1971-ci ildə nəşr etdirdiyi Fatma xanım Kəminə adlı kitabça olduqca təqdirəlayiq
bir addım idi. Kitabçanın əvvəlində şairənin həyatı və yaradıcılığına dair faktlar qeyd olunmuş,
sonra isə burada qəzəl, saqinamə, qitə, qoşma, müşairə və Kəminəyə həsr olunan şeirlər yer
alır. Firidun bəy Köçərli Qarabağ şairələri içərisində Aşıq Pəri və Xan qızı Natavanı hər zaman
üstün bilmiş, daha sonra isə məhz Fatma xanım Kəminəni “Qarabağın üçüncü şaireyi –
möhtərəməsi” adlandırmışdı. Köçərlinin təbirincə desək, “Qarabağın üçüncü şaireyi –
möhtərəməsi” olan Fatma xanım Kəminəyə ağıl və dərrakəsinə görə “Mirzə Fatma xanım”
deyirmişlər. F.Köçərli şairənin vəfatını Qarabağın bütün sənət simaları üçün ağır itki
adlandırmışdır.
Fatma xanım Kəminə qarabağlı Sadıq bəy Mirzeynal oğlu ilə ailə həyatı qurmuş, Rəşid
və Əşrəf adlı iki oğlu, Humay, Tutu və Qumru adlı üç qızı dünyaya gəlmişdir. Olduqca
mehriban, qayğıkeş, ürəyiaçıq, mülayim, istiqanlı insan olması, fəqir-füqəraya əl tutması da
şifahi mənbələrdən toplanan məlumatlardan bəlli olur.
Bildiyimiz kimi, qəzəl, klassik ədəbiyyatın əsas şeir şəkillərindən hesab olunur. XIX
ərdə Qarabağ mühitindəki şairlərin də ən çox istifadə etdiyi janr məhz bu idi. Fatma xanım
Kəminə də müasirləri kimi qəzəl janrının maraqlı nümunələrini yaratmışdır. Belə ki, şairənin
yaradıcılığında qəzəllər xüsusi yer tutur. Qəzəllərinin əsas mövzusunu saf məhəbbət, ülvi
hisslər təşkil edir. Zivər Ay “Firidun bəy Köçərlinin zərif can dediyi şairə” adlı yazısında Fatma
xanım Kəminənin qəzəllərini belə tərənnüm edir: “Fatma xanım Kəminənin qəzəllərində
məhəbbət və gözəllik tərənnüm olunur, insanı ucaldan hisslər vəsf edilir. Onun məhəbbətdən
bəhs edən qəzəlləri hisslərin təbiiliyi və dərinliyi, arzuların romantik vüsəti ilə yaddaşlara
hopur”. (7, səh.2)

Page 311
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Əsasən hicrandan, intizardan yazan şairə, sevgiyə inamını itirmir, bədbinliyə düçar
olmur, xoşbəxtliyə, səadətə inam ilə yaşayır. Məhz bu səbəbdəndir ki, diqqətlə oxunan ən qəmli
şeir parçalarında belə ümid və inam tapmaq mümkündür. Farsca yazılan və [Link]
tərəfindən tərcümə olunan:
Hər dəmdə dərindən çəkirəm naləvü əfqan,
Sinəm daralır, kef pozulur, qəlbim olur qan. (6.,s.53.)

mətləli qəzəlində lirik qəhrəmanın vüsal həsrəti ilə çəkdiyi iztirabın tərənnümünü görürük.
Bununla belə, qəzəlin sonunda yuxarıda bəhs etdiyimiz səadətə inam gözə çarpır:
Bax pusquya girmiş də Kəminə onu gözlər,
Bəlkə gələ bir gün yenə o sevgili canan. (6, s.53.)

Şeirlərindəki lirik qəhrəman ayrılıq həsrəti ilə yansa, fərağ odunda odlansa belə, yenə
də mətinliyini qoruya bilir:
Könül verib, qəm alıb, dərdə mübtəla oldum,
Cəsarət etsəm əgər, eylərəm vida eşqi. (6, s.35)

Fatma xanım Kəminə bir-birindən rəngarəng qoşmaların da müəllifidir:

Kəminə, ta əldən getdi, görməzsən,
Ləzzət ilə bir də dövran sürməzsən,
Əhli-nəşə zümrəsinə girməzsən.
Kaş öləydin bu günləri görüncə. (6, s.91)

Fatma xanım Kəminənin müasiri olan Azərbaycan ədəbiyyatımızın dəyərli xanım

şairəsi Xurşudbanu Natavan ilə yaxın münasibəti və yaradıcılıq təmasları olmuşdur. Belə ki, bir
sıra qəzəllərini Natavana nəzirə olaraq yazmış, digər bir hissəsini isə Natavanın dünyadan
nakam köçən oğlunun acı taleyinə ithaf etmişdir. Yaxın rəfiqəsi Natavanın övlad itkisi
Kəminəyə çox pis təsir etmiş, bu dərdi öz dərdi bilən şairə hisslərini belə qələmə almışdır:
Natəvanın gözünün nuru Abbas almadı kam,
Bircə an olmadı rahət, ömürü oldu tamam.
Çox təəssüf ki, pənah bürcünü Ay tərk elədi,
Möhnət üz verdi seyid nəslinə bir nəhs axşam.

Kəminənin “Ölmə” adlı qəzəli də məhz Natavanın “Ölürəm” adlı qəzəlinə cavab olaraq
yazılmışdır:
...Xəyali-zülf səni xeyli natəvan edəcək,
Səni məriz edər çeşmi-dilfərib, ölmə.
Demə vətəndə mənə bir ənisu minis yox,
Sənə ənis qəmi-eşqdir, qərib, ölmə.
Şikayət etmə, Kəminə, rəqi cövründən,
Kəməndi-hicrə düşər, sən kimi, rəqib, ölmə. (6, səh.19)

Yazıcı Ə.Cəfərzadə bu haqda belə yazır: “Bu qəzəllərdə Kəminənin Natavana böyük
məhəbbəti, ürəkdən dərdlərinə şərik olması, heç bir rəqabət aparmadan onun sevinci ilə sevinib,
ələmlərilə kədərlənməsi aydın hiss olunur”. (6, s.10)
Qəzəlləri ilə yaxından tanış olduqca Fatma xanım Kəminənin klassik ədəbiyyatı
mükəmməl şəkildə bildiyi aşkar görünür. Belə ki, bir sıra qəzəllərində Leyli, Məcnun, Fərhad,
Şirinin adı çəkilir, bənzətmələr aparılır. Qeyd etdiyimiz kimi, Kəminə fars dilini mükəmməl
bildiyindən, onun yaradıcılığında məhz fars dilində yazdığı şeirlər yer almaqdadır. Fars dilində
yazılan və tanınmış alim [Link] tərəfindən tərcümə olunan qəzələ diqqət edək:

Page 312
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Sevgi etmiş məni solğun, sən axı Şirinsən,

Vurduğun dağlar edib gər necə Fərhad məni. (6, s.36)

Nə Qeys edər, nə Züleyxa, nə Vamiqü- Əzra

Bu deyrdə nə də Sənan tutar uca eşqi. (6, s.35)

Nə nəhy olaydı, nə Amir, nə Qeysü, nə Leyla

Nə aşiyanə bu Məcnun başına əfsər olaydı!(6,s.80)

Fatma xanım Kəminə o dövrdə Qarabağda həm yaradıcılığı, həm də xeyriyyəçiliyi ilə
seçilən qadınlardan olmuşdur. Hələ sağ ikən ona həsr edilən bir sıra şeir və qəzəllər sübut edir
ki, Fatma xanım Kəminə dövrünün böyük izzət sahibi kimi tanınmışdır. Həm şəxsiyyəti, həm
yaradıcılığı müasirləri tərəfindən ehtiramla qarşılanmış, xüsusən də şairlər onu özlərinə örnək,
nümunə bilmişlər. Tanınmış jurnalist Flora Xəlilzadə “Yarı haqq olan şair” adlı məqaləsində
bu haqda belə məlumat verir: “...bu qarabağlı xanımın şeirləri müasirlərini də heyrətə gətirib.
...Xüsusilə də qadın şairlər Kəminəni özlərinə bir ustad, müəllim hesab edirdilər. ... Şaxis
təxəllüslü bir şair öz müasiri Kəminə xanımın kasıblara əl tutan, böyük ürəyə sahib, insanpərvər
olduğunu dilə gətirərək yazır:

Mehri-lütfün füqəranın başına sayə salıb,

Əzhəri-şəmsidi bu, mən necə inkar qılım ?!

Həqiqətən də, yaxşı əməl sahibinin işini görmək, onu etiraf etmək də bir böyüklükdür”.
(2, s.7)
Məhz belə məziyyətlərinə görə də zəmanəsinin çox sevilən və hörmətli şairə xanımı
olan Fatma xanım Kəminəni Firidun bəy Köçərli “Nadireyi-zəmanə” adlandırmış, onu belə
yüksək ada layiq görmüşdür.
Fatma xanım Kəminənin də iştirak etdiyi “Məclisi üns” və “Məclisi fəramuşan” ədəbi
məclislərinə diqqət yetirsək, Qarabağın mədəni mühiti barədə təsəvvürlərə malik olmaq olar.
Bu ədəbi məclislərdə şeirlər yazılır, təhlil edilir, haqlı müzakirələr aparılır, ənənlər
gücləndirilirdi. Ədəbi məclislər haqqında alimlərimizin araşdırmalarına diqqət edək: Professor
Tahirə Məmməd “Şuşa ədəbi məclisləri: funksiya və missiyası” adlı məqaləsində ədəbi
məclislər haqda belə yazır: “Qarabağ ədəbi mühiti onun təbiəti qədər zəngin və rəngarəngdir…
Ədəbi məclislər ilk növbədə şeir-sənət məktəbi idi. Burada şeirlər, məsnəvilər yazılır, ədəbi
müzakirələr aparılır, şeir normaları öyrədilir, nəzirələrlə ənənələr möhkəmlənir və gələcək
nəsillərə ötürülürdü. Hər iki ədəbi məclisdə təzkirələr də yazılıb…” (5, səh.2)
“Nisgilli könüllərin tərcümanı Şuşa” adlı elmi araşdırmasında dəyərli alim Səadət
Şıxıyeva Qarabağ ədəbi mühitini tədqiq edərkən belə bir qənaətə gəldiyini qeyd edir: “Bu
istiqamətdəki tədqiqatım nümayəndələrinin çoxsaylı və ədəbi mirasının zənginliyi baxımından
Qarabağ ədəbi mühitinin ən parlaq mərhələsi və çiçəklənmə dövrünün XIX əsrə aid olduğu
qənaətini yaratdı. Qarabağ xanlığının yaranmasının ardınca mərkəzi Şuşa olmaqla formalaşan
ədəbi mühitin münbitliyi, bunun mümkün səbəbləri, əlimizdə olan zəngin irsin tutumu, eləcə
də poetik dəyəri düşündürücü və heyrətamizdir. Firudin bəy Köçərli bu haqda yazır: “Qarabağ
mahalı, şəhri-Şişə Qafqaz mahalının Şirazi mənziləsində olduğu cəhətə onun torpağı və ab-
havası hər qisim əhli-kəmal və sahibi-hünər və xüsusən xoştəb və xoşzəban ədiblər və şairlər
yetirib ki, cümləsini zikr etməklə qurtarmaz”. (4, s.1)
Ədəbi məclislərdə mühüm xüsusiyyətlərdən biri də o dövrdə qadın və kişilərin eyni
məclisdə fəaliyyət göstərə bilməsidir. Pərixanım Mikayılqızının “Klassik irsimizin zərif

Page 313
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

nümayəndələri” adlı məqaləsində bunu belə şərh edir: “Qadınların kişilərlə bir məclisdə
fəaliyyət göstərməsi Qarabağ ədəbi məclislərinin əsas özünəməxsusluqlarından biri idi... Əgər
nəzərə alınsa ki, onun yaşadığı dövr ağır qayda-qanunların, nadanlığın, cəhalətin və
mövhümatın hökm sürdüyü bir vaxta təsadüf edir, belə bir şəraitdə qadının açıq fikir söyləməsi
və bu qəzəllərin geniş xalq kütlələri dilinin əzbərinə çevrilməsi o qədər də asan olmayıbdır.
İstər Kəminə və istərsə də onun timsalında digər Azərbaycan qadın şairələrinin qorxmadan azad
fikir söyləməsi Azərbaycan qadınlarının mübarizliyinin, açıqfikirli olmasının göstəricisidir. (8,
s.2)
Professor Rüstəm Kamal “XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatnda qadın ruhu” adlı
yazısında yazır: “ Cəsarətlə deyərdim ki, qadın şairlərin yaradıcılığı Mirzə Fətəlidən və
Həsənbəy Zərdabidən sonra XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatına şöhrət gətirən ikinci böyük ədəbi
mədəni hadisədir. (3, s.1)
Fatma xanım Kəminənin irsi bütün dövrlərdə diqqətdən kənar qalmamış, adı hər zaman
ehtiramla yad edilmişdir. Öncə də qeyd etdiyimiz kimi, adı çəkilən təzkirələrlə yanaşı,
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində məxsusi xidmətləri olan Firidun bəy Köçərlinin “Azərbaycan
ədəbiyyatı tarixi materialları” adlı kitabda da şairə haqda məlumat verilir. Fatma xanım
Kəminənin irsini araşdıran alimlərdən professor Əzizə Cəfərzadənin zəhmətini də xüsusi
vurğulamaq lazımdır. Daha sonra yenə də yazıçı Əzizə Cəfərzadə tərəfindən tərtib olunan və
1991 ci ildə “Azərbaycanın aşıq və şair qadınları” adlı kitabda da Fatma xanım Kəminə yad
edilmiş, qəzəl və şeirlərindən nümunələr göstərilmişdir. Müasir dövrdə Azərbaycan
ədəbiyyatının XIX əsr qadın şairələrindən bəhs edən elmi tədqiqatlara, məqalə və tezislərə
nəzər salarkən görürük ki, Fatma xanım Kəminənin irsi hər zaman xatırlanır, yad edilir. Bu
arada Fatma xanım Kəminə yaradıcılığına nəzər salan insanların adlarını da qeyd etməyi,
onların bu əziyyətinə dəyər verməyi də borc bildik. Professor Tahirə Məmməd, professor
Rüstəm Kamal, dosent Səadət Şıxıyeva, əməkdar jurnalist Flora Xəlilzadə, əməkdar
mədəniyyət işçisi Ənvər Çingizoğlu, tədqiqatçı-jurnalist Pərixanım Mikayılqızı, Zivər Ay və
başqalarının adlarını çəkə bilərik.
XIX əsr Qarabağ qadın şairləri haqda danışarkən Fatma xanım Kəminənin adı hər
zaman yad ediləcək, oxunacaq və seviləcəkdir. Xalq şairi Nigar Rəfibəylinin təbirincə desək:
“Azərbaycan şairələrini oxuyun, tanıyın, sevin. Onlar bu sevgiyə layiqdirlər”.(1,səh.14)
Fatma xanım Kəminənin bu misraları sanki illərdir düşmənin işğalı altında qalan
doğma, müqəddəs torpaqlarımızın haqq səsidir:
Haqqı tap, düşməndən qorxma, Kəminə,
Başını uca tut, haqdır sənə yar. (6.səh.61)

Həqiqətən də, haqq qalib gəldi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev
Şuşa səfərində bunu bir daha vurğuladı: “Haqq, ədalət zəfər çaldı. Güc, iradə, siyasət, birlik
hesabına” Bəli, “dəmir yumruq” qalib gəldi!. Cənab İlham Əliyevin söylədiyi kimi: “Biz döyüş
meydanında şəhidlər verərək qələbəni qazandıq”. Bu azadlığı, bu zəfəri, bu qələbəni, bu şərafət
və ləyaqəti bizə yasadan Azərbaycan Respublikasının prezidenti, Ali Baş Komandan başda
olmaqla, məğrur Azərbaycan ordusuna – bütün zabit və əsgərlərimzə minnətdarıq. Ölməz
şəhidlərimizin ruhu qarşısında baş əyirik!
Ali Baş Komandan İlham Əliyev 8 noyabr 2020-ci il tarixində zəfər, qələbə müjdəli
nitqində: “Əziz Şuşa, sən azadsan!” – deyərkən, Şuşanın sadəcə müqəddəs bir məkan olaraq
azad olmasını deyil, “Əsil sahibləri Şuşaya qayıdır”- söyləyərkən, həm də doğma
Qarabağımızın - Şuşamızın bizlərə - ədəbiyyatımıza, mədəniyyətimizə, incəsənətimizə bəxş
etdiyi ölməz, əbədiyaşar insanların ruhlarının azad olduğunu söylədi. Bir daha sübut etdi ki,
Qarabağ bizimdir, Qarabağ Azərbaycandır!

Page 314
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev Şuşaya səfəri zamanı tanınmış sənət
insanları Xurşudbanu Natavan, Üzeyir Hacıbəyli və Bülbülün büstlərini uzun müddətli
ayrılıqdan sonra yenidən mədəniyyətimizin paytaxtı olan müqəddəs Şuşa torpağında təqdim
edərkən: “Dahi şəxsiyyətlərin büstləri qələbəmizin rəmzidir…Milli ruhumuzun təcəssümüdür.
Onların ruhu şaddır. Vətənə qayıdıblar. Onların əziz xatirəsi bizim qəlbimizdə ədəbi yaşayıb,
yaşayacaqdır” – söylədi.
Bu gün qürur hissi ilə deyə bilərik ki, Qarabağ torpağının yetirdiyi tanınmış simalar
arasında Fatma xanım Kəminənin də ruhu şaddır. Doğulub boya-başa çatdığı ana vətən,
yaradıcılığına mənəvi zənginlik qatdığı Qarabağ, Şuşa torpağı yenə də azaddır.
Nə yaxşı ki, şairənin anadan olmasının 180 illik ildönümü məhz Qarabağda - azad
Şuşamızda qeyd olunacaq. Möhtərəm prezidentimizin də qeyd etdiyi kimi, Azərbaycanın
mədəniyyət paytaxtı olan Şuşa yenə də öz yetirmələrini bağrına basacaq və onların adları hər
zaman xüsusi şövqlə və ehtiramla yad ediləcəkdir.
Zəfər tarixli Qarabağımızın, azad Şuşamızın mədəniyyət paytaxtı elan olunduğu bir
zamanda, adını fəxarətlə daşıdığım bu qarabağlı şairə xanımın - Fatma xanım Kəminənin 180
illiyi ərəfəsində onun haqqında kiçik bir yazı yazmağı özümə mənəvi borc sandım. Ruhun şad
olsun! Azad Qarabağın şairə xanımı - Fatma xanım Kəminə!

Qaynaqlar:
1. Azərbaycanın aşıq və şair qadınları. (tərtib edən: Əzizə Cəfərzadə) Bakı-1991.
2. Azərbaycan. 25.08.2012.
3. Ədəbiyyat qəzeti. 22.04.2019.
4. Ədəbiyyat qəzeti. 18.11.2020.
5. Ədəbiyyat qəzeti. 20.11.2020.
6. Əzizə Cəfərzadə. Fatma xanım Kəminə. Bakı-1971.
7. [Link]. 22 oktyabr 2013.
8. [Link]

Page 315
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ÖLKƏMİZDƏ İNKLÜZİV MƏRKƏZLƏRİN YARADILMASI VƏ

ƏLİLLİYİ OLAN UŞAQLARIN HÜQUQLARININ TƏMİN OLUNMASI
ESTABLISHMENT OF INCLUSIVE CENTERS IN OUR COUNTRY AND
ENSURING THE RIGHTS OF CHILDREN WITH DISABILITIES

KƏMALƏ ABBASOVA
Hüquq və Sosial iş ixtisası
Azərbaycan Universiteti
ORCID No: 0000-0001-9503-8164

ÖZET

Ölkəmizdə İnklüziv təhsillə bağlı 2005-ci ildə qəbul olunmuş Azərbaycan Respublikasında
xüsusi qayğıya ehtiyacı olan (sağlamlıq imkanları məhdud) uşaqların təhsilinin təşkili
üzrə inkişaf Proqramının (2005-2009-cu illər)” təsdiq edilməsi haqqında Nazirlər
Kabinetinin qərarını bu sahədə atılan ilk addım kimi qiymətləndirə bilərik. Həmin qərarda
qarşıya normativ hüquqi baza təkmilləşdirilməsi, bütün kateqoriyadan olan əlilliyi olan
uşaqların təhsilə cəlb edilməsi, təhsil müəssisələrində müasir monitorinq və qiymətləndirmə
mexanizmləri tətbiq edilməsi, xüsusi təhsil müəssisələri üçün yeni tədris planları və
proqramları, dərsliklər və dərs vəsaitləri hazırlanması kimi məqsədlər qoyulmuşdur. Həmin
qərarın tədbirlər planı hissəsində göstərilmiş, Qanunvericiliyin müasir tələblərinə və dünya
təcrübəsinə uyğunluğunun müəyyənləşdirilməsi isə ümumiyyətlə aparılmamış, 2005-2009-cu
illər ərzində ölkədə İnklüziv təhsillə bağlı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının “Əlillərin
hüquqları haqqında” Konvensiyasına qoşulması istisna olmaqla heç bir qanun layihəsi nə
müzakirəyə çıxarılmış nədə qəbul olunmuşdur. “Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsili
(xüsusi təhsil) haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda xüsusi təhsil, evdə təhsil və
inteqrasiyalı təhsilin təşkil olunması ilə bağlı normaların nəzərdə tutulmasına baxmayaraq,
inklüziv təhsilə dair müddəalar yer almaması ciddi nöqsanlardan biridir. Təhsil haqqında
Azərbaycan Respublikası Qanununun 5-ci maddəsinə əsasən, dövlət cinsindən, irqindən,
dilindən, dinindən, siyasi əqidəsindən, etnik mənsubiyyətindən, sosial vəziyyətindən,
mənşəyindən, sağlamlıq imkanlarından asılı olmayaraq, hər bir vətəndaşa təhsil almaq
imkanının yaradılmasına və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsinə təminat verir, təhsilin hər hansı
pilləsindən, səviyyəsindən və formasından məhrum edilməsinə yol verilmir. Lakin praktikada
xüsusən Ali təhsil pilləsində əlilliyi olan şəxslərin iştirakının çox az səviyyədə olduğu
faktlığında qalır. Bunun üçün də əlilliyi olan uşaqların hüquqlarının təmin olunması məqsədilə
İnklüziv mərkəzlərin, tibbi-sosial reabilitasiya xidmətlərinin, təhsil müəssisələrinin, iş
yerlərinin yaradılması əsas məsələ hesab olunmalı və bu haqda ciddi tədbirlər görülməlidir.
44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın 30 ildən artıq işğalda olan torpaqlarının,
Qarabağın azad edilməsi ilə öz inkişaf və tərəqqisini tapmışdır. Qazanılan parlaq qələbə özü ilə
birgə həmin ərazilərə böyük qayıdış, rifah gətirəcəkdir. Zamanla həmin ərazilərdə həyatın bərpa
olunması bir çox sahələrin yaranma və fəaliyyətinə yol açacaqdır.

Page 316
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Əlilliyi olan uşaqların cəmiyyətə inteqrasiyası, yaşıdları ilə ünsiyyətə cəlb olunması, təhsil və
tibbi-sosial reabilitasiya xidmətlərinin olması hər zaman onlar üçün zəruri olmuşdur. Onların
hüquqlarının təmin olunması naminə regionda gələcəkdə baş tutacaq İnklüziv mərkəzlərin, həll
olunması gözlənilən yeni layihlərin, həmin qruplar haqda maarifləndirici seminar və təlimlərin
həyata keçirilməsi həmin qrupa aid olan insanlar üçün faydalı olacaqdır. Qarabağ regionunda
paytaxtda fəaliyyət göstərən mərkəzlərin (Məs: İnklüziv Mərkəz) filiallarının yaradılması, bu
sahələrlə bağlı qlobal əməkdaşlıqların qurulması və bir sıra əhəmiyyətli tədbirlərin həyata
keçirilməsi həmin ərazilərdə yaşayan əlilliyi olan uşaqların həyatlarını asanlaşdıracaq və
ehtiyaclarının məhsuldar bir şəkildə ödənilməsi üçün zəmin yaradacaqdır.

Açar sözlər: Əlilliyi olan uşaqlar, İnklüziv təhsil, tibbi-sosial reabilitasiya, İnklüziv mərkəzlər,
Dövlət proqramları.

ABSTRACT

We can evaluate the decision of the Cabinet of Ministers on the approval of the Development
Program for the organization of education of children with special needs (with disabilities) in
the Republic of Azerbaijan (2005-2009) adopted in 2005 in connection with inclusive education
in our country as the first step in this area . The decision aims to improve the regulatory
framework, involve children with all categories of disabilities in education, introduce modern
monitoring and evaluation mechanisms in educational institutions, develop new curricula and
programs, textbooks and teaching aids for special education institutions. The decision was
mentioned in the action plan, and the legislation was not defined at all, except for the accession
of the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities to inclusive
education in 2005-2009. was adopted. One of the serious shortcomings is the lack of provisions
on inclusive education, despite the fact that the Law of the Republic of Azerbaijan “On
Education of Persons with Disabilities (Special Education)” provides for special education,
home schooling and integrated education. According to Article 5 of the Law of the Republic of
Azerbaijan on Education, the state guarantees access to education and non-discrimination to
every citizen, regardless of gender, race, language, religion, political beliefs, ethnicity, social
status, origin, health opportunities Deprivation of any stage, level and form of education is not
allowed. However, in practice, the level of participation of people with disabilities, especially
at the higher education level, remains very low. For this purpose, in order to ensure the rights
of children with disabilities, the establishment of inclusive centers, medical and social
rehabilitation services, educational institutions, jobs should be considered a key issue and
serious measures should be taken in this regard.
After the 44-day war, it found its development and progress with the liberation of the occupied
territories of Azerbaijan, Karabakh, for more than 30 years. The brilliant victory will bring great
return and prosperity to those territories. Over time, the restoration of life in these areas will
lead to the emergence and operation of many areas. It has always been necessary for children
with disabilities to integrate into society, to communicate with their peers, and to have access
to education and medical and social rehabilitation services. In order to ensure their rights, the
implementation of future Inclusive Centers in the region, new projects to be resolved,
awareness-raising seminars and trainings on these groups will be useful for people belonging

Page 317
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

to this group. The establishment of branches of the capital's centers (eg, Inclusive Center) in
the Karabakh region, the establishment of global cooperation in these areas and the
implementation of a number of important measures will facilitate the lives of children with
disabilities and meet their needs quickly and productively.

Keywords: Children with disabilities, Inclusive education, medical and social rehabilitation,
Inclusive centers, Government programs.

1. GİRİŞ
1.1. İnklüziv təhsil anlayışı
Bildiyimiz kimi, son illər dünyanın inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan dövlətlərini
düşündürən məsələlərdən biri də əlilliyi olan şəxslərin təhsilidir. Cəmiyyətin hər bir üzvünün
bərabərhüquqlu şəxsiyyət kimi formalaşması, əqli, fiziki imkanlarının məhdudluğundan asılı
olmayaraq, hər bir şəxsin təhsil almaq hüququna malik olması qabaqcıl məsələlərdən biridir.
Bu gün təhsil sahəsində dövriyyədə olan anlayışlardan biri də “İnklüziya” terminidir.
Bu termin daxiletmə mənasını verib, bütün insanların, əvvəla əlilliyi olan bütün şəxslərin
cəmiyyətdə iştirak səviyyəsinin və inkişafının artırılmasını nəzərdə tutur.
İnklüziv təhsil ümumi təhsilin elə inkişaf mərhələsidir ki, burada hər bir uşaqların,
əsasən da əlilliyi olan uşaqların təhsilə ehtiyacı təmin edilir. Bu zaman əlilliyi olan uşaqlar
ümumtəhsil müəssisələrində tipik uşaqlarla eyni siniflərdə təhsil alırlar. İnklüziv təhsilin əsas
prinsipi kimi birgə təhsil alan uşaqların cəmiyyətdə də birgə yaşaması çıxış edir. Bu təhsil
sistemi ilə cəmiyyətin əlilliyi olan şəxslərə münasibətin dəyişdirilməsi, təkcə hüquqlarının
tanınması deyil, təhsil də daxil olmaqla, həyatın müxtəlif sahələrində onlara digər insanlarla
bərabər imkanların yaradılmasını xarakterizə edir.

2. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ÜZRƏ İNKLÜZİV TƏHSİL STRATEGİYASI

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında təsbit olunmuş insanın əsas sosial-
mədəni hüquqlardan biri kimi təhsil hüququ çıxış edir. Hüquq ədəbiyyatında təhsil hüququ
sosial dəyər kimi xarakterizə olunur və onun sosial dəyəri bu hüququn realizə edilməsi və fərdin
bütov bir şəxsiyyət kimi formalaşması ilə şərtləndirilir (4, s. 243). Cəmiyyətdə srateji
əhəmiyyətli fəaliyyət sahəsi kimi göstərilən (3, s. 200) təhsil sosial proseslərə təsir göstərən
mühüm faktordur və o, şəxsiyyəti şərtləndirən keyfiyyətlərin - dəyərlərin formalaşmasına
xidmət edir. Demokratik təhsil cəmiyyətin bütün üzvlərinin - istər sağlam, istərsə də sağlamlıq
imkanları məhdud insanların bərabər təhsil alma hüquqlarını təmin edir.
Cəmiyyətin ən həssas və daha çox sosial müdafiəyə ehtiyacı olan təbəqəsi kimi əlillərin
hüquqlarının təmin edilməsi yalnız bir ölkənin və ya regionun deyil, bütövlükdə dünyanın ən
aktual problemlərindən biridir. BMT-nin statistikasına əsasən dünya əhalisinin 15%-ni,
Azərbaycan Respublikası əhalisinin isə 6 %-ni əlilliyi olan şəxslər təşkil edir. AR-da 568.149
nəfər əlilliyi olan şəxslər yaşayır və onlardan 65.482 nəfərini bu qəbildən olan 18 yaşadək
uşaqlar təşkil edir (16). Uzun müddət cəmiyyətdə əlilliyi olan şəxslərə qarşı münasibət tibbi
yanaşma modeli baxımından, yəni “cəmiyyətə yararsız üzv kimi” olmuşdur ki, bu da onların
cəmiyyətə hüquq və imkan bərabərliyi prinsipin əsasında inteqrasiyasını məhdudlaşdırmışdır.
Əlilliyi olan şəxsləri cəmiyyətin tam hüquqlu üzvü kimi qəbul edən və onların cəmiyyətə tam

Page 318
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

və səmərəli şəkildə inteqrasiyasını özündə əks etdirən sosial yanaşma modelinin

formalaşdırılması, eləcə də onun mövcud qanunvericiliyə uyğunlaşdırılması müasir
dövrümüzün ən aktual məsələlərindən biridir. Sosial model ideyası Azərbaycan dövlətinin 2
oktyabr 2008-ci il tarixdə ratifikasiya etdiyi BMT-nin “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları
haqqında” 2006-cı il 13 dekabr tarixli Konvensiyasının və respublikamızda bu sahədə həyata
keçirilən sosial islahatların mahiyyətindən irəli gəlir. Konvensiyanın qəbul edilməsi göstərir ki,
həm dövlət, həm əlilliyi olan şəxslərin özləri, həm də cəmiyyətin bütün üzvləri bu məsələyə
həssas yanaşmalı və bütün bu münasibətlər insan hüquqlarının tam şəkildə reallaşdırılmasına
yönəlməlidir. AR həmin Konvensiyaya qoşulmaqla öz üzərinə əlilliyi olan şəxslərin
hüquqlarının təmin edilməsi, bu hüquqlara hörmət və təşviq edilməsi istiqamətində mühüm
öhdəliklər götürmüş və əlilliyi olan şəxslərin hüquqlarının müdafiəsi məsələsi milli dövlət
siyasətinin ən mühüm prioritetlərindən birinə çevirilmişdir. Konvensiyaya əsasən, əlilliyi olan
şəxslər cəmiyyətdə maksimum müstəqillik əldə etməli, onların tam fiziki, əqli, sosial və peşə
vərdişlərinə malik olmaları üçün hüquqi, iqtisadi və sosial şəraitin yaradılması təmin edilməli
və bütövlükdə bu qəbildən olan insanların cəmiyyət həyatında tam və səmərəli şəkildə fəaliyyət
göstərmələri üçün maneələr aradan qaldırılmalıdır. Bu səbəbdən elmi cəhətdən əsaslandırılmış
strategiyalar, dövlət proqramları hazırlanmalı və həyata keçirilməlidir. Əlilliyi olan şəxslərlə
bağlı tədbirlərin səmərəli şəkildə həyata keçirilməsində, onların hüquqlarının müdafiə
olunmasında və cəmiyyət həyatının bütün sahələrinə tam inteqrasiya edilməsində ən mühüm
məsələlərdən birini əlilliyi olan şəxslərin, xüsusən də bu qəbildən olan uşaqların təhsil
hüquqlarının beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olaraq təmin edilməsinə yönəldilmiş
inklüziv təhsilin həyata keçirilməsi təşkil edir.
Məlum olduğu kimi, inklüziv təhsil xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların ümumi təhsil
müəssələrində digər uşaqlarla birgə təhsil alması imkanını özündə əks etdirir. Azərbaycanda bu
işin reallaşması üçün bir sıra layihələr həyata keçirilib. Belə layihələr əsasında ümumilikdə
63.094 əlil uşaqdan cəmi 298 uşaq inklüziv təhsilə cəlb edilib (14). İnklüziv təhsil proqramı
xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların öz potensiallarına nail olma imkanını dəstəkləyir. Bu
təhsil sistemi xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlarda özünə inamı artırır və digər uşaqlarla
bərabərhüquqlu edir.
“Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Konvensiya bu qəbildən olan insanların
digər hüquqları kimi, təhsil hüquqlarının da bir çox tərəflərini əhatə edir. Konvensiyanın təhsil
hüququnu təsbit edən 24-cü maddəsinə görə, əlilliyi olan şəxslər bərabər şəraitdə təhsil
almalıdır və dövlətlər onların bütün səviyyələrdə birgə təhsil sistemini və həyatı boyu təhsil
sisteminə çıxış imkanlarını dəstəkləməlidirlər. Təhsil almaq hüququnu həyata keçirərkən
iştirakçı dövlətlər əlilliyi olan şəxslərin əlillik səbəbinə görə ümumi təhsil sistemindən kənarda
qalmamasını və əlilliyi olan şəxslərin digər insanlarla eyni əsaslarla öz yaşayış yerlərində
inklüziv, keyfiyyətli və ödənişsiz təhsil almaq imkanına malik olmasını təmin etməlidirlər (5,
s. 101). Konvensiyada təşviq olunan təhsilə yanaşma, əngəllərin aradan qaldırılması,
stereotiplərin ləğv edilməsi təsbit edilir və əqli cəhətdən əlilliyi olan şəxslər də daxil olmaqla,
inklüziv təhsilin hər kəs üçün ən yaxşı təhsil mühiti olduğu təşviq edilir. Məhz belə yanaşma
əlillikdən qorxmayan, onu asanlıqla qəbul edən inklüziv cəmiyyətin yaradılmasına köməklik
edir. Əlilliyi olan uşaqlar digər həmyaşıdları ilə birlikdə böyüdükdə və dərs prosesində birgə
iştirak etdikdə, onlar bir-birinə qarşı daha böyük anlaşma və hörmət hissini özlərində inkişaf
etdirirlər.

Page 319
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Əlilliyi olan insanların hüquqlarının və cəmiyyətdə tam iştirakının dəstəklənməsi:

2006-2015-ci illər ərzində əlilliyi olan şəxslərin həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması üzrə
Avropa Şurasının Tədbirlər Planı”nında qeyd edilir ki, əlilliyi olan uşaqların öz ailələrində
böyüməsi, həmçinin icma həyatına inteqrasiya etməsi üçün onların və ailələrinin ehtiyacları
əlaqədar qurumlar tərəfindən ətraflı şəkildə qiymətləndirilməlidir. Həmin Planın 4-cü fəaliyyət
istiqamətini əlilliyi olan şəxslərin təhsil almaq imkanları təşkil edir (17).
Azərbaycan Respublikası tərəfindən ratifikasiya edilmiş “Uşaq hüquqları haqqında”
Konvensiya əlilliyə görə uşaqlara qarşı ayrı-seçkiliyi açıq surətdə qadağan etmiş ilk sənəddir.
Burada həmçinin, əlilliyi olan uşaqlara cəmiyyətin tam hüquqlu üzvü kimi yaşamaq, habelə
tələb olunduqda yardım almaq hüququ təsbit olunur (6, s. 624).
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında təsbit olunmuş təhsil hüququnun təmin
edilməsi məqsədilə qəbul edilmiş “Təhsil haqqında” və “Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin
təhsili (xüsusi təhsil) haqqında” qanunlarda inklüziv təhsillə bağlı birbaşa norma nəzərdə
tutulmasa da dolayı qaydada müəyyən müddəalar təsbit edilmişdir.
“Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsili (xüsusi təhsil) haqqında” Qanunu bu
qəbildən olan şəxslərin pedaqoji-psixoloji, tibbi, sosial və digər xidmətlərndən istifadə etməsi
üçün xüsusi şərait yaratmaqla onların məktəbəqədər, ümumi və peşə-ixtisas təhsilinin təşkili ilə
əlaqədar məsələləri nizamlayır. Qanuna əsasən əlillərin və sağlamlıq imkanları məhdud
uşaqların ümumi, orta ixtisas və ali təhsili ümumi tipli təhsil müəssisələrində, zərurət olduqda
isə xüsusi təhsil müəssisələrində həyata keçirilir. Ümumtəhsil məktəblərində oxumaq imkanı
olmayan sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların təhsili onların və valideynlərinin arzusu ilə ev
şəraitində təşkil edilir (8). Hesab edirik ki, həmin qanunda əlillərin və sağlamlıq imkanları
məhdud uşaqların inklüziv təhsili - ümumi təyinatlı təhsil müəssisəsində digər şəxslərlə birgə
təhsil alması imkanlarının birmənalı şəkildə təsbit edilməsi daha məqsədəuyğun olardı.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 2012-ci il tarixli Fərmanı ilə təsdiq
edilmiş “Azərbaycan 2020: Gələcəyə Baxış İnkişaf Konsepsiyası” nda göstərilir ki, xüsusi
qayğıya ehtiyacı olan, sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün də müxtəlif inkişaf etdirici,
korreksiyaedici və inklüziv təhsil proqramları tətbiq ediləcəkdir. Bütün ümumi təhsil
məktəbləri müəllimləri üçün fəal (interaktiv) təlim texnologiyaları və inklüziv təhsil üzrə
məqsədli ixtisasartırma təmin ediləcək, hər bir müəllimin İKT bacarıqlarına yiyələnməsi üçün
çevik sistem yaradılacaqdır (1).
“İnklüziv təhsil” modeli xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların təhsili ilə yanaşı, onların
həyata transformasiyasını və inkişafını nəzərdə tutur. Eyni zamanda bu model daha geniş
kateqoriyadan olan uşaqları əhatə edir. Yəni burada yalnız əlilliyi olan uşaqlar deyil, həm də
kimsəsiz, valideyn himayəsindən məhrum, çətin tərbiyə olunan, davranışında problemlər olan,
zərərli vərdişlərə meyl edən, təhsildən kənarda qalan, hüquqları pozulan, zorakılığa məruz
qalan uşaqlar da aid edilir.
Bu gün İnklüziv cəmiyyət bəşəriyyət qarşısında duran əsas çağırışlardan biridir.
Azərbaycan təhsil sistemi üçün yeni olan inklüziv təhsil sahəsində müxtəlif xarakterli
problemlər, o cümlədən hüquqi tənzimetmə sahəsində də problemlər vardır və təbii ki,
gələcəkdə də belə halların davam etməsi istisna olunmur. İnklüziv təhsil sahəsində mövud olan
problemlər və onların həlli yollarını aşağıdakı kimi ümumilləşdirmək olar:
Birincisi, “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda inklüziv təhsilin
təşkilini tənzimləyən heç bir normanın təsbit edilməməsi, “Sağlamlıq imkanları məhdud

Page 320
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

şəxslərin təhsili (xüsusi təhsil) haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununda isə xüsusi
təhsil, evdə təhsil və inteqrasiyalı təhsilin təşkil olunması ilə bağlı müvafiq normaların olmasına
baxmayaraq, “inklüziv təhsil”in əsas anlayışlar siyahısına belə daxil edilməməsi faktiki olaraq
bu problemin qanunvericilik səviyyəsində tənziminin hələ də lazımı səviyyədə olmadığını
göstərir. Hesab edirik ki, “Təhsil haqqında” və “Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsili
(xüsusi təhsil) haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunlarında əlilliyi olan şəxslərin inklüziv
təhsili - ümumi təyinatlı təhsil müəssisəsində digər şəxslərlə birgə təhsil alması imkanlarının
birmənalı şəkildə təsbit edilməsi, inklüziv təhsilə cəlb olunmanın qaydaları və mexanizmləri
ilə əlaqədar dəyişikliklərin edilməsi məqsədə müvafiq olardı. Qeyd etmək lazımdır ki, inklüziv
təhsilə cəlb edilməyə imkan verən xəstəliklərin siyahısı bu günə kimi hazırlanmamış və
normativ hüquqi akt kimi təsbit edilməmişdir. Bu baxımdan qanunvericilik səviyyəsində
inkluziv təhsilə cəlb edilməyə həm imkan verən, həm də imkan verməyən xəstəliklərin
siyahısının təsdiq edilməsinə zərurət vardır.
İkincisi, inklüziv təhsil sahəsində təcrübənin kifayət qədər olmaması və bu sahədə
ixtisaslı kadrların azlığı işlərin gedişatını ləngidir. Eyni zamanda inklüziv təhsil layihələrinin
həyata keçirildiyi təhsil müəssisələrində zəruri ştatlar-müəllimlər, müəllim köməkçiləri,
tərbiyəçilər və tərbiyəçi köməkçiləri kifayət qədər deyildir. İnklüziv təhsilin xüsusiyyətlərindən
biri budur ki, ümumtəhsil məktəbləri və uşaq bağçalarının müvafiq siniflərində və qruplarında
müəllim və tərbiyəçi ilə yanaşı, müəllim və tərbiyəçi köməkçisi də fəaliyyət göstərməlidir.
Lakin mövcud ştat cədvəllərində belə ştatlar nəzərdə tutulmamışdır və bu səbəbdən hər dəfə
layihələrin tətbiq edildiyi təhsil müəssisələri üçün əlavə ştatların alınması zərurəti yaranır.
Beynəlxalq təcrübədə hər hansı bir təhsil müəssisəsində inklüziv təhsil tətbiq edilirsə, təhsil
müəssisəsi əlavə ştatı dərhal ayırmaq səlahiyyətinə malikdir və bu məsələlər planlaşdırma
prosesində nəzərə alınır. Respublikamızda hazırki dövrədək uşaq inkişafı terapevti (ERQ
terapevtinin) üzrə mütəxəssis hazırlığı da həyata keçirilməmişdir. Bu baxımdan inklüziv təhsil
sahəsində ixtisaslı kadr hazırlığına başlanmalı və inklüziv təhsil layihələrinin həyata
keçirildiyi təhsil müəssisələri zəruri ştatlarla-müəllimlər, müəllim köməkçiləri, tərbiyəçilər və
tərbiyəçi köməkçiləri ilə təmin edilməlidir. Eyni zamanda, respublikamızda uşaq inkişafı
terapevti (ERQ terapevtinin) üzrə mütəxəssis hazırlığı da həyata keçirilməlidir.
Üçüncüsü, inklüziv təhsilin təşkilində valideynlərin böyük rol oynamasına baxmayaraq,
onların xüsusi treninqlər vasitəsilə hazırlanması və maarifləndirilməsi məsələsi həll
olunmamışdır. Bu baxımdan hesab edirik ki, əlilliyi olan uşaqların valideynləri üçün xüsusi
treninqlər təşkil edilməli və onların maarifləndirilməsi həyata keçirilməlidir.
Dördüncüsü, Azərbaycanda inklüziv təhsil məktəbəqədər və ümumtəhsil pillələrində
məhdud şəkildə tətbiq olunsa da texniki peşə, orta ixtisas və ali təhsil pillələrində belə bir
təhsilin təşkili sahəsində layihələr həyata keçirilmir. Hesab edirik ki, təhsilin bütün pillələrində
inklüziv təhsil təcrübəsinin tətbiq edilməli, inklüziv təhsilə cəlb olunmuş uşaqlar üçün
beynəlxalq təcrübə və təhsil standartları nəzərə alınmaqla fərdi təhsil proqramları hazırlanmalı
və belə təhsil həmin proqramlar əsasında təşkil edilməlidir. Məhz həmin proqramlar vasitəsi ilə
SİMU-ın keyfiyyətli təhsildən istifadə imkanları real şəkildə təmin ediləcəkdir. Eyni zamanda,
əlilliyi olan şəxslərin təhsilə cəlb olunma imkanlarının qiymətləndirilməsi ilə bağlı yeni
qaydalar da tətbiq olunmalıdır.
Beşincisi, inklüziv təhsil sahəsində müxtəlif xidmətlərin təşkili, o cümlədən loqoped,
psixoloq, defektoloq və digər mütəxəssislərdən ibarət qrupların yaradılması və təhsil

Page 321
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

müəssisələrinə təhkim edilməsi həyata keçirilməmişdir. Hesab edirik ki, bu sahədə müxtəlif
xidmətlərin təşkili, o cümlədən loqoped, psixoloq, defektoloq və digər mütəxəssislərdən ibarət
qruplar yaradılmaqla təhsil müəssisələrinə təhkim edilməsi həyata keçirilməlidir.
Altıncısı, hazırda sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların təhsilə cəlb olunması mexanizm
və qaydalarının mövcud olmaması səbəbindən Psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiya tərəfindən
rəy verilməsi zamanı müəyyən çətinliklər yaranır. Belə ki, hazırda Psixoloji-tibbi-pedaqoji
komissiyanın fəaliyyətinin əsas istiqaməti kimi uşaqların təhsil imkanlarına malik olması
məsələsinə aydınlıq gətirməkdir. Hesab edirik ki, əlilliyi olan uşaqların təhsil hüquqlarının
təmin edilməsi üçün Psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiya tərəfindən onların təhsil ehtiyacları
müfəssəl qiymətləndirilməli və hər bir uşaq üçün kompleks yanaşmanı təmin edən fərdi inkişaf
planı hazırlanmalıdır. Bu səbəbdən də Psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiyanın fəaliyyət
istiqamətində müvafiq dəyişikliklər aparılmalıdır.
Yeddincisi, əlilliyi olan şəxslərin ehtiyaclarına bütün təhsil pillələri üzrə təhsil
müəssisələrinin infrastrukturunun uyğunlaşdırılması bu sahədə əsas problemlərdən biridir və
digər infrastruktur obyektləri kimi təhsil müəssisələrinin infrastrukturunun əlilliyi olan şəxslər
üçün müəyyəsərliyi təmin edilməlidir;
Səkkizinci, hazırda əlilliyi olan şəxslərin informasiya əldə etmək imkanları qənaətbəxş
hesab edilə bilməz. Bu baxımdan inklüziv təhsilə cəlb olunan sağlamlıq imkanları məhdud
uşaqlar üzrə məlumat bankı yaradılması da məqsədə müvafiq olardı. Əsas məsələlərdən biri
kimi əlilliyi olan şəxslərin təhsil hüquqları barədə əhalinin məlumatlılıq səviyyəsi artırılmalıdır.
Doqquzuncu, əlilliyi olan uşaqların təhsilə cəlb edilməsi imkanları həm də onların
valideynlərinin maddi təminatı ilə bilavasitə bağlıdır və valideynlərin müvafiq xərcləri
kompensasiya edilməlidir. Belə ailələrə kömək göstərilməsinin ən geniş yayılmış forması uşaqlı
ailələrə müavinətlərin təyin edilməsidir. Bu məqsədlə istər Avropa ölkələrində, istərsə də
keçmiş SSRİ məkanına daxil olan dövlətlərdə uşaqlı ailələrə çoxsaylı müavinətlər təyin olunur.
Məsələn, Belarus Respublikasında hamiləliyə və doğuma görə, uşağın anadan olmasına, 18
yaşına çatmamış əlil uşağa qulluğa görə və s. müavinət növləri müəyyən edilmişdir (10, s. 105).
Həmin ölkədə 3 yaşına çatmamış uşağa qulluğa görə anaya sosial müavinət verilir (12, s. 292).
İspaniyada və Polşada uşağın anadan olmasına görə birdəfəlik, uşağın 3 yaşı tamam olana
qədər aylıq müavinət ödənilir (13). Danimarkada əlil uşağa qulluq edən valideynə qulluq
müddətində aylıq müavinət təyin olunur və s (9). “Uşaq hüquqları haqqında” Azərbaycan
Respublikası Qanununun 36-cı maddəsində sağlamlıq imkanları məhdud 18 yaşınadək uşaqlara
qulluq edən şəxslərə xüsusi müavinətin verilməsi müəyyən edilsə də bu günə kimi belə
müavinət müəyyən edilməmişdir. Hesab edirik ki, sağlamlıq imkanları məhdud 18 yaşınadək
uşaqlara qulluq edənlərə ölkə üzrə müəyyən edilən minimum əmək haqqı məbləğində xüsusi
sosial müavinətin müəyyən edilməsi məqsədəuyğun olardı. “Xüsusi təhsilə cəlb olunanların
valideynlərinə və ya digər qanuni nümayəndələrinə uşaqlarını xüsusi təhsil müəssisələrinə,
sağlamlıq və reabilitasiya mərkəzlərinə və tibb müəssisələrinə aparıb-gətirmək üçün
müavinətin həcminin müəyyən edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər
Kabinetinin 19 noyabr 2008-ci il tarixli 258 nömrəli Qərarı ilə xüsusi təhsilə cəlb olunanların
valideynlərinə və ya digər qanuni nümayəndələrinə verilən müavinətin məbləği 20 manat
müəyyən edilmişdir. Fikrimizcə, həmin müavinətin məbləği mövcud reallığa uyğun olaraq
artırılmalıdır.

Page 322
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bütün qeyd olunanların həlli isə məsələyə kompleks yanaşmanı tələb edir və əlilliyi olan
uşaqların digər uşaqlarla birgə keyfiyyətli təhsilə (inklüziv təhsilə) cəlb olunması üçün yeni
layihələrin və proqramların həyata keçirilməsini zəruri edir. Ölkənin təhsil strategiyasında
inklüziv təhsil prioritet təşkil etdiyindən, Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi göstərilən
istiqamətdə işlərin daha sistemli şəkildə aparılmasını təmin etməli və bu prosesə xarici ölkələrin
təcrübəsində olduğu kimi vətəndaş cəmiyyətinin institutlarını, əsasən də qeyri-hökumət
nümayəndələrini cəlb etməlidir.
Beləliklə, inklüziv təhsil tətbiq edilən təhsil müəssisələrində bütün təhsil alanların, o
cümlədən əlilliyi olan uşaqların təhsil hüquqlarının tam şəkildə reallaşdırılması üçün onların
bərabərhüquqluğu, təhsil prosesinin hər bir uşaq üçün əlçatan olması, onlara ünsiyyət üçün
bərabər imkanlar yaradılması, təlim prosesinin səmərəli təşkil edilməsi, prosesə cəlb olunan
pedaqoji işçilərin müvafiq bacarıqlara yiyələnməsinin təmin edilməsi, tədris proqramlarında
hər bir şagirdin tələbatını nəzərə alması, ailələrin təhsil müəssisələrinin həyatında fəal iştirak
etməsi təmin edilməlidir. Yalnız bu halda respublikamızda inklüziv təhsil sahəsində real
nəticələr əldə edilə bilər və inklüziv təhsilin əsas prinsipi olan “təhsil-hamı üçün” reallaşar.

3. 2018-2024/İNKLÜZİV TƏHSİLİN İNKİŞAFI ÜZRƏ DÖVLƏT PROQRAMI

Bütün bunları nəzərə alaraq, “2018–2024-cü illərdə Azərbaycan Respublikasında
sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər üçün inklüziv təhsilin inkişafı üzrə” Dövlət Proqramı
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2017-ci il 14 dekabr tarixli sərəncamı ilə təsdiq
edilmişdir.
3.1. Dövlət Proqramının məqsədi
Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsil hüququnu təhsilin bütün pillələri üzrə digər
şəxslərlə bərabər səviyyədə təmin etməkdən və onların təhsili üçün maneəsiz mühit
yaratmaqdan ibarətdir.
3.2. Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi üzrə tədbirlər:
 Normativ hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi.
 sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsilə cəlb olunması üçün inkişaf
xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsi meyarlarının, vasitələrin və metodların hazırlanması.
 təhsil müəssisələrində inklüziv təhsilin tətbiqi məqsədi ilə “Sağlamlıq imkanları
məhdud şəxslərin təhsili (xüsusi təhsil) haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda,
təhsil müəssisələrinin nümunəvi nizamnamələrində, ştatlarında dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı
təkliflər hazırlanması.
 Psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiyanın yeni əsasnaməsinin hazırlanması.
 bütün təhsil pillələri və əlavə təhsil üzrə standartlarda müvafiq dəyişikliklər edilməsi.
 İnklüziv təhsilin təşkili ilə bağlı maddi-texniki bazanın möhkəmləndirilməsi.
 sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər üçün təhsil müəssisələrində onların maneəsiz
hərəkətini təmin etmək üçün pandusların, xüsusi liftlərin quraşdırılması, təhsil müəssisələrinin
məlumatın vizual, səs və daktil formada alınmasını təmin edən vasitələrlə, nəqliyyat vasitələri,
reabilitasiya avadanlıqları ilə və digər yardımçı vəsait və texnologiyalarla, didaktik
materiallarla təchiz edilməsi.
 dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş vəsait dairəsində sağlamlıq imkanları məhdud
şəxslərə uyğunlaşdırılmış öyrədici materialların, valideynlər və müəllimlər üçün metodiki
vəsaitlərin hazırlanması və nəşr edilməsi.

Page 323
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

 inklüziv təhsildə beynəlxalq təcrübədə istifadə olunan öyrədici elektron proqramların

tətbiq edilməsi.
 İnklüziv təhsilin təşkil edilməsi ilə bağlı kadr hazırlığı və təşkilati tədbirlər.
 pedaqoji kadrların hazırlanması və əlavə təhsili üzrə tədris proqramlarına xüsusi təhsil
üzrə yeni modulların daxil edilməsi.
 təhsil müəssisələrində təlim prosesinin inklüziv təhsilin tələblərinə uyğun olaraq
qurulması.
 sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin peşə və əmək vərdişlərinə yiyələnməsi üçün
müxtəlif peşələr üzrə xüsusi məktəblərdə, inteqrasiyalı və xüsusi internat məktəblərində, ilk
peşə-ixtisas təhsili müəssisələrində tədris emalatxanalarının yaradılması.
 ümumi təhsili həyata keçirən təhsil müəssisələrində ümumtəhsil fənləri üzrə
təhsilalanların biliyinin yekun qiymətləndirilməsi (attestasiyası) məqsədi ilə keçirilən buraxılış
və monitorinq imtahanlarında, ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinə tələbə qəbulu
imtahanlarında sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin iştirakının təmin edilməsi üçün zəruri
tədbirlərin görülməsi.

4. MONİTORİNQİN APARILMASI İLƏ BAĞLI TƏDBİRLƏR

 təhsil müəssisələrində inklüziv təhsilin keyfiyyət meyarlarının və monitorinq
mexanizminin hazırlanması və tətbiq edilməsi
 inklüziv təhsilə cəlb olunmuş sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər üzrə məlumat
bazasının yaradılması

5. MAARİFLƏNDİRMƏ
 sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsilə cəlb olunması ilə bağlı əhali arasında
məlumatlandırma işinin təşkil edilməsi
 sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsilə cəlb olunması və sosial inteqrasiyası ilə
bağlı sosial çarxların hazırlanması, kütləvi informasiya vasitələrində nümayişinin təşkil
edilməsi

6. GÖZLƏNİLƏN NƏTİCƏLƏR
- təhsilin bütün pillələri üzrə təhsil müəssisələrinin infrastrukturunun sağlamlıq imkanları
məhdud şəxslərin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılması təmin ediləcəkdir;
- informasiya texnologiyalarının tətbiqi ilə sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər üçün
informasiya əldə etmək imkanları genişləndiriləcəkdir;
- məktəbəqədər, ümumi və ilk peşə-ixtisas təhsili üzrə təhsil proqramlarında sağlamlıq
imkanları məhdud şəxsləri təhsildən istifadə imkanları ilə digər şəxslərlə bərabər səviyyədə
təmin edən dəyişikliklər ediləcəkdir;
- inklüziv (inteqrativ) təhsilə cəlb olunan sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər üzrə məlumat
bazası yaradılacaqdır;
- sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsilə cəlb olunması imkanlarının
qiymətləndirilməsində yeni qaydalar tətbiq olunacaqdır;
- sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsil hüquqları barədə əhalinin məlumatlılıq
səviyyəsi artacaqdır.

Page 324
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

7. TƏKLİFLƏR:
Əlilliyin sosial konsepsiyası əsasında və BMT-nin “Əlillərin hüquqları haqqında”
Konvensiyasının müddəaları nəzərə alınmaqla “Əlilliyin və uşaqların sağlamlıq imkanları
məhdudluğunun qarşısının alınması, əlillərin və sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların
reabilitasiyası və sosial müdafiəsi haqqında” Qanunu yenidən hazırlanması və qüvvədə olan
digər qanunvericilik aktlarına əlavə və dəyişikliklərin edilməsi məqsədəuyğundur.
Bu zaman aşağıdaki istiqamətlərə üstünlük verilməlidir:
1. Qanunun məqsədinin, “əlil” anlayışının və bununla əlaqədar bəzi digər anlayışların
dəqiqləşdirilməsi;
2. Əlillik əlamətinə görə ayrı-seçkiliyin məzmununun açılması və həmin əmələ görə
məsuliyyətin konkretləşdirilməsi;
3. Əlillərin reablitasiya tədbirlərinin mümkün qədər əlilləri cəmiyyətdən ayırmadan
həyata keçirilməsi;
4. Məktəbəqədər yaşlı sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların təlim-tərbiyəsinin bir
qayda olaraq, ümumi uşaq tərbiyə müəssisələrində həyata keçirilməsi;
5. Əlillərin və sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların ümumi, orta ixtisas və ali təhsilinin
inklüziv formasının birmənalı şəkildə nəzərdə tutulması;
6. Məktəbəqədər yaşlı sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların təlim-tərbiyəsi üçün
xüsusi qrupların və xüsusi uşaq tərbiyə müəssisələrinin yaradılması, xüsusi təhsil, evdə təhsil
və fərdi təhsil formalarına yalnız müstəsna hallarda yol verilməsi;
7. İş yerlərinin əlillərin tələbatına uyğunlaşdırılması məqsədilə ağlabatan tədbirlərin
görülməsi, əlillərin iş yerlərindən istifadə imkanını asanlaşdıran texniki avadanlıq və qurğuların
alınması, mövcud olan texniki avadanlıq və qurğuların əlillərin tələbatına uyğun modifikasiyası
və s. bu kimi tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar müddəaların nəzərdə tutulması;
8. Yaşayış binalarının, tikintilərin və sosial infrasutruktur obyektlərinin əlillərin
tələbatına uyğunlaşdırılmasına dair standartların və tələblərin konkretləşdirilməsi;
9. İş yerlərinin, yaşayış binalarının, tikintilərin və sosial infrasutruktur obyektlərinin
əlillərin tələbatına uyğunlaşdırılmasına nəzarəti həyata keçirən strukturların
müəyyənləşdirilməsi.
10. Praktikada xüsusən Ali təhsil pilləsində əlilliyi olan şəxslərin iştirakının çox az
səviyyədə olduğu faktlığında qalır. Bunun üçün də əlilliyi olan uşaqların hüquqlarının təmin
olunması məqsədilə İnklüziv mərkəzlərin, tibbi-sosial reabilitasiya xidmətlərinin, təhsil
müəssisələrinin, iş yerlərinin yaradılması əsas məsələ hesab olunmalı və bu haqda ciddi
tədbirlər görülməlidir.
44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın 30 ildən artıq işğalda olan
torpaqlarının, Qarabağın azad edilməsi ilə öz inkişaf və tərəqqisini tapmışdır. Qazanılan
parlaq qələbə özü ilə birgə həmin ərazilərə böyük qayıdış, rifah gətirəcəkdir. Zamanla həmin
ərazilərdə həyatın bərpa olunması bir çox sahələrin yaranma və fəaliyyətinə yol açacaqdır.
Eləcə də, əlilliyi olan uşaqların cəmiyyətə inteqrasiyası, yaşıdları ilə ünsiyyətə cəlb olunması,
təhsil və tibbi-sosial reabilitasiya xidmətlərinin olması hər zaman onlar üçün zəruri
olduğundan, onların hüquqlarının təmin olunması naminə Qarabağ regionunda gələcəkdə
baş tutacaq İnklüziv mərkəzlərin, həll olunması gözlənilən yeni layihələrin, həmin qruplar
haqda maarifləndirici seminar və təlimlərin həyata keçirilməsi həmin qrupa aid olan
insanlar üçün olduqca faydalı olacaqdır. Qarabağ regionunda paytaxtda fəaliyyət göstərən

Page 325
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

mərkəzlərin (Məs: İnklüziv Mərkəz) filiallarının yaradılması, bu sahələrlə bağlı qlobal

əməkdaşlıqların qurulması və bir sıra əhəmiyyətli tədbirlərin həyata keçirilməsi həmin
ərazilərdə yaşayan əlilliyi olan uşaqların və onların ailələrinin həyatlarını asanlaşdıracaq,
ehtiyaclarının tez bir zamanda və məhsuldar bir şəkildə ödənilməsi üçün zəmin
yaradacaqdır. İnanıram ki, gələcəkdə sözügedən məsələlələr haqda müəyyən tədbirlər
görüləcək və bununla da əlilliyi olan şəxslərin hüquq və azadlıqlarının tam bərqərar
olunmasına zəmin yaradılacaqdır.

Page 326
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

8. İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 2012-ci il tarixli Fərmanı ilə təsdiq

edilmiş “Azərbaycan 2020: Gələcəyə Baxış İnkişaf Konsepsiyası”/ [Link]
2. Azərbaycan təhsili: yaxın keçmişə, bu günə və gələcəyə bir baxış/
[Link]/arxiv/2009/n30/[Link]
3. Cəfərov İ.M. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının şərhi. Bakı: Hüquq ədəbiyyatı,
2010, s.200
4. Əsgərov Z.A. Konstitusiya hüququ. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2011, s. 243
5. Əlilliyi olan şəxslərin hüquqi təminatları. Bakı: Qoliaf qrup QSC, 2012, s. 101
6. “İnklüziv təhsil:təcrübə vəqarşıda duran vəzifələr” V Beynəlxalq Elmi-praktiki konfransın
məqalələr [Link]ı:”Şərq-Qərb, 2011, 624 s.
7. “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununu / http:[Link]
8. “Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsili (xüsusi təhsil) haqqında” Azərbaycan
Respublikasının Qanununu / http:[Link]
9. Дания день за днем http:/[Link]-europa. dk/ru/ Nyheder/ Nyheder_ ru/htm
10. Куренной А.М., Томашевский К.Л., Ярошенко О.Н. Трудовое право и право
социального обеспечения в Беларуси, России и Украине (формирование и развитие).
Минс:, Дикта, 2011, с. 105
11. Кондратьева З.А. Пенсия по инвалидности // Социальное обеспечение, 2010, № 11,
с. 43-47
12. Постовалова Т.А. Курс права социального обеспечения Республики Беларусь.
Минск:Тесей, 2008, с. 292
13. Пособия на ребенка в странах Европы. http//www/.domeuropa/e/womens/27-
womens/[Link]; [Link]
14. [Link]
&lang=en[Link]
15. [Link]
16. [Link]/source/healthcare/az/002_2.[Link]
17. [Link]
18. BMT baş katibi Pan Gi Mun Beynəlxalq Əlilliyi olan Şəxslər Günü münasibətilə müraciəti.
[Link]
19. İnklüziv siniflərdə təlimin təşkili. Bakı, 2018.
20. “Şəfəqə doğru” xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların inkişaf proqramı-“Small Steps” An
Early İntervention Program for Children vith Developmental Delays. By moira Pieterse
and Robin Treoloar vith Sue Cairns, Diana Uther and Brar/2005.286 səh.
21. BMT-nin “Uşaq hüquqları haqqında” Konvensiya, 1989.
22. [Link]; [Link]

Page 327
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

AZƏRBAYCAN DİLİNİN ŞİMAL LƏHCƏS ŞİVƏ QRUPLARINDA SİFƏTIN

DƏRƏCƏLƏRİ QIPÇAQ DİLİ İLƏ MÜQAYISƏDƏ.
ADJECTIVES IN THE NORTHERN DIALECT ACSENT GROUPS OF THE AZERBAIJANI
LANGUAGE IN COMPARISON WITH THE KIPCHAK LANGUAGE

Dos. Dr. Könül İbrahim qızı SƏMƏDOVA

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
Müasir Azərbaycan dili kafedrasının dosenti

Bu iş Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun maliyyə

yardımı ilə yerinə yetirilmişdir – Qrant № EİF/MQM/Elm-Təhsil-1-2016-1(26)-71/07/5-M-
23

XÜLASƏ
Türk dillərində xüsusi ifadə genişliyi və rəngarəngliyi ilə seçilən nitq hissələrindən biri də sifətdir.
Əşyanin əlamət və keyfiyyətini bildirməyə xidmət edən sifət türk dillərində müstəqil bir nitq
hissəsidir. Bu nitq hissəsi türkoloji ədəbiyyatda müxtəlif adlarla – sifət (Azərbayan), alametçi
(qaqauz), sın esım (qazax), sıfat (qaraçay-balkar), sıpatlav sez (qumuq), sıyfat (tatar), demdek adı
(tuva), sıpat (türkmən), sıfat (türk), sifat (özbək), supət (uyğur), sın atooç (qırğız) işlədilir. Sifəti digər
nitq hissələrindən fərqləndirən əlamətlərdən biri onun dərəcə əlamətləridir. Bu əlamət əsasən sifətə
aid olub, digər nitq hissələrində yoxdur. Sifətlərdə dərəcə anlayışından bəhs edərkən bir çox
tədqiqatçılar bu kateqoriyanın müxtəlif dərəcə əlamətlərini göstərmişlər. M.Hüseynzadənin “Müasir
Azərbaycan dili” kitabında sifətin beş dərəcəsi göstərilmişdir: adi, müqayisə, üstünlük, kiçiltmə və
çoxaltma dərəcələri. M.Hüseynzadə həmin əsərin sonrakı nəşrlərində isə dərəcələrin sayını altıya
çatdırmışdır: adi, müqayisə, üstünlük, şiddətlənmə, kiçiltmə və çoxaltma. F. Zeynalov isə dərəcələri
beş yerə bölmüşdür: adi, müqayisə, üstünlük, kiçiltmə və çoxaltma. O, müqayisə dərəcəsininin
morfoloji əlaməti olaraq -rak2 şəkilçilərini qeyd edir. Bu şəkilçi bütün türk dillərində geniş yayılmış
şəkilçildir. Sifətin çoxaltma dərəcəsi nisbi də olsa, müəyyən əlamətin əşyada olan miqdarını (irəli və
geri) bildirməyə xidmət edir. Bu forma əsasən sifətlərin sonuna –ca2 ədatının əlavəsi ilə düzəlir.
[Link] bu barədə yazır ki, bu şəkilçi qoşulan sözlər əslində çoxluq bildirirsə, onda çoxaltma
dərəcəsi bildirir. Azlıq bildirən sözlərlə işləndikdə isə bu şəkilçi həmin azlığı əks mənada, yəni geriyə
doğru daha da çoxaldır. Məsələn, böyükcə körpəcə, balaca, xırdaca və s. Çoxaltma dərəcəsi dialekt
və şivələrimizdə ədəbi dildə olduğu kimi iki şəkildə özünü göstərir:

Açar sözlər : dialekt, ləhcə, sifətin dərəcə kateqoriyası, qıpçaq dili dialektləri.

Specific breadth of expression in Turkish and distinguished by its diversity one of the parts of
speech is the adjective.
An adjective that serves to express the sign and quality of an object is an independent part of
speech in Turkish. This part of speech in the Turkological literature under different names is used –
sifet (Azerbaijan), alametçi (Gagauz), sın esım (Kazakh), sıfat (Karachay-Balkar), Sıpatlav sez
(Gumug), sıyfat (Tatar), demdek adı (tuva), sıpat (Turkmen), sıfat (Turkish), sifat (Uzbek), supət
(Uyghur), sın atooç (Kyrgyz) The face is from other parts of speech one of the distinguishing features

Page 328
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

are signs of its degree. This sign was mainly related to the face, not in other parts of speech. When
talking about the concept of degree in adjectives many researchers of this category showed signs of
varying degrees. Of M. Huseynzade "Modern Azerbaijan language" The book shows five degrees of
the face: ordinary, comparable, preferred, reduced and multiplied rates. M. Huseynzade of that work
In his later publications, he increased the number of degrees to six: ordinary, comparison, preference,
aggravation, reduction and multiplication. F. Zeynalov divided the ranks into five parts: ordinary,
comparison, advantage, reduction and multiplication. Facial reproduction rate although relative, the
amount of a certain sign in the object (forward and backward) serves to inform. Based on this form
corrected by the addition of habit to the end of adjectives. This suffix connecting words if it actually
means plural, then indicates the rate of multiplication. When used with minority words, it is a suffix
that minority in the opposite sense, that is, it multiplies backwards.
Keywords: dialect, acsent, adjective category, Kipchak dialects.

Sifəti digər nitq hissələrindən fərqləndirən əlamətlərdən biri onun dərəcə əlamətləridir. Bu əlamət
əsasən sifətə aid olub, digər nitq hissələrində yoxdur. Azərbaycan, eləcə də digət türk dillərində sifətin
dərəcələrinin sayı qəti şəkildə müəyyən edilməmişdir. Qazax, qırğız dillərində yalnız müqayisə və
üstünluk dərəcələri, türk və özbək dillərində isə adi, müqayisə və üstünlük dərəcələri qeyd olunur.
Keyfıyyət və əlamətin dərəcələrini bildirən söz, şəkilçi və ədatlar dialekt və şivələrimizdə ədəbi dilə
nisbətən daha zəngindir. Ədəbi dildən artıq çıxmış və bəzən də zəif şəkildə işlənən bəzi sifət dərəcə
əlamətləri dialekt və şivələrimizdə aktiv şəkildə işlənməkdədir.
Sifətlərdə dərəcə anlayışından bəhs edərkən bir çox tədqiqatçılar bu kateqoriyanın müxtəlif
dərəcə əlamətlərini göstərmişlər. M.Hüseynzadənin “Müasir Azərbaycan dili” kitabında sifətin beş
dərəcəsi göstərilmişdir: adi, müqayisə, üstünlük, kiçiltmə və çoxaltma dərəcələri. M.Hüseynzadə
həmin əsərin sonrakı nəşrlərində isə dərəcələrin sayını altıya çatdırmışdır: adi, müqayisə, üstünlük,
şiddətlənmə, kiçiltmə və çoxaltma. F. Zeynalov isə dərəcələri beş yerə bölmüşdür: adi, müqayisə,
üstünlük, kiçiltmə və çoxaltma. O, müqayisə dərəcəsininin morfoloji əlaməti olaraq -rak2 şəkilçilərini
qeyd edir. Bu şəkilçi bütün türk dillərində geniş yayılmış şəkilçildir. Məs.: qızılraq –qırmızı təhər. -
rək digər ərazilərdə yaşayan kalmıklardan fərqli olaraq Orenburq kalmıklarının dilində qorunub
saxlanılmışdır [7, s.105.].
Bu şəkilçi qazax dilində -lau, -leu, -dau, -deu, -tau, -teu və -kıl, -kılt, -ğıl, -ğılt, -tım, -şıl, -şil
şəkilçiləri ilə də əmələ gəlir. Dialekt və şivələrimizdə, həmçinin Şimal qrupu dialektlərində də müasir
Azərbaycan dilində oldugu kimi, sifətin üç dərəcəsi müəyyənləşdirilir: adi, azaltma və ya kiçiltmə,
çoxaltma və ya üstünlük.
Şimal ləhcəsi dialekt və şivələrində sifətin ədəbi dildə işlənən xüsusiyyətlərindən fərqli
formaları da vardır.
Şimal ləhcəsinin şivə qruplarından İlisu şivəsində də ədəbi dildə oldugu kimi tələffüz edilir.
Lakin tələffüzündə özünəməxsus çalarlar qazanır; qoq, qırmizi, yeşil, gözəl // qozəl, göyçək, əybəjər,
qomqoq, qipqırmızi, yemyeşil [1.]
Adi dərəcə.
Şimal qrupu dialektlərində müasir ədəbi dildə olduğu kimi, heç bir morfoloji əlaməti yoxdur.
Adi dərəcədə olan sifətlər ədəbi dildən leksik- semantik, həm də fonetik xüsussiyyətlərinə görə
fərqlənir. Məsələn: abi-qəlbi. güdə, qolay, nay, hündür, alçağ//alçax, yaman, çəpəl-üstü çirkli adam,

Page 329
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

pis, murdar, əxlaqsız, hasalax-balaca alçaq, sital- xuruş- xardalaş- nadinc, dəcəl, sözəbaxmayan;
maxlayi- maymaq, -key, aciz, həmayıl-tənbəl, cana-pis, cürəfə-arıq, hasalax- balaca və s.
Bu sözlər demək olar ki bütövlükdə Şimal ləhcəsi şivələrinin əksəriyyətində geniş şəkildə
işlədilir.
Yaman oğul atanın,
Dünyasını gor eylər,
Nanəcib qız ananın,
Gözlərini tor eylər [2, s.48].
Azaltma dərəcəsi.
Bu dərəcə əşyada əlamətin az və kiçik dərəcədə olduğunu göstərir. Bu da ədəbi dildə oldugu kimi, iki
formada özünü göstərir:
1) morfoloji əlamətlərlə.
2) sintaktik yolla.
Şimal ləhcəsi dialektlərində həm qıpçaq, həm də oğuz qrupu dillərində üstünlük təşkil edən
şəkilçilər bunlardır: -ımtıl, -imtıl, -ımtıl, -ümtül, -umtuk, -ımtraq, -mtık, -mtik, -cak, -cək,-cek, -cık, -
cik, -qılt.
Qıpçaq və karluq qrupu dillərində azaltma dərəcəsinin özünəməxsus xüsusi şəkilçiləri vardır
.Məs.: qazax dilində -qılt, -qıt, -sıl, -tım- qızılqılt, sarqıt, aksıl karaltım və s. Bu da şimal ləhcəsi
dialeklərində öz əksini tapmışdır.
Şimal ləhcəsi dialektlərində müşahidə edilən dərəcə əlamətləri bunlardır:
1. -cıx, -cix', -cığ, -cik; azacığ, körpəcig (Ş.).
2. -antur, -əntur, -ıntur, -untur, -ıntul, -antıl, -untul, -ımtıl, - ımtul, -umtul, -ümtül, -ümtul
(samitlə bitənlərdə), -ntur, -mtul (saitlə bitənlərdə): sarıntur, ağıntur (Ş.), qaramtıl, bozmntul (Qax,
Zaq.), sarımtul, ağımtul, göyümtül //göyümtul (Qax, Bal.) [8, s.86].
3. -so, -ımso, -ımsul, -imsul; uzunso, güdəso (B.), ağımso, -umsoy, -ümsöy: ağumsoy,
göyümsöy (Qax), sarımsul, göümsul
4. –şinni; qaraşinni (Şə.-Bal.) (Bu şəkilçi ədəbi dildə -şın variantında verilib).
5. –cavaz; ağcavaz (Şə.) - Ağcavaz çit olur, parça olur (Şə.)
6. –arax; bozarax, bu şəkilçi də ədəbi dildə əvəllər daha aktiv olan raq-rək səkilçisinin bir
variantıdır, bu şəkilçi oyrot dilində də -arık, -erik, -örük şəklində sifətin azaltma dərəcəsi kimi işlənilir.
Məs.:kazırık, aqarık.
7. –artdax; bozartdax və qızartdax,
8. –sünnü; bu şəkilçi uzun sifətinə bitişərək uzun-sünnü (uzun təhər) sözünü əmələ gətirir və
əlamətin adi dərəcədən bir qədər az aşağı olduğunu bildirir. Uzun-sunni yemiş, sünnü sözü Zaqatala-
Qax şivələrində bəzən kiməsə lağ mənasında “sünnü baş” ifadəsi də işlədilir və s.
9. unturux-unturax; Ədəbi dildə işlənən -mtraq şəkilçisinin bir varintıdır. Boz sifətinə
qoşularaq bozunturux, boz təhər, bozuturx və yaxud da bozunturax.
10. cavaz- ag sifətinə birləşərək ağcavaz sifətini əmələ gəririr.
11. Bu dərəcənin şəkilçisi olan -rax//-rağ, -rək // -rəx “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarından
başlamış, XX əsrin əvvəllərinə kimi ədəbi dilimizdə işlənmişdir. Məs.:"Bundan yegrəyi yoxdur ki,
gözüm görərkən oğul, gel səni evərəyim" [3, s.93]. Türk dillərinin çoxunda azaltma dərəcəsi -rak
şəkilçisi ilə ifadə olunur ki, bunun da müxtəlif variantlarına təsadüf edilir. Bu şəkilçi özbək dilində
birvariantlı -rok, tatar dilində ikivariantlı -rak, -rək, çuvaş dilində dördvariantlı -rax, -rex,-tarax, -terex

Page 330
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

şəkilçiləri ilə özünü göstərir [5, s.135].

12. Şəki dialektlərində azaltma dərəcəsinin -artdax, -mtrax şəkilçilərinə də təsadüf edilir;
Məs.:qızartdax, bozartdax, ağımtrax. –İrəngi boz kimi olanda diyirsən bozartdaxdı (Şə.). -artdax
şəkilçisi Gəncə dialektində də müşahidə olunur.
13. Şəki dialektində isə -unturux şəkilçilərinə təsadüf edilir: bozunturux (Şə.). Bu şəkilçi
Naxçıvan qrupu dialekt və şivələrində də özünü göstərir.
14. Qıpçaq qrupu türk dillərindən qazax dilində azaltma dərəcəsi -lau, -leu, -dau, -deu, -tau
və həmçinin -kıl, kılt, -ğıl, -ğılt, -tım, -şıl, -şil şəkilçiləri ilə də əmələ gələ bilir. Məs.: jaksılay, aktay,
ülkündey, bozğıl, kökşil, sarğılt, dımgıl, akşıl və s. [7,s.136].
Sintaktik yolla düzələn sifətlər.
Sifətin azaltma dərəcəsi sintaktik yollada düzəlir. Bu zaman təhər, ala, açıq, hal, təhər, buğdayı və s.
sözlərinin qoşulması nəticəsində bu kimi ədatlardan istifadə edilir. Hal və təhər, tə:r sözləri isə bütün
əsli sifətlərə qoşula bilir; aghal, bozhal, qarahal, ağtə:r, sarıtə:r, göytə:r.
Coxaltma dərəcəsi.
Bundan ələvə Şimal ləhcəsi dialektlırində sifətin çoxaltma dərəcəsi də vardır
Sifətin çoxaltma dərəcəsi nisbi də olsa, müəyyən əlamətin əşyada olan miqdarını (irəli və geri)
bildirməyə xidmət edir. Bu forma əsasən sifətlərin sonuna –ca2 ədatının əlavəsi ilə düzəlir.
[Link] bu barədə yazır ki, bu şəkilçi qoşulan sözlər əslində çoxluq bildirirsə, onda çoxaltma
dərəcəsi bildirir. Azlıq bildirən sözlərlə işləndikdə isə bu şəkilçi həmin azlığı əks mənada, yəni geriyə
doğru daha da çoxaldır. Məsələn, böyükcə körpəcə, balaca, xırdaca və s. Çoxaltma dərəcəsi dialekt
və şivələrimizdə ədəbi dildə olduğu kimi iki şəkildə özünü göstərir:
1) analitik;
2) sintetik.
Analitik şəkildə sifətin əvvəlinə müəyyən sözlər əlavə edilir: çox yaxşı, ən yaxşı və s. (Şə.)
Sintetik yolla əmələ gələn sifətin ilk hecası, ya da ilk iki səsindən sonra m, p, f, t, ş, r, s, l, n səsləri
əlavə etməklə əmələ gəlir: təmtəzə, safsarı, qafqara, təftəzə, qəttəzə, cımcındır, şifşirin, ufuzun, əfəyri,
yamyaşıl (Şə., Qax, Zaq., Bal.). Qax rayonunun İlisu kənd şivəsində bəzən sifətin sintetik yolla əmələ
gələn formasının p ünsürü ya ikiləşir, ya da cingiltili qarşılığı (b) ilə bərabər götürülür: appaağ-apaağ.
Bəzən də dialektlərdə bələn, balan və düm hisssəciklərindən də istifadə olunur: dümbey,
dümbələndüz, bombalanboş [4,s.174].
Bundan başqa [Link] sifətin intensiv formasını da qeyd etmişdir ki, əslində bu forma
çoxaltma dərəcəsində olan m, p, r, s samitlərinin köməyi ilə əmələ gəlir. Bu formaya digər türk
dillərində də rast gəlinir.
Türkmən dilində: qömqök, ıpıssı “isti”, upuzun, gip-gizil və s. Bu cəhət şimal qrupu
dialektlərində də eyni formada öz əksini tapır: tepteze, gömğöy, qomqoy, qətteze, dümağ, sappasağ,
qafqara və s. (Zaq., Bal., Qax, Şə.).
Sifətin çoxaltma dərəcəsi sntetik yolla da əmələ gəlir: tütqara, laf qara, lafteze, laf yaxşı və s.

Ədəbiyyat siyahısı :
1."İlisu" [Link]. Bakı “ Vətən” nəşriyyatı. Bakı. 2012. 416 səh
2. İbrahimli Ş.Yaşadır Vətənə məhəbbət məni. Bakı. Elm və təhsil. 2014.168 s.\

Page 331
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

3. Kitabi-Dədə Qorqud dastanları.Bakı, Azərnəşr, 1962 ,154 s.[2]

4. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları, Bakı, Maarif, 1968, 420 s.
5. Zeynalov F.R Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası. I hissə, Bakı, M.B.M, 2008, 354 s.
6. Димитриев Н.К. Фонетические закономерности начала и конца тюркского слова.
Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Част I. Москва, 1955. 128 с.
7. Котвич В. Исследование по алтайским языкам (перевод с польского). Москва, М. Изд.
Иностр.лит.1962, 371 с.
8. Азотов T.Туркмен дили (söz ясаныже гoşulmalar). Ашгабад, 1950.

Page 332
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

HÜSEYN CAVİD YARADICILIĞININ TƏDQİQİ

ÖZBƏK ƏDƏBİYYATŞÜNASLIĞINDA
RESEARCHES ABOUT HUSEYN JAVID’S WORKS IN UZBEK
LITERARY CRITICISM
Könül MƏHƏRRƏMOVA Rauf qızı
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu
ORCID NO: 0000-0001-9855-245X

XÜLASƏ
Özbəkistanda Azərbaycan ədəbiyyatına maraq özbək-Azərbaycan ədəbi əlaqələrinin meydana
çıxmasına və özbək ədəbiyyatşünaslığında Azərbaycan ədəbiyyatının öyrənilməsinə təkan
vermişdir. Hüseyn Cavidin yaradıcılığı da özbək ədəbiyyatşünasların diqqətini cəlb etmiş, onun
həyat və yaradıcılığına dair araşdırmalar aparılmışdır. Bu tədqiqatlarda əsas yeri “Topal
Teymur” dramı tutsa da, 2012-ci ildə özbəkcəyə çevrilən “Şeyx Sənan” faciəsi də
tədqiqatçıların diqqətindən yayınmamışdır.
Hələ 1979-cu ildə yazdığı kitabda Azad Şərafəddinov Azərbaycan və özbək ədəbi əlaqələri
haqqında danışır, Azərbaycan dramaturqlarının, o cümlədən [Link] özbək ədəbiyyatına
təsirini qeyd edir.
2012-ci ildə AMEA Hüseyn Cavidin Ev Muzeyi tərəfindən keçirilmiş “Hüseyn Cavid
yaradıcılığı çağdaş təfəkkür işığında” adlı beynəlxalq elmi konfransda özbək
ədəbiyyatşünasları da iştirak etmişdir. Professor Kazakbay Yoldaş “Büyük sanatçının derin
bakış açısı” məruzəsində “Topal Teymur” pyesindən bəhs edir. Mühəyyə Yoldaşovanın
“Qadınların heyrətamiz dünyasının təsviri” adlı məruzəsində göstərilir ki, “Topal Teymur”
əsərində qadınlar yalnız lətafətli, nəzakətli deyil, hiyləgər, məqsədindən dönməyən obrazlar
kimi təsvir olunmuşdur. Nigarə Ohundedayeva “Hüseyn Cavid şeirlərinin linqvopoetik təhlili
xüsusunda” adlı məruzəsində [Link] poeziyasındakı bədii təsvir və ifadə vasitələri, bədiiliyi
gücləndirən üsullardan söz açır. Azadə Rahmatullayeva “Hüseyn Cavid yaradıcılığında Əmir
Teymur şəxsiyyətinin şərh edilməsi” adlı məruzəsində bildirir ki, [Link] əsəri yazarkən Əmir
Teymurun məktublaşmalarından da istifadə etmişdir. Bahadır Cəlalov “Hüseyn Cavidin
“Peyğəmbər” pyesi haqqında” adlı məruzəsində yazır ki, türk xalqları ədəbiyyatında ilk dəfə
bu əsərdə “başqa dünya obyektindən” istifadə olunmuşdur: “İskelet”. Əzimcan Şaimov
“Hüseyn Cavid, Abdulla Aripov və Adil Yakubovun dram əsərlərində Əmir Teymur obrazı”
adlı məqaləsində sovet dövründə yazılmış digər əsərlərdən fərqli olaraq [Link] “Topal
Teymur” pyesində tarixi həqiqətə sadiq qaldığını bildirir, onu [Link] “Sərkərdə” və
[Link] “Nəsillərə vəsiyyət” əsərləri ilə müqayisə edir.
Professor Naim Karimov “Hüseyn Cavid – böyük Azərbaycan dramaturqu” adlı məqaləsində
Hüseyn Cavid və özbək ədəbiyyatı əlaqələrinə də diqqət yetirir. O, “Bakıda” şeirinin kiçik
səhnə əsəri səciyyəsi daşıdığını bildirir. Müəllif qeyd edir ki, bir çox ədiblər yaradıcılığa şeirlə
başlasalar da, nəsr və dramaturgiya ilə məşğul olanda onların içindəki şeiriyyət alovu sönür,
ancaq bu, [Link] yaradıcılığına aid deyil.

Page 333
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Professor Kazakbay Yoldaş və dosent Mühəyya Yoldaşovanın “Əmir Teymur Hüseyn Cavidin
şərhində” adlı məqaləsində göstərilir ki, [Link] Teymuru yalnız sərkərdə və hökmdar kimi
yox, həm də insan kimi görmüş, heç bir obrazı yalnız mənfi və ya yalnız müsbət cizgilərlə
verməmişdir.
Feriza Kurbanova “Şeyx Sənan” pyesində ənənə və individuallıq” adlı məqaləsində bu
mövzunun F.Əttar, Ə.Nəvai, [Link] tərəfindən işləndiyini xatırladır. Onun fikrincə,
[Link] əsərini fərqləndirən cəhət burada realist elementlərin çoxluğudur. [Link] yazır
ki, Dərviş Sənanda Xuda qiyafəsi olduğuna işarə edir, bu da Əttar və Nəvainin qissələrindəki
“ənəlhəqlik” fəlsəfəsinə uyğun gəlir.
Açar sözlər: Azərbaycan ədəbiyyatı, Özbəkistan, şeir, dramaturgiya
ABSTRACT
Interest for Azerbaijani literature in Uzbekistan led to Uzbek-Azerbaijani literary connections
and studies on the Azerbaijani literature in Uzbekistan. Huseyn Javid’s literary legacy also drew
interest of Uzbek literary critics; they explored his life and works. Although the drama Timur
the Lame took essential part in these researches, the tragedy Sheikh Sanan which was translated
in 2012 did not avoid attention.
In his book written in 1979, Azad Sharafaddinov talks about Azerbaijani and Uzbek literary
connections, he points out the influence of Azerbaijani playwrights including H. Javid on the
Uzbek literature.
Many Uzbek literary critics participated in the conference called Huseyn Javid’s Works in the
Light of the Modern Thought held by ANAS Huseyn Javid’s Home museum in 2012. In his
thesis “The Deep Insight of the Great Artist”, Kazakbay Yuldash talks about the play Timur
the Lame. Muhayyo Yuldosheva’s thesis “Scene of the amazing world of the women’s” shows
that in Timur the Lame, the women described not only as pleasant and gracious characters, but
also as cunning characters who do not give up their purpose. In her thesis “About the
linguapoetry analyses of Husein Javid’s poetry”, Nigora Ohundadayeva deals with the figures
of speech and the means of increasing artistic value in Javid’s poetry. In her thesis “Image of
Amir Temur in Husein Javid’s creative heritage”, Ozoda Rakhmatullayeva states that Javid
also used the Amir Timur’s correspondence when he wrote his work. In his thesis “About
Husein Javid’s drama “Prophet”, Bakhodur Dzhalolov writes that “the object of the other
world” has been used for the first time in the Turkic literature in this work: “Iskelet”
(“Skeleton”). In his article “Image of Amir Timur in dramas Husein Javid, Abdullah Aripov
and Odil Yokubov’s”, Azimzhon Shaimov states that unlike the other works written in the
Soviet period, Javid’s Timur the Lame stays true to the historical reality; and compares it with
Oripov’s The Ruler and Yokubov’s Testament to the Children.
In his article “Huseyn Javid, Great Azerbaijani Playwright”, Professor Naim Karimov pays
interest to the literary connections between Huseyn Javid and the Uzbek literature. He states
that the poem Bakuda reminds a small theatrical piece. The author shows that many authors,
who began their writings as poets, lose their fire of poetry when they involve in prose and
dramaturgy, but this is not true for Javid.
Professor Kazakbay Yuldoshev and associate professor Muhayo Yuldosheva’s article “Amir
Timur in Huseyn Javid’s Interpretation” shows that Javid saw Timur not only as a commander
and a ruler, but also as a human; he did not give any character with only positive or negative
shades.

Page 334
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

In her article named “Tradition and Innovation in the Play Sheikh Sanan, Feriza Kurbanova
mentions that this topic was also used by [Link], [Link], [Link]. To her opinion, the main
distinctive characteristic of Javid’s work is its rich realistic elements. [Link] writes that
Dervish points out that there is look of Khuda in Sanan, which corresponds to the analhaq
philosophy in Navoi’s and Attar’s stories.
Keywords: Azerbaijani literature, Uzbekistan, poem, dramaturgy
GİRİŞ
Özbəkistanda Azərbaycan ədəbiyyatına maraq bütün dövrlərdə olmuşdur. Bu maraq özbək-
Azərbaycan ədəbi əlaqələrinin meydana çıxmasına səbəb olmuş və daha sonra özbək
ədəbiyyatşünaslığında Azərbaycan ədəbiyyatının və onun nümayəndələrinin həyat və
yaradıcılığının öyrənilməsinə təkan vermişdir. Ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələrindən
olan böyük şair və dramaturq Hüseyn Cavidin bədii irsi də özbək ədəbiyyatşünaslarının
diqqətini cəlb etmiş, xüsusən son dövrlərdə bütün bədii irsi, ruhu, varlığı ilə türk birliyi,
turançılıq ideyaları aşılayan dahi sənətkarın həyat və yaradıcılığına aid çoxsaylı araşdırmalar
aparılmışdır. Bu tədqiqatlarda əsas yeri “Topal Teymur” dramı tutsa da, 2012-ci ildə özbək
dilinə çevrilərək nəşr edilən “Şeyx Sənan” faciəsi də tədqiqatçıların araşdırma obyektinə
çevrilmişdir.
ULU TURAN AŞİQİ HÜSEYN CAVİD ÖZBƏK ƏDƏBİYYATŞÜNASLIĞINDA
Hələ 1979-cu ildə yazdığı kitabda özbək ədəbiyyatşünas və ədibi Azad Şərafəddinov
Azərbaycan və özbək ədəbi əlaqələrindən bəhs açır, Azərbaycan dramaturqlarının özbək
ədəbiyyatına təsirini qeyd edir, onların arasında [Link] də adını çəkir: “Həmçinin, özbək
dramaturgiyasının inkişafında Cəfər Cabbarlı, Hüseyn Cavid kimi Azərbaycan dramaturqları,
Üzeyir Hacıbəyov kimi (“Arşın mal alan”) bəstəkarlarının rolu böyük olmuşdur” (1979).
Maqsud Şeyxzadədən bəhs edərkən müəllif onun 1921-ci ildə Bakı Darülmüəllimində təhsil
aldığını və buradakı müəllimlərinin, o cümlədən [Link] onun yaradıcılığa başlamasında
təsiri olduğunu xatırladır: “M.Şeyxzadə Abdulla Şaiq, Hüseyn Cavid kimi məşhur ədib və
müəllimlərin dərslərini dinləyir, onların təsiri ilə ədəbiyyata daha çox rəğbət göstərir və özü də
yazmağa başlayır” (Şərafəddinov, 1979).
Filologiya elmləri doktoru, professor Naim Karimovun “Hüseyn Cavid – böyük Azərbaycan
dramaturqu” adlı məqaləsində Hüseyn Cavidin həyat və yaradıcılığı haqqında ətraflı söhbət
açılır, [Link] “Şərqin Şekspiri” adlandırılır (2012). Müəllifin fikrincə, [Link] yaradıcılığa
“Talibiyyə” mədrəsəsində başlamışdır (Karimov, 2012). O həmçinin qeyd edir ki, bəzi
mənbələrə görə [Link] Türkiyəyə ilk dəfə 1903-cü ildə getmişdir (Karimov, 2012).
[Link] Hüseyn Cavid və özbək ədəbiyyatı əlaqələrinə də diqqət yetirir, [Link]
Darülmüəllimində Maqsud Şeyxzadənin müəllimlərindən biri olduğunu göstərir (2012).
[Link] [Link] Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə münasibətini belə izah edir: “1918-ci
ildə Azərbaycan Demokratik Respublikası öz müstəqilliyini elan etdi. Çoxdan arzu etdiyi bu
hadisə Hüseyn Cavidə qanad verdi. O, yeni milli təhsil sistemini yaratmaq işinə zövqlə girişdi”
(2012). O əlavə edir ki, Azərbaycanın Sovet qoşunları tərəfindən işğalından sonra [Link]
ictimai həyatdan uzaqlaşdırılır (Karimov, 2012).
Hüseyn Cavidin bədii yaradıcılığından bəhs edərkən ədəbiyyatşünas alim böyük şairin
poeziyasına müraciət edir və ilk növbədə “Mənim tanrım...” şeirinin adını çəkir, həmçinin
[Link] lirikasında təbiət təsvirlərinə diqqət yetirir (Karimov, 2012). [Link] “Bakıda”
şeirini təhlil edərək onun dramatik səciyyə daşıdığını bildirir: “Bu şeir müəllif remarkası və

Page 335
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

obrazların dialoqlarından ibarət olması ilə ənənəvi şeirdənsə, kiçik səhnə əsərinə yaxındır. Ona
görə də bu əsəri müəllifin ilk səhnə əsəri adlandırmaq mümkündür” (2012). Görkəmli tədqiqatçı
bu fikirdədir ki, bir çox ədiblər yaradıcılığa şeirlə başlasalar da, nəsr və ya dramaturgiya ilə
məşğul olmağa başlayanda onların içindəki şeiriyyət alovu sönür, ancaq bu cəhət [Link]
yaradıcılığına aid deyil: “Hüseyn Cavid dramaturgiyada yaratdığı, bir-birindən kamil səhnə
əsərlərini yazdığı dövrlərdə də şeiriyyətinin alovlarından üz döndərmədi” (Karimov, 2012).
Məqalədə Hüseyn Cavidin dramaturgiyası haqqında da söz açılır. [Link] Hüseyn Cavid
dramaturgiyasının əsas xüsusiyyətini aşağıdakı kimi müəyyənləşdirir: “Bu əsərlərin
mərkəzində qəlbində qeyrət şücaəti qaynayıb-daşan, cilovsuz güc və ehtiras sahiblərinin
obrazları durur. Onlar yaşadıqları dövrə sığmayan və o dövrün qayda-qanunlarından kənara
çıxan şəxslər olduqları üçün bu əsərlər onun dövründə çoxlu konfliktlər doğurmuşdu” ( 2012).
Digər özbək ədəbiyyatşünasları kimi Naim Karimov da ilk növbədə “Topal Teymur” əsərinə
diqqət yetirir. Bu əsəri Şekspir faciələri ilə müqayisə edən müəllif yazır: “V.Şekspirin
faciələrində olduğu kimi Hüseyn Cavidin dramlarında da bir-birinə qarşı duran iki qüvvə
arasındakı kəskin və barışmaz konfliktin güclənməsi və alovlandırılması durur” (2012).
Buradakı konflikt iki obraz arasında – Əmir Teymur və Sultan Bəyazid arasındadır.
[Link] aşağıdakı qeydi mübahisə doğurur: “Hüseyn Cavidin “Peyğəmbər” və “Əmir
Teymur” dramları əsasında yaradılmış tamaşalar Azərbaycanın 20-ci illərdəki mədəni
həyatında mühüm hadisələr oldu” ( 2012). Məlum olduğu kimi, “Peyğəmbər” əsəri səhnə üçün
yazılmamış və heç vaxt tamaşaya qoyulmamışdır.
[Link] [Link] öz dövründə “Qafqazın ən məşhur şairi” kimi tanındığını vurğulayır
(2012). O, [Link] həyat və yaradıcılığının müxtəlif maraqlı məqamlarına da toxunur, yazır
ki, [Link]ə Ömər Xəyyamın əsərlərini tərcümə etmək təklif olunduqda o buna bir şərtlə –
İrana, Xəyyamın vətəninə gedəcəyi şərti ilə razı olmuş, ancaq heç biri baş tutmamışdır
(Karimov, 2012).
Naim Karimovun məqaləsi irihəcmli olmasa da, [Link] həyat və yaradıcılığının mühüm
məsələlərinə diqqət yetirmişdir.
2012-ci ildə AMEA Hüseyn Cavidin Ev Muzeyi tərəfindən Bakıda keçirilmiş “Hüseyn Cavid
yaradıcılığı çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130) adlı beynəlxalq elmi konfransda
bir çox özbək ədəbiyyatşünasları da iştirak etmişdir.
HÜSEYN CAVİDİN “TOPAL TEYMUR” PYESİ ÖZBƏK ƏDƏBİ-ELMİ FİKRİNDƏ
Filologiya elmləri doktoru, professor Kazakbay Yoldaş “Büyük sanatçının derin bakış açısı”
adlı məruzəsində ilk növbədə Hüseyn Cavidin “Topal Teymur” pyesindən bəhs edir. O,
[Link] türk tarixinə müraciətini aşağıdakı kimi izah edir: “Yazar bu gün zalımların təzyiqi
altında əzab çəkən türk xalqının bir vaxtlar bütün bəşəriyyətin taleyini müəyyənləşdirdiyini elə
məharətlə təsvir edir ki, oxucuların və tamaşaçıların qəlbində bu ulu millətin yenidən
yüksələcəyinə qarşı inam hissi oyanır” (2012). “Topal Teymur” pyesindəki obrazların
xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirən tədqiqatçı yazır ki, əsərdə hər bir obrazın qorxusu var:
Bəyazid qüruruna toxunulmasından, Əli Paşa sirrinin açılmasından, divanbəyi türk dünyasının
çökməsindən, Olqa Orxanı itirməkdən, Orxan Teymurun əmrini yerinə yetirə bilməməkdən,
Teymur İslam dünyasının gücsüzləşməsindən qorxur (Yoldaş, 2012).
Professor Kazakbay Yoldaş və dosent Mühəyya Yoldaşovanın “Əmir Teymur Hüseyn Cavidin
şərhində” adlı məqaləsində [Link] “Topal Teymur” əsəri təhlil olunur. Müəlliflərin fikrincə,
[Link] Əmir Teymurda öz hökmdar idealını görmüşdür (2013). Məqalədə [Link]

Page 336
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yaradıcılığı belə dəyərləndirilir: “Bəzi müəlliflər insanı hadisədə görürlər. Hüseyn Cavid isə
hadisəni insan vasitəsilə qavrayırdı. Sənətkar hadisəni fon, insanı isə bədii məqsəd hesab
edirdi” (Yoldaşov və Yoldaşova 2013). Deməli, [Link] hadisələrdən daha çox obrazların
hissiyyatını ifadə etməyə diqqət yetirmişdir və bu da oxucunu obraza daha çox
yaxınlaşdırmışdır (Yoldaşov və Yoldaşova, 2013). Müəlliflər ona da diqqət yetirirlər ki,
[Link] yaratdığı Teymur obrazı başqalarından fərqlənən, özünəməxsus obrazdır (Yoldaşov
və Yoldaşova, 2013). Məqalədə pyesin dəyərli bir xüsusiyyəti müəyyənləşdirilir: [Link]
Teymuru şahzadə və ya hökmdar kimi yox, məhz insan kimi görmüşdür (Yoldaşov və
Yoldaşova, 2013). Dram əsərlərinin əsas cəhətlərindən biri müəllifin fikirlərinin əsərdə məhz
obrazlar və hadisələr vasitəsilə verilməsidir. Bu xüsusiyyət [Link] dramaturgiyası üçün də
səciyyəvidir: “Hüseyn Cavid oxucuya ağıl öyrətmir, yol göstərmirdi, bəlkə də, onda duyğular
oyatmaq istəyirdi” (Yoldaşov və Yoldaşova, 2013).
Məqalədə əsərdəki müxtəlif obrazlara diqqət yetirilir, onların səciyyəsi müəyyənləşdirilir:
“İldırım Bəyazidin təlxəyi Cücə – özündə əsərin pafosunu əks etdirib, müəllif idealını daşıyan
simvoldur” (Yoldaşov və Yoldaşova, 2013). Bir cəhət də xüsusi vurğulanır ki, əsərdə heç bir
obraz yalnız mənfi və ya yalnız müsbət cizgilərlə verilmir. Məsələn, Teymurun müsbət cəhətləri
ilə yanaşı, səhvləri də göstərilir, yaxud Bəyazidin mənfi xüsusiyyətləri ilə birlikdə müsbət
cəhətləri qeyd olunur: “[Link] məharəti bundadır ki, Yıldırım Bəyazidi tamamilə cahil,
doğru sözə qulaq asmayan, nadan şəxs kimi yox, özünəməxsus insani keyfiyyətləri olan şəxs
kimi göstərmişdir” (Yoldaşev və Yoldaşeva, 2013). Pyesdə Kirmaninin dediyi sözlərlə
[Link] “Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir” ifadəsi arasında yaxınlıq müşahidə olunur
(Yoldaşov və Yoldaşova, 2013). Pyesdəki qadın obrazları da nəzərdən keçirilir, onların passiv
obrazlar olmadığı, əsərdəki hadisələrin inkişafında mühüm rol oynadıqları vurğulanır
(Yoldaşov və Yoldaşova, 2013).
Filologiya elmləri namizədi, dosent Mühəyya Yoldaşovanın “Qadınların heyrətamiz
dünyasının təsviri” adlı məruzəsi də “Topal Teymur” əsərinə həsr edilmişdir. Burada həmin
əsərdəki qadın obrazları təhlil olunur. Dramda qadın surətlərinin də xüsusi yer tutduğunu
bildirən müəllif Dilşad, Almas, Olqa obrazlarına diqqət yetirir və onların hər birinin
özünəməxsus xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir: Almas – cürətli, od ürəkli, səbrsiz, Dilşad –
ağıllı, tədbirli, Olqa – qəmli, sakit, ancaq məhəbbətini itirməyən obraz kimi izah olunur (2012).
[Link]şova Almas surətinin hadisələrin inkişafında rolunu xüsusi qeyd edir və yazır ki,
Almas Qaraquşun hiyləsinə inanıb, əsərdəki hadisələrin inkişafına təsir göstərən obraz
dərəcəsinə yüksəlir (2012). Burada bir məsələ də göstərilir ki, əsərdə qadınlar, min illərdir təsvir
olunduğu kimi, yalnız lətafətli, nəzakətli cəhətləri ilə deyil, hiyləgər, məqsədi uğrunda
yolundan dönməyən obrazlar kimi təsvir olunmuşdur (Yoldaşova, 2012).
Azadə Rahmatullayeva “Hüseyn Cavid yaradıcılığında Əmir Teymur şəxsiyyətinin şərh
edilməsi” adlı məruzəsində əsərin tarixi mənbələrə əsaslandığını bildirir və [Link] Teymuru
“...rəğbətlə türk elini birləşdirən böyük sərkərdə, elm, mədəniyyət, incəsənət, ticarətin hamisi
və böyük müdrik filosof, görkəmli şəxs kimi” təsvir etdiyini yazır (2012). Müəllifin fikrincə,
[Link] pyesi yazarkən yalnız tarixi əsərlərə yox, həmçinin diplomatik yazışmalara, Əmir
Teymurun məktublaşmalarına da əsaslanmışdır (bu məktublaşmalar bu gün teymurşünaslıqda
kifayət qədər öyrənilməmişdir) və bu cəhət özünü Teymur və Bəyazid arasındakı
münasibətlərin təqdimində göstərir (Rahmatullayeva, 2012). [Link]ın fikrincə,
[Link] öz əsərini məhz Əmir Teymura həsr etməsi “Zər qədrini zərgər bilər” atalar sözü ilə
izah oluna bilər (2012). Yəni [Link] Teymuru, onun türk xalqlarını birləşdirmək məramını
başa düşmüşdür. O qeyd edir ki, pyes yalnız bədii yox, həm də tarixi əhəmiyyət daşıyır. Bu gün
də teymurşünaslıqda bu əsərin verdiyi məlumatlardan istifadə etmək olar, xüsusən də,

Page 337
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Teymurilər dövlətinin diplomatik əlaqələrinin və hərbi yürüşlərinin öyrənilməsində

(Rahmatullayeva, 2012).
Filologiya elmləri namizədi Əzimcan Şaimov “Hüseyn Cavid, Abdulla Aripov və Adil
Yakubovun dram əsərlərində Əmir Teymur obrazı” adlı məqaləsində sovet dövründə yazılmış
digər əsərlərdən fərqli olaraq [Link] “Topal Teymur” pyesində tarixi həqiqətə sadiq
qaldığını bildirir, onu [Link] “Sərkərdə” və [Link] “Nəsillərə vəsiyyət” əsərləri ilə
müqayisə edir (2012).
Tədqiqatçı sovet dövründə yazılmış əsərlərin əksəriyyətində Əmir Teymurun həyat və
fəaliyyətinin tarixi həqiqətlərə uyğun təsvir olunmadığını bildirir. Ancaq Ə.Şaimovun da qeyd
etdiyi kimi, [Link] “Topal Teymur” pyesində tarixi həqiqətə sadiq qalmışdır (Şaimov, 2012).
Ə.Şaimov bu pyesi Abdulla Aripovun “Sərkərdə” və Adil Yakubovun “Nəsillərə vəsiyyət”
əsərləri ilə müqayisə edir (2012). Müəllif bu əsərlər arasında aşağıdakı oxşar xüsusiyyətləri
müəyyənləşdirir:
1) Teymurun mədəniyyətin tərəqqisinə diqqət yetirməsi;
2) Teymurun məhəbbətə dəyər verməsi;
3) Teymurun mühüm işlərinə diqqət yetirilməsi. [Link] Teymurun Bəyazidlə olan
qarşıdurmasını, özbək müəlliflər isə bu müharibə ilə yanaşı Çinə yürüşünü təsvir edir (Şaimov,
2012).
Digər oxşar xüsusiyyətlər də sərgilənir. Məsələn, hər üç əsərdə Teymur bütün tarixi hadisələrin
iştirakçısıdır. Hər üç əsərdə İldırım Bəyazidin şəxsiyyətinə xüsusi diqqət yetirilir, bu iki obraz
arasındakı güclü ziddiyyət təqdim olunur (Şaimov, 2012). Maraqlı cəhətlərdən biri odur ki,
Əmir Teymurla İldırım Bəyazid arasındakı söhbətdə irəli sürülən “Dünyanın idarəsi bir kor və
bir çolağa verilib” fikri hər üç müəllifdə verilmişdir (Şaimov, 2012).
A.Şaimov [Link] əsəri ilə bağlı onları da qeyd edir ki, burada Teymur obrazı ilə yanaşı onun
yaşadığı dövr də təqdim olunur. Obrazın təkamülü tarixin fonunda verilir (2012).
[Link] “Müstəqillik dövrü özbək dramaturgiyasında Əmir Teymur obrazının bədii
şərhi” adlı məqaləsində belə bir fikir irəli sürmüşdür ki, Əmir Teymura aid bədii əsər yazan bir
çox sənətkarlar ingilis dramaturqu Xristofor Marlonun (1564-1593) “Böyük Əmir Teymur"
tragediyasının təsiri altında olmuşlar: “Alman ədəbiyyatında İ.V.Qöte, ingilis ədəbiyyatında
[Link], rus ədəbiyyatında İ.Bunin, Azərbaycan ədəbiyyatında dramaturq Hüseyn Cavid və
başqaları eynilə Xristofor Marlonun əsərindən təsirlənmişlər” (2019).
“Əmir Teymur xaricilərin nöqteyi-nəzərində” adlı kitabda Hüseyn Cavidin “Topal Teymur”
pyesi haqqında məlumat verilir. Qeyd olunur ki, 1983-cü ildə bu əsər əsasında film də
çəkilmişdir (2016).
Müzəffər Məhəmmədcanov “Hüseyn Cavid millət çırağı (Tarixə bir nəzər)” adlı məruzəsində
Azərbaycan tarixi və mədəniyyəti haqqında qısa məlumat verir, [Link] “Füzulinin
davamçısı” adlandırır (2012). Daha sonra [Link] həyat və yaradıcılığından bəhs edilir.
Digər özbək ədəbiyyatşünasların yazılarında olduğu kimi, bu məqalədə də “Topal Teymur”
əsərinə daha çox diqqət yetirilir və pyes barədə yazılır: “Əsərdə realistik ruh üstünlük təşkil
edir” (Məhəmmədcanov, 2012).
CAVİD ƏFƏNDİ VƏ BÖYÜK YALAVAC

Page 338
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bahadır Cəlalov “Hüseyn Cavidin “Peyğəmbər” dramı haqqında” adlı məruzəsində özbək
ədəbiyyatşünaslığında daha az öyrənilmiş “Peyğəmbər” əsərinə müraciət etmiş və pyesin bir
sıra maraqlı cəhətlərini nəzərə çatdırmışdır. Gənc özbək tədqiqatçısı “Peyğəmbər” dramında
türk xalqları dramaturgiyasında ilk dəfə “başqa dünya obyekti” işləndiyini
müəyyənləşdirmişdir. Bu obyekt ingilis dramaturqu V.Şekspirdə ruh idisə, Cavid əfəndidə
“İskelet” obrazı idi. Özbək ədəbiyyatında bu ənənə [Link]ət ilə başlamış, M.Şeyxzadənin
“Mirzə Uluqbəy” faciəsində müvəffəqiyyətlə davam etdirilmişdir (Cəlalov, 2012) Pyesin dil,
üslub xüsusiyyətlərinə də diqqət yetirən B.Cəlalov [Link] əsərlərinin cəlbedici
cəhətlərindən biri kimi ərəb və fars sözlərinin yerinə əsl türk mənşəli ümumtürk sözlərindən
istifadə etməsini yüksək qiymətləndirərək yazır: (2012).
“Ey böyük Yalavac, inan ki, sussan,
Bəsbəlli tarix görür böyük ziyan”.
“Yalavac” sözünü biz [Link]ən əsrlər əvvəl yaradılan Yusif Xas Hacib Balasaqunlunun
“Qutadqu bilik” və Nəsirəddin Rəbquzinin “Qisasi Rəbquzi” əsərlərində görə bilərik (Cəlalov,
2012).
HÜSEYN CAVİDİN “ŞEYX SƏNAN” PYESİNİN MÖVZU MƏNBƏLƏRİ
Feriza Kurbanova “Şeyx Sənan” pyesində ənənə və individuallıq” adlı məqaləsində Hüseyn
Cavid daramaturgiyasının mövzu mənbələri haqqında aşağıdakı fikirləri irəli sürür: “Buradan
görünür ki, Hüseyn Cavidin dram əsərlərinin mövzu yönəlişləri ya tarixi şəxslər, ya da Şərqdə
məşhur olan ədəbi qəhrəmanlar haqqındadır” (2020). Müəllif Şeyx Sənan mövzusunun Şərqdə
Fəridəddin Əttar, Əlişir Nəvai, Faqi Teyran tərəfindən işləndiyini xatırladır və onu da qeyd edir
ki, [Link] əsərindən fərqli olaraq, F.Əttarın əsərində hadisələr Məkkeyi-mükərrəmə və Rum
vilayətində baş verir (Kurbanova, 2020). Onun fikrincə, [Link] pyesini digər əsərlərdən
fərqləndirən əsas cəhət burada realist elementlərin çoxluğudur. Əsərin sonluğu onu həyata daha
da yaxınlaşdırır (Kurbanova, 2020). [Link] əsərlərdə baş verən ayrı-ayrı hadisələri də
müqayisə edir və qeyd edir ki, [Link] əsərində Şeyx Sənanın yuxusunu Şeyx Kəbirə
danışması və onun yuxunu yozması Əttar və Nəvainin əsərlərində yoxdur (2020). Müəllifin
fikrincə, Şeyx Sənanın məhəbbəti uğrunda fədakarlıqları [Link] pyesində daha geniş təqdim
olunmuşdur (Kurbanova, 2020). [Link] əsərdəki Dərviş obrazına da diqqət yetirir. O
yazır ki, pyesdə Dərviş Sənanda Xuda qiyafəsi olduğuna işarə edir, bu da Əttar və Nəvainin
qissələrindəki “ənəlhəqlik” fəlsəfəsinə uyğun gəlir (2020).
ÖZBƏK ƏDƏBİYYATINDA FİLOSOF ŞAİR HÜSEYN CAVİDİN SƏLƏFLƏRİ VƏ
ZAMANDAŞLARI
Filologiya elmləri namizədi, dosent Gülbahar Aşurova “Hüseyn Cavid şeiriyyəti” adlı
məruzəsində Hüseyn Cavidin müxtəlif ədəbi növ və janrlara müraciət etsə də, əsasən şair kimi
tanındığını qeyd edir və onu “yeni Azərbaycan şeirinin təmsilçisi” adlandırır (2012). Müəllifin
fikrincə, [Link] poeziyasının ən təsirli cəhəti onun lirikasıdır (Aşurova, 2012). G.Aşurova
[Link] şeirlərini görkəmli özbək şairləri Əlişir Nəvai və Zahirəddin Məhəmməd Baburun
yaradıcılığı ilə müqayisə edir. Özbək tədqiqatçısı qaynar ilhamının qaynağını, rişəsini
ümumtürk mədəniyyətindən alan [Link]
“Əzmək istəməyən bir gün əzildi,
“Sevgi” istəyənlər dara çəkildi”.

Page 339
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

misralarının Əlişir Nəvainin “Mehr çox gördüm, amma mehribanı tapmadım” və Zahirəddin
Məhəmməd Baburun “Kim görübdür ey könül, əhli-cahandan yaxşılıq” misraları ilə başlanan
məşhur şeirlərini xatırlatdığını qeyd etmiş və həmin əsərləri müqayisəli təhlil edərək məna
mahiyyət cəhətdən həmahəng olduğu qənaətinə gəlmişdir (Aşurova, 2012). [Link]
yaradıcılığında təbiət təsvirlərinə diqqət yetirən müəllif bunların rəmzi məna daşıdığını
vurğulayır: “Bir sözlə, təbiət ictimailəşir və bunlar çoxlu rəmzlər, obrazlar və istiarələr ifadə
edir” (Aşurova, 2012). Sonda müəllif Özbəkistan və Azərbaycan ədəbi əlaqələrinin qədim
tarixə malik olduğunu, böyük Nəvainin dahi Nizamini öz ustadı hesab etdiyini vurğulayır.
[Link] zamandaşları və məsləkdaşları Çolpan, Fitrət və Abdulla Qədiri tərəfindən də onun
əsərləri ilə həmahəng əsərlər yaradılmışdır. Tədqiqatçı [Link] yaradıcılığı ilə özbək cədid
ədəbiyyatı nümayəndələrinin yaradıcılığını müqayisə edib onlar arasında yaxınlıq aşkarladığını
yazır (Aşurova, 2012).
Nigarə Ohundedayeva “Hüseyn Cavid şeirlərinin linqvopoetik təhlili xüsusunda” adlı
məruzəsində [Link] poeziyasında işlənmiş bədii təsvir və ifadə vasitələri və ümumiyyətlə
bədiiliyi gücləndirən xüsusiyyətlərdən söz açır. O, [Link] şeirlərində antonimlərdən
məharətlə istifadə etdiyini bildirir və nümunə kimi “Dün və bu gün” şeirini göstərir (2012).
Müəllif qeyd edir ki, [Link] şeirlərində yalnız mütləq antonimlər yox, kontekstual
antonimlər də təzad yaratmaq üçün işlənmişdir. Məsələn,
...Gözəl sevimlidir, cəllad olsa da,
Sevgi xoşdur, sonu fəryad olsa da.
Təsvir məqsədilə sinonim sözlərdən geniş istifadəyə “Otuz yaşında” şeiri nümunə göstərilir
(Ohundedayeva, 2012). [Link] [Link] poeziyasında atalar sözü, məsəl və hikmətli
ifadələrin də geniş yayıldığını bildirir (2012).
Nilufər Botirova “Hüseyn Cavidin yaşadığı dövrdə tarixi cizgilər” adlı məruzəsində XX əsrin
20-30-cu illərinin ictimai-siyasi mənzərəsi və repressiyalardan söz açaraq Hüseyn Cavidin
həyatının bu dövrü haqqında məlumat verir. Onun bir fikri mübahisə doğurur: “...İblis deyəndə
o, Stalin şəxsiyyətini təsvir etmişdir” (Botirova, 2012). “İblis” əsəri (1918) yazılanda hələ Stalin
hakimiyyətə gəlməmiş və repressiyalar törətməmişdi, ona görə də İblisin Stalinin prototipi
olması fikri özünü doğrultmur.
NƏTİCƏ
Nəzər saldığımız tədqiqat işlərindən də göründüyü kimi özbək ədəbiyyatşünaslığında
Azərbaycan ədəbiyyatının ümumtürk mədəniyyətində xüsusi yerə malik görkəmli
nümayəndəsi, böyük şair-dramaturq Hüseyn Cavidin həyat və yaradıcılığı haqqında mühüm
araşdırmalar aparılmış, yüksək ədəbi-nəzəri səciyyəsi ilə seçilən elmi işlər ərsəyə gətirilmişdir.
Özbək ədəbiyyatşünasları [Link] irsinə doktorluq dissertasiyası səviyyəsində də müraciət
etmişlər. Özbək tədqiqatçısı Əzimcan Şaimov 2008-ci ildə paytaxt Daşkənddə “Hüseyn Cavid
və özbək dramaturgiyası” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Böyük
Turan sevdalısı [Link] və özbək ədəbiyyatının dahi sənətkarlarının yaradıcılığında ulu kökdən
qaynaqlanan oxşar cəhətlərə də nəzər salınmışdır. Özbək ədəbiyyatşünasları Hüseyn Cavidi
yalnız Azərbaycanın deyil bütün türk dünyasının böyük şəxsiyyəti, dahi sənətkarı hesab edirlər.
Görkəmli özbək ədəbiyyatşünas alimi, professor Kazakbay Yoldaşın təbiri ilə desək, “Hüseyin
Cavit, sadece Azerbaycan’ın değil, bütün Türk dünyasının büyük bir şahsiyetidir. Hüseyin
Cavit, yüksek yeteneği, büyük kişiliği ve güzel idealiyle bütün Türk dünyasına dahil bir
sanatçıdır” (2012).

Page 340
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Elyar Yoldaşovun “Hüseyn Cavid həyatı və yaradıcılığı” adlı məruzəsində qeyd etdiyi kimi,
“Hüseyn Cavid XX əsr türk xalqları səmasında parlayan bir ulduz kimi peyda oldu və o, özbək
xalqı üçün də cəsarət timsalı olaraq əbədi qalmaqdadır” (2012).
ƏDƏBİYYAT
1. Аҳмедова, В.А. (2019). Мустақиллик даври ўзбек драматургиясында Амир
Темур образининг бадиий талқини // Ilim hám Jamiyet. Fan va Jamiyat, № 3,
s.60-62.

2. Амир Темур чет элликлар нигоҳида – Amir Temur from Foreigners’ perspective.
(2016). Ғафур Ғулом номидаги нашриет-матбаа ижодий уйи, Тошкент.

3. Ашурова, Г. (2012). Ҳусайн Жовид шеърияти // “Hüseyn Cavid yaradıcılığı

çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130) Beynəlxalq elmi konfransın
materialları, 22-24 oktyabr, s.164-166.

4. Ботирова, Н. (2012). Ҳусайн Жовид яшаган даврга тарихий чизгилар // “Hüseyn

Cavid yaradıcılığı çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130) Beynəlxalq elmi
konfransın materialları, 22-24 oktyabr, s.173-176.

5. Жалалов, Б. (2012). Ҳусайн Жовиднинг «Пайғамбар» драмаси ҳакида //

“Hüseyn Cavid yaradıcılığı çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130)
Beynəlxalq elmi konfransın materialları, 22-24 oktyabr, s.167-169.

6. Каримов, Н. (2012). Ҳусайн Жовид – буюк озарбайжон драматурги // Жаҳон

адабиёти, № 10 (185), с.154-159.

7. Қурбанова, Ф. (2020). “Шайх Санъон” драмасида анъана ва индивидуаллик //

“Filologiyaning dolzarb masalaları” mavzusidagi Respublika ilmiy-uslubiy
anjumani materiallari (2020-yil 25-aprel). 2-kitob. Qoʼqan, 333 s.

8. Муҳамеджонов, М. (2012). Ҳусайн Жовид миллат чироғи (Тарихга бир назар)

// “Hüseyn Cavid yaradıcılığı çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130)
Beynəlxalq elmi konfransın materialları, 22-24 oktyabr, s.181-186.

9. Ohundedayeva, N. (2012). Husayin Jovid sheʼrlarining lingvopoetik tahlili xususida

// “Hüseyn Cavid yaradıcılığı çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130)
Beynəlxalq elmi konfransın materialları, 22-24 oktyabr, s.187-190.

10. Раҳматуллаева, О. (2012). Ҳусайн Жовиднинг ижодий меросида Амир Темур

шахсининг талқин этилиши // “Hüseyn Cavid yaradıcılığı çağdaş təfəkkür
işığında” (Hüseyn Cavid – 130) Beynəlxalq elmi konfransın materialları, 22-24
oktyabr, s.177-180.

Page 341
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

11. Шаимов, А. (2012). Ҳусайн Жовид, Абдулла Орипов ҳамда Одил Ёкубов
драмаларида Амир Темур образи // “Hüseyn Cavid yaradıcılığı çağdaş təfəkkür
işığında” (Hüseyn Cavid – 130) Beynəlxalq elmi konfransın materialları, 22-24
oktyabr, s.158-163.

12. Шарафаддинов, О. (1979). Биринчи у жиза. Адабий-танқидий мақолалар.

Тошкент: Ғафир Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 464 с.

13. Yoldaş, K. (2012). Büyük sanatçının derin bakış açısı // “Hüseyn Cavid yaradıcılığı
çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130) Beynəlxalq elmi konfransın
materialları, 22-24 oktyabr, s.197-200.

14. Yuldaşev, E. (2012). Husayn Jovid hayoti va ijodi // Hüseyn Cavid yaradıcılığı
çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130) Beynəlxalq elmi konfransın
materialları, 22-24 oktyabr, s.170-172.

15. Йўлдошев, Қ. & Йўлдошева М. (2013). Амир Темур Ҳусайн Жовид

талқинида // Жаҳон адабиёти, № 4 (191), с.157-164.

16. Йўлдошева, М. (2012). Аёлларнинг турфа дунёси тасвири // “Hüseyn Cavid

yaradıcılığı çağdaş təfəkkür işığında” (Hüseyn Cavid – 130) Beynəlxalq elmi
konfransın materialları, 22-24 oktyabr, s.191-196.

Page 342
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

MÜHARİBƏ VƏ ƏDƏBİYYAT (ELÇİN ƏFƏNDİYEVİN YARADICILIĞI

ƏSASINDA)
WAR AND LITERATURE (BASED ON THE WORKS OF ELCHIN EFENDIYEV)
KÖNÜL TEYMURAĞA QIZI XANLAROVA
Doktorant
Bakı Dövlət Universiteti

XÜLASƏ
Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ mövzusuna bir çox dramaturq, nasir və şair
toxunmuşdur. Bu yaradıcıların hər biri mövzunu özünəməxsus şəkildə təqdim etmişdir. Elçin
Əfəndiyev də öz yaradıcılığı ilə Azərbaycan ədəbiyyatına layiqincə xidmət etmiş, xalqımızın
dərdinə hər zaman şərik olmuşdur. “Bayraqdar” povesti Şuşanın işğalından sonra Bakıya köç
etmiş həmvətənlərimizin taleyindən bəhs edir. Araşdırmamız Elçin Əfəndiyevin
yaradıcılığının Türkiyədə tədqiqatından, nəşr olunan əsərlərindən, xüsusi ilə “Bayraqdar”
povestinin Türkiyədə öyrənilməsindən, bu əsər haqqında dəyərli məqalələrin təhlilindən
ibarətdir. Bütün bunlar mövzunun aktuallığını və yeniliyini şərtləndirir.
Açar sözlər: Şuşa, Qarabağ, Müharibə, Ədəbiyyat, Yazıçı

RESUME

Many playwrights, prose writers and poets have touched upon the subject of Karabakh
in Azerbaijani [Link] of these creators presented the theme in its own way. Elchin
Efendiyev also served Azerbaijani literature with his work and always shared the pain of our
people. Bayragdar ”tells the story of our compatriots who moved to Baku after the occupation
of Shusha.
Our research consists of research of Elchin Efendiyev's works in Turkey,
published works, especially the study of the story "Bayragdar" in Turkey, analysis of valuable
articles about this work. All this determines the relevance and novelty of the topic

Key words: Elchın, Karabakh, story, Shusha,writer

Azərbaycan ədəbiyyatında 60-cılar adı ilə tanınan ədəbi nəslin güclü qələmlərindən
biri də Elçin Əfəndiyevdir. Yaşadığı və yaratdığı dövrün özünəməxsus ictimai, siyasi və
iqtisadi mühitində o dönəm insanının iç dünyasını və ruh halını roman, hekayə, teatr əsərlərində
böyük uğurla işləyən yeni nəslin öndə gedən yazarlarından biri olan Elçin əsərlərinin bir çoxunu
sovetlər dönəmində yazsa da, sistemə, sovet ideologiyasına əsir olmaq yerinə Azərbaycan

Page 343
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ədəbiyyatına xidmət etməyi üstün tutmuşdur. Hekayə, povest və romanları ilə Azərbaycan
ədəbiyyatında yeni bir yol açan Elçinin əsərləri ingilis, fransız, ispan, ərəb, fars, macar, alman,
çex, slovak, bolqar, rus və digər dillərə tərcümə edilmiş, Türkiyə türkcəsinə
uyğunlaşdırılmışdır.

Elçin Əfəndiyevin yaradıcılığı Türkiyədə daha çox maraq doğurmuşdu. Təsadüfi deyil
ki, az vaxt ərzində Elçinin “Mahmud və Məryəm” , “Şuşa dağlarını duman bürüdü”, “Ağ
dəvə”, “Ölüm hökmü”, “Sarı gəlin” və s. kimi əsərləri Türkiyə türkcəsində nəşr olunmuşdur.
Onun haqqında məqalələr, monoqrafiyalar, dissertasiyalar yazılmışdır. Ali Duymaz Elçin
yaradıcılığına bu sözlərlə qiymət verir : “ Bütöv bir türk ədəbiyyatı anlayışı siyasi və coğrafi
sərhədlər içində birləşə bilər. Bunu yolu da Elçin kimi ədəbi təcrübələrin öyrənilməsindən
keçir”.

Sedat Adıgözəl “Elçinin romanları” adlı doktorluq disseratsiyasında Elçini xüsusi ilə azadlıq
mövzusunda yazan ən güclü yazıçılardan hesab edir və 60-cı illəri Azərbaycan ədəbiyyatında
bir mərhələ kimi qiymətləndirilir. Elçin hər zaman mühiti narahat edən ciddi problemlərə
məsuliyyətlə yanaşmış, yazıçı təxəyyülü vasitəsi ilə problemlərə aydınlıq gətirməyə
çalışmışdır. Belə ciddi mövzulardan biri də “Qarabağ dərdi” idi.

Əslində Ermənilər və Azərbaycan türkləri arasında yaşananlar və ədəbiyyata da təsir

edən, yansıyan savaş Dağlıq Qarabağ hadisələrindən çox daha əvvələ gedir. Hələ 1905-1907-
ci illər arasında Qafqazda baş verən hadisələr ədəbiyyata yansımış və Məmməd Səid
Ordubadinin “Qanlı illər” adlı əsərində bu hadisələrdən bəhs edilmişdir. Bu illərdə baş verən
hadisələrdən bəhs edən əsərələrdən biri də Cəfər Cabbarlının “1905-ci ildə” adlı əsəridir.
Mirzə Ələkbər Sabirin “Müsəlman və erməni vətəndaşlarımıza” adlı əsərində erməni-
müsəlman münasibətlərinə diqqət çəkmişdir. Bundan başqa Mirzə Bala Məmmədzadənin
“Əksinqilabçılar”, “Bakı uğrunda müharibə”, Cəfər Cabbarlının “Əhməd və Qumru” hekayəsi
də sözü gedən mövzulardadır. Son olaraq günümüzə qədər davam edən və Azərbaycan
ədəbiyyatına mövzu edilən Qarabağ hadisələri haqqında bir çox hekayə, povest, roman, pyes
yazılmışdır. Bunlar arasında Elxan Elatlının “Cəhənnəmdən gələn səs”, Ağarəhim Rəhimovun
“Qoşa qanad”, “İkili dünyam”, Sabir Əhmədlinin “Ömür vadisi”, “Axirət sevdası”, Elçin
Mehrəliyevin “90-cı illər”, Fazil Güneyin “Qara qan”, Salatın Əhmədovanın “Kişilik
səngəri”, Mahirə Abdullanın “Əvvəl-axır”, Hüseynbala Mirələmovun “Xəcalət”, Vidadi
Babanlının “ Ana intiqamı”, Aqil Abbasın “Çadırda Üzeyir Hacıbəyov doğula bilməz” kimi
əsərlər yer alır.

Page 344
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Elə əsərlər var ki, Qarabağ probleminə birbaşa deyil, dolayısıyla, müharibənin
dəhşətlərinə keçmiş insanların acı taleyi vasitəsilə toxunur. Xalq yazıçısı Elçinin “Qaçqınlar”
silsiləsindən olan “Qarabağ şikəstəsi”, “Sarı gəlin”, “Bayraqdar” və s. povest və hekayələri bu
qəbildəndir.

Bu povestlərdə pulemyot güllələri eşidilmir, döyüş səhnələri canlandırılmır və

igidlərimiz qəhramancasına şəhid olmurlar. Lakin bu müharibə Elçinin povestlərində öz
doğma torpağında bir göz qırpımında qaçqına çevrilən qarabağlıların ağrılı taleyi şəklində
təsvir edilir. Onlar acından ölmürlər, onlar bütün günü ruzi axtarışında Abşeronu dolaşırlar,
gecə isə doğma torpaqlarını yuxularında görürlər. Çünki Elçin insanın mənəviyyatının
dərinliklərinə enməyi sevir və bunu çox gözəl bacarırdı. Bu insanlar Elçinin “Qarabağ
şikəstəsi” povestinin qəhramanı Cümü kimi itirilmiş torpaqlarının xatirəsi ilə yaşayırlar. Cümü
yüz dəfə, min dəfə yaddaşındakı dağ sıldırımlarına dırmaşaraq az qala hər ağacı, hər qayanı,
böyürtkən kolunu göz önünə gətirir və qüssə ilə dərk edir ki,Şuşanın işğalından sonra o sanki
yaşamayıb.

“Bayraqdar” povestində hadisələrin mərkəzində Surxay obrazı və böyük futbolçu istedadına

görə Eysebio adını almış oğludur. Bir vaxtlar Şuşanın mərkəzindəki köşkdə qəzet satan
Surxayın həyatda oğlundan və öz əlləri ilə düzəltdiyi üçrəngli bayraqdan qiymətli heç nəyi
yox idi. Və Surxay Bayraqdar 1988-ci ildə üçrəngli bayrağı başının üstünə qaldırıb mitinqin
önündə dayananda Sovet orqanının oraqlı-çəkicli bayrağını görməyə adət etmiş çox adam
müstəqillik bayrağını ilk dəfə gördü. Və o vaxtdan Şuşada bütün mitinqlərdə Surxayın
bayrağı vətənpərvərlərin əlində idi. Buzovnadakı fəhlə yataqxanasında sığınacaq tapan, ailəsi
üçün gündəlik ruzisini Bakı-Mərdəkan trassında qəzet sataraq çıxaran Surxay öz adətinə xilaf
çıxmayaraq əlamətdar bayram günlərində də öz sevimli üçrəngli bayrağını üçüncü
mərtəbədəki balaca otağının pəncərəsindən asırdı. Ancaq bir gün oğlu həyətdə uşaqlarla
futbol oynayanda qazanxananın damına düşən topu götürərkən sürüşüb üzüqoylu, Surxayın
artıq damdan çıxartsa da, evə gətirməyə macal tapmadığı bayrağın üstünə düşür. Bayrağın
dəstəyinin ucundakı zubul Eysebio-Əbülfətin sinəsini deşib düz ürəyini deşir. Əsərin sonluğu
çox təsiredicidir: tək oğlunu itirmiş Surxay Əbülfətin ölümündən sarsılmış yaxınlarının
yığışdığı ehsan süfrəsinin arxasından qalxıb harasa gedir və bir azdan əlində üçrəngli bayraqla
geri qayıdaraq iydə ağacının budaqları arasında uzadır. Bu dözülməz, çarəsiz anda belə bayraq
Surxay üçün müqəddəs idi. Çünki bu bayraq Surxayın ailəsini və onun kimi bir çox qaçqın
ailələrini Şuşaya, doğma yurda bağlayan son ümid idi. Povestdə heç bir şüar, heç bir çağırış
yoxdur. Ancaq əsər insan güclü və silinməz vətənpərvərlik hissi oyadır. Bu, Elçinin böyüklüyü

Page 345
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

idi. Bu baxımdan deyə bilərik ki, əsər başdan-başa psixoloji bir əsərdir. Bu əsər haqqında
diqqəti çəkən çalışmalardan biri Türkiyədə nəşr olunmuş Taşkın İşgörənin “Elçin
Əfəndiyevin “Bayraqdar” povestində insan panoraması” adlı məqalədir. Müəllif əsəri ən incə
detalına qədər maraqlı metodlarla şərh etmişdir. İlk öncə əsərin janrı haqqında qeyd edir: “
Bayraqdar” povestinde,1992 yılında göçe zorlanan Şuşalı Azerbaycanlıların psikolojik,
sosyolojik ve iktisadi açıdan yaşamlarının ele alınmış olduğu görülmektedir. Bu anlamda
eserin tarihi bir povest olduğu açıktır”. Əəsərdə müəllif tarixi faktlara da toxunmuşdur.
Tədqiqatçı əsərin tarixi povest olduğunu aşağıdakı faktlarla isbat edir. “Kendisine Şuşada
yaşayan dostlarının “Bayraktar” şeklinde bir lakap takmalarının nedeni, 1988 yılında
Gorbaçovun “prestroyka” (Gorbaçovun uyğuladığı politik ve ekonomik reform hareketi)
zamanı Ermenistanın Karabağda hak iddia etmesi sırasında Şuşada meydana gelen
gösterilerde Surhayın Azerbaycanın üçrenkli bayrağını açmasıdır. Povestteki bu davranış, dış
dünyadakı gerçek tarihe ve olaylara dayandırılmıştır. Nitekim povestin başlanğıç zamanı da
2003 yılının 27 Mayıs gecesine denk gelir.Çünki Surhay her mayıs ayının 28-de üç renkli
Azerbaycan bayrağını penceresine asar. Surhay, Şuşada yaşadığı dönemde köşkün camına
Mehmet Emin Resulzadenin fotoğrafını asan ve üç renkli Azerbaycan bayrağını çok seven
milliyetçi bir karakter olarak canlandırılmıştır”. (4, s.769)

Taşkın İşgören məqaləsində əsəri nəzəri baxımdan da təhlil etmiş və əsərin yazılma
teknikası haqqında elmi-nəzəri məlumat vermişdir: “ Yazar Karabağ Savaşları dolayısıyla
Şuşadan Baküye gerçekleştirilen göç nedeniyle, kişilerin psikolojik durumlarını, sosyolojik ve
iktisadi yaşamlarını irdelemiştir. 31 kısımdan oluşan povestte, geçen 5 günlük zaman
diliminde (27 Mayıs-2 Haziran 2003) bir gencin ölümü konu olmuş kibidir, fakat aslında
geriye dönmüş (flashback)teknikleriyle birçok karakterin hikayesi anlatılmıştır. Altbaşlığı
“Eysebionun faciəli ölümü haqqında kədərli povest” olarak kaleme alınmış olan “Bayraqdar”
povestinde Ebülfetin ölümüne oldukça az yer verilmiştir. Yirmi altıncı kısımda Ebülfetin
ölümü kısaca verilmiş: sonrakı kısımlarda ise karakterlerin Ebülfetin ölümüne ilişkin tepkileri
üzerine durulmuştur. Otuz bir kısımdan oluşan povestte anlatıcı, “her şeyi bilen” III tekil
kişidir ve yazarın kendisidir”. (4,s.770) Bunu da xüsusi qeyd etmek lazımdır ki, Elçin
Əfəndiyevin yaradıcılığının tədqiqatçılarından olan Sedat Adıgüzel bu üsulu “tanrısal bakış
açısı” adlandırır. Elçin Əfəndiyev “Ölüm hökmü” romanında da bu üsuldan istifadə etmişdir.

Əsərdə diqqət çəkən məqamlardan biri də müəllif ortamı siyasi məqamlardan

təmizləyərək sevgi motivlərinə də yer verməsidir. “Cemile ve Ebülfetin povestte okuyucuya

Page 346
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yansıttıkları tek şey, çoçuk yaşta Şuşadan ayrılmak zorunda kalmış birçok şeyden habersiz iki
gencin birbirlerine olan masum aşklarıdır. Yazarın bu gençlere göçe ilişkin hiçbir siyasi
mücadele yüklememiş olduğu görülmektedir”. Məqalə müəllifi əsərin obrazlar aləmini bir-
bir incələmiş və maraqlı faktlar ortaya çıxarmışdır. Surxay, Cümü, Vasili Kuzmiç, Kamança
Tanrıverdi, Məleykə xanım, Kazım bəy, Məmməd, Arsen Allahverdiyan, Əhməd Ağayeviç və
s. kimi obrazları təhlil etmiş, hər birinə aid özəllikləri xüsusi qeyd etmişdir. Bu obrazları
birləşdirən bir cəhət var: Şuşa həsrəti, Şuşa sevgisi. Elçin Əfəndiyev daha çox bu obrazların
timsalında vətənindən ayrı düşmüş insanların psixoloji durumları aydınlaşdırmışdır. Bu
obrazları narahat edən maddi durumlari deyildi, onları üzən, ürəklərində yara olmuş vətən
həsrəti idi. Yazar klarnet səsindən duyğulanan Əhməd Ağayeviçin iç dünyasına baş vurmaq
üçün monoloqdan istifadə edir: “Klarnet ağzını tavana yox, elə bil həmin məkandan düz
Əhməd Ağayeviçin üzünə (ürəyinə.....içinə...) tuşlayıb deyirdi ki, ay səfeh insan, yox, ay səfeh
Əhməd Ağayeviç, hər şeyin var, otuz ildir cürbəcür vəzifələrdəsən, pulun var, yaxşı övladların
var, nəvən var, nə olsun? Bunun nə mənası var? Hər şeyin var, amma öz içində öz ürəyində
heç olmasa, bir kvadratmetrlik odan da yoxdur ki, üstünə çıxıb özünü boğulmaqdan xilas
edəsən və Əhməd Ağayeviç hiss etdi ki, bu saat bu aydınlıq gecədə, dənizin kənarında arvad
kimi hönkürüb ağlayacaq”. (3, s.147)

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

[Link]ıgüzel Sedat. Edebiyat sosyolojisi açısından romanlar: Ankara, 2011.

[Link] Elmira . Böyük yazıçının “kiçik” nəsri\\525-ci qəzet\\26 yanvar. 2015

3. Elçin. Bayraqdar: Bakı, 2004.

4. Taşkın İşgörən. Elçin Efendiyevin “Bayraqdar” povestinde insan panoraması\\Jounal of

Turkısh language and literature\\ sayı 3. 2018 .

Page 347
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ŞUŞA BÖLGƏSİ ŞİVƏLƏRİNDƏ SİFƏTLƏRİN QURULUŞCA NÖVLƏRİ

STRUCTURAL TYPES OF ADJECTIVES IN SHUSHA REGION DIALECTS

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Kübra Quliyeva

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu
[Link]
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Elza Səmədli
Xəzər Universiteti

XÜLASƏ

Şuşa sadəcə gözəlliyi, mədəni irsimizin zənginliyi ilə deyil, həm də dil baxımından
Azərbaycanın qiymətli incisi hesab olunur. Çox şeydə olduğu kimi Şuşa öz varlığını dildə də
qoruyub saxlamışdır.
Qeyd edək ki, dilçilik tədqiqatlarında qrammatik araşdırmalar fəqlilik təşkil etmir, yəni
metodologiya müasir dilin tədqiqində olduğu kimidir. Bu mənada bizim də Şuşa bölgəsi
şivələrindən topladığımız sifətlərin tədqiq üsulu ənənəvi metoda əsaslanır. Ədəbi dilimizdə
mövcud olan sifətlər eyni ilə Şuşa bölgəsi şivələrində də də işlənməkdədir. Lakin bununla belə
burada əlamət və keyfiyyət bildirən elə sözlər vardır ki, bunlara ədəbi dildə rast gəlmirik.
Məsələn: nay, hüllükçü, şay, gimrix, alamanqı, urvardı və s. kimi.
Şuşa bölgəsi şivələrində işlənən sifətlər də quruluşu baxımından ədəbi dildə olduğu kimi: sadə,
düzəltmə və mürəkkəb olmaqla üç qrupa ayrılır. Lakin fərq bunların bir qısminin ədəbi dildə
olmayan şəkilçilər vasitəsilə düzəlməsindədir. Məs: qəjəl +oy kimi.
Qeyd olunanlara əsasən deyə bilərik ki, Azərbaycan dili dialekt və şivələri iki cəhətinə görə
spesifik və xarakterik xüsusiyyətə malikdir:
1. Bütün dialekt şivələrimizdə o dialekt və ya şivənin yalnız özünə məxsus müəyyən fonetik,
morfoloji və leksik əlamətin olmasına görə.
2. Azərbaycan dili dialekt və şivələrinin qrammatik xüsusiyyətlərinin məkandan asılı
olmayaraq daşıyıcılarının dilində mühafizə olunaraq yaşamasına görə.
Bunu bu gün Dərbənd, Təbriz, Gürcüstan ərazisindəki yaşayan azərbaycanlıların, Kərkük
türkmanlarının dil xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq qətiyyətlə söyləyə bilərik.
Tədqiqatlar Azərbaycan xalqının aborigen və mənşəcə türk olduğunu, burada sonradan
məskunlaşanların da yenə türk qəbilə və tayfalarının nümayəndələri olduğunu göstərir. Bu gün
müxtəlif sərhədlər daxilində izolə edilmiş şəkildə yaşamalarına baxmayaraq azərbaycanlıların
Dərbənddən tutmuş İraqa qədər öz adət və ənənələrini, milli mentalitetlərini və yaşam tərzlərini
tarixən mühafizə edərək günümüzə qədər gətirməsi də buna sübutdur.

Açar sözlər: dialekt və şivələr, dialekt araşdırmaları, sifətin quruluşca növləri

ABSTRACT

Shusha is a precious pearl of Azerbaijan not only for its beauty and richness of our cultural
heritage, but also for its language. Shusha has preserved its existence in language, like its many
other values.

Page 348
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

In linguistic research, grammatical studies do not differ, that is, the methodology is the same as
in the study of modern language. In this sense, the method of studying the adjectives that we
collect from the dialects of Shusha region is based on traditional methods. Adjectives existing
in our literary language are also used in the dialects of Shusha region. However, some words
expressing signs and qualities are not found in our literary language. For example: nay,
hulukchu, shay, guzdekh, gimrikh, etc.
The adjectives used in the dialects of Shusha region are divided into three groups in terms of
their structure, as in the literary language: simple, derivative and compound adjectives.
However, the difference is that some of them are composed by suffixes that are not in the
literary language. For example, gajal + oy.
Based on the above, we can mention that the dialects and accents of the Azerbaijani language
are specific for two characteristics as follows:
1. All our dialects have certain phonetic, morphological and lexical features;
2. Grammatical features of the dialects and accents of the Azerbaijani language, regardless of
the place, are preserved by the native speakers.
Studies show that the Azerbaijani people are of aboriginal and Turkic origin, and those who
settled here later are also representatives of Turkic tribes and clans. Despite the fact that today
they live in isolation within different borders, the Azerbaijanis have preserved their customs
and traditions, national values and lifestyles within a large area from Derbent to Iraq.

Keywords: dialects and accents, dialect studies, structural types of adjectives

GIRIŞ
Şuşa sadəcə gözəlliyi, füsünkarlığı, mədəni irsimizin zənginliyi ilə deyil, həm də dil
baxımından Azərbaycanın qiymətli incisi hesab olunur. Böyük savaşlara, tarixi oyunlara
meydan olan Şuşa öz varlığını çox şeydə olduğu kimi dildə də qoruyub saxlamışdır. Başından
yüz yel əssə də, bu yerlərin insanı dilində qədim folklorunu, gündəlik həyat və məişəti ilə bağlı
sözləri, əşyaları əsrlər boyunca mühafizə edərək, günümüzə qədər gətirmişdir.
Hər şeydən əvvəl qeyd edim ki, türk dilləri, ümumiyyətlə də Azərbaycan dili tarixən zəngin
bazaya sahib olmuşdur. Azərbaycan dili formalaşdığı dövrdən bugünə kimi ədəbi dilimiz həm
yazılı mənbələrin, həm alınma sözlərin, həm də dialekt və şivələrin hesabına daima
zənginləşmişdir. Dialekt və şivələrin isə zəngin və bitməz tükənməz xəzinə olduğu bügün bütün
dilçilərə, ədəbiyyatçılara, tarixçi və coğrafiyaşünaslara məlumdur.
Dialekt və şivələrin hüdudu yalnız sözləri, müəyyən qədim elementləri, fonetik və morfoloji
əlamətləri mühafizə etməklə nə bitmir, nə də ölçülmür. Dialekt və şivələr folklora, tarix və
coğrafiyaya da müəyyən material verir. Belə ki, bir toponimin düzgün izahı həm o coğrafi
ərazinin, həm də o yerin tarixinin kimliyini, qədimliyini ortaya çıxarır. Bu mənada dialekt və
şivələr əvəzsizdir və onların dəyəri heç nə ilə ölçülə bilməz. Digər tərəfdən dialekt və şivələr
dərin ümmandır ki, orada tariximizin, yaddaşımızın hər mərhələsi, hər anı ilə bağlı maraqlı
fakta rast gəlmək olar. Lakin təəssüflə deməliyəm ki, Azərbaycanda dialektologiyanın əsasının

Page 349
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Mirzə Kazımbəylə ([Link] Bek, Qrammatika turessko-tatarskogo yazıka, Kazan, 1839)

qoyulmasına, N.İ.Aşmarinlə (N.İ.Aşmarin Obşiy obzor narodnıxtyurkskix qovorov qor. Nuxi,
baku, 1926) davam etdirilməsinə, hətta müharibə illərində belə ekspedisiyalar təşkil edilərək
dialekt və şivələrdən materiallar toplanılmasına baxmayaraq, bu gün dialekt materialının
toplanması qənaətedici deyil, demək olar. Çünki indiyə kimi qeyd etdiyim dəryadan çox az inci
çıxarılmışdır, deyə bilərik. Bugün XXI əsrdə yaşamağımıza baxmayaraq, Aşmarindən bu tərəfə
az qala keçən yüz il ərzində hələ də dialekt və şivələrimiz tam tədqiq olunmamışdır. Bir qisim
dialekt və şivələr haqqında nəinki monoqrafiya, dissertasiya, hətta məqalələr belə
yazılmamışdır. Lakin bugünkü dialektoloji material sabahın tarixi dialektologiyasının
materialıdır.
Son zamanlar hərtərəfli tədqiq olunan dialekt Naxçıvan dialekti olmuşdur ki, burada
Naxçıvanın mövcud 220 yaşayış mərkəzindən 171-dən faktik material toplanmış, onun əsasında
“Naxçıvan şivələrinin atlası” , “Naxçıvan şivələrinin dialektoloji lüğəti” hazırlanmışdır .

ŞUŞA BÖLGƏSI ŞIVƏLƏRINDƏ SIFƏTIN QURULUŞCA NÖVLƏRI

Hazırda isə “Qarabağ şivələrinin atlası”, “Qarabağ şivələrinin dialektoloji lüğəti”, “Qarabağ
şivələrinin antologiyası” və “Qarabağ şivələrinin monoqrafiyası” hazırlanmaqdadır. Bununla
bağlı Qarabağın işğal olunmuş və olunmamış ərazilərindən 1200-ə yaxın yaşayış məntəqəsinin
əhalisindən faktik material toplanmışdır.
Bu məqalə də Bakının müxtəlif yerlərində məskunlaşmış şuşalı informatorlardan toplanılan
materiallar əsasında hazırlanmışdır.
Qeyd edək ki, dilçilik tədqiqatlarında qrammatik araşdırmalar fərqlilik təşkil etmir, yəni
metodologiya müasir dilin tədqiqində olduğu kimidir. Bu mənada bizim də Şuşa bölgəsi
şivələrindən topladığımız sifətlərin tədqiq üsulu ənənəvi metoda əsaslanır.
Ədəbi dilimizdə mövcud olan sifətlər eyni ilə Şuşa bölgəsi şivələrində də işlənməkdədir. Lakin
bununla belə burada əlamət və keyfiyyət bildirən elə sözlər də vardır ki, bunlara ədəbi dildə rast
gəlmirik. Məsələn: nay, hüllükçü, şay, gimrix, alamanqı, urvatdı və s. kimi.
Nümunə olaraq bəhs etdiyimiz bölgədən topladığımız faktik materialların bir qisminə
Azərbaycanın bir sıra digər dialekt və şivələrində də rast gəlirik. Belə ki, həmin sözlərə tədqiq
olunan bölgədən yüz, hətta min kilomertlərlə uzaq bölgələrdə də ya eyni, ya da semantik
dəyişikliklə təsadüf olunur. Bu Azərbaycan xalqının bütünlüyünün, vahidliyinin göstəricisidir.
Məsələn, “yalançı” mənasında qeydə alınan hüllükçü sifəti Salyan, Kürdəmir zonalarında eyni
məna və formada (ADDL, 2007:212), “dəyərli, hörmətli” mənasında işlənən urvatdı sözü eyni

Page 350
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

məna yükü ilə Lerik bölgəsində ürbətdi şəklində (Binnətova, 2007:163), “boş” mənasında
işlənən xuduru sözü Təbriz ləhcəsində xudri kimi (Məmmədov, 2008:216), “şən” mənasında
işlənən nay sözü Gədəbəy, Göyçay, Cəlilabad, Şamaxı şivələrində formaca dəyişməsə də,
“məzəli, zarafatcıl” mənaları ilə mövcuddur.
Şuşa bölgəsi şivələrində işlənən sifətlər də quruluşu baxımından ədəbi dildə olduğu kimi: sadə,
düzəltmə və mürəkkəb olmaqla üç qrupa ayrılır. Lakin fərq bunların bir qısminin ədəbi dildə
olmaması, ədəbi dildə işlənməyən şəkilçilər vasitəsilə düzəlməsindədir. Məsələn: – Qəjəloy
adamnan özüŋü gözdə (Xəlfəli) cümləsində işlənən qəjəloy sözü kimi.
Bu söz Qarabağın Ağdam və Cəbrayıl bölgələrində gəjəlav formasında “tərs adam” (ADDL,
2007:291), mənasında -av, Bərdədə gəjəlo: (ADDL,2007:291) formasında eyni mənada sait
uzanması ilə qeydə alınmışdır ki, burada qəjəl ümumuyyətlə “tərs, inad, höcət” mənaları ifadə
edir. Yaxın və ya qonşu ərazilərdə belə sözün məna dəyişməsinə məruz qalması, yalnız
Azərbaycan dili deyil, bütün dunya dilləri üçün xarakterikdir ki, omonimliyin yaranması da çox
vaxt bu səbəbdən baş verir.
Şuşa bölgəsi şivələrindən toplanılan sifətləri quruluşuna görə aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq
olar:

1. Sadə sifətlər
müşata - öyrədib yoldan çıxaran <adam> – Müşata adam adamı yoldan çıxardar (Aşağı
Quşçulıar);
nay - şən. – Nay adam çox yaşıyır (Aşağı Quşçular);
kotul - kök, canlı. – Kotul üşax çox yeˆir (Malıbəyli);
şay - şad. – Şay adamın ürə:ndə paxıllıx olmur (Aşağı Quşçular);
kola keçi - buynuzsuz keçi. – Kola keçi çox süd verir (Xəlfəli);
kəlin qoyun - buynuzlu dişi qoyun. – Kəlin qoyunda buynuz olar (Xəlfəli);
təkəş - lovğa. – Təkəş adam özün çəkər (Xəlfəli);
tuj - emallı. – Tuj çaynik/qəfədan köhnəlifdi (Malıbəyli);
zəllə/göy/simic - xəsis. – Zəllə adamın pulu çox olar (Aşağı Quşçular);
yassar - bacarıqsız. – Yunus yassar adamdı (Aşağı Quşçular);
sincav - arıq, cansız. – Mənim də bir sincav qızım var (Malıbəyli) və s.
2. Düzəltmə sifətlər
hüllük + çü - yalançı. – Hüllükçü adam özünnən yalan danışır (Aşağı Quşçulıar);
alaman + qı - oğru, qarətçi. – Həmayil alamanqıdı (Aşağı Quşçulıar);

Page 351
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

urvat + dı - dəyərli. – Dedi kin, sənin varyetinnən, dö:lətinnən mənim maralım urvatdıdı (Aşağı
Quşçular);
şəhr + i - əzazil. – Şəhri arvad səki (sanki) əjdahadan güjdüdü (Şırlan);
gimir + ix' - iri, üyüdülməmiş. – Gimrix' duzu xörə: tökürüx' (Şırlan);
boş + nax - sahibsiz at. – Boşnax üşağı öldüdü (Malıbəyli);
xuz + du - donqar. – Xuzdu Əli oçˆçalır (Aşağı Quşçular);
üt + üy - zirək, bacarıqlı. – Əhmət ütüy uşaxdı (Xəlfəli);
çapo:ˆul + çu - çapqınçı, talançı. – Qavaxlar çapo:ˆulçu bu yolları kəsərdi (Xəlfəli);
tünc + ü - cavan mal əti. – Arvad, mal əti almışam, özü də tüncüdü (Xəlfəli);
qəjəl + oy – davakar. – Qəjəloy adamnan özüŋü gözdə (Xəlfəli);
qıy + maz - xəsis. – Qıymaz adam bir qəpıyin xarşdamaz (Aşağı Quşçular);

3. Mürəkkəb sifətlər:
zığırquş - mənasız danışığı ilə zəhlətökən. – Mürsəl zığırquş adamdı (Xəlfəli);
leşsökən - müftəxor. – Cəbi yaman leşsökən adamdı (Xəlfəli);
kəlləgöz - heç kimi saymayan, heç kimlə hesablaşmayan, davakar <adam>. – Kəlləgöz adam
heş kəsi saymaz (Xəlfəli);
Tədqiqata cəlb etdiyimiz sözlərin arasında elə sifətlr vardır ki, bunlar yalnız Şuşa bölgəsi
şivələri üçün xarakterikdir. Həmin sifətlərə “1. öyrədib yoldan çıxaran; 2. aradüzəldən,
aravuran” mənalarında müşata (Aşağı Quşçulıar); “kök, canlı” mənalarında kotul; “əzazil,
həyasız” mənalarında şəhri (Şırlan); “qozbel, donqar” mənasında xuzdu; “mənasız danışığı ilə
zəhlətökən <adam> mənasında zığırquş (Xəlfəli); “heç kimi saymayan, heç kəslə
hesablaşmayan, davakar <adam> mənasında kəlləgöz (Xəlfəli); “arıq, cansız” mənalarında
sincav (Malıbəyli); “cavan mal əti” mənasında tüncü (Xəlfəli) sözləri misaldır.
Yeri gəlmişkən qeyd etməliyik ki, tüncü sözü Qubadlı bölgəsində Şuşa şivələrində işlənən
mənaya yaxın, yəni “cavan cöngə” mənasında işlənsə də, Zəngilan, Meğri şivələrində “cavan,
evlənmək yaşına çatmış, yetişmiş qız” mənalarını ifadə edir. Buradan da məlum olur ki, Şuşa
şivələrində işlənən məna ilkin mənadır. Çünki bənzətmələrin insan üzərinə köçürülməsi sonrakı
prosesdir. “Ayı kimi güçlü, arı kimi zəhmətkeş, şahin kimi iti gözlü” birləşmələri bu qəbildəndir.
Başqa sözlə, insan zəkası sadəcə predmetlə tanışlıqdan sonra ona ad vermək və ya bənzətmək
iqtidarında ola bilir.

Page 352
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Nümunələrdə şəhri sözünün mənası “əzazil” kimi göstərilsə də, zənnimizcə, bu ərəb mənşəli
“1. pislik, yamanlıq; 2. böhtan, iftira, fitnə, intriqa, xəta, xatabala; 3. böhtançı, iftiraçı, fitnəçi,
intriqaçı” mənalarında işlənən şər sözü ilə bağlıdır.
Şivələrdə işlənən “oğru, qarətçi” mənalarındakı alamanqı sözünə Azərbaycan dili dialekt və
şivələrindən yalnız Yevlax bölgəsində alamançı formasında rast gəlirik (ADDL, 2007:20).
“Dəyərli, hörmətli” mənalarında işlənən urvatdı sözü isə bir də ürbətdi şəklində Lerik bölgəsi
şivələrində qeydə alınmışdır (Binnətova, 2007:163). Eləcə də “sahibsiz at” mənasında işlənən
boşnax sözünün İmişli şivərində boşdağ kimi işləndiyi müşahidə olunmuşdur (ADDL,
2007:61).
“Yalançı” mənasında işlənən hüllükçü sözünə dialekt və şivələrimizdən yalnız Şuşa və Bərdə
bölgəsi şivələrində təsadüf edirik (ADDL,2007:212). Lakin həmin sözün eyni mənalı hüllənbaz
forması Basarkeçər (ADDL,2007:212), hüllüx'baz forması Laçın (ADDL,2007:212), hüllüx'çü
forması isə yenə bir sıra Qarabaq şivələrində (ADDL,2007:212) qeydə alınmışdır.
“iri” mənasında işlənən gimrix, “aciz, bacarıqsız” mənalarnda işlənən əməzəy, “zirək,
bacarıqlı” mənalarında işlənən ütüy, “çapqınçı, talançı” mənalarında işlənən çapo:ˆlçu, “şən”
mənasında işlənən nay, “şad” mənasında işlənən şay, “lovğa” mənasında işlənən təkəş,
“emallı” mənasında işlənən tuj, “xəsis” mənasında işlənən zəllə/göy/simic/qıymaz,
“bacarıqsız” mənasında işlənən yassar isə dialekt və şivələrimizin əksəriyyətində mövcuddur.

NƏTICƏ
Nəticə olaraq bütün qeyd olunanlara əsasən deyə bilərik ki, Azərbaycan dili dialekt və şivələri
iki cəhətinə görə spesifik və xarakterik xüsusiyyətə malikdir:
1. Bütün dialekt şivələrimizdə o dialekt və ya şivənin yalnız özünə məxsus müəyyən fonetik,
morfoloji və leksik xüsusiyyətlərin olmasına görə.
2. Azərbaycan dili dialekt və şivələrinin qrammatik xüsusiyyətlərinin məkandan asılı
olmayaraq daşıyıcılarının dilində mühafizə olunaraq yaşamasına görə.
Bunu bu gün Dərbənd, Təbriz, Gürcüstan ərazisindəki azərbaycanlıların, Kərkük
türkmanlarının dil xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq qətiyyətlə söyləyə bilərik.
Tədqiqatlar Azərbaycan xalqının aborigen və mənşəcə türk olduğunu, burada sonradan
məskunlaşanların da yenə türk qəbilə və tayfalarının nümayəndələri olduğunu göstərir. Bu gün
müxtəlif sərhədlər daxilində izolə edilmiş şəkildə yaşamalarına baxmayaraq azərbaycanlıların
Dərbənddən tutmuş İraqa qədər öz adət və ənənələrini, milli mentalitetlərini və yaşam tərzlərini,
dillərini tarixən mühafizə edərək günümüzə qədər gətirməsi də buna sübutdur.

Page 353
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ƏDƏBİYYAT

Ашмарин Н.И. Обший обзор народных тюркских говоров гор. Нухи. Баку, 1926.
Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti (A-Z), Bakı, Şərq-Qərb, 2007.
Binnətova G. Azərbaycan diolinin Lerik rayonu şiivələri. Bakı, Nurlan, 2007.
Казем Бек М.А. Грамматика турецко-татарского языка. Казань, 1839.
Məmmədli M. Azərbaycan dilinin Təbriz dialekti. “Zərdabi LTD”MMC,2008.
Naxçıvan şivələrinin atlası. Bakı, “Elm və təhsil”, 2017.
Naxçıvan şivələrinin dialektoloji lüğəti (A-Z), Bakı, “Elm və təhsil”, 2017.

Page 354
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ERZURUMLU HÂCE MUHAMMED LUTFÎ`NİN KARABAĞLI MİR HAMZA

SEYİD NİGARİ`DEN ETKİLENMESİ
ERZURİMİAN HAJİ MUHAMMAD`S İNFLUENCE ON GARABAGİAN MİR HAMZA
SEYİD NİGARİ
Lale BEDİROVA(ŞABANOVA)
Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Folklor Enstitüsü
Güney Azerbaycan Folkloru Bölümü, Bakü.
ORCID NO: 0000-0003-3266-2917

ÖZET
Erzurum`un yetiştirdiği, tasavvuf edebiyatının XX. asırdaki önemli temsilcilerinden Hâce
Muhammed Lutfî, yaşantısı ve şiirleriyle kültür dünyamızda silinmez izler bırakmıştır.
Hâce Muhammed Lutfî Efendi, 1868-1956 yılları arasındaki 88 yıllık ömrünün 55 yılını
Osmanlı`nın buhranlarla dolu çalkantılı yıkılış döneminde, hayatının son 33 yılını ise yine
siyasal, kültürel, dini ve tasavvufi açıdan birçok inkilabın yapıldığı Cumhuriyyetin ilk yıllarında
yaşamıştır.
19. Yüzyıl Azerbaycan-Türk tasavvuf edebiyatının önemli temsilcilerinden Seyyid Mir Hamza
Nigari, Azerbaycan`ın Karabağ bölgesinin Zengezur kasabasının Cicimli köyünde doğmuştur.
O, Rus baskısı sebebiyle Anadolu`ya gelerek Amasya`da İsmail Siraceddin Şirvani`nin müridi
olmuş, ondan icazet almıştır. Osmanlı Devletinde ve Azerbaycan`ın çeşitli yerlerinde irşad
faaliyetlerinde bulunan şair, bulunduğu çevrelerde hem tasavvuf, hem de edebi muhit
oluşturmayı başarmıştır. Etkileri günümüze kadar devam eden şair, Nakşibendiye tarikatının
Halidiye koluna mensuptur.
Hâce Muhammed Lutfî bir Nakşi- Halidi mürşididir. Onun gönül dünyasını zenginleştiren, bir
üslup oluşturarak birikimini şiirle ifade etmesine etki eden en önemli şahsiyet babasının şeyhi
olan Mir Hamza Nigari`dir. Hâce Muhammed Lutfî Mir Hamza Nigari`yi babasının mirası
olarak görmüş ve dolayısıyla da kendisini ona varis saymıştır. Hâce Muhammed Lutfî Seyyid
Nigari`nin tasavvuf felsefesinden ve tasavvuf içerikli şiirlerinden etkilenmiştir. Bu etkilenme,
özellikle şairin divan tertip sisteminde, sakiye seslenişinde, halk ve divan şiiri unsurlarını
divanında müşterek olarak kullanmasında, nazirelerinde, şiirlerinin tasavvufi yorumlarında, dil
ve üslubunda, kullandığı mazmun, deyim ve ifadelerde açıkça görülmektedir. Hâce
Muhammed Lutfî, Mir Hamza Nigari`nin şiirlerine nazire yazmıştır. Hâce Muhammed Lutfî
Seyyid Mir Hamza Nigari`ye mersiye de yazmıştır.
Anahtar kelimeler: Erzurum, Karabağ, tasavvuf, divan, şiir

Page 355
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
The XX. Haji Muhammad Lutfi, one of the important representatives of the century, has left
indelible marks in our cultural world with his life and poems.
Haji Muhammad Lutfi lived 55 years of his 88-year life between 1868 and 1956 during the
turbulent collapse of the Ottoman Empire full of crises, and the last 33 years of his life in the
first years of the Republic, when many political, cultural, religious and mystical reforms were
made.
Seyid Mir Hamza Nigari, one of the important representatives of the 19th century Azerbaijani-
Turkish Sufi literature, was born in the village of Cicimli in the town of Zangezur in the
Karabakh region of Azerbaijan. He came to Anatolia due to Russian pressure and became a
disciple of İsmail Siraceddin Şirvani in Amasya and got his license from him. The poet, who
carried out guiding activities in the Ottoman Empire and various parts of Azerbaijan, managed
to create both Sufism and literary surroundings in his neighborhoods. The poet, whose influence
continues until today, is a member of the Halidiye branch of the Nakşibendiye order.
Haji Muhammad Lutfi is a Naksi-Halidi guide. Mir Hamza Nigari, the sheikh of his father, is
the most important person who enriches his world of hearts and influences his poetry by
creating a style. Haji Muhammad Lutfi regarded Mir Hamza Nigari as the legacy of his father
and therefore considered himself his successor. Haji Muhammad Lutfi was influenced by Seyid
Nigari's Sufism philosophy and his poems. This influence can be clearly seen especially in the
divan organization system of the poet, in his addressing the sake, in his common use of folk
and divan poetry elements in his divan, in his ministers, in the Sufi interpretations of his poems,
in his language and style, and in the idioms and expressions he uses. Haji Muhammad Lutfi
wrote to the poems of Mir Hamza Nigari. Haji Muhammad Lutfi wrote in Mersin to Seyid Mir
Hamza Nigari.
Keywords: Erzurimian, Karabakh, mysticism, divan, poetry
GİRİŞ
Tarihin sayfalarında karşımıza nice değerli kurucu ruhlar çıkar. Bu ruhlar, Hak aşkıyla için için
yanmalarına mukabil, çağlayanlar gibi coşkun akar ve susuz sinelere su, ıssız gönüllere vaha
serinliği taşırlar. İşte bu gönül hekimlerinden biri de Hâce Muhammed Lutfî dir. Hâce
Muhammed Lutfî Nakşi-Halidi mürşidirir. Onun gönül dünyasını zenginleştiren, üslup
oluşturarak gönül dünyasını şiirle ifade etmesine etki eden en önemli şahsiyet babasının şeyhi
olan Mir Hamza Nigari`dir.
XIX. yüzyılda Türk Tasavvuf edebiyatının en güçlü temsilcilerinden biri hiç şüphesiz Nigari
mahlasıyla tanınan eş-Şeyh Seyyid Hamza Karabaği`dir. Azerbaycan asıllı olan bu mutasavvuf
şair hayatının uzun bir dönemini Anadolu`da geçirmiştir. Harput`ta vefat eden Nigari`nin kabri
Amasya`dadır.
Hâce Muhammed Lutfî`nin Hayatı ve Yaşadığı Dönem

Page 356
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Hâce Muhammed Lutfî Efendi`nin yaşadığı dönem, tarihi açıdan incelendiğinde hemen her
alanda meydana gelen değişiklikler açısından ne kadar önemli bir zaman dilimi olduğu açıkça
görülecektir. Hâce Muhammed Lutfî Efendi, monarşi ve cumhuriyet olmak üzere iki yarı devlet
rejimine tanıklık etmiştir. Osmanlı`ya tanıklık ettiği dönemde beş padişah, Cumhuriyete
tanıklık ettiği dönemde ise, üç cumhurbaşkanı görmüştür. O, Osmanlı devletinin küllerinden
Türkiye Cumhuriyetinin doğup ayağa kalkışını müşahede etmiştir. Fakat bunlardan da önemlisi
onun şahid olduğu ve bizzat içerisinde yer aldığı, Türk halkının istiklal mücadelesidir.
(Farsakoğlu, 2010: 10)
Hâce Muhammed Lutfî Efendinin 19.yüzyılın sonlarında başlayan hayat serüveni, yirminci
yüzyılda Cumhuriyet devrinde son bulmuştur.19. ve 20.yüzyıllar Anadolu insanının siyasal,
sosyal ve kültürel hayatında çok önemli gelişmelerin ve değişikliklerin meydana geldiği bir
dönem olmuştur.
Muhammed Lutfî Efendinin yaşadığı dönem sosyal, siyasi ve edebi yapı arasındaki etkileşimin
açıkça görülebileceği örneklerle doludur. Bu dönemde toplumda meydana gelen değişiklikler
siyasi ve edebi yapıyı etkilemiş, onlarda meydana gelen değişiklikler de sosyal yapıyı
etkilemiştir. Dolayısıyla iç içe bir etkileme ve etkilenme sözkonusudur. Osmanlı`nın sön
döneminde, toplumun bazı kesimlerinde Batı hayranlığı büyük boyutlara ulaşmış, bunun
etkileri ise, öncelikle, sosyal yapının temeli olan aile kurumunda ve insanlar arası diğer
ilişkilerde görülmüştür. (Okay, 1999: 91)
XIX. Asır Osmanlı siyasetçisi ve edibinin, edebiyat ve olaylara bakışı ile bir önceki
dönemdekilerin bakışları arasında bazı farklılıklar görülmektedir. Bir önceki asırda
Osmanlı`nın hastalığını keşfeden ve onu kendi dairesi içinde tedavi etmeye çalışan devlet
adamları ve yazarlar, medeniyet değiştirmeyi hiç düşünmeksizin, topluma ait eski dinamikleri
yeniden canlandırıp kazandırma gayreti içerisine girmişlerdi. Hatta Damad İbrahim Paşa gibi
devlet adamları ve onların etrafında toplanan alim, şair ve edibler kendi kültür ve
medeniyetlerini daha iyi öğretme ve tanıtma amacıyla din tarih ve biyografi türlerinde bazı
eserler kaleme almışlardı. Bu devir siyasetnamelerinde çöküntünün sebebi olarak daima devlet
ve toplum yapısındaki ahlaki gerilemeye dikkat çekilmiştir. Özellikle yüzyılın ikinci yarısından
itibaren eski dinamiklere dönemin yanında, batıdaki askeri, ilmi ve teknik gelişmelerden
yararlanılmasının gerekliliği inancı da yaygınlaşmaya başlamıştır. (Farsakoğlu, 2010:14)
Alvar İmamı, Alvarlı Efe veya Efe Hazretleri lakabıyla da tanınan Hâce Muhammed Lutfî
Efendi 1868 yılında Erzurum`un Pasinler (Hasankale) ilçesine bağlı Kındığı (Altınbaşak)
Köyü`nde dünyaya geldi. Babası Hüseyin Gedai diye de maruf olan, Hâce Hüseyin Efendi,
annesi ise Seyyide Hatice Hanım`dır. Muhammed Lutfî Efendi İslami ilimler sahasında
temayüz etmiş bir aileye mensuptur. Nitekim babası Hâce Hüseyin Efendi zahiri ve batini
ilimlerde icazet vermeye yetkili bir alim idi. Dedesi (büyük baba) Hâce Muhammed Efendi de
aynı şekilde alim bir zattı. Muhammed Lutfî anne cihetiyle seyidtir. (Kutlu, 2006:39)

Page 357
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Tahsil hayatının ilk merhalesinde babası Hâce Hüseyin Efendi`den icazet alarak yetişen
Muhammed Lutfî 1889-1890 yılında Hasankale`nin Sivaslı Camii`ne imam olarak ta`yin edildi.
Hem sağlam karakteri ve sevilen kişiliğiyle hem zahir-batin ilimlerinde iyi yetişmiş olması hem
de sevilen bir aileye mensup bulunması dolayısıyla bu göreve tayin edilmesi her kademdeki
insan tarafından takdir ve tebrikle karşılandı. Bir süre sonra 1890 yılında babası Hüseyin
Efendi`yle birlikte ilim tahsiline devam etmek özellikle de tasavvuf kültürünü geliştirmek üzere
Bitlis`te bulunan Muhammed Küfrevi Hazretleri`nin ziyaretine gitmişlerdir. Hazreti-i Pir
Muhammed Küfrevi, Hâce Hüseyin Efendi`ye Nakşibendi tarikatında halifelik icazeti vermiş
ve “Muhammed Efendi`yi de sana yardımcı tayin ettim” buyurmuştur. Muhammed Lutfî,
bundan beş yıl sonra 1894-1895 tarihinde Hazreti-i Pir Küfrevi`den Nakşibendi tarikatında
halifelik icazeti almıştır. (Farsakoğlu, 2010:17)
Muhammed Lutfî Efendi`nin ilmi altyapısını anlayabilmek için önclikle, onun temel İslami
ilimleri tahsil ettiği babası Hâce Hüseyin Efendi`nin feyz aldığı alimleri tanımak
gerekmektedir. Hüseyin Efendi Erzurum`da çeşitli hocalardan aldığı dersler ve icazetlerle
yetinmeyerek, İstanbul`a doğru ilmi terakki için çıktığı yolculuktan, Of`un Şinek Köyü`nde
Abbas Efendi isimli alimin yanında ilim tahsili için bir yıl kaldıktan sonra, onun
yönlendirmesiyle Hasankale`ye geri dönmüştür. Daha sonra Erzurum`un Uncular köyünde
bulunan, Mevlana Halid-i Bağdadi`nin halifesi Hacı Feyzullah Efendi`ye intisab etmiştir. Hacı
Feyzullah Efendi`nin ebedi aleme irtihalinden sonra Hüseyin Efendi, Amasya`da Seyyid Mir
Hamza Nigari namıyla tanınan zatın ziyaretine gitti. Bu zat, Mevlana Halid-i Bağdadi`nin
halifelerinden Şeyh İsmail Siraceddin-i Şirvani`nin halifesidir. Hüseyin Efendi Mir Hamza
Nigari`nin huzurunda iki erbain çıkarmıştır. Hüseyin Efendi, Pir Muhammed Küfrevi`nin
huzuruna giderken oğlu Muhammed Lutfî Efendi`yi de birlikte götürmüştür.
Hâce Muhammed Lutfî Efendi`nin yegane eseri “Hulâsatü’l- Hakâyık’ı ve Mektûbat-ı Hâce
Muhammed Lutfî isimli eseridir. Eser, mahiyeti ve muhtevasıyla tasavvufi olup, baştan sona
kadar manzumdur. Muhammed Lutfî`nin manzum mektuplarını da içeren bu eser, “Divançe”
adıyla da tanınır. Esere “Divan”değil de “Divançe” denilmesinin nedeni, alfabenin bütün
harflerinde beyitin olmamasıdır.
Muhammed Lutfî`nin Divan`ında Arapça, Farsça ve Türkçe şiirler yer alır. Şair bütün Türkçe
şiirlerini Erzurum şivesiyle söylemiştir. Aynı zamanda şiirlerinde Erzurum`a ait bir çok
geleneğin tespiti mümkündür. Hüsalatü’l-Hakayık, şekil itibariyle klasik türlerle başlar. Hâce
Muhammed Lutfî, divanına önce 76 beyitlik bir İlticaname, 198 beyitlik Miracü’n-Nebi başlıklı
bir miraciye ve 169 beyitlik Mevlidü’n-Nebi başlıklı mevlit bulunur. Hülasatü’l-Hakayık’ta 28
beyitlik Muhabbetname, 29 beyitlik Sabâname, 39 beyitlik Hidayetname, 23 beyitlik Gülün
Bülbüle Şivesi, 64 beyitlik Bitlis Ziyareti, 18 beyitlik Firkatname ve Ümmet-i Muhammed`e
başlıklı 24 beyitlik mesnevilerle beraber küçük dinî tasavvufî mesneviler de yer alır.
Mesnevilerden sonra destanlar bölümü gelmektedir. Destanların tamamı 11’li hece ölçüsüyle
yazılmıştır. Divanda 4 destan yer alır. Bunlar sırasıyla 23 beyitlik Tevhit destanı, 95 beyitlik
Kıyamet Destanı, 27 beyitlik Dasitan-ı Zeman, 22 beyitlik Erzurum Destanı’dır.

Page 358
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Mir Hamza Seyid Nigari`nin Hayatı ve Yaşadığı Dönem

XIX. yüzyılın başlarından itibaren bir çok alanda başlayan Batılılaşma Türk edebiyatında da
kendini göstermiştir. Batı edebiyatını örnek alarak eserler veren bir çok edebi simanın yanında
tasavvufi edebiyat geleneğini sürdürmeye çalışanlar da bulunmaktadır. Divan şiirinin son
temsilcilerinden Leskofçalı Galib(ö.1867), Hersekli Arif Hikmet Bey (ö.1903), divanlarında
tasavvufi edaya yer verirken, Mevlevi şair Yenişehirli Avni Bey (ö.1883) ve çeşitli tarikatlardan
nasip alan Osman Şems Efendi (ö.1893) şiirlerinde tasavvufu daha derin ve olgun bir şekilde
işlemişlerdir. Bunların yanında Sivaslı Suzi (ö.1830), Kuddusi (ö.1848), Mehmed Ali Hilmi
Dede (ö.1907), Edib Harabi Baba (ö.1918), Esad Erbili (ö.1931) gibi doğrudan tekke şiiri
vadisinde eser veren şairler de bulunmaktadır. Nigari de bu mutasavvuf şairler gibi devrin edebi
değişiminden uzak kalarak eski tarzı ve ruhu yaşatan mutasavvuf şairlerdendir. (Bilgin, 2007:9)
Asıl adı Hamza olan Nigari, 1212(1797) yılında Azerbaycan`nın Karabağ bölgesinde Zengezur
kazasının Cicimli köyünde doğdu. Neseben Seyyid olduğunu belirten Nigari`nin (839/XIV-5)
doğum tarihi için kaynaklarda farklı bilgiler yer almaktadır. Baba adı Rükneddin, anne adı
Kızhanım`dır. Babası, yöresinde Mir Paşa diye tanınmıştır. Hamza henüz altı aylıkken babası
öldürüldüğü için on beş yaşına kadar ciddi bir tahsil hayatı olmamıştır. Annesinin ısrarı üzerine
Karabaş köyüne giderek Mahmud Efendi`nin, bir süre sonra ise Şeki`nin Dehne köyünde
bulunan Şikest Abdulla Efendi`nin derslerine devam etmiştir. Karakaş`ta iken tahsiline
yardımcı olan ve her türlü ihtiyacını karşılayan Nigari adlı bir hanıma şükran borcunu eda için
Nigari mahlasını aldığı rivayet edilir. Tahsil ve irfan hayatına genç yaşta Anadolu`ya gelerek
Amasya`da, Nakşibendi şeyhlerinden Halid-i Bağdadi`ni halifesi İsmayıl Şirvani`ye bağlanarak
devam etmiştir. Sadrazam Mehmed Rüşdi Paşa`nin babası olan Şirvani`nin yanında hem zahiri
hem de batını ilimlerde bilgisini geliştirmiştir. 1255 yılında Amasya`da Gümüşlü Saraçhane
Medresesi`nde bir süre halvette kalkdıktan sonra hacca gitmiş, dönüşte yine Amasya`da
yerleşmiştir. (Bilgin, 2007:8)
Seyyid Nigari, atalarıyla her zaman gurur duymuş ve eserlerinde defalarca Peygamber'in
soyundan geldiğini belirtmiştir. Firudun Bey Köçerli`ye göre onun şerefine söylenen bu
mısralar bilgilerin doğruluğunu bir kez daha teyit etmektedir.
“Ze gülzarı-nübüvvet rast sebze,
Çejemlu ibn Paşa Mir Hemze”
Firudun Bey Köçerli Seyid Nigari'yi bizzat gören Ahund Hacı Mirza Abdülkerim'den
duyduklarına göre uzun boylu, yakışıklı ve nazik bir adamdı. Ahund Hacı Mirza Abdülkerim,
rahmetli şeyhin uzun boylu, nazik ve hoş bir insan olduğunu anlatır. Doğal olarak, alçakgönüllü
ve nazik olduğu kadar, ibadet ve dua sırasında doğal halinden başka bir hale geçermiş. Öyle ki,
dışarıdan garip durumunu izleyenler hayret ve endişeye kapılırlar. (Nigari, 2010: 3)
Hareketli bir ömür süren Hamza Nigari, şeyhinin emriyle hac görevini ifa edip zaman zaman
İstanbul`a giderek dönemin idarecileriyle görüşmüş ve Kırım muharebesine katılmıştır. Bu

Page 359
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

muharebenin ardından biri 1268 (1851-52)-1271 (1854) senesinde üç yıl, diğeri de 1275-1283
(1858-59-1866-67) yılları arasında sekiz yıl olmak üzere iki defa yolu Erzurum`a düşmüştür.
Buraya ilk geldiğinde Bakırcı Mahallesi Camii`nin dershanesine yerleşmiştir, ikinci gelişinde
memleketinde olan hanımı ve oğlunu da getirmiştir. (İbnülemin, 1998-1208-1209)
1304`ün Muharrem`inde (1886) vefat eden Nigari, Amasya`ya getirilerek burada defn
edilmiştir.
Erzurum`un manevi hayatında etkili bir yere sahip olmuş ve burada çok sayıda kimseyi
yetiştirmiştir. Nigari, Erzurum`da kaldığı zamanlarda yetiştirip halifetname verdiği Postlu Hoca
diye bilinen Hacı Mahmud Efendi de Erzurumlu`dur. Bu zat mürşidi Nigari`nin Türkçe divanını
Hicri 1301 yılında İstanbul`da, o henüz sağ iken bastırmıştır.
Şaşı Hoca lakabıyla bilinen Erzurunlu Hacı Mustafa Efendi de, Nigari`nin önde gelen
halifelerinden biridir.
Hace Hâce Muhammed Lutfî`nin babası Hüseyin Efendi de Mir Hamza Nigari`nin müridanı
arasında bulunmuş onun yanında iki defa ard arda halvete girmiştir.
Nigari`nin, Türkçe Divanı, Farsça Divanı, Nigarname, Sakiname, Heşt-Behişt, Çayname ve
Eş`ar eserleri günümüze kadar gelmiştir. Nigar`ini etkileyen şairlerin başında İbnü`l Arabi gelir.
Bundan başka Nigari, Fuzuli, Mevlana, Molla Cami, Hafız Şirazi, Yunus Emre ve Hallac-ı
Mansur`dan etkilenmiştir.
ARAŞTIRMA
Muhammed Lutfî`nin Mir Hamza Seyid Nigari`den Etkilenmesi
Hâce Muhammed Lutfî`nin babası Hüseyin Efendi`nin Hamza Nigari`ye intisap etmesiyle
başlayıp Nigari`nin vefatına kadar devam eden süreçte Nigari, edebi, tasavvufi, ilmi, ahlaki ve
diğer birçok konuda Hüseyin Efendi ve Hace Hâce Muhammed Lutfî`yi derinden etkilemiştir.
Nigari, dönemin etkin isimlerinden birisi olarak Anadolu`yu karış karış gezen bir sufidir.
Nigari, Hüseyin Efendi`nin memleketi olan Erzurum`da çeşitli vesilelerden dolayı
bulunmuştur. Rusların Karabağ`ı işgal ederek Anadolu`ya yönelmeleri üzerine Erzurum`a
gelmiştir. Erzurum`un Bakırlar mahallesinde yerleşen Nigari, burada üç yıl ikamet etmiş ve
devletten aldığı beş yüz lira tutarındaki maaşı ile geçimini sağlayarak burada irşat faaliyetlerini
sürdürmüştür. Nigari, Erzurum`da Hacı Mahmud Efendi ve Hacı Mustafa Efendi ve Osmanlı-
Rus savaşına Nigari komutasında katılan Keşfi gibi birçok önemli isimin yetişmesine vesile
olmuştur. Nigari, Erzurum`da toplamda on bir yıl olmakla iki defa bulunmuştur. Bu uzun zaman
dilimi içerisinde Hüseyin Efendi, Nigari`yi yakından tanıma fırsatını bulmuş ve ona intisap
ederek tesir halkasına dahil olmuştur. (Kutlu, 2006:19)
Hüseyin Efendi, zaman zaman Nigari`nin kerametlerine de şahit olmuştur. Yine anlatılanlara
göre erbain süreçlerinin ardından Nigari, Hüseyin Efendi`ye; “Hüseyin Efendi! Sen henüz
puhte olmamışsın. Memlekette annen seni bekliyor. Annene git, hizmetini gör, ben sana bir

Page 360
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

daha gelmen için mektup yazarım”der. Bunun üzerine Hüseyin Efendi Erzurum`a döner ve
annesinin hastalanmış, yatakta yatar bir halde bulur. Gerçekten de Nigari`nin işaret ettiği gibi
annesi bakıma muhtaçtır. Hüseyin Efendi, bu şekilde Hamza Nigari`nin bir kerametine de şahit
olur. (Kutlu, 2006:19)
Hâce Muhammed Lutfî bir Nakşi- Halidi mürşididir. Onun gönül dünyasını zenginleştiren, bir
üslup oluşturarak birikimini şiirle ifade etmesine etki eden en önemli şahsiyet babasının şeyhi
olan Mir Hamza Nigari`dir. Hâce Muhammed Lutfî Mir Hamza Nigari`yi babasının mirası
olarak görmüş ve dolayısıyla da kendisini ona varis saymıştır. Hâce Muhammed Lutfî Seyyid
Nigari`nin tasavvuf felsefesinden ve tasavvuf içerikli şiirlerinden etkilenmiştir. Bu etkilenme,
özellikle şairin divan tertip sisteminde, sakiye seslenişinde, halk ve divan şiiri unsurlarını
divanında müşterek olarak kullanmasında, nazirelerinde, şiirlerinin tasavvufi yorumlarında, dil
ve üslubunda, kullandığı mazmun, deyim ve ifadelerde açıkça görülmektedir.
Hâce Muhammed Lutfî “Hulâsatü’l- Hakâyık” eserinde aynen Nigari Divan`ında olduğu gibi
hece ve aruz vezniyle yazılmış şiirleri yer alır. Alfabetik olarak bütün harflerle biten şiir yazma,
şiir aralarına sakiname yerleştirme, halk ve divan edebiyatı unsurlarını iç içe kullanma yöntemi,
her iki şairin divanının şekil özelliklerinden olup benzerlik göstermektedir.
“Hulâsatü’l- Hakâyık”daki birçok şiir, Nigari`nin şiirlerine vezin ve kafiye yönüyle nazire
olarak yazılmıştır. Lutfi`nin, hece vezniyle yazdığı şiirlerinde Ahmed-i Yesevi, Yunus Emre ve
Nigari`nin etkisi görülmektedir. Hace Hâce Muhammed Lutfî, tasavvufi Türk edebiyatının en
güzel,samimi ve etkili örneklerini vermiştir.
Aynı zamanda Nigari`nin ve Hâce Muhammed Lutfî`nin klasik tarzdaki şiirlerinin temel
kaynağını Fuzuli`nin şiirleri oluşturmaktadır.
Aşk ne denli bir kelime ki nice insanları sarhoş eden, kendinden geçiren, vuslata erdiren, sırlarla
dolu halin dil ile ifade edilmiş tek hecelik şeklidir. Hem Hâce Muhammed Lutfî hem de Nigari
dergahına gelenlerin gönüllerini aşkla diriltmektedir. Bu yüzden de bütün muhataplarına
Nigari`ye doğru yürümelerini ve onun yardımını görmeleri çağrısında bulunmaktadır:
“Ey dil yine sen dilber-i dildarımı bir gör
Yerlere kapan hurşid-i didarımı bir gör

Ol tab-ı latifden erişir tab`a letafet

Ol arif-i Hak dide-i bidarımı bir gör

Ol mürşid-i din Mir-i Nigari`ye muhabbet

Miras-ı pederim bana gülbarımı bir gör

Page 361
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Merkezi-i füyüzat-ı ilahi o kerem-ru

Yüz sür hakine matla-i envarımı bir gör

Dergahına üftadeleri eyledi ihya

Lütfiya yürü mansur-ı hünkarımı bir gör” (Lutfi: 2011:164)
Nigari, ismini duyan herkesin gönlünde aşkı çağrıştıran bir kişiltir. O, hayatı boyunca aşk ile
yaşamış, aşk ile nefes almış, aşk ile gezip dolaşmış ve aşk ile vuslatı bulmuştur. Aşk, nigari için
vazgeçilmezdir. Ona göre, aşkla yana bilmek, onun ateşinde adam olabilmek tasavvufun ana
hedefidir. Aşk kişinin öteler öetesine gidebilmek için gerekli olan yegane etkendir.
“Ciğer dağ oldığın feryad-ı ateş-barlardan sor
Sinem nar oldığın yanmış yanık eş`arlardan sor.

Gönül sermest-i sevda-yı ezeldir maceralardan

Haberdar olmak istersen görüş seyyarlardan sor

Karadır ey mahım günüm ger i`tibarım yoh

Güni karam bana hem-derd olan şeb-tarladan sor” (Nigari: 2003:173)
Aşk konusu tasavvufun ana konularından olup mutasavvuflar tarafından hakkında söz söylemiş
ve kitaplar yazılmıştır. İnsanın sevmesi ve bilgi elde edebilme özelliği onun en ayrıdedici
özellikleri arasındadır. Sevginin en ileri sınırı aşkı ifade etmektedir. Mutasavvuflara göre aşık
Hakkı`n görülebileceği bir aynadır. Aşık olan sabah akşam bülbül gibi inler. Nigari:
“Bülbül gibi efgan eyle pervane gibi yan
Ger aşık isen şam u seher ey dil-i şeyda” (Nigari, 2003:36)
Hace Hâce Muhammed Lutfî `ye göre güle aşık olanlar, bülbül gibi aşıklar da gül bahçesine
can atarlar.
“Aşık olan can verir didarına dilberlerin
Bülbül-veş can atar gülzarına dilberlerin

Can verir candan geçer cananına aşık olan

Guş-i canın bahşeder ezkarına dilberlerin”(Lutfi, 2011:483)
Gönül kavramının en çok kullanıldığı alanlardan biri de dini-tasavvufi edebiyattır. Gönül hangi
durumda bulunursa bulunsun onu ancak aşk sultanı alabilir, aşk askeri yağmalayabilir. Aşk

Page 362
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ateşiyle yanmayan gönül sürekli karanlığa mahkum ve ilahi nurdan mahrumdur. Gönül bir
kitaptır, gerçek aşk hikayesi bu kitaptan okunur. Bunun için gönlü aşk ile doldurmak gerekir.
Ancak bu feyizle onun gerçek servet ve kudrete, hakiki huzur ve mutluluğa kavuşması mümkün
olur. Nigari`ye göre, gönlün hasta olması aşk derdinin tabibi olan sevgilinin gelmesini sağlamak
içindir. Gönül manevi bir kıble ve uçsuz bucaksız bir deryadır.
“Lutf-ı Mevladan dem-a-dem çok sevab ister gönül
İstemez ma`bud bi-had bi-hesab ister gönül

Yarıla olmah diler ağyar görmek istemez

Seyr-i dildar ister amma bi-bikah ister gönül

Sahn-ı cennet içre ser-mest-i şarab-ı vasl iken

Söyleşüp dildarıla şırın hitab ister gönül” (Nigari, 2003: 432)
Hâce Muhammed Lutfî ise şöyle der:
“Gün olur Arş`a kadar ruh-i revan eyler gönül
Kat`eder eflak ilin esbin revan eyler gönül

Can atar canan civarında karargahı bulur

Baki bir hayat verir canın civan eyler gönül

Bezm-i vahdetde şerab-ı eynemadan nuş edüp

Hurşid-asa sevdiğin sana ayan eyler gönül” (Lutfi, 2011:328)
Nigari`nin “Gözler gözlerim” redifli manzumesine Hace Hâce Muhammed Lutfî tarafından
nazire yazılmıştır. Nigari`ye kulak verelim:
“Dide-banam reh-güzar-ı şahı gözler gözlerim
Bakmazsan gayrı yola şeh-rahı gözler gözlerim

Seyr kılam ku-be-ku avaz virem bab bab

Bargahı beklerem dergahı gözler gözlerim

Vakf-ı yaram velakin bi-haber agyardan

Page 363
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Gafile göz virmezsem agahı gözler gözlerim

Zerre manzurum degül dünya ve mafiha veli

Alem-i dareynde bir mahı gözler gözlerim

Söyleme ser-beste ey Seyyid Nigari aş-kar

Söylese kim bir kere Allahı gözler gözlerim” (Nigari, 2003:296)
Hâce Muhammed Lutfî Nigari`ye şöyle nazire yazmıştır:
“Hazret-i Allah`dan hak-rahı gözler gözlerim
Lutf ede Bari Huda dergahı gözler gözlerim

Yokları var eyleyen Mevla bizi afv eyleye

Bir kerem-şan zat-ı sultan şahı gözler gözlerim

Öyle bir aşüfte-hal zar u zebun pejmürdeyim

Dilbere tesir eder bir ahı gözler gözlerim

İhtiyarım gitdi elden itibarım kalmadı

Kubbe-i eflak-i dilde mahı gözler gözlerim

Lutfiya sular gibi yüz sür der-i dergaha sen

Kuluna erham olan Allah`ı gözler gözlerim” (Lutfi, 2011:353)
XIX-XX. Yüzyılda Azerbaycan edebiyatında semaverle ilgili birçok eser yazılmıştır.
Nigari`nin Çaynamesi bunların ilki olup, tasavvufi konuda yazılmıştır. Nigari`yle aynı
dönemde yaşamış Mir Möhsün Nevvab da Semaver ve Eşar-i Diğer isimli küçük bir eser
yazmıştır. Aynı zamanda Celil Memmedkuluzade`nin de Çay Destgahı eseri vardır. Celil
Memmedkuluza`de bu eserini Nigari`den etkilenerk yazmıştır. Muhammed Lutfî, Nigari`nin
Çayname mesnevisinden etkilenerek Semaver şiirini yazmıştır. Nigari`nin mesnevisi 18
bölümden oluşmaktadır. Muhammed Lutfî`nin Semaver şiiri Nigari`den farklı olarak 11`li hece
vezniyle yazılmış, 17 bölümden oluşmaktadır.
Nigari`nin Çayname mesnevisine bakalım:

Page 364
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Semaver ne çenar ü gülnar

Aşıklığına delil içi nar
Zer suyına zahiri boyanmış
Aşk ateşi ile içi yanmış

Semaver canı ehl-i dilber

Aşk ateşi ile yandururlar
Bir dairedir aceb mu`amma
Ateş ile ab içinde peyda

Hurşid-sıfat ruhı münevver

Hem ateşi nur u abı kevser
Ateş-gehi ab-gah-ı hayvan
Zülmet yeridir suya virür can

Cuşı ki ne cuş cünbü-i can

Abı ki ne ab ab-ı hayvan
Suzende buharı mürg-ı perran
Ab-rızi Hüdhüd-i Süleyman

Dud-keşi Mevlevi külahı

Yanmış içi ahı derd ahı
Dem-keşi ne kim Mesihi-dem
Her bir nefes buhur-ı Meryem” (Nigari, 2003:841)
Muhammed Lutfî, Semaver şiirinde semaveri sultana benzetir, demliği de onun başındaki taca
benzetir. Semaver muhabbet meclisinin nurudur.
“Emîrâne kurmuş semâver özün
Âşıkāne söyler söylerse sözün
Mürşidâne bakar açınca gözün
Dervîşâne benzer çayın camları

Page 365
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Merd-i zeman gibi meyhane girmiş

Şeca`ati derununu doldurmuş
Semaver aşk ile aklın kaldırmış
Ferzaneye benzer çayın camları

Bezm-i muhabbetde bâzârı kurmuş

Cân u dilden yanmış cânânı görmüş
Semâver gönülden sivâyı sürmüş
Sâlikâne benzer çayın camları

Semaver merkez-i muhabbet olmuş

Meyan-ı uşşakda meydanı almış
Lutfiya kenarsız deryaya dalmış
Ehl-i hale benzer çayın camları” (Lutfi, 2011:557)
Hâce Muhammed Lutfî Seyyid Mir Hamza Nigari`ye mersiye de yazmıştır, aşağıda mersiyeden
örnek verilmiştir:
“Ey dil yine sen dilber-i dildarımı bir gör
Yerlere kapan hurşid-i didarımı bir gör

Ol tab`ı latifden erişir tab`a letafet

Ol arif-i Hak dide-i bidarımı bir gör

Ol mürşid-i din Mir-i Nigari`ye muhabbet

Miras-ı pederim bana gülbarımı bir gör

Merkez-i füyuzat-ı ilahi o kerem-ru

Yüz sür hakine matla-i envarımı bir gör

Dergahına üftadeleri eyledi ihya

Page 366
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Lutfiya yürü mansur-i hünkarımı bir gör” (Lutfi, 2011:21)

SONUÇ
Lutfi şiirlerinde arif-i Hak, mürşid-i din, merkezi-i füyuzat olarak nitelendirdiği Nigari`yi
babasının mirası olarak görmüş ve dolayısıyla kendisini de ona varis saymıştır.
Hâce Muhammed Lutfî`nin kaleme aldığı mersiyesi Nigari`ye olan muhabbetini, ona bakış
açısını göstermesi açısından değerli olduğu gibi Nigari`yi babasının yadigarı olarak görmesi
bakımından da son derece değerlidir.
Nigari özellikle Doğu Anadolu ve Kuzey Azerbaycan`da geniş halk kitleleri üzerinde daha
ziyade dini-tasavvufi bir şöhret kurmuş, şiirleri beğenilip ezberlenmiş, mistik heyecanlara sahip
bir mutasavvuf olarak ün kazanmıştır. Türkçe divanından başka bir de Farsça divanı bulunan
Nigari`nin tesiri bu bölgelerde bugün halen devam etmektedir.
Mir Hamza Nigari Divan`ındaki şiirlerinin büyük çoğunluğunda Nigari`yi, bazen de Hamza`yı
mahlas olarak kullanmıştır.
Her iki şair şiirlerinde sık sık Ehl-i beyt ve Hz. Ali sevgisini dile getirmiştir. Mutasavvuf bir
şair olmalarına rağmen şiirlerinde divan edebiyatı mazmunlarını yoğun olarak kullanışlardır.
KAYNAKLAR
Ahmet Mermer-Neslihan Koç Keskin (2005). Eski Türk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü.
Ankara
Ayverdi, İlhan (2005). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. [Link]., İstanbul.
Bilgin, Azmi (2007). Nigari. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. XXXIII.
Cebecioğlu Ethem (1997). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ankara: Rehber
yayınları.
Develioğlu, Ferit (1993). Osmanlıca Türkçe Sözlük. Ankara: Aydın Kitapevi Yayınları.
Ersöz, Ahmet (1991). Alvarlı Efe Hazretleri (Hace Hâce Muhammed Lutfî Efendi).
İzmir: Nil yayınları.
Farsakoğlu, Ayşe (2010). Hâce Muhammed Lutfî Efendi`nin Şiirlerinde Dini ve
Tasavvufi Unsurlar. Atatürk Üniversitesi Sosyal bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları
Anabilim Dalı, Erzurum, Doktora tezi.
Firudun Bey Köçerli (1981). Azerbaycan Edebiyatı Tarihi. cilt 2. Bakü.
İbnülemin Mahmut Kemal İnal (1988). Son Asr Türk Şairleri. İstanbul: Dergah
yayınları.
Kanar, Mehmet (2003). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul.
Kıyıcı, Selahattin. “Alvarlı Muhammed Lutfî Efe”, DİA, İstanbul.

Page 367
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kutlu, Hüseyin (2006). Hâce Muhammed Lutfî Hayatı Şahsiyeti ve Eserleri. İstanbul:
Damla Yayınevi.
Lutfi, Hace Muhammed (2006). “Hulâsatü`l- Hakâyık ve Mektûbat-ı Hâce Muhammed
Lutfî”. İstanbul: Damla yayınları.
Lutfî, Hace Muhammed (2011) Hulasatü`l-Hakayık ve Mektubat-Hâce Muhammed
Lutfî, İstanbul: Efe Hazretleri Vakfı.
Mir Hamza Nigari (2003). Divan-ı Seyyid Nigari. (Haz. [Link] Bilgin). İstanbul: Kule
yayınları
Mir Hemze Seyid Nigari (2010). Divan. (Haz. Nezaket Memmedli). Bakü:İlm ve Tahsil.
Okay, Orhan (1999). Batılaşma Devri Türk Edebiyatı, Osmanlı Medeniyeti Tarihi.
İstanbul: Feza Yayınları, c.1.
Pala, İskender (1989). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. Ankara.
Uludağ, Süleyman (2005). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul:Kabalcı yayınları.
Yılmaz, Kamil (2010). Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Ensar yayınları.

Page 368
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

MƏDƏNİYYƏT ELÇİLƏRİ: NİZAMİ GƏNCƏVİ

SÖNMƏYƏN ÇIRAĞIN İŞIĞI
CULTURAL MESSENGERS: NIZAMI GANJAVI
THE LIGHT OF THE UNQUENCHABLE FIRE
Dos. Dr. Lalə ƏLİYEVA
Bakı Dövlət Universiteti, Filologiya fakültəsi,
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrası, Bakı.
ÖZƏT
Yaradan “Ol” əmri ilə kainatı, Yeri, göyü, təbiəti, heyvanları yaratdı. Və onların hamısını
yaradılanların əşrəfi olan insana tabe etdi. Nəfsinə uyan, imanını itirən, yolunu azanları düz
yola gətirmək üçün Uca Yaradan zaman-zaman Yer üzünə peyğəmbərlər göndərdi. Seçilmişlər
içərisində mədəniyyət elçiləri də xüsusi missiya ilə dünyaya gəldi. İnsanın mənəvi aləmini,
ruhunu işıqlandırmaq, “doğru yola yolçu etmək”, dünyamızı gözəlləşdirmək üçün seçilmişlərin
missiyası təkcə söz deyib, şeir yazmaq olmayıb. N.Gəncəvi seçilmiş mədəniyyət elçiləri
içərisində şərəfli yer tutur. İnsanı islami, milli, dünyəvi dəyərlərə diqqət verməyə, Yaradanın
xüsusi səylə nizamladığı harmoniyanı pozmamağa dəvət edən dahi şair Nizami (müntəzəm,
nizamlı) təxəllüsünü təsadüfən götürməmişdir. Böyük şair varlığın bir nizam, çəki-düzən,
harmoniya ilə idarə olunmasına diqqət çəkərək bəşər övladının ilahi nizamdan uzaqlaşmaması
üçün həyəcan təbilini işə salır.
Əsrlər boyu dünyanı heyrətləndirən, zaman və məkan anlayışının fövqündə dayanan Nizami
Gəncəvi yaradıcılığına türk düşüncə tərzi, “türkanə ruh” hakimdir.
Tədqiqatçılar Nizaminin türkcə divanının olmasını qəbul edir və bu sahədə araşdırmalarını
davam etdirirlər. Son illərdə Misirin “Darül-kütub” kitabxanasında mühafizə edilən “Nizami
divanı” tədqiqatçılar arasında fikir ayrılıqlarının olduğunu göstərdi.
Ədəbiyyatşünas alim Bəxtiyar Məmmədzadənin 2004-cü il 25 may tarixində nəşr etdirdiyi
“Seyid Əzim Şirvani “Təzkirə”sində Nizami təxəllüslü qəzəl və müəllif haqqında” adlı
məqaləsini xatırlamaq yerinə düşər. Seyid Əzim ədəbi irsinin görkəmli tədqiqatçısı olan
B.Məmmədzadə təzkirənin dörd fəsildə tərtib edildiyini, bunlardan birinin Rum şairlərinə həsr
olunduğunu qeyd etmişdir. Məqalədə Nizami Ruminin yaradıcılığından nümunələr (“Nərgiz”,
“Olmaz” rədifli qəzəllər) təhlil edilmiş, dövrü, məmduhu Məhəmmədxan, şeirlərin vəzni, bəhri,
təhriflər haqda dəyərli məlumatlar verilmişdir. Bu araşdırmalarında müəllif N.Gəncəvinin 840
illik yubileyi dövründə Bakıda dərc olunan “Nizami Gəncəvinin ana dilində şeirləri”
məqaləsinə iradını bildirmiş, Əbülfəz Hüseyninin Nizami Rumiyə aid olan şeirləri Nizami
Gəncəviyə aid etməsini mətnşünaslıq prinsipinin pozulması kimi dəyərləndirmişdir.

Page 369
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Olmaz” rədifli qəzəl XIX əsrdə S.Ə.Şirvaninin “Təzkirə”sində Nizami Ruminin qəzəli kimi
yer aldığı halda, XX əsrin sonunda Ə.Hüseyni, XXI əsrin əvvəlində S.İbrahimov eyni qəzəli
Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı kimi təqdim edir.
N.Gəncəvinin anadilli şeirinin aşkarlanıb nəşr olunması Azərbaycan türklərinin ən böyük
arzusudur, lakin bu arzu başqa bir türk şairinin haqqına girilməsi hesabına həyata keçməməlidir.
N.Gəncəvinin Azərbaycan türkcəsində olan əlyazmalarının Ermənistanda gizli arxivlərdə
saxlanması ilə bağlı faktları üzə çıxaran fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev Matendaran əlyazmalar
muzeyində çalışan Şabanovun “Ey Nizami, gözəlin dodağında olan xala bax” misrası ilə
başlayan anadilli qəzəlindən bəhs etmişdir.
Müharibənin başlanması (1941) və erməni tərəfinin etirazları bir qrup alimin məsələnin geniş
şəkildə araşdırmasına mane oldu.
Bu gün həmin arxivlərin açılması məsələsi yenidən gündəmə gəlməli və Nizami irsinin ana
yurduna qaytarılması təmin olunmalıdır.
Açar sözlər: Nizami, mədəniyyət, türk, Misir, Matendaran
ABSTRACT
By order “Be” the Creator created the universe, the Earth, the sky, nature, animals and
subjugated them all to a human who is the supreme creation. The Creator sent prophets to earth
from time to time in order to set greedy, unbeliever, wayward people on the righteous path.
There were cultural messengers among the chosen ones who came to this world with a special
mission. The mission of those who were chosen to illuminate human’s spiritual world, “soul”,
“to set the people on the righteous path”, to make the world more beautiful was not only words
and poetry. [Link] takes pride of place among the chosen cultural messengers. Nizami who
urged people to pay attention to Islamic, national, secular values, not to disharmonize the order
established by the Creator chose his nickname for a reason as Nizami means “ordered,
disciplined”. The great poet drew attention to the idea that being is ruled by orderliness,
harmony and wanted human not to pull away from the divine order, and that worried Nizami
the most.
Creation of [Link] who was over the concepts of time and space for centuries is imbued
with the Turkic way of thinking, “Turkic spirit”.
The scientists accept existence of Nizami’s divan written in the Turkic language and continue
their researches in this area. “Nizami’s divan” stored in the library “Darül-kütub” in Egypt has
caused controversy among researchers in recent years.
It is appropriate to recall the literary critic Bakhtiyar Mammadzadeh’s article “The ghazal under
the pseudonym Nizami in Seyid Azim Shirvani’s “Tezkire” and about the author” published on
25 May, 2004. [Link] who is one of the outstanding researches of Seyid Azim’s
literary heritage noted that tezkire consisted of four chapters one of which was dedicated to the

Page 370
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Rum poets. The article contains the analysis of Nizami Rumi’s creation (the redif ghazals
“Nargiz”, “Must not”), information about the period, glorified Mahammadkhan, the various
poetic metres, destortions. The scientist made comments on the article “Nizami Ganjavi’s
verses written in the native language” published during [Link]’s 840th anniversary in Baku:
Abulfaz Huseyn attributes Nizami Rumi’s verses to Nizami Ganjavi, and the scientist considers
this fact to be violation of principles of literary criticism.
The redif ghazal “Must not be” is given as Nizami Rumi’s ghazal in [Link]’s “Tezkire”
(XIX century); however, [Link] at the end of the XX century and [Link] at the
beggining of the XXI century present the same ghazal as Nizami Ganjavi’s creation.
Discovering and publication of [Link]’s verse written in the native Azerbaijani language is
the Azerbaijani people’s most cherished dream, but this dream must not come true at the
expense of another Turkic poet.
Ph.D. Zaur Aliyev discovered that [Link]’s manuscripts written in the Azerbaijani language
are kept in the secret archives in Armenia. He said that employee of Matenadaran Manuscript
Museum Shabanov told about Nizami’s ghazal which begins with the words “Hey, Nizami,
look at the birthmark on the beauty’s lips”.
Start of the war (1941) and Armenian protests prevented a group of scientists conducting
extensive research.
At present the problem of opening these archives must be on the agenda again and Nizami’s
heritage must be returned to Motherland.
Keywords: Nizami, culture, Turk, Egypt, Matenadaran
GİRİŞ
Qədim yurdumuzun dilbər guşəsində − Gəncədə Yusif Zəki Müəyyəd oğlunun evində dünyaya
göz açdı. İlyas Yusif oğlunun dünyaya gəlişi təsadüf deyil, zərurət oldu. Xalqımızın dünya
mədəniyyətinə bəxş etdiyi mədəniyyət elçisi – Nizami Gəncəvi.
Fars şairi Cami “Baharıstan” əsərində Sədi haqqında danışarkən müəllifi məlum olmayan
şeirdən nümunə gətirərək yazır: “Məhəmməd peyğəmbər ondan sonra peyğəmbərin
gəlməyəcəyini deyib. Lakin poeziya aləminin peyğəmbərləri var: Firdovsi, Ənvəri, Sədi”.
Lütfəli bəy Azər bəlağət və fəsahət sahiblərinin dörd sütun üzərində yüksəldiklərini qeyd edir:
Firdovsi, Ənvəri, Sədi, Nizami.
N.Gəncəvi təvazökarlıqla yazır:
Məlikəl-mülukül fəzləm və fəziləti məani,
Zəmiyo zəman giriftə və mesali asimani.

(Göylərin fərmanı ilə Yerin,

Page 371
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

əbədi elm və sənət sahəsinin padşahıyam.)

Şairin yaradıcılığına heyranlıqlarını gizlətməyən, onun yaratdığı ədəbi məktəbin davamçıları
olan, “Xəmsə”sindən bəhrələnən Şərqin tanınmış şairləri bunu etiraf etmirlərmi?
Dəhləvi:
Nizami hər sözü demiş birinci,
Qoymamış cilasız qalsın bir inci.
Cami:
Şairlər ustadı olan Nizami,
Səni şagirdi tək sevərmi, Cami?
Nəvai:
Nizami Gəncəni, Bərdəni aldı
Əhli-Rum da onun əlində qaldı.

Nizamini ötüb keçmək deyil, onun şagirdi olmaqla fəxr edən Cami şeir, poeziya mülkünün
peyğəmbərlərindən danışarkən nə üçün Nizaminin adını çəkmir? Çünki Nizami Gəncəvi
“poeziya səmasında əbədilik nektarı” içərək ölümsüzlük qazanmış, şeirin, poeziyanın
peyğəmbəri deyil, Allahı səviyyəsinə yüksəlmişdir.
ARAŞDIRMA
Yaradan “Ol” əmri ilə kainatı, Yeri, göyü, təbiəti, heyvanları yaratdı. Və onların hamısını
yaradılanların əşrəfi olan insana tabe etdi. Nəfsinə uyan, imanını itirən, yolunu azanları düz
yola gətirmək üçün Uca Yaradan zaman-zaman Yer üzünə peyğəmbərlər göndərdi. Seçilmişlər
içərisində mədəniyyət elçiləri də xüsusi missiya ilə dünyaya gəldi. İnsanın mənəvi aləmini,
ruhunu işıqlandırmaq, “doğru yola yolçu etmək”, dünyamızı gözəlləşdirmək üçün seçilmişlərin
missiyası təkcə söz deyib, şeir yazmaq olmayıb. N.Gəncəvi seçilmiş mədəniyyət elçiləri
içərisində şərəfli yer tutur. İnsanı islami, milli, dünyəvi dəyərlərə diqqət verməyə, Yaradanın
xüsusi səylə nizamladığı harmoniyanı pozmamağa dəvət edən dahi şair Nizami (müntəzəm,
nizamlı) təxəllüsünü təsadüfən götürməmişdir. Varlığın bir nizam, çəki-düzən, harmoniya ilə
idarə olunmasına diqqət çəkərək bəşər övladının ilahi nizamdan uzaqlaşmaması üçün həyəcan
təbilini işə salır böyük şair. “Bu dəyərlərin pozulması sonda insanı fitrətindən uzaqlaşdırır,
ədalətsiz, kölə, sevgidən uzaq bir insan tipi və başıpozuq bir toplum yaranır” (Hacı, 2006, s.
13).
Doqquz yüz ilə yaxın zaman kəsimində ölməz poeziya tabloları, eşqi-sədaqəti, vəfanı, müsbət
əxlaqi keyfiyyətləri, fədakarlığı tərənnüm edən obrazları ilə insan övladını haqq yoluna dəvət
edən dahi Nizaminin əsərlərini ölümsüz edən bu səbəb deyilmi? Nizami öz missiyasını

Page 372
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Xəmsə” boyu layiqincə yerinə yetirir. Azərbaycan xalqını tanıtmağın, tanımağın yoluna –
dəyərləri bilməyə, ona sahib çıxmağa çağırır.
Nizami yaradıcılığı nəhəng yaradıcılıqdır, Əlişir Nəvai haqlı olaraq yazır: “Nizami sənəti o
qədər əzəmətli və çəkilidir ki, onu ölçmək üçün göylər qədər tərəzi, Yer kürəsi qədər iri ölçü
vahidi lazımdır”.
Bu nəhəng yaradıcılıq Qərbin bəyənmədiyi, “varvar” adlandırdığı, “geridə qalmış” hesab etdiyi
müsəlman Şərqində yaranıb. O Şərqdə ki, zaman-zaman Qərb onun maddi və mənəvi
dəyərlərindən faydalanaraq məharətlə əxz etmiş, sahiblənmiş, özününkü kimi yenidən bizə
təqdim etmişdir.
Müsəlman Şərq mədəniyyətinin, elminin görkəmli nümayəndəsi İbn Sinanın “Təbabət elminin
qanunu” (5 cild) əsəri bütün Avropada yeganə tibb dərsliyi kimi tədris olunmuş, onun fəlsəfə,
riyaziyyat, astronomiya, musiqi və s. sahələrindəki kitablarından faydalanmışlar.
Ərəb yarımadasından kənara çıxmayan, dövrünün filosof, şair, şərhçi və pedaqoqu kimi dünya
miqyasında tanınan Əbül-Əla əl-Məərrinin “Risaleyi-ğufran” (“Bağışlanma haqqında risalə”)
əsərində cənnət-cəhənnəm haqqında təsəvvür yaradır, cəsarətli fikirləri ilə diqqət çəkir.
Dantenin öz “İlahi komediya”sını yazarkən Əbül-Əlanın “Risaleyi-ğufran” əsərindən
təsirləndiyi güman olunur (Mahmudov, 2001, s. 138).
Marağa rəsədxanasının yaradıcısı, ensiklopedik bilik sahibi Nəsrəddin Tusinin müxtəlif
əsərləri, o cümlədən “Zic-Elxani” (“Elxani astronomik cədvəli”) əsəri Avropada uzun əsrlər
astronomiya sahəsində əsas mənbə kimi istifadə olunmuşdur.
Cəlaləddin Ruminin “Şəms ül-həqiqət” əsərinin ingilis dilinə tərcüməsinin müəllifi Nikolson
Şəms Təbrizini yunan filosofu Sokratla müqayisə etmişdir.
Avropada XVI əsrdə Tomas Morun xoşbəxt cəmiyyət haqqındakı arzuları XVIII əsrdə inkişaf
etdirilərək ingilis utopik sosialistlərinin (Sen Simon, Robert Ouen) utopik dövlət modelinə
çevrilir.
XII əsrdə belə bir utopik cəmiyyətin – “Xoşbəxtlər ölkəsinin” Nizami yaradıcılığında əks
olunması heyrət doğurmurmu?
Akademik Nərgiz Paşayevanın etibarlı mənbələrə istinad edərək Vilyam Şekspirin
yaradıcılığında, xüsusən “Romeo və Cülyetta” əsərində Nizami təsirini göstərməsi, gürcü
tədqiqatçısı Kikodzenin Şota Rustavelinin “Pələng dərisi geymiş pəhləvan” əsərində paralellər
aparması, Taryel, Aftandil – Məcnun, Nofəl xəttinin Nizamidən bəhrələnmə kimi təqdim etməsi
şairin təsir dairəsinin genişliyindən xəbər verir. Nizami özündən sonra yaratdığı ədəbi məktəb
ilə həm poeziya, həm də epik şeir yaradıcılığına yeni istiqamət vermişdir.
Yaradıcılığı ilə oxucusuna Uca Yaradanı, onun peyğəmbərini, ədaləti, həqiqəti, həyatı və
yaradılanların əşrəfi olan İNSANI tanıdan Nizami dövrün tələbi ilə fars dilində yazmışdır.
İnsannamə müəllifi üçün türk dili, türklük maddi və mənəvi yüksəklik simvoludur.

Page 373
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Nizami ədəbi irsi möhkəm bünövrə üzərində yüksələn müsəlman Şərq mədəniyyətinin
nümunəsidir. Doqquz yüz ilə yaxın bir müddətdə dünyanı heyrətləndirən, zaman və məkan
anlayışının fövqündə dayanan Nizami Gəncəvi ədəbi irsi dərin milli kolorit, vətəni ilə bağlı
coğrafi, tarixi, etnik, psixoloji xüsusiyyətlərlə yoğrulub. Bu sirlərlə dolu olan yaradıcılığa türk
düşüncə tərzi, “türkanə ruh” hakimdir.
Xəlil Rza Ulutürk Hüseyn Bəxtiyarinin fikirlərinə şərik çıxır: Hüseyn Pejmən Bəxtiyari
Nizaminin milliyyətcə türk olduğunu bildirir. O, qeyd edir ki, Nizami də başqaları kimi şirin
fars dilini molladan öyrənməli idi. Sənai əsərini (“Hədiqətül-həqayiq” – L.Ə.) danışdığı dildə,
Nizami isə (“Sirlər xəzinəsi” – L.Ə.) sonradan öyrəndiyi dildə yazmışdır.
N.Gəncəvinin divanı haqqında ilk məlumatı şairin özü “Leyli və Məcnun” əsərində “Qaşlarım
açıqdı, sanki bir kaman, Qarşımda dururdu yazdığım divan” misraları ilə çatdırır. Dövlətşah
Səmərqəndi “Təzkirətüş-şüəra”da şairin 20 min beytlik divanından xəbər verir. XIV əsr
Azərbaycan alimi Zəkəriyya Qəzvini “Ölkələrdəki abidələr və Allah bəndələri” əsərində,
“Səfineyi-Saib” əsərinin müəllifi Saib Təbrizi də Nizami divanından danışır. Şərqşünas alim
[Link] Nizami divanının “farslar üçün maraqlı olmadığını” “şairin fars deyil, azərbaycanlı
olması”, öz mühitində yaşayıb yaratması ilə izah edir. Tədqiqatçının fikrincə, Nizami lirik
şeirlərinin İranda yayılmaması, maraqlı olmaması bəlkə də onun ana dilində olması ilə bağlıdır.
İranda Nizami irsinin tədqiqatçısı Sədyar Vəzifə (Eloğlu) bu fikri qüvvətləndirən məsələyə
toxunur. Ehsan Təbrizinin qeydlərinə əsaslanan alim yazır ki, İran hökmdarı Şah Mirzə rus
çarına səfir Qriboyedovla avtoqraf “Xəmsə” hədiyyə göndərmiş, bu “Xəmsə”nin sonunda
Nizami divanından türkcə şeirlər verilmişdir (Xudiyev, 2014, s. 346).
Doktor Cavad Heyət N.Gəncəvini Azərbaycanın ən fəsih yazanı adlandıraraq “Xəmsə”də olan
türk sözlərindən nümunə verir: alaçuq, bayraq, sancaq, qırmızı, qarınca (qarışqa), ozan və s.
“Əyri oturaq, düz danışaq”, “İsinmədim istisinə, kor oldum tüstüsünə”, “İynə atsan, yerə
düşməz” və s. atalar sözlərini nümunə göstərən alim bu qənaətə gəlir ki: “Nizaminin ana yurdu
Azərbaycana, xüsusilə Gəncəyə və öz xalqına sevgi və bağlılığı onun öz yurdunun gözəl təbiəti
və mühitindən ilham alıb, xalqının folkloru ilə bərabər dilindən türkcə sözlərini işlətməyə və
atalar sözlərinin farsca tərcümələrindən (kursiv – L.Ə.) faydalanmağa səbəb olmuşdur” (Doktor
Cavad Heyət, 1993, s. 19-20).
Orta əsrlərdə Avropada latın dili bütün avropalılar üçün ortaq bir dil idi. Müxtəlif millətlərin
ziyalıları əsərlərini bu dildə yazırdılar. Leonardo, Dante, Petrarka, Bokkoçionun latın dilində
yazması onların milli mənsubiyyətlərinin inkar edilməsinə səbəb olmamışdır.
Mərhum akademik Ziya Bünyadov haqlı olaraq qeyd edir ki: “Bu dövrdə fars dili özünün
inkişafı və təkmilləşməsində məhz Azərbaycan poetik məktəbinin nümayəndələrinə borcludur”
(Bünyadov, 1985, s. 221).
Bu məqamda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin fikri yerinə düşür: “Fars təəssübünə
yabançılığını, türk sevgisini, Qafqaz bağlılığını və yetişdiyi mühitin tarixi düşməninə nifrətini,

Page 374
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

nəhayət, qadına bəslədiyi ehtiramlı münasibətini nəzərə alaraq, “İran” adı altında anılan Yaxın
Şərq ədəbiyyatına hakim, böyük şair Nizaminin azərbaycanlı bir türk dahisi olduğunu, artıq,
şübhəsiz, hökm edə bilərik” (Rəsulzadə, 1991, s. 176). Professor Rüstəm Əliyev öz
ehtimallarında haqlıdır ki, Nizami yalnız bir divan sahibi olmamışdır. Onun həm gənclik, həm
də qocalıq divanı olmuşdur. Bəlkə də, həmin divan (bizə məlum olmayan türkcə divan)
dünyanın hansısa bir kitabxanasının küncündə, rəfində mürgüləyir, kataloqa düşməsini və öz
araşdırmaçısını gözləyir.
Tədqiqatçılar Nizaminin türkcə divanının olmasını qəbul edir və bu sahədə araşdırmalarını
davam etdirirlər. Son illərdə Misirin “Darül-kütub” kitabxanasında mühafizə edilən “Nizami
divanı” tədqiqatçılar arasında fikir ayrılıqlarının olduğunu göstərdi. Həmin əlyazmasının
N.Gəncəvi deyil, XV əsr Türkiyə şairi Nizami Qaramanlıya aid olduğu irəli sürülmüş, 1974-cü
ildə Haluk İpekten Ankarada “Karamanlı Nizami. Həyatı, ədəbi kişiliyi və divanı” əsərini nəşr
etdirmişdir. Misir əlyazmasının N.Gəncəviyə aid olduğunu söyləyən Cənubi azərbaycanlı
tədqiqatçısı Sədyar Vəzifə (Eloğlu) divanı müasir dilə uyğunlaşdıraraq İranda əski əlifba ilə
2002-ci ildə çap etdirmişdir. Bakıda 2013-cü ildə həmin əlyazması “Nizami Gəncəvi.
Azərbaycanca yazdığı divan” adı ilə Sənan İbrahimov, H.Səbuhi tərəfindən nəşr olunmuşdur.
Ön sözün müəllifi (S.İbrahimov) əlyazmasında olan şeirlərin əksəriyyətinin N.Gəncəviyə aid
olduğunu, bəzi beytlərin dəyişdirildiyi, bəzi beytlərin əlavə edildiyini qeyd etmişdir.
Bu məqamda mərhum ədəbiyyatşünas alim Bəxtiyar Məmmədzadənin 2004-cü il 25 may
tarixində nəşr etdirdiyi “Seyid Əzim Şirvani “Təzkirə”sində Nizami təxəllüslü qəzəl və müəllif
haqqında” adlı məqaləsini xatırlamaq yerinə düşər. Seyid Əzim ədəbi irsinin görkəmli
tədqiqatçısı olan B.Məmmədzadə təzkirənin dörd fəsildə tərtib edildiyini, bunlardan birinin
Rum şairlərinə həsr olunduğunu qeyd etmişdir. Məqalədə Nizami Ruminin yaradıcılığından
nümunələr (“Nərgiz”, “Olmaz” rədifli qəzəllər) təhlil edilmiş, dövrü, məmduhu
Məhəmmədxan, şeirlərin vəzni, bəhri, təhriflər haqda dəyərli məlumatlar verilmişdir. Bu
araşdırmalarında müəllif N.Gəncəvinin 840 illik yubileyi dövründə Bakıda dərc olunan
“Nizami Gəncəvinin ana dilində şeirləri” məqaləsinə iradını bildirmiş, Əbülfəz Hüseyninin
Nizami Rumiyə aid olan şeirləri Nizami Gəncəviyə aid etməsini mətnşünaslıq prinsipinin
pozulması kimi dəyərləndirmişdir.
Gül arizinə olsa müqabil, əcəb olmaz,
Kim yüzi açılmışda həyavü ədəb olmaz.
Tuba irəməz lütf ilə ol sərvi-rəvanə
Bədəsil həmsəri alinəsəb olmaz.
Könlümdə görün fikri ilə zövqü-səfa yox
Bir evdə ki, bimar ola eyşü-tərab olmaz.
Gülməz yüzü zövq ilə, Nizami, dilə zülfü,

Page 375
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Hər guşədə kim, pərtövi-şəms olsa şəb olmaz.

Nümunə kimi verilən “Olmaz” rədifli qəzəl XIX əsrdə S.Ə.Şirvaninin “Təzkirə”sində Nizami
Ruminin qəzəli kimi yer aldığı halda, XX əsrin sonunda Ə.Hüseyni, XXI əsrin əvvəlində
S.İbrahimov eyni qəzəli Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı kimi təqdim edir.
N.Gəncəvinin anadilli şeirinin aşkarlanıb nəşr olunması Azərbaycan türklərinin ən böyük
arzusudur, lakin bu arzu başqa bir türk şairinin haqqına girilməsi hesabına həyata keçməməlidir.
İranda yaşayan nizamişünas Hüseyn Türksoy Misirin “Xədəviyyə” kitabxanasında Nizami
təxəllüsü ilə yazan üç şairin şeirlərinin bir cüngdə qovluqda qorunub saxlandığı haqqında
məlumat verir. Onun fikirlərinə görə bu şeirlərin bir qismi Nizami Rumiyə, digər qismi Nizami
Gəncəviyə aiddir. Üçüncü qismi isə bizə məlum olmayan Nizami təxəllüslü şairə məxsusdur.
Nizami divanı Səfəvilər kitabxanasında XVIII əsrdə qorunan əlyazmaları içərisində mühafizə
edilmişdir. S.Təbrizi “Səfinə”sini yazarkən ondan istifadə etmişdir. Məsihi divanı da qorunan
əlyazmalar içərisində olmuş, keçən əsrin sonunda ədəbiyyatşünas alim Əlyar Səfərli İranda
təsadüf nəticəsində İsfahan şəhərində, Furhənk kitabxanasında naməlum müəllifin əlyazmasını
incələmiş və onun Məsihiyə aid divan olduğunu aşkar etmişdir. Əlyazması Tehranda ana
dilində nəşr etdirilmiş və Nizami divanının da məhz İranda tapılacağı ümidini artırmışdır.
N.Gəncəvinin Azərbaycan türkcəsində olan əlyazmalarının Ermənistanda gizli arxivlərdə
saxlanması ilə bağlı faktları üzə çıxaran fəlsəfə doktoru Zaur Əliyev Matendaran əlyazmalar
muzeyində çalışan Şabanovun “Ey Nizami, gözəlin dodağında olan xala bax” misrası ilə
başlayan anadilli qəzəlindən bəhs etmişdir. Şərq əlyazmaları üzrə mütəxəssis olan Acaryan,
Şahnazaryan, Arimfaryan bu tapıntıdan sonra araşdırmalar aparmış və rəsmi məlumat vermişlər
ki, muzeydə N.Gəncəvinin qəzəl və şeirlərinin çoxu Azərbaycan türkcəsində yazılıb. Hesabatda
eyni zamanda muzeydə “Leyli və Məcnun” poemasının həm fars, həm də Azərbaycan
türkcəsində yazılmış versiyaları haqqında da məlumat verilmişdir.
1940-cı ildə bu faktla bağlı Həbib Yusifovun “Kommunist” qəzetində məqaləsi çap olunur.
Müharibənin başlanması (1941) və erməni tərəfinin etirazları bir qrup alimin məsələnin geniş
şəkildə araşdırmasına mane olur.
Bu gün həmin arxivlərin açılması məsələsi yenidən gündəmə gəlməli və N.Gəncəvi irsinin ana
yurduna qaytarılması təmin olunmalıdır.
NƏTİCƏ
Nizami Gəncəvi Azərbaycanda dünyaya gəldi, dünya vətəndaşına çevrildi, zaman və məkanın
fövqündə dayandı. Allah tərəfindən seçilmiş mədəniyyət elçilərinin harada doğulması, hansı
dildə yazıb-yaratması bəzən mübahisə mövzusu olsa da, heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Çünki
onlar yazdıqları əsərləri ilə yalnız bir nəslə, topluma, xalqa deyil – Allahın yaratdığı varlıqların
əşrəfi olan İnsana müraciət etdilər. Ona görə də əsərləri ilə əbədiyyət qazandılar. Nizami
Gəncəvi öz missiyasını layiqincə həyata keçirərək Allahı tanıtdı, ədaləti, həqiqəti tanıtdı,

Page 376
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İnsanlığın dəyərini, onun Allahın maddi dünyadakı ən kamil təzahürü olmasını real, canlı,
parlaq şəkildə göstərdi.
Nizami elə bir düha, nur mənbəyidir ki, onun işığı həmişə şəfəq saçacaq, həqiqətə varan yolları
aydınladacaq, könüllərə şöləsini səpəcəkdir. Və bu işıq, nur heç bir zaman sönməyəcək...
Sönməyən çırağın işığı kimi...
QAYNAQLAR
Bünyadov, Z. (1983). Azərbaycan Atabəylər dövləti, Bakı: Elm.
Doktor Cavad, H. (1993). Azərbaycan ədəbiyyatına bir baxış, Bakı: Yazıçı.
Hacı, S. (2006). Həzrət Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında peyğəmbərlik anlayışı və Həzrət
Məhəmməd (s.a.s.), 4 kitabda, kitab 1, Bakı: Nafta-Press.
Xudiyev, N. (2014). Xalqın tarixi haqqı: dilimiz, varlığımız / Seçilmiş əsərləri, VIII cild, Bakı:
Elm və təhsil.
Mahmudov, M. (2001). Klassik ərəb ədəbiyyatı, Bakı: Bakı Universiteti.
Rəsulzadə, M. (1991). Azərbaycan şairi Nizami, Bakı: Azərnəşr.
[Link]

Page 377
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

RUS RƏSSAMI V. V. VEREŞŞAQININ ƏSƏRLƏRINDƏ - ŞUŞA

IN THE WORKS OF RUSSIAN ARTIST V.V. VERESHCHAGIN – SHUSHA

Memar-elmi işçisi. Leyla Məmmədkərimova Mirlətif qızı

AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu
“Memarlıq tarixi və nəzəriyyəsi” şöbəsi, Bakı

XÜLASƏ
Onilliklər boyu yığılan yeni və az bilinən mənbə məlumatları daima Azərbaycanın memarlıq
abidələrinin işıqlandırılması və təhlili üçün başlanğıc bazasının genişləndirilməsinə kömək
edir. Bu materialın öyrənilməsinin əhəmiyyəti birmənalıdır, əsas cəhətlərindən biri orta əsrlər
dövrünün memarlıq tarixinin obyektiv mənzərəsini yaratmağa cəhd etməkdir.
Mədəni irsin qorunması xüsusilə kəskinləşir və memarlıq inkişafının ardıcıl təkamül yolu
sosial-iqtisadi inkişafın hazırkı mərhələsində zədələnmiş təbiət və tarix-mədəniyyət
komplekslərini və obyektlərini bərpası tədbirlərinin təcili olaraq həyata keçirilməsi əsas
amillərdən biridir.
Quzey Azərbaycan vilayətlərinin Çar Rusiyası tərəfindən Türkmənçay müqaviləsi əsasında
ilhaqından sonra işğalçı ölkənin müxtəlif sənət adamlarının qədim və zəngin mədəniyyət beşiyi
olan Qafqaza sözün gerçək anlamında “axınları” başlanır. XIX əsr boyunca fərqli zamanlarda
bu və digər məqsədlərlə Azərbaycan vilayətlərində olmuş rus rəssamlarından [Link]şşagin
(1842-1904), mövzusunu bizim mühitdən almış əsərlərində yerli xalqın həyatının müxtəlif
sahələri ilə yanaşı, memarlıq tikililərinin təsviri də müəyyən yer tutur.
Bütün yaradıcılığı boyu tarixi şəhərlərin təsvirinə böyük maraq göstərən Vereşşagin XVIII
əsrdə Venesiyada yaranan və XIX əsrdə hələ dəbdə olan veduta (italyanca – görünüş) janrının
ustalarından biri adlandırılırdı. Elə rəssamın çəkdiyi Şuşa şəhərinin panoramı buna bariz
misaldır.
Rus missionerlərinin səfərlərinin gedişində tarixi şəhərlərimizin panoram təsviri ilə yanaşı,
dövrün ayrı-ayrı memarlıq abidələrinin – dini tikililərin, xatirə tikililərinin də ən azından
ekzotik maraq xatirinə rəsmlərinin çəkildiyini görürük və bu təsvirlər memarlıq tariximizi
öyrənənlərə kömək etməklə, onların ilkin görünüşlərini müəyyənləşdirməyə, istifadə olunmuş
memarlıq elementləri barədə mühakimə yürütməyə, orta əsr memarlıq abidələrinin az məlum

Page 378
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

olan cəhətlərini üzə çıxarmağa, onlarda aparılmış dəyişikliklərin xronologiyasını izləməyə

imkan verir.
Acar sözlər: Şuşa şəhəri, memarlıq, abidə, rəssam.
ABCTRACT
New and little-known source data collected over the decades have always helped to expand the
starting point for the coverage and analysis of architectural monuments in Azerbaijan. The
importance of studying this material is unequivocal, one of the main aspects of which is to try
to create an objective picture of the architectural history of the Middle Ages.
The protection of cultural heritage is particularly acute, and the consistent evolution of
architectural development is one of the key factors in the current stage of socio-economic
development, the urgent implementation of measures to restore damaged natural and historical-
cultural complexes and objects.
After the annexation of the northern Azerbaijani provinces by Tsarist Russia on the basis of the
Turkmenchay Treaty, the "flows" of various artists of the occupying country to the Caucasus,
the cradle of ancient and rich culture, began in the true sense of the word. VV Vereshchagin
(1842-1904), one of the Russian artists who visited the regions of Azerbaijan for this and other
purposes at different times during the XIX century, took a theme from our environment, along
with various areas of life of the local people, the description of architectural structures.
Throughout his career, Vereshchagin, who showed great interest in the description of historical
cities, was called one of the masters of the genre of veduta (Italian - appearance), which
originated in Venice in the XVIII century and is still in vogue in the XIX century. The panorama
of the city of Shusha painted by the artist is a clear example of this.
During the visits of Russian missionaries, along with panoramic descriptions of our historical
cities, we see paintings of various architectural monuments of the time - religious buildings,
memorials, at least for the sake of exotic interest. It allows us to judge about, to reveal the little-
known features of medieval architectural monuments, to follow the chronology of changes in
them.
Keywords: Shusha city, architecture, monument, artist.
Mətin
Onilliklər boyu yığılan yeni və az bilinən mənbə məlumatları daima Azərbaycanın memarlıq
abidələrinin işıqlandırılması və təhlili üçün başlanğıc bazasının genişləndirilməsinə kömək
edir. Bu materialın öyrənilməsinin əhəmiyyəti birmənalıdır, əsas cəhətlərindən biri orta əsrlər
dövrünün memarlıq tarixinin obyektiv mənzərəsini yaratmağa cəhd etməkdir.

Page 379
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Mədəni irsin qorunması xüsusilə kəskinləşir və memarlıq inkişafının ardıcıl təkamül yolu
sosial-iqtisadi inkişafın hazırkı mərhələsində zədələnmiş təbiət və tarix-mədəniyyət
komplekslərini və obyektlərini bərpası tədbirlərinin təcili olaraq həyata keçirilməsi əsas
amillərdən biridir.
Quzey Azərbaycan vilayətlərinin Çar Rusiyası tərəfindən Türkmənçay müqaviləsi əsasında
ilhaqından sonra işğalçı ölkənin müxtəlif sənət adamlarının qədim və zəngin mədəniyyət beşiyi
olan Qafqaza sözün gerçək anlamında “axınları” başlanır. XIX əsr boyunca fərqli zamanlarda
bu və digər məqsədlərlə Azərbaycan vilayətlərində olmuş rus rəssamlarından [Link]şşagin
(1842-1904), mövzusunu bizim mühitdən almış əsərlərində yerli xalqın həyatının müxtəlif
sahələri ilə yanaşı, memarlıq tikililərinin təsviri də müəyyən yer tutur.
Batal janrında işləyən ilk rus rəssamlarından V. V. Vereşşagin (1842-1904) 1864-1865-ci
illərdə Qafqaza səyahətinin gedişində Şusada və Qazaxda (Salahlı və Dağ Kəsəmən
kəndlərində) fərqli mövzularda rəsmlər çəkmişdir. Şuşada çəkmiş olduğu Gövhər Ağa
məscidinin ön fasadında iki hündür minarə, daxilində stalaktitlər olan görkəmli giriş portalı
təsvir edilmişdir. Məscidə giriş qapısı portalın daxilində yerləşir. Minarələr silindirik formada,
alt hissədən enli, yuxarı hissəsi isə incələrək təsvir edilmiş və üzəri həndəsi naxışlarla
bəzədilmişdir. Minarələrin ən yüksək hissəsində müəzzin üçün diqqə (müəzzinlərin dayandığı
xüsusi platforma) təsvir edilib. Məscidin arxasından görünən nəhəng günbəz ümumi
kompozisiyanı tamamlayır V. Vereşşaginin təsvirinə görə, Şuşanın üçüncü cümə məscidi
ikimərtəbəli, mərkəz günbəzli və qoşa minarəli dini tikilidir. Bu məsciddə kompozisiya oxları
dəqiq qeyd edilmişdir – şimal fasadında simmetrik yerləşdirilmiş əsas giriş şimal-cənub əsas
oxu üzərində idi. Bu dini tikili öz həcm-fəza həllinə və memarlıq formalarına görə XVI-XVIII
əsrlərdə Azərbaycanda geniş yayılmış dini memarlıq kompozisiyasının xüsusiyyətlərini əks
etdirir. [sək. 1].

Page 380
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şək. 1. V. V. Vereşşagin. Şuşa. Gövhər ağa məscidi. 1865.

Fasadda simmetrik yerləşdirilmiş möhtəşəm şaquli minarələr və giriş portalı rəsmdə öz
ifadəliliyi ilə diqqəti çəkir. Binanın əsas şaquli oxları üzərində yerləşdirilmiş dərin açırımlar
eksteryerə xüsusi görkəm bəxş edir. A. Salamzadə binanın bu xüsusiyyətini XVII əsrə aid
Ordubad cümə məscidi ilə müqayisə edərək bu fikrə gəlir ki, məscdin əsas girişi düzbucaqlı
çərçivəyə salınmış dərin oxvari açırımların yaratdığı portal formasında həll edilib. Şimal
fasadının karnizi üzərində əhəmiyyətli dərəcədə yüksələn mərkəz portallı giriş, günbəzin
fonunda təntənəli görünüş alır. V. Vereşşaginin rəsminə əsasən bu portal girişinin mərkəzində
yarımdairəvi əsas giriş, yanlarında isə kiçik düzbucaqlı otaqlara açılan açırımlar yerləşirdi. (3,
s. 53-54)
Məscid binası ilə vəhdət təşkil etməklə, onun əsas girişini əhatə edən iki silindrik minarə
tikilinin yuxarıya doğru yüksəlmiş memarlıq formasını tamamlayaraq estetik təəssüratı
zənginləşdirir. Mövcud minarələrlə müqayisədə Vereşşaginin təsvir etdiyi minarələr təməldə
xeyli geniş olmaqla, yalnız formasına görə deyil, həm də dekoruna görə müasir minarələrdən
fərqlənir.
Vereşşaginin təsvir etdiyi minarələrin üzəri geniş zolaqlı həndəsi naxışlarla örtülmüşdür.
Minarələrin səthi stalaktitli eyvanla tamamlanır, eyvanlar isə kiçik taxta dirəklər üzərində duran
itiuclu çadırvari damla örtülürdü. Minarələrin bu şəkildə həll edilməsi XVI-XIX əsr
Azərbaycan dini memarlığı üçün xarakterikdir. Həmin məcidin əsas memarlıq xarakterləri
ümumi kompozisiyanın geniş həcmliliyi, plastiklik, işıq və kölgə elementlərinin bacarıqla

Page 381
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

yerləşdirilməsi, elementlərin uğurlu ölçülərinin tapılması, monumentallıq və siluetin bədii

ifadəliliyi idi.
Şuşada yaşayış evlərinin interyer xüsusiyyətləri Azərbaycanın başqa bölgələrinin yaşayış
evlərinin interyerindən demək olar hec fərqlənmir. Rəflər-ləmələr, taxcalar, cumaxatanlar və
ev sahibinin imkanlarından asılı olaraq, bu və digər tərzdə tərtib olunmuş buxarılı evlərin
girişində tez-tez maraqlı kompozisiya və tavanda yerləşdirilmiş rəngli rəsmlərə rast gəlinir.
V. Vereşşaginin 1864-1865-ci ildə çəkdiyi “Şuşada tatar evinin zalı” adlı rəsmin interyer
kompozisiya həlli XVIII əsrin bir çox saray tikililərində olan xalq tətbiqi sənət nümunələrinin
sintezinin bariz nümunəsidir. İnteryerdəki elementlərin kompozisiya quruluşunun əsasını
ənənəvi memarlıq formaları təşkil edir. Salon yaxşı işıqlandırılıb, divarlardakı rəsmlər zəngin
xarakterdə olmaqla, nəbati və həndə si naxışlarla bəzədilmişdir. Salondakı elementlərin
plastikası, simvolikası, obrazı bədii özəlliyə malikdir [şək. 2].

Şək. 2. V. Vereşşaqin. Şuşada tatar evinin zalı. Şək.3. V. Vereşşaqin. “Tatarlar ibadət
1864-1865. zamanı”. 1864-1865.

V. Vereşşaginin “Tatarlar ibadət zamanı” adlı başqa bir rəsmində isə konstruktiv strukturun
daxili planlaşdırması ilə yanaşı, Şuşa cümə məscidinin həm də interyerində zəngin stalaktit
sistemini, ornamental bəzəkləri görmək mümkündür. Dekorlarun effektiv mükəmməlliyi,
tağlardakı naxışların dəqiq sxemliliyi, mərkəzi günbəzin dizaynı diqqəti cəlb edir. Oxvari
yarımdairəvi cənub apsidasında (xristian kilsə binalarının divarındakı yarımdairəvi (bəzən
çoxbucaqlı) bir çıxıntı ) stalaktitli niş içərisində ənənəvi mehrab yerləşdirilmişdir. İkinci
yarusun künc tərəflərində səliqəli eyvan görünür. [şək. 3].
Digər rəsmdə salonun baş hissəsində divarın tamamında rəf (zeh, ləmə) qurulub və icərisinə
qab-qacaq yerləşdirildiyi təsvir edilir. Divarın məkəzində hər iki tərəfdən stalaktit elementləri

Page 382
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ilə bəzədilmiş fənər və ya odun yandırmaq üçün xüsusi tikilmiş buxarı elementi çəkilmişdir.
Evlərin qızdırılmasına xidmət edən və dekorativ formasına görə kamil sənət əsəri təsiri
bağışlayan və quruluşca müxtəlif olan buxarılar əsas etibarı ilə varlıların evlərində olurdu.
Onlardan bəzilərinin memarlıq tərtibat formaları tağ şəklində idi. Burada tavan da olduqca
zəngin nəbati ornamentlərlə bəzədilmiş, sol tərəfdə isə şəbəkəli geniş aynabənd təsvir
edilmişdir. Rəssamın çoxsaylı eskizləri arasında Şuşanın baxımlı evləri, məscidlər və
məktəblərinin interyerində zəngin divar rəsmlərini görmək olar. Rəssam Şuşanın memarlıq
tikililərinin dekorativ bəzəklərini, əsasən də şəbəkənin milli özəlliklərini realistcəsinə
vermişdir. [şək.4].

Şək. 4. V. Vereşşaqin. Şuşada tatar evinin zalı. 1864-1865

XVIII-XIX əsr Şuşada yaşayış evlərinin müxtəlif quruluş həlli diqqəti cəlb edir. Şuşa yaşayış
evlərinin plan quruluşu üçün əsas konfiqurasiya düzbucaqlı olmasıdır. (6,s.343) Rəssam V.
Vereşşaginin Şuşa mövzusunda başqa bir rəsmində birmərtəbəli yaşayış evinin memarlıq
elementi əsas fasadın açıq eyvanıdır. Qaya üzərində tikilmiş çardaqlı ev ətrafdakı dağ
mənzərəsi ilə həmahəngdir [şək.5,6].

Page 383
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şək.5V. Vereşşaqin. Şuşada ev. XIX əsr. Mənbə:[Link].

Şək.6. V. Vereşşagin. Şuşa. 1865. XIX əsr. Mənbə:[Link].

Bütün yaradıcılığı boyu tarixi şəhərlərin təsvirinə böyük maraq göstərən Vereşşagin XVIII
əsrdə Venesiyada yaranan və XIX əsrdə hələ dəbdə olan veduta (italyanca – görünüş) janrının
ustalarından biri adlandırılırdı. Elə rəssamın çəkdiyi Şuşa şəhərinin panoramı buna bariz
misaldır.

Page 384
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Rus missionerlərinin səfərlərinin gedişində tarixi şəhərlərimizin panoram təsviri ilə yanaşı,
dövrün ayrı-ayrı memarlıq abidələrinin – dini tikililərin, xatirə tikililərinin də ən azından
ekzotik maraq xatirinə rəsmlərinin çəkildiyini görürük və bu təsvirlər memarlıq tariximizi
öyrənənlərə kömək etməklə, onların ilkin görünüşlərini müəyyənləşdirməyə, istifadə olunmuş
memarlıq elementləri barədə mühakimə yürütməyə, orta əsr memarlıq abidələrinin az məlum
olan cəhətlərini üzə çıxarmağa, onlarda aparılmış dəyişikliklərin xronologiyasını izləməyə
imkan verir.
Ədəbiyyat

1. V. Muradov. Orta əsr Azərbaycan şəhərləri.1983

2. V. V. Vereşşagin Le Tour Du Monde Nouveau Journal Des Voyages. Publié Sous La
Direction De M . Edouard Charton Et Illustré Par Nos Plus Célèbres Artistes .1869 Premier
Semestre
3.Авалов,Э.В Архитектура города Шуши и проблемы сохранения его
исторического облика. Баку: Элм-1977
4. Каджар Ч. Старая Шуша. - Баку: Шярг-Гярб, 2007
5. Каджар. Ч. Старая Шуша. Б., 2008
6. М. Усейновv, А. Саламзаде, Л. Бретанитский. История Азербайджанской
архитектуры М.,1963

Page 385
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İHLAS SURESİ VE SAMİMİYET

SURAH OF IHLAS AND SINCERITY

Dr. Öğr. Üyesi M. Cüneyt GÖKÇE

[Link]
Harran Üniversitesi

ÖZET

Mekke döneminde inen surelerden bir tanesi de İhlas suresidir. Bu sure hemen her gün
namazlarda defalarca zamm-ı sure olarak okunur ve bilinir. Ancak surenin kapsadığı ve mesaj
ve ilkelere göz atıldığında önemi daha da fazla anlaşılmaktadır.
Kur’an-ı Kerim’de 112. sıra numaralı olan bu sure, iniş sırası itibariyle 21. sırada yer alır
ve inancın sağlam yerleşmesini hedefleyen ilk surelerdendir. Dört ayetten ibaret olan bu küçük
sure, samimi olmayı ve dine içtenlikle bağlanmayı temel amaç saydığından dolayı bu anlamları
ifade eden İhlâs sözcüğü ile adlandırılmıştır. Nitekim surede anlatılan samimi imanı ve tevhid
inancını elde eden kimseye ihlaslı mümin adı verilir.
Surede Allah bir olduğu, ne zatında ne sıfatlarında, ne de işlerinde, ortağı, dengi, benzeri
söz konusu olmadığı vurgulanır. O’nun hiçbir şeye ihtiyacı olmadığına; aksine herkesin ve her
şeyin O'na muhtaç olduğuna dikkat çekilir. Her şey O’nun ile ayakta durduğu belirtilir. Bu
anlayışa aykırı inanç ve düşüncelerin yanlış ve geçersiz olduğunun altı çizilir.
Kur'an'daki bilgiler ana hatlarıyla Allah hakkında bilgi, âhiret bilgisi ve doğru yol bilgisi
olmak üzere üçe ayrılır. İhlâs sûresi bunlardan ilkini, yani ma'rifetullah ve tevhid konusunu
ihtiva etmektedir. Kur'an'daki diğer hükümler bu sûredeki tevhid temeline dayandığı için sûre
Kur'an'ın üçte birine denk görülmüştür.
İhlâsın kişisel ve toplumsal olmak üzere iki farklı boyutu vardır. Yani ihlâs insanın manevî
hayatının temel dinamiği sayıldığı gibi toplumun manevî hayatının da temel dinamiklerinden
biridir.
Bu çalışmada; İhlas suresinin içerdiği yukarıdaki noktaların üzerinde durulacak; konunun
ehemmiyeti izah edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler: Tevhid, İman, Samimiyet

Page 386
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
One of the suras that descended during the Mecca period is the Surah of Ihlas. This surah
is read and known many times in prayers almost every day as an al-surah. However, its
importance becomes even more clear when the message and principles covered by the surah
are examined.
This surah, which is number 112 in the Quran, is in the 21st rank in descending order and
is one of the first suras aiming at establishing the belief firmly. This small chapter, which
consists of four verses, is named with the word İhlâs, which expresses these meanings, since it
regards being sincere and sincere devotion to religion as its main purpose. As a matter of fact,
a person who attains the sincere faith and belief of oneness described in the Surah is called a
believer of ihlaslı.
In the Surah, it is emphasized that Allah is one and that there is no partner, equivalent, or
similar thing, either in person or in his attributes or affairs. He doesn't need anything; On the
contrary, it is pointed out that everyone and everything needs Him. Everything is stated to be
standing with Him. It is underlined that beliefs and thoughts contrary to this understanding are
wrong and invalid.
The information in the Quran is divided into three categories: information about Allah, the
knowledge of the hereafter and the correct path. Surah İhlâs contains the first of these, namely
ma'rifetullah and oneness. Since the other provisions in the Quran are based on the oneness of
this surah, the surah is considered to be one third of the Quran.
Violence has two different dimensions, personal and social. In other words, ihlâs is one of
the basic dynamics of the spiritual life of the society, as it is considered the basic dynamic of
the spiritual life of the human being.
In this study; The above points in the Surah of Ihlas will be emphasized; The importance
of the subject will be explained.

Keywords: Tawhid, , Faith, Sincerity

GİRİŞ
İslam binasının temelini tevhid inancı oluşturur. Tevhid, adeta bir binanın su basmanı
gibi, ibadetler de katları olarak değerlendirilebilir. Nasıl ki bir binanın temeli sağlam değilse,
üzerine çıkılan katların her an yıkılma riski taşıdığı gibi, tevhid temeli sağlam olmazsa,
ibadetlerin kabul olup olmaması da risk taşır. Bu sebeple her Müslümanın üzerine ayrı ayrı
tevhid ilmini ve gereklerini bilmek farz-ı ayın hükmündedir.1
İslamî ilimler içerisinde ilm-i tevhid, diğer ilimlerden daha faziletli ve daha şereflidir.
İlmin şerefi, konusunun şerefiyle ölçülür. Tevhid ilmi, yüce Allah’ı, şanına yakışır isim ve
sıfatlarıyla bilmeyi, yine O’nu yaratılmışlık özelliklerinden soyutlamayı gerektirir. Bu yönüyle
ahkâm ilminden daha efdaldır. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulur: “Bil ki, Allah’tan

1
Ramazan Altıntaş, Sana İtikattan Soruyorlar (İstanbul: Kitaparası Yayınları, 2018), 15.

Page 387
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

başka ilah yoktur. Kendi günahın için, erkek kadın müminler için Allah’tan af dile.”
(Muhammed, 47/19). Görüldüğü gibi bu âyette önce bilgiden sonra da imandan
bahsedilmektedir. Her ne kadar Ehl-i sünnet inancında taklidi iman caizse de, bir mü’min
inandığı esasları delilleriyle öğrenme çabası içerisine girmediği sürece günahkâr olarak
nitelendirilmiştir. Esas olan imanını taklidi imandan araştırma ve bilmeye dayalı tahkiki iman
seviyesine yükseltmektir. Bundan dolayı âlimlerimiz delilleriyle İslam akâidi alanında eserler
yazmışlardır.
1.İHLAS VE SAMİMİYET
1.1.İhlas Sûresi
Mekke döneminde inen surelerden bir tanesi de hemen her gün namazlarda zamm-ı sure
olarak okuduğumuz İhlas suresidir.
Kur’an-ı Kerim’de 112. sıra numaralı olan bu sure, iniş sırası itibariyle 21. sırada yer
alır ve inancın sağlam yerleşmesini hedefleyen ilk surelerdendir. Dört ayetten ibaret olan bu
küçük sure, samimi olmayı ve dine içtenlikle bağlanmayı temel amaç saydığından dolayı bu
anlamları ifade eden İhlâs sözcüğü ile adlandırılmıştır. Nitekim surede anlatılan samimi imanı
ve tevhid inancını elde eden kimseye ihlaslı mümin adı verilir.
İhlâsın kişisel ve toplumsal olmak üzere iki boyutu vardır. Yani ihlâs insanın manevî
hayatının temel dinamiği sayıldığı gibi toplumun manevî hayatının da temel dinamiklerinden
biridir.2
Sureyi anlamlarıyla birlikte ayet ayet okumaya; ardından da içerdiği mesajları –kısmen
de olsa– anlamaya çalışalım:
Bismillahirrahmanirrahim: Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla…
1. Kul hüvellâhü ehad: De ki: O, Allah’tır, bir tektir.
2. Allâhüssamed: Allah Samed’dir. Her şey O’na muhtaçtır; O, hiçbir şeye muhtaç
değildir.
3. Lem yelid ve lem yûled: Ondan çocuk olmamıştır, kimsenin babası değildir. Kendisi
de doğmamıştır, kimsenin çocuğu değildir.
4. Ve lem yekün lehû küfüven ehad: Hiçbir şey O’na denk ve benzer değildir.
Bismillahirrahmanirrahim: “Rahman ve Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla”
cümlesi her güzel işin başlangıcıdır. O’nun adına hareket etmek ve O’nun rızası dairesinde
kalmayı amaçlamak imanın samimiyetini gösterdiği gibi; kişiyi yalnızlıktan kurtarır. Her türlü
eylem ve davranışında O’na iltica etmek büyük bir güven kaynağının belirtisidir. Bu yüzden,
her kıpırdayışımızda Allah’ın ismine sığınmak bizleri rahatlatır. Yürürken, okurken, yerken,
içerken hep O’na dayanmak tevekkülün en samimi çeşididir.
[Link] hüvellâhü ehad: “De ki: O, Allah’tır, bir tektir” anlamını ifade eden bu ayet,
tevhidin temelini oluşturur. Tüm şirk çeşitleri, bu ayet-i kerimeyle iptal edilmiştir. Ortak

2
Musa Kazım Yılmaz, Kur’ân ve Sünnet Işığında Hayat (Ankara: Son Çağ Yayınları, 2017), 220.

Page 388
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

koşmaya dayalı sistemlerin yanlışlığı böylece vurgulanmış ve tevhid inancı sağlam çizgilerle
dile getirilmiştir. Özlü ifade etmek gerekirse gerçek şundan ibaret ki O, Allah’tır, birdir.3
Allah yaratan, yöneten, eğiten, sahip olan, öldüren, dirilten, yaşatan, rızk veren, duaları
kabul eden, helal ve haram koyan, sadece kendisine ibadet edilen, evreni sevk ve idare eden,
fayda ve zarar verme gücüne sahip olan bir varlıktır. Bu bağlamda her mü’min, Allah’ın
göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunan her şeyin rabbi olduğuna inanmalıdır. O’na bu konuda
bir başkasını ortak kılmamalıdır. (Şuara, 26/24, 26; Nahl, 16/116; Tevbe, 9/30–31; Zümer,
39/3). İslam inancında buna ‘rubûbiyette tevhid’ adı verilir.4
[Link]âhüssamed: “Allah Samed’dir. Her şey O’na muhtaçtır; O, hiçbir şeye muhtaç
değildir”. Yegâne başvuru kaynağı Allah’tır. Her şey O’nun emir ve iradesiyledir. Bu ifade
birlik ilkesini zihinlere yerleştirir.5
[Link] yelid ve lem yûled: “Ondan çocuk olmamıştır, kimsenin babası değildir. Kendisi
de doğmamıştır, kimsenin çocuğu değildir”. Dolayısıyla, baba-oğul-ruhu’l-kuds şeklindeki üç
uknumun oluşturduğu bir ilah anlayışı batıl ve geçersiz olduğu gibi; O’na bir takım çocukları
nisbet etmek; örneğin, kızlarının ya da oğullarının olduğunu ileri sürmek doğru değildir. En
büyük günahlardan sayılır.6
[Link] lem yekün lehû küfüven ehad: “Hiçbir şey O’na denk ve benzer değildir”. Bu
yüzden, Allah’ın herhangi bir şeye benzediğini veya ona hülul ettiğini ileri sürmek yanlış bir
inançtır.7
Allah birdir ne zatında ne sıfatlarında ne de işlerinde, ortağı, dengi, benzeri söz konusu
değildir. O’nun hiçbir şeye ihtiyacı yoktur. Başkası ise hep O'na muhtaçtır. Her şey O’nun ile
ayakta durmaktadır. Bu anlayışa aykırı bir inanç ve düşünceler yanlış ve geçersizdir.8
Tevhîd kelimesi Arapçada; ‘tek’ anlamına gelen ehad ve ‘bir’ anlamına gelen vâhid
sözcüklerinden meydana gelmiştir. Bu anlamda tevhid Allah hakkında kullanıldığı zaman ‘eşi,
ortağı ve benzeri olmayan bir ve tek’ manasına gelir. Kur’an’da: “Sizin ilahınız bir tek İlah’tır”
(Bakara, 2/163; Maide, 5/73; En’am, 6/19) ayetinde kullanılan vâhid ve: “De ki: O Allah bir
tektir” (İhlas 112/1) âyetinde geçen ‘ehad’ sözcüğü tevhidle aynı köktendir. İslam dininin
temelini tevhid inancı oluşturur. Bu manada terim olarak tevhidi, Yaratan’la yaratılan varlık
arasındaki sınırı idrak etmektir, şeklinde tanımlamak mümkündür. Bu sebeple insan hayatının
her alanında tevhidi; Allah’ın zatında, sıfatlarında, fiillerinde ve bütün ibadetleri yalnızca O’na
tahsis etmede aramalıyız.9
Diğer taraftan yegâne ve biricik ilah Allah’tır. Çünkü ilah, gönüllerin sevgi, ümit, korku,
güven, tevekkül, yardım, duâ, kurban, adak vb. gibi, inanç ve ibadet türlerinde bağlandığı ve
yöneldiği, kendisine karşı derin saygı beslenen, her şeyden daha çok sevilen ve kulluğun sadece

3
Ebu Mansur Maturidî, Te’vilatu’l-Kur’ân, ed. Yusuf Şevki Yavuz, çev. Mehmet Erdoğan - Bekir Topaloğlu
(İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019), 17/391.
4
Altıntaş, Sana İtikattan Soruyorlar, 18.
5
Maturidî, Te’vilatu’l-Kur’ân, 17/393.
6
Maturidî, Te’vilatu’l-Kur’ân, 17/396.
7
Molla Halil Siirdî, Arabî Nehcu’l-Enâm, ed. M.Cüneyt Gökçe (Şanlıurfa: Elif Matbaacılık, 2017), 28.
8
Tahir Cezairî, el-Cevahiru’l-Kelamiyye, ed. M. Cüneyt Gökçe (Şanlıurfa: Elif Matbaacılık, 2017), 4.
9
Altıntaş, Sana İtikattan Soruyorlar, 19.

Page 389
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kendisine özgü kılındığı bir varlıktır. Bütün bu özellikleri taşıyan sadece Allah’tır. Buna
“ulûhiyette tevhîd” denir. İslam inancında ‘birlik sözü’ olarak geçen inancın temelinde
Allah’tan başka bütün ilahların izafi olduğu vurgulanır. (Yunus, 10/18). Bu anlamda tevhid,
ulûhiyeti sadece Allah’a tahsis etmeyi öngörür. Bundan dolayı İslam’da ruhbanlık
yasaklanmıştır. (Hadid, 57/27).10

[Link]
Bir kimse doğru bir tevhid anlayışına sahip değilse, yaptığı ibadetlerin bir faydası
olmaz. Bu sebeple her Müslüman tevhidin ne olduğunu kavramakla birlikte tevhidi bozan
hususları da öğrenme mecburiyetindedir. Bundan dolayı İmam-ı Azam Ebu Hanife Hazretleri,
“Dinde fıkıh, ahkâmda fıkıhtan daha üstündür. Fıkhın en faziletlisi Allah’a imanı bilmektir”
demiştir. (Bkz. Ebu Hanife, Nu’man b. Sabit, “el-Fıkhu’l-Ebsat”, (İmâm-ı A’zam’ın Beş Eseri
içinde), çev. Mustafa Öz, İstanbul, 1981, s. 43). Bu sebeple Tevhid ilmi, Yüce Allah’ın zatından
ve sıfatlarından, risâlete ilişkin konulardan, mebde’ ve mead itibariyle kâinatın hallerinden
İslam kanunu üzere bahseden bir ilimdir. Bu ilim, yaratıcıyı bilmede bir araçtır. O halde
mükellefe ilk sorumlu olan şey, tevhid ilmini bilmektir. Onunla İslam yücelir ve mülhitlerin
şüpheleri giderilir. O, gerçekten Fıkh-ı Ekber’dir. Çünkü bu ilmin gayesi, insanı, taklit
düzeyinden, aklî ve naklî delillerle tevhid düzeyine çıkarmaktır.
SONUÇ
İslam inanç sisteminde çok önemli bir konu da Allah’ın zâtı hakkında vacip olan yetkin
sıfatlarını bilip öylece inanmak ve O’nun yüce zâtını noksan sıfatlardan soyutlamak demektir.
İşte bu bağlamda ulûhiyet düşüncesi, bir çeşit sıfat düşüncesidir. Zihinlerimizin İlahi Zât’a
yönelimine neden olan ve bizde O’na dair bir bilgi yönü ifade etmek üzere bir takım zihni
tasavvurlar meydana getiren bütün sıfatlar beşerî terminolojiye girerek bize Allah’ı tanıtır.
Allah’ın isim ve sıfatlarında tevhid, bu sıfatların yaratıkların sıfatlarına ontolojik anlamda bütün
yönleriyle hiçbir zaman benzemediğini kabul etmektir. Aynı şekilde Allah’ın tek bir yaratıcı
olmasına inanmak olan eylemde tevhid de İslam’ın özünü oluşturan hususlardan birisidir.
(Yasin 36/82). Bu bağlamda Allah yaratan ve yönetendir. (Araf 7/54). Kısaca varlık alanında
tevhid, her şeyin her şeyle ve her şeyin bir şeyle ilişkili olduğunu ortaya koyar.

BİBLİYOGRAFYA
Altıntaş, Ramazan. Sana İtikattan Soruyorlar. İstanbul: Kitaparası Yayınları, 2018.
Cezairî, Tahir. el-Cevahiru’l-Kelamiyye. ed. M. Cüneyt Gökçe. Şanlıurfa: Elif Matbaacılık,
2017.
Maturidî, Ebu Mansur. Te’vilatu’l-Kur’ân. ed. Yusuf Şevki Yavuz. çev. Mehmet Erdoğan -
Bekir Topaloğlu. 18 Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2019.
Siirdî, Molla Halil. Arabî Nehcu’l-Enâm. ed. M.Cüneyt Gökçe. Şanlıurfa: Elif Matbaacılık, 1.
Basım, 2017.

10
Altıntaş, Sana İtikattan Soruyorlar, 21.

Page 390
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Yılmaz, Musa Kazım. Kur’ân ve Sünnet Işığında Hayat. Ankara: Son Çağ Yayınları, 1. Basım,
2017.

Page 391
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TÜRK DİLLƏRİNDƏ LABİALLAŞMA HADİSƏSİ VƏ ONUN DİALEKT VƏ

ŞİVƏLƏRDƏ SUBSTRAT QALIQLARI
THE PHENOMENON OF LABIALIZATION IN TURKISH LANGUAGES
AND SUBSTRATE REMNANTS IN ITS DIALECTS AND DIALECTS

[Link]. Mahirə Nağı qızı HÜSEYNOVA

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti

XÜLASƏ

Dilin tarixində və dialektoloji sistemində “labiallaşma” funksionallaşmış terminlərdəndir.

Hadisəyə çevrilmiş bu fonetik hadisə derivatları ilə fərqlənir. Bir sıra tədqiqatlarda bu termin –
anlayış “birinci labiallaşma; ikinci labiallaşma” və “üçüncü labiallaşma” adı ilə təhlil
olunmuşdur. Bunlar komponentlərin sayına, variantlarına, qısa və bütöv formalarına görə
həmin bölgülərə ayrılmışdır.
Tədqiqat göstərir ki, labiallaşma qədim dillər üçün xarakterik olan fonetik dəyişmədir.
Onun müxtəlif derivatları – törəmələri dildə və dialektlərdə meydana çıxır. Labiallaşma əsas
fonetik prosesdir, səslərin keçid prosesidir. Mövqe dəyişməsidir (a~o, o~a).
Məqalədə türk dillərinin sait səslərinin mövqe dəyişmələri əvvəlki tədqiqatlara istinadən
araşdırılır, müvafiq təhlillər aparılır.
Tədqiq edilən mövzunun qədimliyini və eləcə də çətin fikrə gəlməyin müxtəlifliyini
görə bilirik. Hadisənin yayıldığını, müxtəlif şivələrdə gerçəkləşdiyini görürük (köçmə və
miqrasiyalarda). Yad dillərin təsiri bu hadisənin də substrat qalığı olduğunu sübut edir. Hansı
substratın qalığı olduğu güman şəklində şərh olunmamalıdır, yəni ümumi hadisələrin qədim
qaynaqlarda da mövcudluğu (DTS) müəyyənləşdirilmişdir. Böyük çoxluq türkoloqların bu
hadisənin İran mənşəli substratın təsiri olması faktı ilə razılaşmaq olmur. Ona görə ki,
“sistemdaxili xarakterli əlverişli şərait” ([Link]ıyeva) bu hadisənin türk dillərinin öz daxili
qanun, qaydaları nəticəsində meydana çıxdığını göstərir. Bir dialektin, ya şivənin digər dialekt
və şivəyə təsirini nəzərdə tutmaq mümkündür.
Açar sözlər: labiallaşma, substratqalıqlar, mövqe dəyişməsi, qarşılıqlı təsirlər,
kombinator şərait

Page 392
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT

In the history and dialectological system of language "Labialization" is a functionalized

term. This phonetic event turned into an event differs by derivatives. In some studies, this term
is a concept “First labialization; second labialization” and "third labialization." These are the
number of components, options, according to short and intact forms divided into those
divisions.
Research shows that labialization is a phonetic change characteristic of ancient languages.
Its various derivatives – derivatives occurs in languages and dialects. Labialization is the main
phonetic process, is the process of transition of sounds. It is a change of position (a ~ o, o ~ a).
The article examines the positional changes of vowels in Turkish languages based on
previous research, relevant analyzes are carried out.
We can see the antiquity of the subject under study, as well as the diversity of difficult
thinking. The spread of the incident, realized in different dialects we see (in migration and
migration). Influence of foreign languages of this event proves that the substrate is a residue.
Explain in the form of which substrate is likely to be a residue should not be, ie the existence
of common events in ancient sources (DTS) identified. The vast majority of Turkologists do
not agree with the fact that this event was caused by a substrate of Iranian origin. Because
"favorable conditions of the system" (N. Hajiyeva) shows that this event occurred as a result of
the internal laws and rules of the Turkic languages. Of a dialect, or it is possible to consider the
influence of dialect on other dialects and dialects.
Keywords: labialization, substrata, position change, interactions, combinatorial
conditions

Dildə mütəmadi hadisələr baş verir. Dilin bütün səviyyələrində həmin hadisələrlə
rastlaşmaq mümkündür. Danışıq səsləri ilə əlaqədar hadisələrin yarandığı tarix daha qədimdir.
Dil hadisələri müəyyən struktur və sistem qanunauyğunluqları çərçivəsində inkişaf
prosesi keçirmiş, ən qədim enoxalardan müasir səviyyələrdə də həmin qanunauyğunluqlar
saxlanmışdır.
Danışıq səsləri, təkcə nitqin elementləri kimi yox, həm də hər hansı bir dilin mövcudluq
vasitəsi olaraq çıxış edir. Əgər dildəki mövcud hadisələri nəzərdən keçirməli olsaq, sözügedən
hadisə daima bu və ya başqa baxımdan səslənən nitqlə bağlı olacaq. Bununla belə, dildə səslərin
özünəxas özəllikləri vardır, bu baxımdan linqvistikanın xüsusi bir bölməsi – fonetika və
fonologiya həmin əlamətləri öyrənməklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, fonetik sistemdə hər hansı bir hadisəni (nitq bağlı) qarşılıqlı təsirlər
yaradır. (1, s.297)
Bəllidir ki, nitq prosesində səslər daima bir-birilə qarşılıqlı təsirdə özünü göstərir.
Səslərin qarşılıqlı təsirinin əlbəttə, rolu, əhəmiyyətini inkar etmək olmaz. Biz bu yazıda həmin

Page 393
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

qarşılıqlı təsiri labiallaşma adlanan hadisə üzrə nəzərdən keçilməyi qarşımıza məqsəd olaraq
qoymuşuq.
Digər fonetik hadisələr kimi, labiallaşma (rus dilində лабиализация) hadisəsi də
qanunauyğun şəkildə baş verir. Məhz buna görə də XIX yüzildən etibarən, elmdə nitqin səs
strukturunun təkamülünü, inkişafını idarə edən fonetik qanunlar, hadisələr barədə mülahizələr,
fikirlər dolaşmaqdadır.
Səs haqqında “kəşf edilmiş qanunlar”, bir dilin inkişafının ayrı-ayrı dövlərində yaxud
qohum dillər arasında, necə dəyərlər, səslərin uyğunluğunu təyin etməyə xidmət edir.
Onu da göstərmək lazımdır ki, dillərin, dialektlərin qohumluq problemlərini dərk etmək,
nitqin səs quruluşunun inkişafındakı qanunauyğun halları başa düşməkdən ötrü fonetik
uyğunluqları tədqiqatlar prosesində müəyyənləşdirmək zərurəti yaranır və bunun, şübhəsiz,
əhəmiyyəti böyükdür.
Dildə “hadisə qanundan zəngindir”. Dilin hadisələri sonsuz dərəcədə müxtəlif və
mürəkkəbdir. Məlumdur ki, qanun hadisələrin bütün zənginliklərini də əhatə etmək iqtidarında
deyil.
Hadisə dəyişmələrlə xarakterizə olunur: Bunların müəyyən səbəbləri vardır. Bu cür
dəyişmələrin səbəbləri dildən kənarda yox, dilin özündə, onun daxili inkişafını tənzimləyən
qanunlarda arayıb-axtarmaq gərəkdir.
[Link] yazır: “Fonetik hadisələr səslərin söz tərkibində bir-birilə əlaqə və
münasibətləri əsasında baş verir. Səslərin birinin digərinə təsiri, başlıca olaraq, nitqin
tələblərinə uyğun “qanunauyğunluqlar əsasında baş verir” (2, 173)
Dilin fonetik sistemində diqqət çəkən hadisələrdən biri də labiallaşma hadisəsidir.
[Link] linqvistik terminlər lüğətində yazır: “Лабиализация (огубления,
округления). Səsin belə tələffüzü nəticəsində dodaqlar irəli çəkilir, genəlir, dairəvi çevrə
formalaşır.
[Link] səslərin labiallaşmasını, güclü labiallaşma, zəif labiallaşma, şəraitlərin
labiallaşması, labiallaşmanın artikulyasiyası, samitlərin labiallaşması məsələlərində də bəhs
edir (3, 213)
İzahlı dilçilik terminləri lüğətində labializasiyanın “dodaq saitlərinin yaranması hadisəsi”
olması qeyd olunur. Belə ki, dodaq saitləri (o, ö, ie) tələffüz olunarkən dodaqlar qabağa doğru
uzanır və dairəvi vəziyyət alır. Bu zaman dodaq saitlərinin yaranması hadisəsi baş verir (4,
418).
Türk dilləri və dialektlərində sözügedən bu hadisə aktiv proseslərdəndir. Həmin dillərdə
bəhs etdiyimiz hadisədə belə bir proses müşahidə olunur ki, arxa sıraya aid açıq damaq
samitlərindən dilarxası və dilönü dodaq samitinə keçid olduğu halda dilönü dodaq samitinə
keçid vardır. Dilarxası qapalı damaq samitindən yalnız dilarxası qapalı dodaq saitinə dilönü
qapalı damaq saitindən isə dilönü qapalı dodaq saitinə keçid mümkündür. (5, 14).
Türk dillərində və onun dialektlərində labiallaşma hadisəsi sözün tələffüzünə əsaslanır.
Türk dillərində labiallaşma kombinator şəraitdə gerçəkləşir. Daha doğrusu, prosesdə
kombinator variant formalaşır. İki səs bir-birini istisna edən əhatədə gəlir, onlar eyni fonemin

Page 394
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kombinator variantları (allofonləri) sayılırlar. Məs.: düz ˷˷ daz sözlərində dodaqlanan [ do] və
dilin geriyə çəkilməsilə tələffüz olunan [ d ] kombinator variantlardır. Burada kombinator
uzunluqdan da söhbət gedə bilir. Bu fonoloji cəhətdən relevant olmayan lakin qonşu fonemlərin
təsirilə əmələ gələn uzunluqdur. Bir daha qeyd etmək olar ki, nitq axını akustik baxımdan
bilavasitə bir-birinin ardınca tələffüz edilən səslər zəncirini xatırladı. Bunun nəticəsində səslər
arasında qarşılıqlı əlaqələr səslər arasında (məs.: a-o) qarşılıqlı əlaqələr baş verir və müəyyən
münasibətlər yaranır. Qarşılıqlı təsir nəticəsində a ˷ o-nun tərsinə dəyişməsi əlbəttə kombinator
və ya əlaqəli dəyişmədir. Dünyanın bütün dillərində əlaqəli səs dəyişmələri vardır, çünki bu
hadisələr ümumi fizioloji əsasa – nitq orqanlarının fəaliyyətinə əsaslanır.
A.M.Şerbak bir sıra türk dillərində, məsələn, çuvaş, tatar və başqırd dillərində a, o, u
labiallaşmasının fonetik səviyyədə baş verdiyini göstərir. A.Şerbak türk dilləri və dialektlərində
kombinator labiallaşmanın bir hadisə kimi geniş yayıldığını aşağıdakı nümunələrlə sübut edir:
uyğur dili və dialektlərində; baş-boş (dialektdə), baba-boba, barmağ-bolmağ, divan-dovan,
dəvə -döve, nəvə-növe, papaq-popaq, bavay-bovay, mamay-momay; türkmən dili və
dialektlərində: ov-av, təmiz-tömüz, yavaş-yuvaş, xatın-xatun-xotun (6, 21-40)
Eyni durumla şor dilində də qarşılaşmaq olur: kulun, kujun, kuzuruk, kümüş (7, 14-15)
İ.Kazımov qazax, altay, qaraqalpaq və noqay dillərində sait səslərin labiallaşma
prosesinin aktiv olduğunu nəzərə çatdırır və aşağıdakı misalları göstərir: koçkor, ölön, tozun,
koldo, köldö (alt), kulun, utus, keöbük (köpük), yüzük (üzük), bölüm, köpür (körpü) tütün,
ölkö (ölkə), bötolkə (butulka), kölqö (kölgə), orak (oraq) və s. (qaz, q-qalp, noq.) (8, 115)
İndi isə ayrı-ayrılıqda labiallaşma hadisəsini reallaşdıran şəraiti nəzərdən keçirək:
a-o keçidi nəticəsində yaranan labiallaşma: ab>av>ov; abla>ovla>; sab>sov>so>sö.
Ümumiyyətlə, məlumdur ki, a səsindən o səsinə keçid sonrakı prosesdir. İndi bəzi türk
dillərində (ədəbi dillərdə də) vaxtı ilə a səsinin iştirak etdiyi o səsinə keçid baş vermişdir. Lakin
yazısı olmayan dillərdə, o cümlədən Axısqa türklərinin dilində ilkin forma qorunub
saxlanmışdır. Məs.: av, avçi, savux, tavux, alov, avuç, qaun kimi sözlər bir daha təsdiq edir. Bu
cür sözlərin a səsi ilə işlənməsi qədim xüsusiyyətdir: av, avcı (DTS, S.68) Deməli, Axıska
türklərinin dilində inkişafın qeyri-adekvatlığı nəticəsində yuxarıdakı sözlərin tərkibində
labiallaşma hadisəsi baş verməmiş, proses ləngimişdir.
Nəticədə sözün tarixən işlənən forması olduğu kimi qalmışdı: Alavli yürəgin ataşsız
yandı, Bənim həyatımın mənası anam! ([Link]), Bizə güc gələməz boran, qar, savux, Qırx
jildə bunlari biz çox görmüşux (G.Şahin)
Türk dilləri və dialektlərinin inkişafının müəyyən mərhələsində a-dan o-ya keçid baş
vermişdir ki, bu da labializasiya hadisəsini doğurmuşdur. (9, 70)
Türkiyə türkcəsində a-nın sabitliyi bir çox poetik örnəklərdə də qorunaraq saxlanmışdır:
Sonra bir avuç su veririm “hayrat çeşme”den.
Saçların, ellerin, gözlerinle ölürüm
Bir avuç şiir demeti ellerinde (Dağıstan Kılıçaslan).
Sararken kalbimi hasret sancısı

Page 395
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Kavuşmak ne tatlı o nazlı yare!.. (Ali Sevin)

Elbrus Əzizov bu hadisəni “saitlərin dəyişməsi” adlandırır: “Azərbaycan dili dialekt
fonetikasının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri saitlərin dəyişməsi hadisəsidir. Belə fonetik
xüsusiyyət saitlər sistemində özünü göstərən incələşmə, labiallaşma və delasiallaşma
hadisələrinin təsiri ilə yaranmışdır. (10, 118).
Delabiallaşma hadisəsi türk dillərinin dialektlərində müşahidə edilir. Bu hadisədə də səs
keçidləri əsas faktor hesab edilir. Məs: bu il (ədəbi dil variantı) – buyıl – bıyıl (dialekt variantı),
dəyirman (ədəbi dil variantı) – türman – tirmən (dialekt variantı).
Tarixi dialektologiya baxımından XVI yüzilə aid Azərbaycan dili şivələrində o-laşma,
yəni a-nın o-ya keçidi baş vermişdir. Sözügedən zamanda av-avçi, -avçilik sözləri müxtəlif
dialektlərdə həm av, həm də ov kimi deyilmişdir. “Av forması ilə müqayisədə ov səs birləşməsi
orta əsrlərdə innovasiya idi”.
Labiallaşma hadisəsini dialekt və şivələrdə yaradan bir çox səbəblər vardır. Başda
M.Şirəliyev olmaqla digər dialektoloqlar da belə düşünürlər ki, bu kimi hadisənin meydana
çıxmasında dilin səs sistemi ilə əlaqədar olan fonetik şərait (b, p, v, m, n, ğ samitlərinin təsiri)
əsas şərt hesab olunur, amma bununla belə həmin hadisənin bəzi şivələrdə (məs.: Abşeron,
Lənkəran) ardıcıl fonetik keyfiyyətə transformasiyasını heç də həmişə a-nın istifadə olunduğu
fonetik mövqe (dəyişmə mövqeyi) ilə interpetasiya etmək alınmır.
Bu fikrin tərəfdarları tarixən qədim özbək dilində bu hadisənin daha çox təzahürünə
əsaslanırlar. Məsələn, Azərbaycan dili ilə müqayisədə özbək dilində o-laşma hadisəsi geniş
yayılmışdır:
Azərbaycan dili və dialektində Özbək dili və dialektində
baba bobo
badam bodom
bazar bozor
bazarçı bozorçi
bala bola
balalamaq bolalamok
balaca bolaça
baldız boldız
balta bolta
var bor
bardam bordon
varmaq bormok

Page 396
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

basılmaq bosilmok1
[Link] həmin saitlər arasında baş vermiş labiallaşmanın özbək dili və
dialektlərində fəal işləndiyini İran dillərinin təsiri saymaqda, əlbəttə, haqlıdır (11, 18-19)
Ümumiyyətlə, türk dilləri və dialektlərində labiallaşmanın (a-o keçidi) tarixən qədimdir.
Həmin hadisənin, fonetik dəyişikliyin qədim peçeneq dilində və XVI – XVII əsrlərdə üzü
köçürülmüş oğuzlara məxsus atalar sözlərində də qaldığı fərziyyə olunur: boy-bay, xoron-
xaron, koban – kaban, (12,158)
Beləliklə, özbək dilində özünü göstərən bu hadisə damaq və dodaq ahənginin pozulması
faktı kimi qəbul edilməlidir.
“Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti”ndə labiallaşma hadisəsinə dair bir çox nümunələr
rast gəldik: bayatlaşmaq (bocdımax) (Qazax, Cəbrayıl); nümunə: Çörəx boqdıyif yeyilən döylü.
Bova/Buva (Balakən) – ana. Bovam işə gedib. – Axşamkı iclasda buvam da iştirak edirdi; -
Buvam məni işə buyurub. Bombı (Kəlbəcər) ˷ bambı –dik, təpə. Mallar bombıda otdıyır (13,
83-85)
Digər örnəklər:
Ədəbi dildə Gəncə dialektində
ovduq 2
avdıx
ovlama avlama (Füzuli d)
yoman yaman (Cəbrayıl d)

Sözügedən hadisəni substrat qalıqlar hesab edən tədqiqatçılar bizə görə yanılmırlar.
Əslində substrat anlayışı nə zamansa məğlub xalqın dilindən qalib xalqın dilində ilişib qalan
söz və ya ifadələrdir. Məsələn, vaxtı ilə, aşağı alman dialektinin, Berlin dialektinə təsirini misal
göstərmək olar. Digər bir misal indi Azərbaycan ərazisində alban mənşəli bir çox substrat
toponimlərin qalıqları: Hiç (Qəbələ), Hapıt, Buduq, Qrız, Cek (Quba) – bu ayrıca bir tədqiqat
mövzusudur.
Biz məqalənin adında “qalıqlar” sözünü təsadüfi işlətməmişik. Məhz, görkəmli tədqiqatçı
Ninel Hacıyeva həmin hadisədən (o – laşma) danışarkən orta Asiya və Qafqazın türk dilləri
arealında hadisəni yaradan şəraiti aşağıdakı səbəblərdən irəli gəldiyini sübut edir.
1) sistemdaxili səciyyə daşıyan münbit şərait;
2) həmin areallarda yad dillərin təsiri;
3) əhalinin miqrasiyası (köçməsi) ilə nəticələnən labiallaşma (o-laşma) yayılması
(14, 34)
Dialektoloji materiallarda bu hadisəni “səslilərin əvəzləşməsi” (uyğunluğu) kimi təqdim
edən tədqiqatçılar da vardır. [Link]ıyev cəbrayıl şivəsində, ümumiyyətlə, səslərin bir-birini əvəz

1
Özbək dilindən nümunələr aşağıdakı lüğətdən seçilmişdir: “Узбекско – русский словар. Государственное
изд-во
2
Avdıx (Gəncə) – su ilə çalınmış qatıq ayran. Piçinçinin canı avdıxdı, irəhmətdiyin oğlu yay günü avdıxsız piçin
picməx olar? (ADDl, 1964: 16)

Page 397
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

etməsinin geniş şəkildə mövcudluğunu göstərir. Bu, müasir ədəbi dil ilə müqayisədə götürülür.
Əslində, burada heç bir əvəzlənmə hadisəsi yoxdur. sadəcə olaraq dilimizin (bir az da irəli
getsək, ümumiyyətlə, türk dillərinin) qədim dövrlərində mövcud olunmuş səslər (müəyyən söz
tərkibində) bu günkü ədəbi dilimizin normalarından fərqli olaraq öz qədim mövcudiyyət şəklini
mühafizə etmişdir. burada fonetik səciyyəli əvəzlənmələr deyil, fonematik əvəzlənmələr
(spontak dəyişmələr) nəzərdə tutulduğu üçün səs uyğunluqları terminindən istifadə etmək
məqsədə daha uyğundur.
Tofiq Hacıyevin fikrincə, a>o hadisəsinə ancaq Cəbrayıl şivəsinin müəyyən qrup
sözlərində təsadüf olunur: noxoş, boyatı, tafout, boğarsax, bodolax, çobalamax (əksəriyyət
şivələrdə). Bu hadisə, əksərən, dodaq səssizləri ilə əlaqədar yaranır (Akademik tofiq Hacıyev
Seçilmiş əsərləri 3, Bakı, Elm, 26). Başqa dialektlərdə olduğu kimi bu hadisə Bakı dialekti üçün
də xarakterikdir: boba, doban, hova, tova, dova (Şirəliyev M. Bakı dialekti. AZSSR EA, Bakı,
1957, 18).
O-nun a-ya uyğun gəlməsi substrad qalıq kimi ədəbi dilin müəyyən mərhələlərində
(Xətai, Vaqif və b.) də işlək olmuşdur. Məs.:
Şükr eylə, Xətai, çün səninlən
Ol şahidi – mehriban qavışdı (Xətai);
Avçısı olmuşam sən tək maralın (Vaqif).
Beləliklə, tədqiq etdiyimiz mövzunun qədimliyini və eləcə də çətin fikrə gəlməyin
müxtəlifliyini görə bilirik. Hadisənin yayıldığını, müxtəlif şivələrdə gerçəkləşdiyini görürük
(köçmə və miqrasiyalarda). Yad dillərin təsiri bu hadisənin də substrat qalığı olduğunu sübut
edir. Hansı substratın qalığı olduğu güman şəklində şərh olunmamalıdır, yəni ümumi
hadisələrin qədim qaynaqlarda da mövcudluğu (DTS) müəyyənləşdirilmişdir. Böyük çoxluq
türkoloqların bu hadisənin İran mənşəli substratın təsiri olması faktı ilə razılaşmaq olmur. Ona
görə ki, “sistemdaxili xarakterli əlverişli şərait” ([Link]ıyeva) bu hadisənin türk dillərinin öz
daxili qanun, qaydaları nəticəsində meydana çıxdığını göstərir. Bir dialektin, ya şivənin digər
dialekt və şivəyə təsirini nəzərdə tutmaq mümkündür.
Ədəbiyyat
1. Шаблюк В.Б. Функционарование термины «лабиализация» и его дериватов
в учебной литературе по исторической грамматика русского языка. Филология.
Вестник №2, 2007, с.297-300
2. Yusifov Mübariz. Azərbaycan dili fonetikasının əsasları. Bakı, “Elm və təhsil”,
2013, s.173
3. Axmanova O.C. Словарь лингвистических терминов. М.; Ком Книга, 2007,
с.213
4. Hüseynov N. Abdullayeva İ. və b. İzahlı dilçilik terminləri lüğəti. Bakı, “Elm”
nəşriyyatı, 2018, s. 418
5. Yusifov M. Oğuz qrupu türk dillərinin müqayisəli fonetikası. Bakı, “Elm”, 1984,
s.14
6. Şerbak A.M. Сравнителъная фонетика тюркских языков. Л, 1970, c.21-40
7. Дыренкова Н.П Грамматика шорского языка. М.Л., 1941, с.14-15

Page 398
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

8. Kazımov İ. Müasir türk dillərinin müqayisəli fonetikası. I cild, Bakı, “Elm və

təhsil”, 2011, s.115
9. Kazımov İ. Axısqa türklərinin dili. Bakı, Elm, 1999, s.70
10. Əzizov Elbrus. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası. Bakı, “Elm və təhsil”,
2016, s.118
11. Кононов А.Н. Грамматика современново узбексково литературного языка.
М.-Л., Изд-во АН СССР, 1960, с.18-19
12. Насыров Л.С. Становление каракалпакского общенародново разговорного
языка и его диалектная Нукис – Казан: Каракалпакстан, 1976, с.158
13. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bircildlik. Azərbaycan SSR Elmlər
Akademiyası Nəşriyyatı, Bakı, 1964, s.83-85
14. Гаджиева Н.З. Проблемы тюркской ареальной лингвистики.
Среднеазиатский ареал. М., «Наука», 1975, с.34

Page 399
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

PEYGAMBER KISSALARINDA EBEVEYN-EVLAT İLİŞKİSİ

PARENT-SILD RELATIONSHIP IN THE PROPHETES EXPERIENCES

Doç. Dr. Mahmut ÖZTÜRK

Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

[Link]/ 0000 0002 5846 7135

ÖZET
Peygamberlerin aile bireyleriyle olan ilişkilerini beşerî ve dini açıdan incelemek
mümkündür. Kur'ân-ı Kerîm’de yer alan kıssalardan peygamber ailelerinin -en azından beşerî
ilişkiler bağlamında- sıra dışı bir özellik arz etmediği, her ailede bireyler arasında görülebilecek
yardımlaşma, dayanışma, kıskanma ve hatta kavgaların nadiren de olsa peygamberin aile
bireyleri arasında da görüldüğü anlaşılmaktadır. Dini ilişkiler bağlamında da peygamber
ailelerinin bazı bireylerinin iman etmeye yanaşmadıkları hatta peygamberlere eziyet ettikleri
bilinmektedir. Peygamberlerin aile bireyleriyle imtihanı bağlamında değerlendirilebilecek bu
istisnai hadiseler dışında ise peygamber ailelerinde ebeveyn-evlat ilişkisinin örnek teşkil edecek
şekilde olumlu seyrettiğini söylemek mümkündür.
Beşerî Yönüyle Ebeveyn-Evlat İlişkisinde Olumlu Beşerî Davranışlara örnek olarak Hz.
Adem’in oğlu Habil’i, Hz. İbrâhim’in oğlu İsmail’i, Hz. Yakub’un oğlu Hz. Yusuf’u ve Hz.
Şuayb’ın kızları örnek verilebilir. Bu örneklerin hepsinde çocukların babalarına son derece
saygılı oldukları bir beşer olarak babalık hukukuna riayet ettikleri görülmektedir. Aile içinde
Olumsuz Beşerî Davranışlara verilebilecek en tipik örnek Hz. Yakub’un on oğlunun kardeşleri
Hz. Yusuf’u kuyuya atmaları ve bunu yıllarca babalarından gizlemeleridir. Bu olay Kur’an-ı
kerimde müstakil bir sureye konu olmuştur. Hz. Âdem’in iki oğlu arasında çıkan anlaşmazlık
sonrası birisinin kardeşini öldürerek dolaylı olarak babasını üzmesi ve Hz. Nûh’un inkârcı
oğlunun kaba davranışlarla babasına eziyet etmesi de bu bağlamda değerlendirilebilir.
Dini Boyutu ile Ebeveyn-Evlat İlişkisi de olumlu ve olumsuz olarak iki kısımda
incelenebilir. Dini Açıdan Olumlu Davranışlar Hz. İbrahim’in oğlu Hz. İsmail ile beraber
Kabe’yi inşa etmeleri, Hz. İsmail’in ona iman edip emrine itaat etmesidir. Hz. Nuh’un iman
eden ve onunla beraber gemiye binen oğullarını da bu bağlamda değerlendirmek mümkündür.
Dini Açıdan Olumsuz Davranışlar da az değildir. Hz. Nûh’un oğlu babasının çağrısına kulak
asmayıp davetini geri çevirmiştir. Yine Hz. Adem’in oğlu Kabil’in bir peygamber olan
babasının emrine karşı gelip kardeşini öldürmesi bir yandan beşeri bir ilişkisi olarak
nitelendirilebilse de Hz. Adem’in bir peygamber olduğu hatırlandığında bu hadisenin aynı
zamanda peygambere isyan anlamına geleceği söylenebilir
Anahtar Kelimeler: Hz. Nûh, Hz. İbrâhim, Hz. İsmail, Hz. Yakup, Haz. Yusuf

Page 400
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
It is possible to examine the relationship of the prophets with family members from a
human and religious perspective. From the stories in the Quran, it is understood that the families
of the prophets do not exhibit an extraordinary characteristic - at least in the context of human
relations - and that solidarity, solidarity, jealousy and even quarrels that can be seen between
individuals in every family are rarely seen among the family members of the prophet. . In the
context of religious relations, it is known that some members of prophet families refused to
believe and even tormented prophets. Apart from these exceptional events that can be evaluated
in the context of the test of prophets with family members, it is possible to say that the parent-
son relationship in prophet families is exemplary.
As an example of Positive Human Behaviors in the Parent-Son Relationship from the
Human Aspect, Hz. The son of Adam, Abel, Hz. Ismail, son of Abraham, Hz. Prophet Jacob's
son. Yusuf and Hz. Shuayb's daughters can be given as an example. In all of these examples, it
is seen that the children are extremely respectful to their fathers and obey the paternity law as
a human being. The most typical example of Adverse Human Behavior in the Family is Hz. Hz.
It is because they threw Yusuf into the well and hid it from their father for years. This event has
been the subject of a separate sura in the Quran. Hz. After the disagreement between the two
sons of Adam, someone killed his brother and upset his father indirectly and Hz. The fact that
Noah's denier son tormented his father with rude behavior can also be evaluated in this context.
The Religious Dimension and the Parent-Son Relationship can also be examined in two
parts, positive and negative. Religious Affirmative Behaviors Hz. Prophet Abraham's son. The
fact that they built the Kaaba with Ismail, Hz. It is Ismail's belief in him and obeying his orders.
Hz. It is possible to evaluate Noah's sons who believed and got on the ship with him in this
context. Religiously Negative Behaviors are also not uncommon. Hz. Noah's son ignored his
father's call and refused his invitation. Again, Hz. Although Adam's son Cain defied his father,
who was a prophet, and killed his brother, on the one hand, it can be described as a human
relationship. When it is remembered that Adam was a prophet, it can be said that this incident
would also mean a rebellion against the prophet.
Keywords: Hz. Noah, the Prophet. Abraham, Hz. Ismail, Hz. Yakup, Haz. Joseph

Giriş

Peygamberlerin aile bireyleriyle olan ilişkilerini beşerî ve dini açıdan incelemek

mümkündür. Kur'ân-ı Kerîm’de yer alan kıssalardan peygamber ailelerinin -en azından beşerî
ilişkiler bağlamında- sıra dışı bir özellik arz etmediği, her ailede bireyler arasında görülebilecek
yardımlaşma, dayanışma, kıskanma ve hatta kavgaların nadiren de olsa peygamberin aile
bireyleri arasında da görüldüğü anlaşılmaktadır. Dini ilişkiler bağlamında da peygamber
ailelerinin bazı bireylerinin iman etmeye yanaşmadıkları hatta peygamberlere eziyet ettikleri
bilinmektedir. Peygamberlerin aile bireyleriyle imtihanı bağlamında değerlendirilebilecek bu
istisnai hadiseler dışında ise peygamber ailelerinde ebeveyn-evlat ilişkisinin örnek teşkil edecek

Page 401
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

şekilde olumlu seyrettiğini söylemek mümkündür. Bu yazıda insan davranışlarının keskin

hatlarla kategorize edilmeyeceğini göz ardı etmeden peygamber ailesinde ebeveyn-evlat ilişkisi
beşerî ve dinî ilişkiler bağlamında ele alınacaktır.

1. Beşerî Yönüyle Ebeveyn-Evlat İlişkisi

Kur’an’da dünya hayatının süsü1 olarak nitelendirilen çocuklarla sevgi ve saygıya dayalı
bir ilişki kurabilmek ebeveyn için büyük bir nimet olduğu gibi tersi bir durum da hayatı zindana
çevirebilir. Biyolojik nitelikli ebeveyn-evlat ilişkisi tarafların isteği ile rahatlıkla son bulan
beşerî ilişkilerden farklı olarak nasıl seyrederse etsin geçerliliğini hep sürdürecektir. Et
tırnaktan ayrılmaz atasözünde ifade edildiği gibi bu ilişki türünü önemli ve farklı kılan husus
da budur.2 Kur'ân-ı Kerîm’de zikredilen ebeveyn-evlat ilişkilerinde peygamberler bazen olayın
tarafı olarak doğrudan, bazen de çocukları arasında cereyan eden bir hadise yüzünden dolaylı
olarak etkilenmişlerdir.

1.1. Olumlu Beşerî Davranışlar

Ailede ebeveyn-evlat arasındaki ilişki türünün ilk örneği Kur'ân-ı Kerîm’in Âdem'in iki
oğlu nitelemesiyle söz ettiği ve İslâm literatüründe Hâbil ve Kâbil diye bilinen iki kardeşin
zikredildiği olayda görülür. Hâbil-Kâbil sürtüşmesinin nedeni sosyal bir olgu olsa da olayın
seyrini belirleyen husus tarafların manevi duyguları olmuştur. İsrailiyata iltifat etmeden, sadece
Kur’an’ın verdiği bilgilerden hareketle ilk peygamber olan Hz. Âdem’in iki oğlu arasında ciddi
bir beşeri problem çıktığı, muhtemelen Hz. Âdem’in nasihatlerinin çözüme yeterli olmadığı,
Kâbil’in Allah’ın hükmüne de razı olmayıp işi zorbalığa döktüğü, Hâbil’in Allah korkusu ve
ahiret inancı sayesinde ilk adam öldürme günahını işleyen kişi olmaktan korunduğu,
anlaşılmaktadır.3 Bu kıssada Hâbil, kuvvetçe Kâbil’den aşağı olmamasına rağmen4 olayı
yatıştırmaya çalışarak pozitif bir tavır sergilemiş, Kâbil ise olayı tırmandıran ve cinayetle
neticelenmesine sebep olan taraf olmakla Hz. Âdem ve Havva’ya ilk katilin ve ilk maktulün
ebeveyni olma acısını tattırmıştır.

Bu bölümde dinî yönü ağır basmakla beraber beşerî yönüyle de ele alınabilecek bir diğer
olumlu örnek Hz. İbrâhîm ve Hz. İsmâil’in baba-oğul ilişkisidir. Hz. İsmâil bir peygamber olsa
da nübüvvet öncesi gerçekleştiği anlaşılan ve Kur’an’da ifadesini bulan kurban hadisesi ve
Kabe’nin inşası olayında Hz. İsmâil’in karakteri hakkında fikir sahibi olmak mümkündür. Zira
iman etmek, peygambere tam bir inkıyat ile itaat etmeyi gerektirse de realite hep böyle
olmamıştır. Bu açıdan Hz. İsmâil’in bilinçli bir tercihle itaatkâr bir mü’min olduğu söylenebilir.
Buna ilaveten daha bir bebekken kendisi ve annesi ekilip biçilmeye elverişli olmayan5 bir yerde
bırakılmış olsa da Hz. İsmâil, sahip olduğu karakteri, anne ve babasının ona verdiği terbiye ve

1
el-Kehf, 18/46.
2
M. Cüneyt, Gökçe, "Hz. Peygamber'in İletişimindeki Sevgi", Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 / 17
(Haziran 2007): 213-218 s.215
3
el-Mâide, 5/27-31.
4
Muhammed b. Muhammed b. Mustafa Ebu’s-Suud, İrşadü’l-akli’s-selim ila mezaya’l-Kitabi’l-Kerim (Beyrut:
Darü ihyai’t-türasi’l-‘Arabi, ts), 3: 27.
5
İbrâhîm, 14/37.

Page 402
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

inancı sayesinde bunun ilahi bir emir olduğunu anlamış ve erdemli davranışlarını hiçbir zaman
terk etmemiştir. Öte yandan Hz. İbrâhîm de eşi Hacer’i ve oğlu Hz. İsmâil'i bir peygamber
olarak Allah'ın emri üzerine Mekke'de bırakıp gitse de bir beşer olarak onlara şefkatle dua
etmekten kendini alamamış ve zaman zaman ziyaret etmiştir.

Hz. İbrâhîm ve Hz. İsmâil arasında beşerî bir ilişki için bir diğer örnek Buharî’nin
Sahih’inde yer alan bir rivayette görülmektedir. Rivayete göre Hz. İbrâhîm oğlu İsmâil’in evine
gittiğinde onun evde olmadığını öğrenir. Hz. İsmail’in hanımının söz ve tavırlarından bu
evliliğin sağlıklı yürümeyeceğini ferasetiyle anlar. Hz. İsmâil’in eşine “İsmâil geldiğinde ona
söyle evinin eşiğini değiştirsin” der. Hz. İsmâil gelenin babası olduğunu ve eşinden ayrılması
istediğini anlayıp onun tavsiyesine uyar. İkinci ziyaretinde ise Hz. İbrâhîm pozitif tavırlar
sergileyen gelininden son derece memnun olur ve Hz. İsmâil’e “Evinin eşiğine sahip olsun”
mesajını bırakır. Mesajı alan Hz. İsmâil evliliğini sürdürür.6 Bu rivayette Hz. İsmâil, babasına
karşı normal zamanlarda saygılı olmak şöyle dursun, onun kendi eşinden ayrılma tavsiyesini
tartışmadan hemen itaat ettiği görülmektedir.

Sosyal ilişkiler bağlamında sitayişle söz edilebilecek bir diğer örnek Hz. Yakup ve Hz.
Yûsuf arasında geçen hadisedir. Hz. Yûsuf uzunca bir süre babasından uzaktan yaşasa da
kıssanın sonunda Hz. Yûsuf’un Mısır’da önemli bir konuma geçtikten sonra kardeşlerinin gıda
ihtiyacını karşıladığı, onlara çok iyi muamele ettiği, kimliğini açıkladıktan sonra kardeşlerini
asla kınayıp ayıplamadığı, gözlerini kaybeden babasına şefkat göstererek şifa bulması için ona
gömleğini gönderdiği, ardından bütün ailesini rahat ettirmek üzere Mısır’a aldırdığı
bilinmektedir.7 Büyük müfessir er-Râzî, (ö. 606/1210) Hz. Yûsuf’un daha küçük bir çocukken
de babasına diğer kardeşlerinden daha fazla hizmet ettiğini, onun her türlü işine koşturduğunu
söylemektedir. Hz. Yakup annesini küçük yaşlarda kaybeden Hz. Yûsuf’un bu meziyetlerine
tanık olduktan ve rüyasından haberdar olduktan sonra, onu daha fazla sevmiştir.8 Hz. Yakub,
Hz. Yûsuf’un bir kurt tarafından yenildiği yalanına inanmamış, ama nerede olduğu belli
olmayan oğlu Hz. Yûsuf’u hiçbir zaman unutmayarak sevgide vefa göstermiştir. Hz. Yûsuf da
kıssanın sonunda zikredilen erdemli davranışlarından bu sevgiyi hak ettiğini göstermiştir.9 Hz.
Yakub’un çocuklarının Hz. Yûsuf konusunda doğru söylemediklerini bildiği halde hatalarını
yüzlerine vurmaması da altı çizilecek erdemli davranışlar olarak hatırlanmalıdır.

Ebeveyn-evlat ilişkisi bağlamında Hz. Şuayb ve kızlarının hayat hikayeleri de ilkesel

düzeyde günümüz ailelerine mesajlar sunacak özelliktedir. Konu ile ilgili sınırlı sayıdaki âyette
kızların babalarına son derece saygılı oldukları, günün şartlarında kızlar için zor olan çobanlık
mesleğini erinmeden yaptıkları, dışarıda olup bitenleri babalarından gizlemedikleri, babaları
Hz. Şuayb’ın da onların görüşlerine değer verip istişare ettiği, kızların da babalarının kararlarına

6
Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil Buharî, Sahihü’l-Buharî (el-Camiü’s-sahih) (Kahire: el-Matbaatü’s-
selefiyye, 1980), 4: 144“Enbiya” 11.
7
Yûsuf, 12/1-101.
8
Ebu Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin Râzî, Mefâtihü’l-gayb (b.y.: Darü İhyai’t-Türasi’l-
‘Arabi, 1999), 18: 423.
9
el-Kasas 28/23-28.

Page 403
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

saygı gösterdiği anlaşılmaktadır ki bu ilişki türünün sevgi saygı, dayanışma, değer verme gibi
pek çok erdemli davranışı içerdiği görülmektedir.

Hz. Mûsâ’nın doğumu üzerine annesinin Yüce Allah’tan aldığı ilhamla onu bir sandıkta
Nil Nehri’ne bırakması hadisesinde Hz. Mûsâ’nın kız kardeşinin annesinin talebi üzerine
kıyıdan sandığı izlemesi ve Firavun’un sarayında süt anne araması üzerine annesini salık
vermesi de anne-kız arasında aile dayanışmasına örnek verilebilir. Hz. Lokman’ın oğluna
nasihatte bulunurken kullandığı üslup ve nezaketi, hayatı boyunca ona rehber olacak hikmetli
sözleri oğlu hakkındaki güzel duygularını göstermeye yeterlidir. Herhangi bir davranışına yer
verilmese de Hz. Lokman’ın oğlunun bu sessizlik içindeki edepli hali göz önüne gelmektedir.

1.2. Olumsuz Beşerî Davranışlar

Hz. Âdem’in iki oğlu arasında çıkan anlaşmazlık sonrası birisinin kardeşini öldürerek
dolaylı olarak babasını üzmesi ve Hz. Nûh’un inkârcı oğlunun kaba davranışlarla babasına
eziyet etmesi de ebeveyn-evlat ilişkisi açısından olumsuz örnekler olarak nitelendirilebilse de
peygamberi doğrudan etkileyen en bariz olumsuz ilişki Hz. Yakup ve on oğlu arasında
yaşanmıştır denilebilir.

Yûsuf sûresindeki âyetlerden anlaşıldığı üzere Hz. Yakub’un oğulları kıskançlık

girdabına kapılmış, cereyan eden bütün hadiseleri bu öfkeyle yanlış yorumlamış, aynı çatıyı
paylaştıkları Hz. Yakub’un nübüvvet öğretilerinden faydalanmamışlardır. Babalarını yanılgıya
düşmekle itham etmeleri10 içinde bulundukları ruh halini çok iyi anlatmaktadır. On kişilik bir
grup olmakla babalarının sevgisini daha çok hak ettiklerine inanırken, on kişilik yetişkin bir
grubun küçük kardeşleri Hz. Yûsuf’u kıskanmalarının tuhaf olduğu kadar gülünç de olduğunu
idrak edememişlerdir. Her ne kadar kardeşlerinden birisinin araya girmesiyle Hz. Yûsuf’u
öldürmekten son anda vaz geçmişlerse de kardeşlerini öldürmeyi düşünebilmeleri grubun
karakteri hususunda fikir vermeye yeterlidir. Hz. Yûsuf’u kuyuya attıkları halde onun bir kurt
tarafından yenildiği yalanı, beraberinde başka yalanları da getirmiş, babalarının kendilerine
inanmadığını bildikleri halde hakikati gizlemeye devam etmişlerdir. Hz. Yakup ve oğulları
arasındaki bu ilişki öyle bir safhaya ilerlemiş ki, daha sonra Bünyamin konusunda doğru
söylediklerinde bile Hz. Yakup onlara inanmamıştır. Kişinin güvenirliğini sıfırlayan böyle bir
aşamaya gelmek bir insan için büyük bir kayıp olsa gerekir.

Gözleri önünde gün geçtikçe âdeta eriyen babalarına aradan geçen onca zamana rağmen
işledikleri günahı itiraf edip af dileme erdemini göstermedikleri gibi, bu konuda babalarına bir
şey söylememe hususunda da birbirlerini tembihledikleri ve aralarından hiç kimsenin bu
konuda farklı davranmaya cesaret etmediği anlaşılmaktadır. Hz. Yakub’un oğullarının bu
davranışları ebeveyn-evlat ilişkisi açısından kabulü mümkün olmayan çok çirkin bir davranıştır.
Neyse ki Hz. Yakub’un merhameti ve Hz. Yûsuf’un engin hoşgörüsü ile zaman içinde hatalarını
idrak edip tövbe edebilmişlerdir.

10
Yûsuf, 12/9.

Page 404
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

2. Dini Boyutu ile Ebeveyn-Evlat İlişkisi

Kur'ân-ı Kerîm’de aksi bir duruma işaret edilmedikçe peygamber çocuklarının mümin
olduklarını söylemek mümkündür. Kur’an’daki kıssalar da bu düşünceyi destekler
mahiyettedir. Bu bağlamda Kâbil hariç Hz. Âdem'in diğer çocuklarının ona iman ettiklerini,
Tufan olayında Hz. Nûh'un gemiye binen çocuklarının da mümin olduklarını söyleyebiliriz.
Yine Hz. Eyyûb’a sabrının karşılığı olarak aile efradını misliyle ona mükafat olarak verilmiş
olması11 Hz. Eyyûb ve çocukları arasında iman ve beşerî ilişkiler bağlamında bir problem
yaşanmadığını söylemeye imkân vermektedir. Zira bunun aksi mükafat değil, eziyetin devamı
anlamına gelecektir.

2.1. Dini Açıdan Olumlu Davranışlar

Dinî açıdan ebeveyn-evlat ilişkisinde üzerinde söz söylenebilecek müşahhas örnek Hz.
İbrâhîm ve Hz. İsmâil'in baba-oğul ilişkisidir. Kur’an’a göre Hz. İsmâil, Hz. İbrâhîm’e
müjdelenmiş uslu bir çocuktur. Hz. İsmâil’in bir çocuk olarak babasıyla son derece uyumlu bir
ilişki kurduğu ve ona itaat ettiğine dair Kur'ân-ı Kerîm’de iki hadiseye yer verilmektedir. Birisi
kurban hadisesidir ki, Hz. İbrâhîm konuyu ona açması ve onun fikrini sorması üzerine
“Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulursun,”12 şeklinde bir
cevap vermesi onun Allah’ın emrine Türkçe deyimi “boynum kıldan ince” tavrıyla karşılık
verdiğini göstermektedir. Hz. İsmâil’in bu tavrı savaş meydanında düşmanla çarpışırken ölümü
göze alabilmekten daha asil bir duruştur. Hz. İsmâil’in bu tavrı anlık bir duygu yoğunluğuyla
sergilenmiş bir duruş değildir. Sabrı musibetin ilk anında gösterilen tavır olarak tanımlayan
hadisten13 hareketle Hz. İsmâil’in bu cevabı süregelen bir bilinç haliyle verdiğini söyleyebiliriz.

Kıblemiz olan Ka’be’nin inşası ve hac menasikinin belirlenmesinde Hz. İbrâhîm ve Hz.
İsmâil’in zikredilen beraberliği de baba-oğul ilişkisi açısından örnek alınabilecek bir
davranıştır. İlgili ayetlerde tesniye edatının kullanılmış olması14 Yüce Allah’ın Kâbe’nin ibadet
için hazırlanması emrini Hz. İbrâhîm ve Hz. İsmâil’e birlikte verdiğini göstermektedir ki,
aralarındaki ilişkinin hem beşerî hem de dinî boyutu ile mükemmel olduğunu göstermektedir.

2.2. Dini Açıdan Olumsuz Davranışlar

Dinî boyutu ile baba-oğul ilişkisine verilebilecek en çarpıcı örnekler Hz. Nûh’un inkârcı
oğlu ve Hz. İbrâhîm’in putperest babasıyla yaşadıkları hadiselerde görülmektedir. Kur’an’da
Hz. Nûh’un oğlundan tufandan önce hiç söz edilmez. Onun bahsi sular yükselip de babasının
kendisini gemiye davet etmesi üzerine “dağlara sığınarak tufandan kurtulabileceğini” söylemesi
ve babasının teklifini reddetmesi olayında geçer. Hz. Nûh’un kasıtlı olarak gemiye binmeyen
oğlunu, bu tavrına rağmen davet etmesi, oğlunun gerçek yüzünü saklayan bir münafık olması,
Hz. Nûh’un onu önce imana sonra gemiye davet etmiş olabileceği ya da baba şefkatiyle bu

11
el-Enbiyâ, 21/83-84.
12
es-Saffât, 37/101.
13
Buharî, el-Camiü’s-sahih, 2: 79.
14
el-Bakara, 2/125-127.

Page 405
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çağrıyı yapmış olabileceği şeklinde yorumlanmıştır.15 Bu davetin bir nedeni de Allah’ın Hz.
Nûh’a ehlinden olanları kurtaracağına dair vadidir. Bu sebeple Hz. Nûh son ana kadar oğlunun
cezalandırılacaklar arasında olmamasını umut etmiş olabilir. Ama Yüce Allah Hz. Nûh’un
inkârcı oğlunu kendi ehlinden sayması şeklindeki yanlış telakkisini “O asla senin ailenden
değildir”16 ifadesiyle net bir şekilde tashih etmiştir.

Hz. Nûh kıssası bazı yönleriyle Hz. İbrâhîm kıssasının iman-inkâr açısından ters bir
yansıması gibidir. Hz. Nûh’un oğlu babasının çağrısına kulak asmayıp davetini reddederken,
Hz. İbrâhîm ise bir oğul olarak babasını tevhid inancına davet etmiş “red” karşılığını almıştır.
Beşerî ilişkiler açısından değerlendirildiğinde Hz. Nûh ve Hz. İbrâhîm hitaplarında
“yavrucuğum”, “babacığım” şekilde son derece nazik bir üslupla olabildiğince kibar
davrandıkları halde karşıdan aynı saygınlıkta bir yanıt alamadıkları görülmektedir. Hz. Nûh’un
oğlu kayıtsız bir şekilde bir dağa sığınarak kurtulacağını söylerken Hz. İbrâhîm’in babası Azer
onu taşlamakla veya sözlü olarak ağır hakaretler etmekle tehdit etmiştir. Bu tespitler inkârcı bir
ruhun agresifliği ve uzlaşmazlığı hususunda da fikir verecek niteliktedir.

Hz. İbrâhîm de tıpkı Hz. Nûh’un baba şefkatiyle oğlunu gemiye çağırması gibi, babasına
dua edeceğine söz vermiş, bu sözünde durarak bir süre ona dua etmiş, ancak babasının küfür
üzere vefat ettiğini öğrendikten sonra onun için istiğfar etmeyi bırakmıştır.17

Sonuç

Beşer olmaları hasebiyle peygamberlerin aile bireyleriyle beşerî ve dinî açıdan olumlu-
olumsuz bazı hadiseler yaşaması doğaldır. Hz. İbrâhîm ve oğlu Hz. İsmâil arasında hem dinî
hem beşerî anlamda mükemmel bir dayanışma söz konusu iken Hz. Nûh’un inkârcı oğlu ile dinî
açıdan problem yaşamıştır. Hz. Yakub çocuklarından Hz. Yûsuf’la güzel bir ilişki kurabildiği
halde diğer oğulları kendisine dürüst davranmamış çevirdikleri entrikalarla ona büyük acılar
çektirmişlerdir. Hz. Âdem Kâbil hariç diğer çocuklarıyla, Hz. Nûh gemiye binen çocuklarıyla,
Hz. Şuayb ve Hz. Lût kızlarıyla, Hz. Eyyûb doğrudan zikredilmese de çocuklarıyla beşerî dinî
bir sorun yaşamamış görünmektedir. Peygamber ailelerinde dinî problemlerin beşerî
problemleri de berberinde getirdiği, ama her beşerî problemin dinî bir soruna dönüşmediği
görülmektedir. Olumsuz örnekler peygamberler için bir imtihan vesilesi, müminler için de ders
alınabilecek hadisler olarak değerlendirilebilecek türdendir.

Buharî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil. Sahihü’l-Buharî (el-Camiü’s-sahih). 9 Cilt.

Kahire: el-Matbaatü’s-selefiyye, 1980.
Ebu’s-Suud, Muhammed b. Muhammed b. Mustafa. İrşadü’l-akli’s-selim ila mezaya’l-
Kitabi’l-Kerim. Beyrut: Darü ihyai’t-türasi’l-‘Arabi, ts.

15
Râzî, Mefâtihü’l-gayb, 7: 350-351.
16
Hûd, 11/46.
17
Ebü’l-Fida İmadüddin İsmail b. Ömer İbn Kesir, Tefsirü’l-Kur’ani’l-Azim (Darü tayyibe li’n-neşr ve’t-tevzi’,
1999), 3: 290. Mehmet Cüneyt Gökçe, “Tahkikî İman Arayışında Hz. İbrâhim Örneği”, Harran Üniversitesi
İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/44 (2020), 277.

Page 406
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Gökçe, Mehmet Cüneyt. “Tahkikî İman Arayışında Hz. İbrâhim Örneği”. Harran Üniversitesi
İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/44 (2020), 256-287.
Gökçe, Cüneyt, "Hz. Peygamber'in İletişimindeki Sevgi". Harran Üniversitesi İlahiyat
Fakültesi Dergisi 17 / 17 (Haziran 2007): 213-218 s.215
Gökçe, M. Cüneyt. “Birliğimizi Bozan Unsurlar” Şanlıurfa Uluslararası X. Kutlu Doğum
Sempozyumu “Hz. Peygamber, Tevhid Ve Vahdet”. (21 Nisan 2016) 32-42.
İbn Kesir, Ebü’l-Fida İmadüddin İsmail b. Ömer. Tefsirü’l-Kur’ani’l-Azim. Darü tayyibe li’n-
neşr ve’t-tevzi’, 2. Basım, 1999.
Râzî, Ebu Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin. Mefâtihü’l-gayb. b.y.: Darü
İhyai’t-Türasi’l-‘Arabi, 1999.

Page 407
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

XIX. YÜZYILDA ŞUŞA'NIN EDEBİ MECLİSLERİ

THE LİTERARY ASSEMBLİES OF SHUSHA IN THE XIXth CENTURE

Prof. Dr. Makbule SABZİYEVA

Anadolu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi,
Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü, Yunus Emre Yerleşkesi, Eskişehir
ORCID NO: 0000-0002-9214-580X

ÖZET
XIX. yüzyılda Azerbaycan’da faaliyet gösteren edebi meclislerden “Meclisi-üns” (Dostluk
Meclisi) ve “Meclisi-feramüşan” (Unutulmuşların Meclisi) Şuşa’da kurulur ve şehrin kültürel
gelişimine oldukça önemli hizmette bulunur. "Meclis-i Üns" 1864 yılında devrin tanınmış
âlimlerinden Mirze Ebdülkasım'ın medresesinde şair Mirze Rehim Fena (Rehim bey Mirzeyev)
ve şair Hacı Abbas Agâh tarafından kurulur. “Meclis-i Ferâmuşan” ise 1872 yılında Mir
Möhsün Nevvab’ın teşebbüsüyle kurulur. Şuşa’daki edebi hayatı zenginleştiren, yeni kuşaklara
şiir yazma sanatında yol gösteren, önemli olayları tartışan “Meclis-i Üns” ve “Meclis-i
Ferâmuşan” meclisleri yaşanan olaylarla dünyayı çalkalayan, yeni bir yaşam tarzı sunan XX.
Yüzyılın başlarına kadar faaliyetlerini eş zamanlı devam ettirir ve sıkı ilişkiler içerisinde
bulunurlar. “Meclis-i Üns” faaliyetlerini 1864-1897 yıllar arasında, “Meclis-i Ferâmuşan”
faaliyetlerini 1872-1910 yılları arasındaki tarihlerde sürdürür. Bu meclislerde çeşitli konular
gündeme getirilmekle birlikte klasik mirasın araştırılması, şiir ve üslup incelemeleri meclisin
çalışmalarına yön verir. Meclislere sadece Şuşa’da yaşayan şairler değil Azerbaycan’ın başka
şehirlerinde bulunan şairler de iştirak eder, başka şehirlerdeki edebi meclislerle sıkı ilişkiler
kurulur, yazışmalar yapılır, şairlerin şiirleri değerlendirilir. Edebi meclislerle birlikte Şuşa’da
“Meclisi-hanende” (Musikiciler Meclisi) de kurulur. Bu meclislerden “Meclisi-feramuşan”
(Unutulmuşların Meclisi) ve “Meclisi-hanende” (Musikiciler Meclisi) devrin çok okumuş ve
kendini farklı alanlarda geliştirmiş isimlerinden biri olan Mir Möhsün Nevvab tarafından
kurulur. Mir Möhsün Nevvab’ın Şuşa’da kurduğu “Meclisi-feramuşan” (Unutulmuşların
Meclisi) ve “Meclisi-hanende” (Musikiciler Meclisi) sadece Şuşa’nın değil, aynı zamanda
Azerbaycan’ın tümünün gelişiminde de mühim rol oynamıştır. Bu çalışmada dünyanın güzel
köşelerinden biri olan Şuşa’da faaliyet gösteren iki edebi meclisten, onların kurucularından,
faaliyetlerinden, müdavimlerinden bahsedilecektir. Meclislerin meşgaleleri sonucu Nevvab
tarafından kaleme alınan ve Karabağ bölgesinin şairleri hakkında bilgi veren Tezkire-i Nevvab
ve Vüzuhül-ergam adlı eserler incelenecektir. Bu eserler, XIX. Yüzyılda Azerbaycan’ın kültür
ve sanat hayatına ışık tutmuş, edebiyat tarihinde yapılan araştırmalara destek olmuştur.
Anahtar Kelimeler: Azerbaycan edebiyatı, edebi meclisler, “Meclisi-üns”, “Meclisi-
feramüşan”, “Meclisi-hanende”.

Page 408
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
"Meclisi-üns" (Friendship Assembly) and "Meclisi-feramüşan" (Assembly of the Forgotten)
were established in Shusha in the XIXth century. Both assemblies serve the cultural
development of the city very importantly. "Meclisi-üns" was founded in the madrasah of Mirze
Ebdülkasım, one of the well-known scholars of the time by poet Mirze Rehim Fena (Rehim bey
Mirzeyev) and poet Haji Abbas Agâh in 1864. "Meclisi-feramüşan" was founded in 1872 by
the initiative of Mir Möhsün Nevvab. "Meclisi-üns" and "Meclisi-feramüşan" assemblies,
which enriched the literary life in Shusha, led new generations in the art of writing poetry,
discussed important events, churned out the world with the events that took place, presented a
new way of life, continued their activities at the beginning of the XXth century and had close
relations. The activities of "Meclisi-üns" continued between 1864 and 1897, while the activities
of "Meclisi-feramüşan" continued between 1872 and 1910. Various issues have been raised in
these assemblies researching classical heritage, poetry and stylistic examinations guide the
work of the assembly. Not only poets living in Shusha but also poets from other cities of
Azerbaijan participate in the assembly, tight relations are established with literary assemblies
in other cities, correspondence is made, poets' poems are evaluated. In Shusha with literary
assemblies there was created an assembly "Meclisi-hanende". "Meclisi-feramüşan" and
"Meclisi-hanende" were founded by Mir Möhsün Nevvab, one of the people of the era who
studied a lot and developed himself in different fields. "Meclisi-feramüşan" and "Meclisi-
hanende" played an important role in the development not only of Shusha, but also of
Azerbaijan as a whole. In this study, it will be mentioned two literary assemblies, their founders,
activities and regulars operating in Shusha, which is the beautiful corner of the world. Tezkire-
i Nevvab and Vüzuhül-ergam, which were written by Nevvab and gave information about the
poets of the Karabakh region, will be examined as a result of the busy works of the assemblies.
These works shed light on the culture and art life of Azerbaijan in the XIXth century and
supported researches in the history of literature.
Key Words: Azerbaijani literature, literary assemblies, "Meclisi-üns", "Meclisi-feramüşan",
"Meclisi-hanende".

GİRİŞ

Şuşa şehri Azerbaycan’ın medeniyet merkezlerinden biri olarak tarihe geçmiştir. XIX. yüzyılda
bu küçük şehirde 95 şair, 22 musikişinas, 38 üstat hanende, 16 ressam, 5 astronom, 18 mimar,
16 hekim yaşamıştır. Şehirde on civarında edebi, musiki ve diğer cemiyetler, ondan fazla
medrese ve çeşitli mektepler faaliyet göstermiştir. Kütüphanelerde hattatlar el yazısıyla
kitapların kopyalarını çıkarıyor, ressamlar şehirdeki binaların duvarlarına nakışlar yapıyor,
kopyaları çıkarılan kitaplara minyatürler çizerek olaylara görsellik kazandırıyorlardı. Halı
imalathanelerinde, daha sonralarda dünyanın en büyük sanat müzelerinde sergilenecek halılar
dokunuyordu ([Link]

Page 409
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Halkın medeniyetinin bir parçası olan edebi meclisler, birçok ülkenin medeniyetinde kadim
zamanlardan var olduğu gibi Doğu’da da müstesna bir yere sahipti ve bir medeniyet ocağı
olarak medeniyetin enstitüsü işlevini yapmaktaydı. Azerbaycan’da da öncelikle saraylarda
ortaya çıkan ve üyelerinin hükümdar tarafından hamiliği yapılan edebi meclisler, hanlıkların
sukutundan sonra bağımsız olarak kurulmaya başlar ve siyasi amaçtan ayrılarak maariflenmeye,
milli düşüncenin gelişmesine yol açan merkezlerden birine dönüşür (Memmed). Bu çalışmada
dünyanın güzel köşesi Şuşa şehrinde XIX. Yüzyılda mevcut olan 2 edebi meclisten ve onların
faaliyetlerinden bahsedilecektir.

EDEBİ MECLİSLER

Şuşa’nın bağımsız edebi meclislerinden ilki "Meclis-i Üns" (Dostluk Meclisi) 1864 yılında
devrin tanınmış âlimlerinden Mirze Ebdülkasım'ın medresesinde kurulmuştu. Meclisin
kurucuları Şair Mirze Rehim Fena (Rehim bey Mirzeyev) ve Hacı Abbas Agâh olmuştur.
Şuşa’nın tanınan şairlerinden olan Mirze Rehim Fena meclisin başkanlığını yapmıştır. Mirze
Rehim Fena’nın babası Mirze Memmedbağır, Karabağ hanının maliye işlerine bakmıştır.
Babasının ölümünden sonra, 1872'den itibaren Mirze Rehim Fena hem babasının görevini
sürdürmüş hem de şiir yazmıştır. Mirze Rehim Fena, şiirlerini Farsça ve Azerbaycan
Türkçesiyle yazmış, “Fena” ve “Âşik” mahlaslarını kullanmıştır. Şiirlerini takdir eden Han kızı
Hurşidbanu Nâtevan, Fena’yı korumuştur. Mirze Rehim Fena’nın ismi, şiirleri ve “Tarihi-
cedidi Karabağ” adlı eseri ile günümüzde de bilinmektedir. “Meclis-i Üns”ün diğer kurucusu
Hacı Abbas Agâh, Şuşa edebi muhitinde tanınmış şairlerden biri olmuştur. Dükkânlara ve
kervansaraylara sahip Hacı Abbas Agâh’ın ismi, Rus çarlığı döneminde 2. Dereceli tüccarların
listesinde yer almaktaydı. “Meclis-i Üns”ün toplantıları Agâh’ın evinde yapılırdı. Karabağ
şairleri ile beraber güzel sanatlarla uğraşan adamların da katıldığı meclisin otuzdan fazla üyesi
vardı. Hurşidbanu Nâtevan, Mirze Rehim Fena, Hacı Abbas Agâh, Mirze Elesger Növres,
Memo bey Memai, İsmayıl bey Derugi, Meşedi Nesir Lovhi, Bahış bey Sebur bu üyelerin
bazılarıdır.

1872’den itibaren Han kızı Hurşidbanu Nâtevan’ın isteği üzerine “Meclis-i Üns”ün toplantıları
onun sarayında yapılmaya başlamıştır. “Meclis-i Üns” saraya taşındıktan sonra edebiyatı, tarihi,
İslâm hukukunu vb. ilim sahalarını bir uzman seviyesinde öğrenen Mir Möhsün Nevvab’ın
teşebbüsüyle 1872 yılında Şuşa’da ikinci edebi meclis kurulur. “Meclis-i Ferâmuşan”
(Unutulmuşlar meclisi) olarak adlandırılan bu meclisin üyeleri, "Meclis-i Üns"un dışında kalan
şairlerden oluşur. “Meclis-i Ferâmuşan”ın meşgaleleri kışın Nevvab’ın evinde, yazın ise Cıdır
Düzü’ndeki Ağzıyastı Kaha denilen yerde geçirilir. Meclislere 40 civarında şair katılır
(Məmmədbağıroğlu 2006: 4). Meclisin müdavimleri arasında Abdullabey Elibey Oğlu Âsi,
Se'di Sâni Karabağî, İbrahim Bey Azer, Mirze Mehemmed Kâtib, Mirze İsmayıl Mehzûn,
Fatma Hanım Kemine, Heseneli Han Karadağî ve Azerbaycan edebiyatında bunlar gibi iz
bırakmış birçok isim bulunmaktaydı.

Page 410
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“Meclis-i Ferâmuşan”ın kuruculuğunu ve başkanlığını yapan Mir Möhsün Nevvab çok yönlü
şahsiyetiyle XIX. Yüzyılın görkemli simalarından biri olarak bilinmektedir. Azerbaycanlı şair,
yazar, musikişinas, ressam, hattat, aynı zamanda astronom, matematikçi, kimyacı, tarihçi,
müzik tarihçisi Mir Möhsün Nevvab, 20’den fazla kitabın müellifi bir bilim adamıdır.
Bildirimizin ilerleyen sayfalarında Şuşa’daki o devrin atmosferini daha yakından hissetmek için
Azerbaycan’ın edebiyat ve sanat tarihinde derin iz bırakmış Mir Möhsün Nevvab ile ilgili
elimizdeki bilgilerin biraz daha ayrıntılı paylaşılmasını önemli buluyorum.

Şuşa’daki edebi hayatı zenginleştiren, yeni kuşaklara şiir yazma sanatında yol gösteren, önemli
olayları tartışan “Meclis-i Üns” ve “Meclis-i Ferâmuşan” meclisleri, yaşanan olaylarla dünyayı
çalkalayan, yeni bir yaşam tarzı sunan XX. Yüzyılın başlarına kadar faaliyetlerini eş zamanlı
devam ettirmiş ve sıkı ilişkiler içerisinde bulunmuş. “Meclis-i Üns” faaliyetlerini 1864-1897
yıllar arasında, “Meclis-i Ferâmuşan” ise faaliyetlerini 1872-1910 yılları arasındaki tarihlerde
sürdürmüştür. Edebi faaliyetleri ile her iki meclis Azerbaycan’ın kültürel yaşamıyla ilgili
zengin bir miras bırakarak o zamanın kültür ve sanat hayatına ışık tutmuş, tarihini yazmıştır.

“Meclis-i Üns” ve “Meclis-i Ferâmuşan” edebi meclislerinde çeşitli konular gündeme

getirilmekle birlikte klasik mirasın araştırılması, şiir ve üslup incelemeleri meclisin
çalışmalarına yön vermiştir. Birçok şair her iki meclisin meşgalesine katılarak yazdığı şiirleri
paylaşmakta, kendini geliştirmekteydi. Örneğin, Firdevsî’nin “Şahnâme” destanını baştan sona
ezbere bilen ve şiir meclislerinde güzel okumasıyla şöhret kazanan, aynı zamanda gençliğinde
müzikle uğraşan ve hanendelik eden Mirze Sâdık Piran her iki meclisin de faaliyetine
katılmıştır. Aynı şekilde düğün meclislerinin "padişahı" olarak isim yapan, Rus ve Fars
dillerinde iyi tahsil gören, 1900'de Tiflis'te yayınlanan çocuklar için Pend-i Etfal kitabının
yazarı Mirze Elesger Növres de her iki meclise iştirak etmiştir. İki meclisin faaliyetlerine
katılan bir başka isim de klâsik şiir üslûbunun yanı sıra halk şiiri türünde de şiirler yazan
Karabağ hanlığının kurucusu Penah Han Cevanşir’in neslinden olan şair Ebdüssemed Bey
Âşig’dir. ([Link]
Meclis-i Üns"ün toplantıları 1897 yılına (Nâtevan'ın ölümüne) kadar devam etmiştir. 1910
yılına kadar devam eden ve şehrin kültürel gelişimine oldukça önemli hizmette bulunan
“Meclis-i Ferâmuşan”ın toplantılarına başka şehirlerden gelen şairler de katılıyordu. Mir
Möhsün Nevvab, hem kendi meclisindeki hem de Meclis-i Üns’teki faaliyetleri takip ettiği için
Şuşa ve çevresindeki bütün şairleri tanıma imkânına sahip olmuştur. Ayrıca başka
memleketlerden Şuşa’ya gelen yabancı şairler de mutlaka Nevvab ile tanışıyor, şiirlerini ona
takdim ediyordu. Böylece Nevvab’ın pek çok şair ve onların eserlerinden haberdar olma imkânı
olmuştur. Düzenli olarak meclise katılamayanlar, memleketlerinden mektup yazarak klasik
tarzda yazdıkları şiirleri Nevvab’a ulaştırıp meclisteki şairlerin beğenisine sunmaktaydı
(Bayram: 2012, 386). Meclisin Azerbaycan’daki diğer aynı maksatlı meclislerle (Şamahı’daki
“Beytüs-Sefa”, Bakü’deki “Mecmeüş-şüara”) yoğun ilişkileri vardı. Profesör N. Ahundov
yazıyordu ki, Şamahı’daki “Beytüs-sefa” meclisinin üyeleri Fuzuli’ye yazdıkları nazirelerin
değerlendirilmesi ve üstünlüğü olanın belirlenmesi için şiirlerini “Meclis-i Ferâmuşan”a
gönderiyor, onları hakem olarak görüyorlardı. Meclis üyelerine dünyada baş gösteren olaylar
hakkında bilgi vermek için Nevvab Bakü’den “Ekinci”, Tiflis’ten “Ziya” ve “Keşkül”

Page 411
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

gazetelerini, Hindistan’dan Farsça yayımlanan “Hebbül-metin” mecmuasını alıyordu.

(Məmmədbağıroğlu, 2006: 4-5).

BULGULAR

“Meclis-i Ferâmuşan”ın söz konusu çalışmaları sonucu Karabağ bölgesinin vefat etmiş ve
hayatta olan şairleri hakkında bilgi veren Tezkireyi-Nevvab adında bir çalışma ortaya çıkar.
Nevvab, bu çalışmayı 1891 yılında arkadaş çevresinin ricası üzerine yaptığını ve 1892 yılında
bitirdiğini söylemektedir. (Mir Möhsün Nevvab, 1998: 7-8) Ancak daha sonra tezkireye yeni
bilgiler de eklemeye devam etmiştir. Bazı şairlerin vefat tarihi 1892 tarihinden sonra da
tezkireye eklenmiş ve bu tür bilgileri kaydetmek için, müellif boş sayfalar bırakmıştır (Mir
Möhsün Nevvab, 1998: 4). Tezkire’de, Vagif, Vidadi, Kerbelayi Şefi Vazeh, Zakir, Cefergulu
han Arif Neva, Mehemmed bey Aşig, Açıg Peri, Abdulla bey Asi, Natavan, Fatma hanım
Kemine, Hasanali han Karadaği ve diğerleri olmak üzere Karabağ’ın 100 civarında şair ve edibi
hakkında bilgi verilmekle, ilgi alanları açıklanmakta, eserlerinden örnekler sunulmaktadır.
Sunulan örnek şiirlerin yazılma sebebi, üslubu ve içeriği üzerine görüşler, dönemin edebi süreci
ile ilgili fikirler de çalışmada yer almaktadır. Nevvab, tezkiresini, iki bölüme ayırmıştır. Birinci
bölüme, tezkiresini yazdığı tarihte hayatta olmayan 31 şairi, ikinci bölüme ise tezkiresini
yazdığında sağ olan 56 şairi almıştır. Bunun yanı sıra kitapta dönemin üstat hattat, nakkaş,
musikici ve hanendeleri hakkında da bilgi verilmektedir. Müellif aslında, tezkiresine üçüncü
bölümü eklemeyi de planlamış ve buraya Karabağ bölgesi dışındaki Şirvan, Gence, İrevan,
Ordubad, Derbend, Badikube (Baku), Guba, Laçın, Lenkeran ve Kafkas bölgelerinde yaşayan
bazı şairlerin adını liste şeklinde yazmıştır (Mir Möhsün Nevvab, 1998: 548-556). Ancak
müellif, bu bölümü tamamlayamamıştır. Tezkireyi-Nevvab ile ilgili ayrıntılı çalışma Ömer
Bayram tarafından yapılmıştır.

XIX. yüzyılın sonlarında Azerbaycan’ın bir sıra şehirlerinde Musikiciler Meclisi kurulur. Edebi
muhitin zengin olduğu, Harrat Gulu Mehemmed oğlunun musiki mektebinde yetişen 70
üzerinde hanende ve musikicinin olduğu Şuşa’da da 80’li yıllarda Mir Möhsün Nevvab ve halk
müziği sanatçısı Hacı Hüsü tarafından “Meclisi-hanende” (Musikiciler Meclisi) kurulur.
Meclisin müdavimleri arasında Hacı Hüsü, Meşedi Cemil Emirov (Besteci Fikret Emirov’un
babası), İslam Abdullayev, Seyid Şuşinski, Sadıkcan gibi dönemin ünlü musikicileri yer
alıyordu. “Meclisi-hanende”de musiki sanatının estetik problemleri, sanatçıların müziği icra
etme usulleri, klasik musiki eserlerinin eşliğinde söylenen şiirler ve musiki sanatıyla ilgili
konular gündeme getirilir, görüşler bildirilir, fikir mübadelesi yapılırdı
([Link] Bu meclislerde, meclis sınırları aşılarak bir müzik
ekolü oluşturuluyordu.

Bu meşgaleler sırasında 1884 yılında Nevvab, Vüzuhül-ergam (Rakamların İzahı) risalesini

yazmıştır. Bu çalışmada Nevvab, Orta Çağ Şuşa’sında var olan ve gelişen mugam sanatının
teorisini anlatmıştır. Risalede musikinin ortaya çıkışı, onun tababetle alakası, şiirle musiki
arasındaki ilişki, musikide estetik, sesin özellikleri, mugamların rakamlarla bağlantısı gibi

Page 412
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

birçok konuya açıklık getirilmiştir. Nevvab’ın Vüzuhül-ergam çalışması günümüzde de

araştırmacılar tarafından incelenmektedir.

1903 yılında Nevvab’ın teşebbüsüyle Şuşa’da kütüphane- kıraathane (okuma salonu) açılır. O
sıralar “Meclis-i Ferâmuşan”ın faaliyeti zayıflamış ve yeni kuşak, kütüphane görevini yapan
kıraathanede buluşuyormuş. Kıraathanenin başında Nevvab’ın oğlu Mir İbrahim (Miriş Ağa)
duruyormuş. Burada sadece Azerbaycan, Doğu ve dünya yazarlarının kitapları değil Nevvab’ın
çabalarıyla farklı şehirlerden getirilen süreli yayınlar da bulunmaktaymış. Kıraathanede yeni
yazılan eserler tartışılır, yazar ve şairlerle görüşler düzenleniyormuş. (Məmmədbağıroğlu,
2006: 5).

Şuşa’da kütüphane ve kıraathanelerin açılması Mir Möhsün Nevvab’ın adı ile bağlı olduğu gibi
“usuli-cedid” mekteplerinin de açılması onun adı ile bağlıdır. Ruhani mekteplerinden farklı
olarak Mir Möhsün Nevvab’ın teşebbüsüyle açılan “usuli-cedid” mekteplerinde edebiyat, tarih,
coğrafya ve başka dersler de verilmekteymiş. Mir Möhsün Nevvab’ın kendisi de bu
mekteplerde derslere girmekteymiş. Nevvab sadece kendinin açtığı mektebin öğrencilerini
değil, başka okullardaki öğrencileri de düşünüyor, onların gelişmesi için çabalıyormuş. Tiyatro
araştırmacısı Bağdadbeyov, Hatıralar kitabında şöyle yazıyordu: “Ben çocukken ruhani
mekteplerinde Nevruz bayramına 3-4 gün kala öğrencilere keteler (üzerinde şiir yazılmış,
etrafında da resimlerin bulunduğu el matbaalarında basılmış kâğıtlar) dağıtıyorlardı. Ruhani
mekteplerinde resim yapmak yasaklandığı için çocuklar ketelerin dağıtıldığı günü hasretle
beklerlerdi. Mezkûr ketelerin resimlerini çeken, matbaada basan ve Şuşa mekteplerinin tümüne
dağıtan Mir Möhsün Nevvab’dı.” (Seferova, 1989: 6)

Nevvâb, kendi evinde litografya usulü ile çalışan bir matbaa kuran, burada kendisinin ve
başkalarının kitaplarını basan (Qarayev, 2010: 212) bir maarifperver olarak da Şuşa’nın tarihine
geçmiştir. XIX. yüzyılın sonlarında Nevvab, Azerbaycan dili üzerine ders kitabı yazmış ve onu
kendi matbaasında basmıştır. Bunların yanı sıra Mir Möhsün Nevvab birçok resmin ve
minyatürün müellifi olarak da bilinmektedir. Taşbaskı yöntemiyle basılan kitapların kapak ve
iç sayfalarında da Nevvab’ın çizimleri bulunmaktadır. Bu kitapların arasında Fars Divanı ve
Keşfül-Hakikeyi-Mesnevi adlı kitaplar basın kültürünün örnek çalışmaları olarak gösterilebilir.
Nevvab’ın bu ve diğer çalışmalarını göz önünde bulundurursak Azerbaycan’ın XIX. yüzyılda
kitap tertibatı, resmedilmesi konusundaki ilerlemesinin de Nevvab’ın adıyla bağlı olduğunu
söyleyebiliriz.

Mir Möhsün Nevvab 1833 yılında Şuşa şehrinde doğmuş, hayatının sonuna kadar da orada
yaşamış, çalışmış ve 1918 yılında 85 yaşındayken vefat etmiştir. Mir Möhsün Nevvab
ilköğrenimini Şuşa’nın ruhani mektebinde görmüştür. Daha sonra kendi kendini yetiştirerek
farklı alanlarda derin bilgilere sahip olmuştur. Bu bilgilerden yola çıkarak Mir Möhsün Nevvab,
ilimin, edebiyatın ve sanatın çeşitli sahalarında araştırmalar yapmış, günümüzde de
araştırılması devam eden önemli çalışmalar ortaya koymuştur. Mir Möhsün Nevvab

Page 413
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

araştırmaları ile sadece edebiyat, tarih, eğitim, sanat ve müzik konularına katkıda bulunmakla
kalmamış; astronomi, matematik, kimya ve diğer fen bilimleri üzerine de görüşlerini anlatmış,
astronomi üzerine ders kitabı mahiyetinde Kifaye-tül-etfal adlı çalışmasını kaleme almıştır.
Onun farklı alanlardaki faaliyetleri, bilimsel fikirleri 20’den fazla kitabının ortaya çıkmasını
sağlamıştır. Nevvab’ın Farsça yazılmış ve üç bölümü mesneviden, bir bölümü ise divandan
oluşmuş Keşfül-Hakikeyi-Mesnevi adlı kitabında ahlak, terbiye, etik gibi problemler ele
alınmıştır. Kitabın nasihatlerden oluşan Mesnevi kısmında astronomi, matematik, müzik ve
diğer ilimlerle ilgili fikirler paylaşılmıştır. Kitabın Divan bölümünde ise Nevvab’ın kendine
ait gazel ve rubailerine, dönemin tarihi olaylarında iz bırakmış şahısların ve olayların üzerine
yazılmış manzumelere yer verilmiştir. Kitaplara desenler çizmekle birlikte Nevvab, çalıştığı
okulun ve medresenin duvarlarını, Şuşa’nın “Büyük mescidinin iki minaresini ve kendisinin
yaşadığı evin duvarlarını da süslemiştir. Mir Möhsün Nevvab’ın yağlı boya ile çizilmiş
“Kuşlar”, “Güller”, “Teymur’un Portresi” ve başka resimleri içerik, şekil ve renk kullanımı
açısından incelendiğinde resimlerin gerçeği yansıttığını, bununla da sanatkârın gözlemleme
yeteneğinin ne derecede yüksek olduğunu ortaya koymaktadır. Nevvab’ın fırçasından çıkmış
nakışların da renk zenginliği sanatkârın halk sanatının ve minyatür sanatının geleneklerinin
devamcısı olduğunu göstermektedir (Seferova, 1989: 6). Nevvab, Behrül-hazan (1864-1865)
kitabına beş resim çizmiştir. Bu resimlerde savaş sahneleri yer almaktadır. “Kerim Kerimov’a
göre: “Sanatsal özellikleri ve renk tonlarından dolayı bu minyatürler klasik minyatürlerden daha
çok Şeki han sarayının frizlerini anımsatır” (Kerimov, 1976: 53). Mir Möhsün Nevvab’ın
çalışmaları milli geleneklere dayanmış, bu gelenekler üzerinde geliştirilmiş ve hiçbir zaman bu
çerçeve dışına çıkılmamıştır. Nevvab’ın eserlerinin bu özelliği Azerbaycan sanat tarihinin
öğrenilmesi açısından değerli bir kaynak oluşturmuştur.

SONUÇ

Sonuç olarak günümüz Azerbaycan’da medeniyetin gelişmesi için XIX. Yüzyılda Şuşa’daki
medeni ortamın, edebi muhitin etkisinin çok büyük olduğunu görmekteyiz. Mir Möhsün
Nevvab’ın söylediği “Mal ve emlakten yadigâr bırakmaktansa ilimden ve başarıdan bırakmak
daha iyidir,” (Mir Möhsün Nevvab, 1998: 4) cümlesindeki fikir o zamanın tefekkürünü
yansıtarak XIX. Yüzyılda Şuşa’daki yaşam hakkında bilgi vermekte ve yapılan faaliyetlerin
medeniyetimize bıraktığı izler üzerine mülahazalar yapmamızı sağlamaktadır.

KAYNAKÇA

AZƏRBAYCAN MUSİQİSİ. Musiqi Sənətinin İnkiışaf Tarihi.

[Link]

Azerbaycan Türk Edebiyatı. "Meclis-i Üns".

[Link]

Page 414
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bayram, Ömer. (2012). Nevvab Tezkiresinde Şair Ve Eser Üzerine Değerlendirmeler. Turkish
Studies, Volume 7/1 Winter 2012, s.385-404.

Garabağlı Mir Möhsün Nevvab.

[Link]

Qarayev, Nəsrəddin. (2010) . XIX əsr Azərbaycan ədəbi məclisləri. (nəşrə hazırlayan və elmi
redaktoru: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Vüsalə Musalı). Bakı, 2010.

Kerimov, K. (1976). Nevvab’ın Resimleri. Gobustan, 1976, No:3, s.52-54.

Memmed, Tahire. Şuşa ədəbi məclisləri: funksiya və missiyası.

[Link]

Məmmədbağıroğlu, Əli. (2006). Mir Möhsün Nevvab ve Onun Türkçe Divanı. Mir Möhsün
Nevvab. Seçilmiş Eserleri. Bakı, Şerq-Qerb.

Muğam Məclisləri
[Link] [Link]

Nevvab, Mir Möhsün. (1998). Tezkireyi-Nevvab, Bakü, Azərbaycan neşriyatı, 1998, 560 s.

Seferova, Zemfira. (1989). M. M. Nəvvabın «Vüzuhul-ərqam» risaləsi. Bakı: "Elm", 1989.

Page 415
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

LINGUOFOLKLORISTICS

Dos. Dr. Malahat Ramiz kizi Babayeva

ASPU, Department of Literature

ABSTRACT
Elements of folklore text can be the object of description of several sciences: history of
language in association with dialectology, ethnolinguistics, stylistics, folklore, or
linguofolkloristics. Interrelationships between the sciences involved in the description of the
folklore text are determined by the tasks of the description. If the task is to study it, as the
national mentality is reflected in linguistic stereotypes, that is, folklore, dressed with
ethnographic data, is the source and material of the description, performed in the framework of
ethnolinguists. If there is a description of the language of folklore, the structure of the folklore
text, the folklore picture of the world, then it is possible to speak about linguofolkloristic
research.
The subject of linguofolkloristics is at the intersection of poetics and ethnography, so
the results of research can contribute to both of these sciences. However, the name of the
direction speaks first of all about the narrowest connection with folklore. Modern linguistics
with its own methods and results can help solve its own folklore problems. Yes. to understand
the aesthetic principles of folklore, the world has a great value linguistic works on text
formation.
One of the main directions in linguistic folklore is the creation of dictionaries of the
language of folklore, which are considered as a way of representing the folklore picture of the
world. Linguo-folkloric dictionaries differ from ethnolinguistic dictionaries by the type of
introductory units (words, but not semantic units), by the genre principle of description,
thesaurus form. The unit of description in the dictionary-thesaurus are the most semantically
and axiologically loaded words-concepts. The thesaurus description, which includes several
dozen semantic thesaurus functions, reveals the semantic structure of not only the folklore
concept, but also the text in which it lives, since thesaurus functions describing the concept
word simultaneously indicate regular relations that build the text and thus the lexicographic
description turns out to be related to syntax. On the other hand, the description of the folklore
concept is mixed with the highlighting of folklore motifs, the description of the deep grammar
of the text - with the study of its composition. The genre principle of the description allows to
distinguish lexical, semantic, poetic and axiological characteristics of genres.
If we separate the general ideas about the world and a set of value reference points as
the subject of describing the model of the world from specific linguistic units as the subject of
describing the cultural and linguistic picture of the world, then, apparently, we can say that the
folklorist will try to go to folk meanings from his ideas about the model, and the linguist
proceeds from the description of the semantics of a word. The end result of joint research should
be a fusion capable of providing a description and explanation of all the most important
elements of the folklore world.
A special direction can be made up of musical linguistic and folklore studies, which
investigates the relationship between text and melody at all levels from phonetic to lexical and
shows the ways of dividing the text in different song and singing genres. So far, with rare
exceptions, only musicologists are engaged in this - in a purely practical sense.
Today, there are several directions in linguistic and folkloristics -folklore lexicology,
folklore lexicography, folklore dialectology, comparative linguofolkloristics and cross-cultural
linguofolkloristics. To the competence of folklore lexicology, folklore lexicography and
folklore dialectology include questions about the essence of the phenomenon of the language

Page 416
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

of folklore, about the specifics of the vocabulary of various genres of folklore, about territorial
differentiation of folk-poetic speech, about idiocy, etc. The purpose of comparative linguistic
folkloristics is an in-depth study of the verbal component of one specific folk culture.
Cross-cultural linguistic folklore is based on a comparison of folklore-linguistic
phenomena belonging to oral folk art two or more ethnic groups.
When they talk about the style of folklore, they mean precisely its artistic speech. A
distinction should be made between style and style. These are not synonymous terms. Style
signals the originality of the genre as a whole, separate works, groups, cycles, etc. It is based
on the aesthetic commonality of all aspects and elements of the phenomenon under study.
One of the main directions in linguistic folkloristics is the description of the vocabulary
side of the language of folklore. This implies both the registration of inventory (words,
configurations), and the study of the specifics of the folklore word. In its systemic connections
with other words in the literary text, which is impossible without considering the semantics of
the folk-poetic word.
Scientists have repeatedly emphasized the originality of the folklore word, noting its
polysemantism, laconicism, artistic illogism, the specificity of paradigmatics.
Let's take wedding ritual songs as an example. Does not cause doubt that the wedding
song is generated by the ritual and primarily reflects ritual actions and everyday details that are
important for the rite.
However, it should be borne in mind that the song not only repeats, explains or
supplements certain points of the ceremony. This is undoubtedly significant, but not the only
side of the content of the verbal text.
The term "linguofolkloristics" was proposed in 1974 by a scientist from Kursk, Doctor
of Philology Alexander Timofeevich Khrolenko. In the articles "Problems of
linguofolkloristics: On the issue of an integrated approach to the study of the language of
folklore "(1974) and" What is linguistic folkloristics?" (1974) A. T. Khrolenko argued the
proposed concept. It reflected the essence of an integrative approach that combines linguistic
and folkloristic methods of studying the phenomena of oral and poetic creativity. This the
scientific vector became the main one for the department of the Russian language of Kursk
State Pedagogical Institute. History begins in 1990 Kursk linguofolkloristics. A group of
scientists investigated the semantics of the folklore word, the genre originality of oral and poetic
speech, terminology family and calendar rites, ornithonyms, ethnonyms, anthroponyms in
various genres of folklore, vocabulary and phraseology of a fairy tale, ballad song, historical
song, non-ritual lyric song, etc.
Collections of scientific works "Folklore lexicography" published in Kursk,"Folklore
word in the lexicographic aspect", "Dictionary of the Russian language folklore "," Research
on linguofolkloristics "and others received fame and became popular. It is no coincidence that
in the responses from the outside, the creative team of like-minded people under the leadership
of A. T. Khrolenko became to be called the Kursk school of linguistic and folkloristic studies.
The problems of the language of folklore today are dealt with by a wide range of
scientists, there are several centers of linguistic and folklore studies, for which linguistic
problems are predominant - in Voronezh, Kursk, Petrozavodsk. Voronezh linguistic folklorists
headed by E. B. Artyomenko develop questions of folklore text formation and explore folk-
poetic syntax. Petrozavodsk scientists headed by Z.K. Tarlanov, describe the genre
differentiation of the Russian language folklore. Kursk linguistic folklorists analyze the
semantic side of the folklore word.
Today, there are several directions in linguistic and folkloristics - folklore lexicology,
folklore lexicography, folklore dialectology, comparative linguofolkloristics and cross-cultural
linguofolkloristics. To the competence of folklore lexicology, folklore lexicography and
folklore dialectology include questions about the essence of the phenomenon of the language
of folklore, about the specifics of the vocabulary of various genres of folklore, about territorial

Page 417
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

differentiation of folk-poetic speech, about idiocy, etc. The purpose of comparative linguistic
folklore is an in-depth study of the verbal component of one specific folk culture. Cross-cultural
linguistic folkloristics is based on a comparison of folk-linguistic phenomena belonging to oral
folk art two or more ethnic groups. As noted by A. T. Khrolenko, the goal of cross-cultural
linguofolkloristics - “the identification of cultural meanings accumulated in individual lexemes,
formulas, texts and in aggregates of texts as attributes of the folklore picture of the world and
as demonstrators of ethnic mentality, the search for the common and specific in the traditional
culture of ethnic groups, in-depth study of the phenomenon of ethnic mentality; development
effective tools for identifying cultural meanings in units language. Analysis goes beyond the
language of folklore proper and invades the field of anthropology, linguocultural studies and
ethnolinguistics. (1)
One of the problems of linguistic folkloristics is the identification of the basic concept
"language of folklore", which has long been used in science and for the first time the look is
clear and transparent. However, as noted by [Link], it is "very heterogeneous and
multifaceted" The fact is that by examining the language folklore, scholars traditionally analyze
the form of a folklore work - its language and style, note the specific features of folklore speech,
emphasize its formulaic nature, that is, pay attention to all a set of linguistic facts in the
composition of the texts of folklore works.
Attempts have been made to overcome the one-sidedness of this vision. Thus, N.A.
Dobrolyubov formulated the principle of a complex approach to the study of folklore language,
combining the description of poetic features with linguistics, historical element, folk philosophy
and everyday life. I. Bodyansky, K. D. Ushinsky noted educational aspect of the folk word.
A.A. Potebnya emphasized that the oral-poetic speech is the sphere where ethnic, ideological,
historical, linguistic and aesthetic. However, most researchers in the phrase "language of
folklore" the priority was given to the first word and ignoring the artist.
Until the second half of the twentieth century. the tendency to consider the nature of the
language of folklore as the sum of linguistic facts remained dominant. Start a new approach
was laid by the works of [Link] and A.P. Evgenieva, who noted that the language of
oral folk poetry “should be considered from two points of view: firstly, from the side of its
grammatical structure and vocabulary, and secondly, from the side of expressive, artistic, i.e.
from the stylistic use of certain linguistic phenomena "1 At present, as noted by A. T.
Khrolenko, there are three main directions in the study of the language of folklore: 1)
elucidation of the nature of the language of folklore through its relationship with dialects; 2)
study of individual elements structures of folk-poetic speech; 3) functional and stylistic use of
the facts of language in the system of folk poetics (2) The scientist proposes working
understanding of the term: "The language of folklore is a system of linguistic units different
levels, developed in the process of artistic creation in within the text of an oral-poetic work ".
At the same time, a linguistic and folklorist should have in the form.
On the scientific continuum, one of the research trends has become the statement that in
folklore works the language appears in its natural form. So, in the work "On the folk poetry of
the Slavic tribes" I. Bodyansky wrote that “an adherent of purity, strength, wealth and simplicity
the national word will not part with songs: in them the language of the people is such, what it
is in its essence, what it should be, with all its natural features, it only has its characteristic turns
and twists "(1). Academician V. V. Vinogradov called folklore "the quintessence of folk
language ", noting that oral folk literature is a crystallization of the semantics of the folk
language, therefore folk poetry is often viewed as the embodiment of the main tendencies of
folk speech, the basic principles of folk spirit. P.V. Shein wrote about the preservation of the
local dialect in the folk song.
In the studies of the twentieth century. scholars spoke of the language of folklore as a
literary, functional, artistic or emotional form of a dialect (A. P. Evgenieva, O. I.
Bogoslovskaya, etc.).

Page 418
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

We are close to the position of A. T. Khrolenko, who not only indicates the situation
non-identity of everyday dialect and oral-poetic speech that exists on the same territory, but
also analyzes the nature of this discrepancy, arguing that the dialect (colloquial speech) is the
linguistic basis of works, and the totality of poetic techniques gives it specific features.
One of the main directions in linguistic folkloristics is the description of the vocabulary
side of the language of folklore. This implies both the registration of inventory (words,
configurations), and the study of the specifics of the folklore word. In its systemic connections
with other words in a literary text that impossible without considering the semantics of the folk-
poetic word. Scientists have repeatedly emphasized the originality of the folklore word,noting
his polysemantism, laconicism, artistic illogism, the specificity of paradigmatics.
Let's take wedding ritual songs as an example. Does not cause doubt that the wedding
song is generated by the ritual and primarily reflects ritual actions and everyday details that are
important for the rite. However, it should be borne in mind that the song not only repeats,
explains or supplements certain points of the rite. This is undoubtedly significant, but not the
only side of the content of the verbal text. Describing the rite, the song does not copy or illustrate
it, but reveals, according to [Link], "Own plans of meanings" that go beyond ritual actions:
for example, a mythological plan requiring special decoding, or growing at the stage of later
evolutionary development of ritual folklore emotional plan.
The researchers noted that the semantics of the folklore word is largely due to the
originality of the folklore world. For example, an epic world according to BN Putilov, “this is
a kind of model of the world of reality, which is built according to certain laws. Art model and
the acting world do not coincide, but they relate in a certain way.
The epic world is not just a distorted picture of reality, but not there is also a reliable
picture, which is written according to the laws of a realistic likelihood. This circumstance must
be taken into account when we extract from epic information related to political history,
everyday life, social relations, the objective world, and so on "one. The scientist made these
conclusions relative to the epic, but they are largely applicable to others folklore genres, in
particular to wedding songs. Analysis of their texts shows that everyday life and history do not
appear in their "pure" and genuine form. The facts of reality are refracted through the prism of
wedding perception and wedding aesthetics. The ethno-historical substrate does not disappear
completely, does not dissolve in poetically rethought material, but remains in transformed
forms, in the form of poetic motives and images.
The recoding of historical and everyday phenomena into poetic motives is accompanied
by the creation of typical characters, the emergence of extra-ethnographic motivation and
psychological.
Keywords: folklore, linguofolkloristics, language, linguistics, literature

Literature

1. Linguofolkloristics: collection / otv. ed. A. T. Khrolenko. Kursk, 1999. Issue. 1-3

2. Language of folklore: anthology / composition. А. T. A. T. Khrolenko. М. : Flint:
Science, 2005.

Page 419
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

LINQVOFOLKLORISTIKA

Dos. Dr. Məlahət Ramiz qızı Babayeva

ADPU, Ədəbiyyat kafedrası

Açar sözlər: folklor, linqofolkloristika, dil, dilçilik, ədəbiyyat

Folklor mətninin elementləri bir neçə elmin təsvir obyekti ola bilər: dialektologiya,
etnolinqvistika, stilistika, folklor və ya linqofolkloristika ilə əlaqəli dil tarixi. Folklor mətninin
təsvirində iştirak edən elmlər arasındakı qarşılıqlı əlaqə təsvirin vəzifələri ilə müəyyən edilir.
Vəziyyət onu araşdırmaqdırsa, milli mentalitet linqvistik stereotiplərdə öz əksini tapdığı üçün,
yəni etnoqrafik məlumatlarla geyinmiş folklor təsvirin mənbəyi və materialıdır. Folklor dilinin,
folklor mətninin quruluşunun, dünyanın folklor mənzərəsinin təsviri varsa, linqofolkloristik
tədqiqatlardan danışmaq olar.
Linqvofolkloristikanın mövzusu poetika ilə etnoqrafiyanın kəsişməsindədir, buna görə
tədqiqatların nəticələri bu elmlərin hər ikisinə kömək edə bilər. Lakin istiqamətin adı hər şeydən
əvvəl folklorla ən dar əlaqədən danışır. Müasir dilçilik öz metodları və nəticələri ilə öz folklor
problemlərinin həllinə kömək edə bilər. Bəli. folklorun estetik prinsiplərini dərk etmək üçün
dünyanın mətn formalaşmasına dair linqvistik əsərlərə böyük dəyəri var.

Page 420
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

EFFECT OF ENCAPSULATED BACILLUS BACTERIA ON THE DURABILITY OF

CONCRETE: A REVİEW

Maria Kanwal
NUST Institute of Civil Engineering (NICE), National University of Sciences and
Technology (NUST), Islamabad, 44000, Pakistan
Dr. Rao Arsalan Khushnood
NUST Institute of Civil Engineering (NICE), National University of Sciences and
Technology (NUST), Islamabad, 44000, Pakistan
Dr. Abdul Ghafar Wattoo
Department of Physics, Khawaja Farid University of Engineering and Information
Technology (KFUEIT), Rahim Yar Khan, 64200, Pakistan
ABSTRACT
Concrete is the most used construction material in the world due to having virtuous compressive
strength. Conversely, it is fragile in tension that leads towards the reduction of durability and
service life of structures. However, cracking of concrete is considered as the most destructive
durability related problem. There are tremendous efforts, reported by the researchers and
engineers, to repair the early age cracks in the concrete structures e.g. the addition of fibers,
nano-micro materials and microbes. Bacteria in concrete play a vital role in patching the smaller
cracks by its metabolically precipitated products. But high alkaline environment and harsh
mixing of concrete is not favorable for long term survival of bacteria. Therefore, the use of
different types of solid protective carrier media is trendy in research because they can well
encapsulate the bacteria. Encapsulated bacteria can autogenously heals the concrete cracks and
such concrete is called self-healing concrete. The Bacillus specie is most promising in this
regard and precipitates calcite in the cracks and helps to redeem the mechanical properties and
durability as well. Bacterial encapsulation showed the enhanced life span and cracks healing
competency. In this study, the bacterial life-cycle in the concrete environment and their effects
on the durability of concrete are also addressed by using different carrier media for bacterial
immobilization. The effect of encapsulated bacteria on the strength development, cracks
healing, sorptivity or water absorption, chlorides migration and corrosion of reinforcing steel
has been over-viewed. The literature based studies showed that the different bacterial species
has the ability to reduce permeability in terms of water or chlorides ingress and corrosion of
reinforced concrete structures, by eliminating the cracks, elevating ultrasonic pulse velocities
and enhancing the strength of concrete. Thus it can be believed that the encapsulating the
bacteria is a promising way to develop a self-healing, anti-crack and durable concrete.

Key Words: Self-healing concrete, durability, cracks healing, Bacillus, bacterial immobilizers

Page 421
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ATALARIMIZIN BAYRAMI – NEVRUZ

HOLIDAY OF OUR ANCESTORS - NEVRUZ

Masume KULİYEVA
Azerbaycan Diller Üniversitesi
[Link]

ÖZET

Bir toplumun kültürünün en zengin örneklerinden biri bayramlardır. Bayramlar, milli veya dini
olmak üzere, her millette görülür ve toplumun bütün fertlerinin ortak katılımıyla kutlanır. Milli
kimliğin oluşturulmasında bayramların önemli bir yeri vardır. Türk devlet ve toplumlarında
sevinç, mutlulukla kutlanan bayramların başında, Nevruz Bayramı gelir. Nevruz bayramı Türk
toplumlarında milli benliğin ve milli kimliğin oluşturulmasında, büyük bir öneme sahiptir.
Çin kaynaklarına göre Türkler, milattan yüzlerce yıl önce, “21 Mart”ta bahar şenlikleri için kıra
çıkar ve baharın gelişini yeniden diriliş anlayışı içinde kutlarlardı. Kaynaklar, Türkler'de yılbaşı
gününün baharın başlangıcında olduğunu işaret etmektedir. İlkbaharın başlangıcı, mart ayıdır.
12 hayvanlı Türk takviminde de yılbaşı, 21 Mart Nevruz günüdür ve Türkler bugüne “yengi
gün” demektedirler.
Asya kavimlerinin bir kısmında, ortak olarak kutlanılan Nevruz bayramının, İslam tarihi
kaynaklarında araştırmasını yaparken, bu kaynaklardan bazılarının Nevruz’u, Zerdüşt dinine
bağladığına tanık olmaktayız. Şehristani’ye göre Zerdüşt Azerbaycanlı'dır ve dolayısıyla
Nevruz geleneği ilk olarak Azerbaycan Türkleri arasında ortaya çıkmıştır, Mecustter'e göre de
de Zerdüşt Azeri asıllıdır. İslam tarihçisi Kalkaşandi’ye göre Nevruz miladi XV. yüzyılda,
Mısır’da, Suriye’de ve Filistin’de Müslümanlar arasında kutlandığı gibi, Hıristiyanlar arasında
da kutlanmaktaydı.
Nevruz’un dinsel bir yönü olsa bile, bu yön Zerdüştlükle, tapılacak bir nesne olan ateş kültüyle
açıklanamaz. Ateşin arındırıcı, temizleyici ve kötü ruhları kovucu özelliği ancak Şaman
inancıyla açıklanabilir.
Sonuç olarak söyleyebiliriz ki, Nevruz ne Zerdüştlüğ'ün, ne Farslar'ın değil özbeöz Türk
halklarının ilkbaharın gelişiyle kutladığı en güzel, en sevdikleri ve bir sene seve seve
bekledikleri tarihi bayramıdır. Zamanla terkibine farklı notlar katılsa da, renklense de, Türk
halkına özgün bir kısım özelliklerini binyılların eleme ve denemelerinden geçirerek günümüze
kadar getirmeyi başarmıştır.

Anahtar kelimeler: bayramlar, Nevruz, Nevruzun milletler ve dinlerle ilişkisi

ABSTRACT

One of the richest examples of the culture of any nation is its holidays. Every nation has
holidays, whether national or religious, and all people celebrate them all together. Holidays
play an important role in revealing national identity. Novruz is considered to be the most
popular holiday distinguished and celebrated among the Turkic states and peoples.
According to ancient Chinese sources, centuries ago, the Turks used to go to the plains on
March 21 to celebrate the spring festivities, saluting the arrival of spring as a revival of nature.
In the Turkic calendar, which consists of 12 animals, March 21 is mentioned as the day of
Novruz, called “New Day” by Turks.

Page 422
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

While researching the holiday of Novruz, which is commonly celebrated by some Asian
peoples, in Islamic historical sources, we see that some of these sources relate Novruz with the
Zoroastrian religion. According to Shahristani, Zoroaster was Azerbaijani, in other words, the
Novruz tradition was first introduced by Azerbaijanis. Mecusttere also believed that Zoroaster
was of Azerbaijani origin. According to Kalkasandi, the Islamic historian, Novruz was
celebrated in Egypt, Syria and Palestine in the 15th century.
Although Novruz has something in common with religion, it is not related to Zoroastrianism or
the cult of fire. The purifying, releasing, and exorcising properties of fire can only be explained
by shamanism.
As a result, we can mention that Novruz is the most beautiful, beloved and long-awaited
historical holiday of the real Turkic peoples, not Zoroastrians or Persians, on the occasion of
the arrival of spring. Although different elements have been added to its composition over time
and has become more colorful, it has been able to survive with numerous features of the Turkic
people to this day being filtered and tested throughout the millenniums.

Keywords: holidays, Nowruz, Nowruz's relationship with nations and religions

GIRIŞ
Bir toplumun kültürünün en zengin örneklerinden biri bayramlardır. Bayramlar, milli
veya dini olmak üzere, her millette görülür ve toplumun bütün fertlerinin ortak katılımıyla
kutlanır. Milli kimliğin oluşturulmasında ve sürdürülmesinde bayramların önemli yeri vardır.
Türk devlet ve toplumlarında sevinç, mutluluk, neşe ve coşkuyla kutlanan bayramların başında,
Nevruz Bayramı gelir. Nevruz bayramı Türk toplumlarında milli benliğin ve milli kimliğin
oluşturulmasında, büyük öneme sahiptir.
Nevruz Farsça “yeni” nev ile “gün” ruz sözcüklerinden oluşmuş birleşik bir isimdir.
Yılbaşının ilk gününe yeni gün denmiştir. Nevruz, toprak altındaki canlıların uykudan
uyanışlarının, dirilişlerinin, kısaca baharla buluşmalarının günüdür. Türk topluluklarının büyük
kısmında ortak bir kült ve kültür unsuru olarak görülen Nevruz, tabiatın yeniden diriliş bayramı
olarak kutlanılır (Reşat, 1995:15).

NEVRUZ KUTLAMALARI
Çin kaynaklarına göre Türkler, milattan yüzlerce yıl önce, “21 Mart”ta hazır yemekleriyle bahar
şenlikleri için kıra çıkar ve baharın gelişini yeniden diriliş anlayışı içinde kutlarlardı.
Kaynaklar, Türkler'de yılbaşı gününün baharın başlangıcında olduğunu işaret etmektedir.
İlkbaharın başlangıcı, mart ayıdır. 12 hayvanlı Türk takviminde de yılbaşı, 21 Mart Nevruz
günüdür ve Türkler bugüne “yengi gün” demektedirler (Çay, M. Abdulhaluk, 1994:229).
Asya kavimlerinin bir kısmında, ortak olarak kutlanılan Nevruz bayramının, İslam tarihi
kaynaklarında araştırmasını yaparken, bu kaynaklardan bazılarının Nevruz’u, Zerdüşt dinine
bağladığına tanık olmaktayız. Şehristani’ye göre Zerdüşt Azerbaycanlı'dır ve dolayısıyla

Page 423
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Nevruz geleneği ilk olarak Azerbaycan Türkleri arasında ortaya çıkmıştır, Mecusttere göre de
Zerdüşt Azeri asıllıdır (Şehristani, 2015: 266).
İslam tarihçisi Kalkaşandi’ye göre Nevruz miladi XV. yüzyılda, Mısır’da, Suriye’de ve
Filistin’de Müslümanlar arasında kutlandığı gibi, Hıristiyanlar arasında da kutlanmaktaydı
(Kalkaşandî, 1963:445).
Nevruz bayramı ile ilgili günümüze ulaşan dini inanışlardan bazıları şöyledir:
1. Ulu Tanrı, dünyayı gece ile gündüzün eşit olduğu Nevruz’da yaratmıştır.
2. İnsanlığın atası kabul edilen Hz. Adem’in çamuru, Nevruz’da yoğrulmuştur.
3. Nevruz’a ilişkin bir diğer dini inanışta kardeşleri tarafından bir kuyuya atılan Hz. Yusuf, bir
bezirgan tarafından Nevruz’da kurtarılmıştır.
4. Ayrıca Musa Peygamber’in asasıyla Kızıldeniz’i yararak taraftarlarını kurtardığı gün de
Nevruz günü idi. Bir yunus balığı tarafından yutulan Yunus Peygamber, Nevruz’da karaya
bırakıldı.
5. Tanrı insanları yarattığı zaman, evrendeki bütün yıldızlar koç burcunda toplu halde
bulunmakta idi. Nevruz’da Tanrı bütün yıldızlara feleklerine dönmelerini emretti (Çay,
1989:23).
Nevruz’un dinsel bir yönü olsa bile, bu yön Zerdüştlükle, tapılacak bir nesne olan ateş kültüyle
veya kendi inanç sisteminde hiçbir yeri olmayan İslam’la açıklanamaz. Ateşin arındırıcı,
temizleyici ve kötü ruhları kovucu özelliği ancak Şaman inancıyla açıklanabilir. Ateş üzerinden
atlama, dinler açısından sadece Şamanizm’de bir dini tören niteliğindedir. Çünkü eski Türk
inanç sistemlerinden biri ateş kültüdür. Türklerde dünyanın yaratılışı ile ateş ve bahar arasında
bir bağ kurulur. Ateş Altay Türkleri'nde görülen bir efsanede, Tanrı Ülgen tarafından insanlara
armağan edilmiştir. Bunun için ateş kutsaldır. Ayrıca, Türkler'de güneşin yer yüzündeki
temsilcisinin ateş olduğu kanaati de yaygındır ( İnan, 1995:70).
Şaman inancında ateşin kötülükleri kovduğuna, hastalıkları yok ettiğine inanılır. Bununla ilgili
Bizans imparatorlarından Zemerklios’un 568 tarihinde Göktürkler'e elçi olarak gittiği zaman,
karşılaştığı muamele oldukça dikkat çekicidir. Türkler, elçilik heyetini yakılan büyük bir
ateşten atlatmak suretiyle kötü ruhlardan temizlemişlerdi (Kafesoğlu, 1980: 25). Ateş, özellikle
günümüz Türk toplumlarında, Hindu ve Fars geleneğinde olduğu gibi, bir tapınma aracı olarak
kullanılmamaktadır. Ateşin devamı için birtakım dini merasimler yapılmaktadır.
Nevruz’un tarihsel kökenine inildiğinde günümüzden yaklaşık 4350 yıl gerilere dayanan bir
geçmişinin olduğu görülmektedir. Bu dönemde Gutiler'in tapınaklarda Zagmuk adında bir
bayram yaptıkları bilinmektedir. Zagmuk da ‘Yeni gün’ anlamındadır. Zagmuk bayramı

Page 424
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

törenlerinde ateşler yakılır ve kral halkın arasına girer. Daha sonraki yüzyıllarda Zagmuk
geleneğinin Zerdüştlük'te de ortaya çıktığı görülür ve bu tören gelenekleri Gutiler'den sonra
Hurriler, Kassitler, Mitaniler, Urartular ve Medler zamanında da korunur.
Bugün Nevruz efsanesi olarak bilinen ve özgürlük tutkusuyla bütünleşmiş olan “Demirci Kawa
efsanesi” Göktürkler'in türeyişini anlatan “Ergenekon Destanı” ile benzerlik göstermektedir:
Göktürk yazıtlarında, Bilge Tonyukuk’un adı Gave olarak geçer. Aslen Çin topraklarında
yaşayan bir Türk ailenin çocuğu iken, Göktürk devletinde vezirlik yapmıştır. Doğu Türkistan
Türkleri'nde, Çin’den gelen ailelere ’Gave’ denmektedir. Göktürkler'de ve Doğu Türkistan
Türkleri'nde vezirlerin ünvanı ’demirci’dir. Dolayısıyla Bilge Tonyukuk’un Türkçe ünvanı
Demirci Gave’dir. Bu benzerliğin tesadüfle açıklanmasına imkân göremiyoruz. “Ergenekon
destanı”nda anlatılan hadise tamamen “Demirci Gave efsanesi” ile aynıdır." demektedir.
“Kawa efsanesi” “Ergenekon Destanı” ile paralellik gösterir. “Kawa Destanı”nın, “Ergenekon
Destanı”nın değişik bir rivayeti olduğu dikkatlerden kaçmamaktadır. Ayrıca bu destanın bir
benzerine de “Dede Korkut” hikâyelerindeki “Basat”ın Tepegöz’ü öldürdüğü” boyda
rastlıyoruz.
Göktürk Devleti’ni kuran Bumin Kağan ile İstemi Kağan “demirci” idi. Özbek Türkleri'nin
şahları arasında da demirciler vardır. Kawa, sıradan bir demirci değil, tıpkı Göktürkler'de
olduğu gibi, demirden savaş araç ve gereçleri yapan bir sanatkârdır (Aşa, 2000:14).
Teberi tarihi, Firdevsi’nin “Şahname”si, Abu-reyhan-el Birunî’nin “El-tefhim” eserinde
Nevruz ile ilgili çeşitli tarihsel olaylar geçmektedir.
Antik devirlerden beri çeşitli halklar, tarımsal faaliyetlerin ortaya çıktığı baharın başlangıcında
ve hasat mevsiminde kutlamalar yapmıştır. Mesela Eski Bâbil’de Akitu festivali denilen
kutlamalar yılın ilk ayı sayılan nisanın ilk on iki gününe tesadüf ederdi. Tarımsal faaliyetlerin
sonunu ifade eden ve Zagmug (Akiti) diye adlandırılan hasat bayramı Sümerler’ de de
kutlanırdı (Gündüz, 2007:60-61).
Nevruz kelimesi ilk defa Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılan “Divânü Lügâti’t-Türk”te “yeni
gün (nevruz/neyruz)” şeklinde kaydedilmiştir. Ercilasun ve Akkoyunlu tarafından neşir edilen
“Divânü Lügâti’t-Türk”te ilgili madde şu şekilde kaydedilmektedir: Türkler'de yedi günün adı
yoktur. Çünkü “hafta” İslamiyet’le bilinmiştir. Aynı şekilde, şehirlerde ay adları da Arapça
adlandırılır. Göçebeler ve cahil kâfirler ise onu dört mevsimle adlandırırlar. Her üç aylık
dönemin bir ismi vardır. Onunla yılın geçtiği anlaşılır. Nevruz’dan sonraki baharın başlangıcına
oglak ay dendiği gibi. Ondan sonra ulug oglak ay, yani “büyük oglak ayı”dır; çünkü ikinci ayda
o (oglak) büyür. Ondan sonra ulug ay, yani büyük ay. Çünkü bu, yazın ortasıdır; süt çoğalır,

Page 425
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

bütün hayvanların ve yerin ürünleri artar. Diğeri de bunlar gibidir (Kaşgarlı, 1940:175;
Ercilasun-Akkoyunlu, 2015:150).
Yaşanan bir yılın nimetlerini baharın ilk gününde görmek isteyen atalarımız, Nevruz bayramına
az kala "Semen Bayramı"nı kutlarlar. Vakti ile Nevruz bayramı için yeşertilen semenin bir
parçası bayram sofrasına konulursa, "... asıl parçasından semeni ya da suman helvası pişirirlerdi
(Tahmasib, 1945:111).
Bütün araştırmacılar Nevruz bayramının İslamiyet'ten çok önceleri, Azerbaycan'ın toplum
yaşamında yer almış olduğunu belirterek, onu milli bayram olarak adlandırmışlardır."... Büyük
şair Nizami "İskendername"sinde, Nevruz bayramının olduğu gün İskender'i konuk eden
Nuşabe'nin odunları yakmak için yığdığını (tongal kalamak), sofraya her çeşit yiyeceği ve
içeceği koydurduğunu yazar (Veliyev, 2007:3).
Baharın gelişinin anlatılması ve bir bayramla kutlanmasına Avrupa halklarında da
rastlanmaktadır
"Kos-Kosa"da ikinci yansılama olan Keçi, yazın temsilcisidir. Halk onu alkışlar, ona ilgi
gösterir (Kun, 1955:78).
Ebulgâzi Bahadır Han'ın “Şecere-i Türk” adlı eserinde de Nevruz, Ergenekon’dan çıkış günü
şeklinde ifade edilmektedir (Ögel, 1989:59) .
Türk kültürünün temel eserlerinden olan Kaşgarlı Mahmut'un “Divan-ı Lügati't-Türk'ü”nde ve
Nizamü'l-Mülk'ün “Siyasetnamesi”nde Nevruz, baharın başlangıcı şeklinde belirtilirken,
Yusuf Has Hâcib’in “Kutadgu Bilig”inde de bahar ile ilgili çok sayıda güzel söz yer almaktadır
(Has Hâcib, 1991:16-20).
Selçuklu Devleti’nde Nevruz 21–22 Mart'ta kutlanmaktaydı. Timurlular
Devleti’nde Akkoyunlu ve Karakoyunlular'da kendisine çok önem verilen Nevruz, Sâfeviler ve
Nadir Şah zamanında olduğu gibi İran’da da şenlikler yapılarak kutlanmaktaydı (Hammer-
Purgstall, 1996:241.)
Osmanlı Devleti'nde de önemli günler arasında sayılan ve resmî olarak da kutlanan Nevruz,
adına olgun insan olmayı öğütleyen Nevruznâmeler ve Nevruziyeler yazılmaktaydı (Levy,
2001:233–234).

SONUÇ
Sonuç olarak söyleyebiliriz ki, Nevruz ne Zerdüştlüğün, ne Farsların değil özbeöz Türk
halklarının ilkbaharın gelişiyle kutladığı en güzel, en sevdikleri ve bir sene seve seve
bekledikleri tarihi bayramıdır. Zamanla terkibine farklı notlar katılsa da, renklense de, Türk

Page 426
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

halkına özgün bir kısım özelliklerini binyılların eleme ve denemelerinden geçirerek günümüze
kadar getirmeyi başarmıştır.
KAYNAKLAR

Genç Reşat Türk Tarihinde ve Kültüründe Nevruz. Atatürk Kültür Merkezi yayınları,
Ankara, 1995.
Şehristani Ebul Feth Muhammed Bin Abdülkerim ElMilel Ve’n Nihal, Köprülü Yazma
Eser Kütüphanesi, İstanbul, 2015.
Kalkaşandî Ahmet Bin Ali Subhul Afta c. 2.1963.
Çay, M. Abdulhaluk Türk Ergenekon Bayramı Nevruz. Türk Kültürü Araştırma
Enstitüsü, Ankara, 1989.
İnan AbdulkadirTarihte ve Bugün Şamanizm, Materyaller ve Araştırmalar, 4. bsk., Türk
Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1995.
Kafesoğlu İbrahim Eski Türk Dini. Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, 2. bsk., 1980.
Aşa, Hatice Emel Yeni Avrasya Dergisi, Mart-Nisan, 2000.
Gündüz, Ş. Nevruz. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. cilt. 33, 2007.
Kaşgarlı M. Divan-ü Lugat-it-Türk.1940; Ercilasun-Akkoyunlu, 2015.
[Link]. Halk Edebiyyetımızda Merasim ve Mevsim Nağmeleri. ADU, 1945.
V. Veliyev Azerbaycan'da Nevruz Kutlamaları. 2007.
N. A. Kun Legendi i Mifı Drevnıy Gretsi., Gosuçped İzdatelsvo RSFSR, Moskva, 1955.
Bahaaddin Ögel, Türk Mitolojisi, I, Ankara,1989.
Yusuf Has Hâcib Kutadgu Bilig. Ankara, 1991.
Baron J. Von Hammer Purgstall Büyük Osmanlı Tarihi. X, İstanbul 1996.
R. Levy Nevrûz. İslâm Ansiklopedisi, IX, Eskişehir, 2001.

Page 427
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SORBENTS BASED ON ALKENYLPHENOL DERIVATIVES

Ph.D student Guliyeva Shahla

Baku State University, Faculty of Chemistry, “Chemistry of alkenylphenols”

Ph.D Mehdiyeva Gunay

Baku State University, Faculty of Chemistry, “Chemistry of alkenylphenols”

Prof. Dr. Bayramov Musa

Baku State University, Faculty of Chemistry, “Chemistry of alkenylphenols”

ABSTRACT

One of the urgent environmental problems of modern chemical science are the development of
effective and safe methods for cleaning water systems from heavy metals, radionuclides and
other harmful substances.

Despite the fact that in recent years extensive researches in this direction have been carried out
and various chemical, electrochemical, sorption and other cleaning methods have been
proposed. Many problems associated with the search for available raw materials, excipients and
other materials in this area have not been sufficiently resolved, which indicates the importance
of continuing purposeful work.

It should be noted that in world practice, preference is given to the use of sorption methods of
purification using both natural and hybrid and synthetic sorption materials. Among them, the
most important are structured (cross-linked) copolymers containing in the structures hydroxyl,
amine, amide, nitrile, carboxyl and other reactive fragments, due to which it is possible to carry
out sorption processes of certain harmful substances from aqueous systems under “mild”
conditions, as well as industrial and waste water.

We have worked out a synthetic sorption material based on the previously obtained product - a
ternary cooligomer of phenol, formaldehyde and 4-isopropenylphenol, as well as a modifying
comonomer - maleic anhydride of the following structure:

Keywords: alkenylphenols, olygomers, sorbents, cross-linked copolymers

Page 428
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

BENZOXAZINES BASED ON ALKENYLPHENOLS AND THEIR APPLICATION

AREA

Ph.D Mehdiyeva Gunay

Baku State University, Faculty of Chemistry, “Chemistry of alkenylphenols”

Prof. Dr. Bayramov Musa

Baku State University, Faculty of Chemistry, “Chemistry of alkenylphenols”

ABSTRACT

Benzoxazines and their derivatives are developed phenolic system, having a wide range
of interesting application areas and have the capability to react at high temperatures with
obtaining of high polymers with high stability.
Due to have in its structures heterocyclic fragment such compounds can be used as an
antimicrobial additive to oil and fuel, medications, biocides in oil refining prosses, as well as
their water-soluble derivatives can be used as corrosion inhibitors an acidic media, etc.
There are many reaction was carried out on the basis of different types of phenols with
obtaining benzoxazines and its derivatives with beneficial features. But on the basis of different
types alkenylphenols: 2-propenyl-, 4-izopropenyl and 2-allylphenols have not been studied
enough.
Therefore, our work on the study of the structures of benzoxazines and its derivatives
based on alkenyl phenols is very relevant.
In our researches for reaction different amines were used: methylamine, propylamine,
hexylamine, aniline, bromoaniline, benzylamine.
While studying the synthesized compounds, it was revealed that they have high
antimicrobial properties in medicine, in oil production, etc.

Keywords: benzoxazines, alkenylpenols, amines, biocides

Page 429
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

MƏKTƏB DƏRSLİKLƏRİNDƏ FƏNLƏRARASI İNTEQRASİYA YOLU İLƏ

ÖYRƏDİLMƏSİ

TEACHING MULLAH PANAH VAGIF IN SCHOOL TEXTBOOKS THROUGH

INTERDISCIPLINARY INTEGRATION

Mehdizadə Gülşən Kamal qızı

ADPU-nun elmi işçisi

XÜLASƏ
Dünyanın təhsil məkanında daha geniş istifadə edilən təhsildə inteqrasiya anlayışı latın
dilində "integer" - "bütöv", "bütövləşmə" deməkdir. "İnteger" sözündən yaranan "integratio"
sözü də latın dilində "bərpa", "tamamlanan" mənasını verir. “İnteqrasiya” termini XX əsrin
sonundan daha fəal istifadə olunmağa başlanmışdır. İnteqrasiya prosesi məntiqi təfəkkürün
bütövləşməsi, tamamlanması məqsədi ilə meydana çıxmışdır. Məhz bu səbəbdən elm və təhsil
sahəsində də inteqrasiya önəmli yer tutmuşdur. Müasir dünyada sürətlə gedən sosial, mədəni
və texnoloji inkişaf dinamikası qlobal düşünmə tərzinin əhəmiyyətini artırır. Belə olan halda
şagirdlərin təlim prosesində verilən bilik və bacarıqların aktiv iştirakçısına çevrilməsini təmin
etmək məqsədi ilə dərsliklərin tərtibatında həm mövzulararası, həm də fənlərarası inteqrasiya
nəzərə alınmışdır. İnteqrasiya müxtəlif fənlər arasında məntiqi əlaqənin yaranmasına xidmət
edir. İnteqrativlik şagirdlərin ətraf aləmi dərk etməsinə, yeni bacarıq və anlayışların
təkmilləşdirilməsinə xidmət edir. Fənlərin inteqrasiyası prosesində əldə edilmiş biliklər
intensivləşir və möhkəmlənir.
Azərbaycanın görkəmli şairi, maarifpərvəri, ictimai xadimi [Link] yaradıcılığı
şagirdlərin nəzərinə mövzulararası və fənlərarası inteqrasiya ilə əlaqəli 8-ci sinif Ədəbiyyat
dərsliyində elə həmin sinfin “Qarabağ tarixi” dərsliyində XVIII əsrin ictimai-siyasi vəziyyəti,
şairin xalqa Qarabağ xanına vəzirlik fəaliyyətinin təhlili öz əksini tapmışdır.
[Link] dövrünün tanınmış alimlərindən olan Şəfi Əfəndinin yanında təhsil almış,
daha sonra isə mədrəsə bitirmişdir. Şair kiçik yaşlarından elmə, sənətə böyük maraq göstərmiş,
istedadı ilə dövrünün qabaqcıl adamlarının, şeir, sənət sahiblərinin diqqətini cəlb etmişdir.
Hələ kiçik yaşlarından xalq yaradıcılığına, aşıq sənətinə böyük həvəs göstərən [Link]
çox az vaxtda öz şeir sənəti ilə, məktəbdarlığı ilə ictimaiyyət arasında böyük hörmət qazanmış,
“Molla Pənah” adı ilə tanınmışdır.
Molla Pənah Vaqif mənsub olduğu xalqın, doğma yurdunun gənclərini, maarifə
yiyələnmiş mədəni bir nəsil kimi görmək istəyirdi.
Məhz bu səbəbdən Vaqif şəxsiyyətini qədirbilən xalqımız daim hörmət və ehtiramla yad edir.
Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyev 44 günlük vətən müharibəsindən sonra Şuşaya 14
yanvar 2021-ci il tarixində səfəri zamanı Ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə inşa edilmiş
1982-ci il yanvarın 14-də açılışı olmuş Molla Pənah Vaqifin məqbərəsinin önündə xalqa
müraciyət etdi.
Açar söz: İnteqrasiya, fənlərarası inteqrasiya, Vaqif şəxsiyyəti, dərslik, məntiqi əlaqə.
ABSTRACT
The concept of integration in education, which is more widely used in the educational space of
the world, means "integer" in Latin. The word "integratio", derived from the word "integer",

Page 430
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

also means "restoration", "completed" in Latin. The term "integration" has been used more
actively since the end of the twentieth century. The process of integration has emerged with the
aim of integrating and completing logical thinking. That is why integration has taken an
important place in science and education. The dynamics of rapid social, cultural and
technological development in the modern world increases the importance of global thinking. In
this case, both interdisciplinary and interdisciplinary integration is taken into account in the
design of textbooks in order to ensure that students become active participants in the knowledge
and skills acquired in the learning process. Integration serves to create a logical connection
between different disciplines. Integration serves to help students understand the world around
them and to develop new skills and understanding. The knowledge gained in the process of
integration of disciplines is intensified and strengthened.
The work of [Link], a prominent poet, educator and public figure of Azerbaijan, is related
to interdisciplinary and interdisciplinary integration in the 8th grade literature textbook.
reflected.
He studied under Shafi Efendi, one of the well-known scholars of the MP Vagif period, and
later graduated from a madrasa. From an early age, the poet showed great interest in science
and art, and with his talent attracted the attention of leading people of his time, poets and artists.
[Link], who showed great interest in folk art and ashug art from an early age, soon gained
great respect among the public with his poetry, schooling and was known as "Molla Panah".
Mullah Panah Vagif wanted to see the youth of his people, his homeland, as an educated cultural
generation.
That is why our people, who appreciate Vagif's personality, always remember him with respect
and dignity. During his visit to Shusha on January 14, 2021, after 44 days of war, President of
Azerbaijan Ilham Aliyev addressed the people in front of the mausoleum of Mullah Panah
Vagif, which was inaugurated on January 14, 1982 and was built on the initiative of National
Leader Heydar Aliyev.
Keywords: Integration, interdisciplinary integration, Vagif identity, textbook, logical
connection.
GİRİŞ
Dünyanın təhsil məkanında daha geniş istifadə edilən təhsildə inteqrasiya anlayışı latın
dilində "integer" - "bütöv", "bütövləşmə" deməkdir. "İnteger" sözündən yaranan "integratio"
sözü də latın dilində "bərpa", "tamamlanan" mənasını verir. “İnteqrasiya” termini XX əsrin
sonundan daha fəal istifadə olunmağa başlanmışdır. İnteqrasiya prosesi məntiqi təfəkkürün
bütövləşməsi, tamamlanması məqsədi ilə meydana çıxmışdır. Məhz bu səbəbdən elm və təhsil
sahəsində də inteqrasiya önəmli yer tutmuşdur. Müasir dünyada sürətlə gedən sosial, mədəni
və texnoloji inkişaf dinamikası qlobal düşünmə tərzinin əhəmiyyətini artırır. Belə olan halda
şagirdlərin təlim prosesində verilən bilik və bacarıqların aktiv iştirakçısına çevrilməsini təmin
etmək məqsədi ilə dərsliklərin tərtibatında həm mövzulararası, həm də fənlərarası inteqrasiya
nəzərə alınmışdır. İnteqrasiya müxtəlif fənlər arasında məntiqi əlaqənin yaranmasına xidmət
edir. İnteqrativlik şagirdlərin ətraf aləmi dərk etməsinə, yeni bacarıq və anlayışların
təkmilləşdirilməsinə xidmət edir. Fənlərin inteqrasiyası prosesində əldə edilmiş biliklər
intensivləşir və möhkəmlənir.

Page 431
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Azərbaycanın görkəmli şairi, maarifpərvəri, ictimai xadimi [Link] yaradıcılığı

şagirdlərin nəzərinə mövzulararası və fənlərarası inteqrasiya ilə əlaqəli 8-ci sinif Ədəbiyyat
dərsliyində elə həmin sinfin “Qarabağ tarixi” dərsliyində XVIII əsrin ictimai-siyasi vəziyyəti,
şairin xalqa Qarabağ xanına vəzirlik fəaliyyətinin təhlili öz əksini tapmışdır.
Qədirbilən xalqımız və dövlətimiz daim görkəmli şəxsiyyətlərini hörmətlə anır və
xatirəsini əziz tutur. Məhz Molla PənahVaqif şəxsiyyəti də əziz tutulan şəxsiyyətlərdən biridir.
TƏDQİQATLAR
Böyük Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin 300 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında:
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI
2017-ci ildə böyük Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin anadan olmasının 300 illiyi tamam
oldu. Adının YUNESKO-nun “2016-2017-ci illər üçün görkəmli şəxslərin və əlamətdar
hadisələrin yubileyləri proqramı”na daxil edilməsi Azərbaycanın çoxəsrlik zəngin ədəbiyyatı
tarixində silinməz izlər qoymuş bu qüdrətli söz ustasının yaradıcılığındakı humanist dəyərlərə
verilən yüksək qiymətin təzahürüdür. Molla Pənah Vaqif öz ənənələri ilə seçilən ədəbi məktəb
yaratmış ölməz sənətkardır. O, əhəmiyyətini əsrlərdən bəri qoruyub saxlayan bənzərsiz poeziya
nümunələri meydana gətirməklə milli ədəbiyyatın yeni istiqamətdə inkişafına təkan vermişdir.
Azərbaycan şeiri Vaqif sayəsində tarixinin növbəti mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Onun
klassik bədii fikir salnaməmizin parlaq səhifələrindən birini təşkil edən irsi müasir dövrdə də
insanların əxlaqi-mənəvi kamilləşməsinə xidmət göstərir. Azərbaycan tarixinə həmçinin siyasi
xadim kimi daxil olan Vaqif taleyüklü məsələlərin həllində müdriklik və uzaqgörənlik nümayiş
etdirmişdir. Vaqifin yaradıcılığı daim tədqiq obyektinə çevrilmiş, əsərləri kütləvi tirajla nəşr
edilmiş və yubileyi keçirilmişdir. 1982-ci il yanvarın 14-də ulu öndər Heydər Əliyevin
bilavasitə təşəbbüsü və iştirakı ilə Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzi Şuşa şəhərində
şairin məzarı üzərində ucaldılmış əzəmətli məqbərənin açılışı olmuşdur. 1992-ci il mayın 8-də
Ermənistanın silahlı quldur dəstələri işğala məruz qoyduqları Şuşada bütün beynəlxalq hüquq
normalarını pozaraq mədəniyyət nümunələrinə qarşı vandalizm aktları törətmiş və 600-ə yaxın
tarixi-memarlıq abidəsini talayıb məhv etmiş, o cümlədən Xurşidbanu Natəvanın, Üzeyir
Hacıbəylinin, Bülbülün ev muzeylərini və Molla Pənah Vaqifin məqbərəsini dağıtmışlar. Vaqif
irsinin azərbaycançılıq məfkurəsi işığında daha dərindən araşdırılıb öyrənilməsi bu gün də
aktuallığını qoruyan və həllini gözləyən mühüm məsələlərdəndir. Azərbaycan Respublikası
Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 32-ci bəndini rəhbər tutaraq, böyük Azərbaycan şairi
Molla Pənah Vaqifin 300 illik yubileyinin layiqincə keçirilməsini təmin etmək məqsədi ilə
qərara alıram:
1. Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi Azərbaycan Res-publikasının
Təhsil Nazirliyi və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birlikdə, AzərbaycanYazıçılar
Birliyinin təkliflərini nəzərə almaqla, Molla Pənah Vaqifin 300 illik yubileyinə həsr olunmuş
tədbirlər planını hazırlayıb həyata keçirsin.
2. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti bu sərəncamdan irəli gələn məsələləri həll
etsin.
İlhamƏliyev,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Bakı şəhəri, 12 yanvar 2017-ci il

Page 432
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Molla Pənah Vaqif 1717-ci ildə Qazax mahalının Qıraq Salahlıkəndində anadan
olmuşdur. Atası Mehdi ağa nüfuzlu adam idi. Müəllimlərindən biri də Şəfi əfəndi olmuşdur.
Adı Pənah, təxəllüsü Vaqifdir. Hörmətli şəxs olduğu üçün Molla adlandırılmışdır. Mollaxana
təhsilini bitirdikdən sonra Vaqif həm müəllimlik etmiş, həm də aşıq şeiri üslubunda «Vaqif»
təxəllüsüilə şeirlər yazmışdır. XVIII əsr Gürcüstan sərhəddindəki münaqişələr bir sıra ailələr
kimi, onun da ailəsinin oradan köçməsini zəruri edir. Onlar əvvəl Gəncəyə, sonra Qarabağa,
oradan da xanlığın mərkəzi olan Şuşa şəhərinə köçürlər.
İbrahim xan Vaqifi saraya dəvət edir, onu əvvəl eşikağası, sonra isə baş vəzir təyin edir.
Vaqif saraya düşdükdən sonar birinci vəzir olduqdan sonra xanlığın xarici siyasətinə rəhbərlik
edib. O vaxt Azərbaycanda vəziyyət çox gərgin və mürəkkəb idi. 1747-ci ildə Nadir şahın
öldürülməsindən sonra, hələ bir az da əvvəl Azərbaycanda müstəqil xanlıqlar yaranmışdı. Az
bir müddət ərzində Şəki, Qarabağ, Gəncə, Quba kimi Azərbaycan xanlıqları beynəlxalq
miqyasda tanınmağa başlayırlar.
Vaqif Vidadi, Hüseyn xan Müştaq, Ağqız oğlu Piri kimi şairlərlə dostluq etmişdir. Onun
ən yaxın dostu isə heç şübhəsiz, həmyerlisi və bəzi mənbələrə əsasən, uzaq qohumu Vidadi
olub. Vaqif öz qızlarını Vidadinin oğlanlarına ərə vermişdir. Onların müşairəsi (şerləşməsi) hər
iki şairin yaradıcılığında mühüm yer tutur. Vaqifin Molla Vidadi ilə məşhur “Ağlarsan” adlı
deyişməsi var. Vaqif nikbin, Vidadi isə bədbin insan idi:
Vaqif
Ey Vidadi, sənin bu puç dünyada
Nə dərdin var ki, zar-zar ağlarsan?
Ağlamalı günün axirətdədir,
Həlindict səndə nə var, ağlarsan?
Vidadi
Vaqif, nə çox yan baş-ayaq atarsan,
Mənə dersən: nə bu qədər ağlarsan
Sənin də başında məhəbbət beyni
Əgər olsa, eylər əsər, ağlarsan!
Vaqif
Ta cəsədin cüda olmayıb candan,
Bil özünü artıq sultandan, xandan,
Habelə ayrılıq nədir ki, ondan
Bu qədər çəkibsən azar, ağlarsan?
Vidadi
Ağlamaq ki, vardır, məhəbbətdir,
Şikəstəxatirlik mərhəmətdəndir,
Əsil bunlar cümlə mürüvvətdəndir,
Olsa ürəyində, betər ağlarsan!
1795-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacarın İbrahim xana göndərdiyi “Fələyin
mancanağından fitnə daşları yağır, sən isə əbləhcəsinə şüşə içərisində oturmusan”- məktubuna
Vaqif belə cavab yazır: “Əgər məni qoruyan mənim tanrımdırsa, şüşəni daş içərisində də
salamat saxlar”. Qacar bundan qəzəblənib Şuşaya hücum edir, qalanı 33 gün mühasirədə
saxlayır. Amma ala bilmir.

Page 433
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Qacar 1797-ci ildə Qarabağ xanlığını cəzalandırmaq üçün yenidən Qarabağa hücum
edir. İbrahim xan Balakənə qaynının yanına qaçır, Vaqif isə Şuşada qalır. Şair həbs edilərək
zindana salınır. Lakin Qacar öldürülür, İran qoşunu geri çəkilir. Vaqif həbsdən azad edilir.
Məhəmməd bəy Cavanşir hakimiyyəti ələ alır. 1797-ci ildə Vaqifi oğlu Əli bəylə birlikdə edam
etdirir. Vaqifin evi talanır, əlyazmaları itir. Vaqif şərq poeziyasının bütün klassik formalarından
istifadə edib. O, qəzəl, təcnis, müxəmməs, müstəzad, müəşşərə, müşairə, məsnəvi və mərsiyələr
yazıb. Ancaq onun yaradıcılığının böyük bir qismi, aşıq poeziyasından götürülmüş qoşma
növündə yazılmış şerlər təşkil edir. Həmin şerlərin dili xalqın canlı danışığına çox yaxındır.
Vaqif ərəb və fars mənşəli sözlərdən bacardıqca az istifadə etmişdir (2,s.5).
MƏLUMAT
XVIII əsrin Azərbaycan təhsili haqda 8-ci sinif tarix dərsliyində qeyd olunur: İbtidai
təhsil almaq üçün yaradılmış məktəblər məscidlərin bir guşəsində, şəxsi evlərdə fəaliyyət
göstərirdi. Belə məktəblər onun müəllimlərinin adı ilə adlandırılırdı. Məktəblərdə, adətən, bir
müəllim olurdu. Uşaqlar altı yaşından məktəbə gedirdilər. Dərslər şagirdlərin yerdə həsir
üzərində 6-8 saat oturması ilə davam edirdi. Quran əsas dərs vəsaiti hesab olunurdu.
Yoxsulların öz uşaqlarına təhsil vermək imkanı olmurdu. Ona görə də kiçik yaşlarından öz
sənətlərini onlara öyrədirdilər.
Ali tədris müəssisəsi kimi mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. Burada tələbələr həm dini,
həm də dünyəvi təhsil alırdılar. Mədrəsə binasında dərs otağı və tələbələrin yaşadığı binalar
vardı. Dərs vəsaiti az olduğu üçün tələbələrin əsas vaxtı gözəl xəttə - hüsnxətə sahib olmaq
üçün çalışmaları ilə keçirdi.
Ərdəbildə yerləşən zəngin Şeyx Səfi kitabxanası XVIII əsrdə də öz şöhrətini qoruyub
saxlayırdı. Bu kitabxanadan tələbələr də istifadə edirdilər. Mədrəsələrin saxlanılmasına çəkilən
xərc və ərzaq vəqf edilmiş torpaqlardan alınırdı. Mədrəsələri bitirənlər xüsusi vəsiqə (diplom)
alırdılar. Varlı şəxslər övladlarına öz evlərində dərs demək üçün müəllim tuturdular.
Tədrisin keyfiyyəti yüksək olmadığı üçün XVIII əsrdə Azərbaycanda elm sahəsində
ciddi irəliləyiş baş vermədi. Bununla belə, alimlərdən coğrafiyaçı Hacı Zeynalabdin Şirvani,
Hacı Məhəmmədəli Şirvani, tarixçi Əbdürrəzzaq Dünbuli öz dövrlərinin tanınmış
şəxsiyyətlərindən idilər. Əbdürrəzzaq Dünbuli Təbriz, Xoy xanlıqlarının vəziri olmuşdu.
Azərbaycan tarixini öyrənmək üçün onun əsərləri böyük əhəmiyyətə malikdir. “Məaser-i Sul-
taniyyə” əsəri XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvələrində Şərqdə cərəyan edən hadisələrdən bəhs
edir. Bu əsərin yeganə nüsxəsi Ermənistanın “Matenadaran” adlanan Əlyazmalar İnstitutunda
saxlanılır. Bədii ədəbiyyat nümənələri dövrün proseslərini obrazlı şəkildə bu günümüzə çatdırır
(4, s.150,151).
XVIII əsrin II yarısında memarlıq və şəhərsalma, dekarativ tətbiqi sənət sahələri inkişafı
haqda məlumat məntiqi inteqrativlik gözlənilməklə VIII sinif Qarabağ tarixi dərs vəsaitində
davam edir:
Qarabağ xanlığı dövründə bir çox qalalar tikilmiş, şəhər və qəsəbə tipli yaşayış
məntəqələri yaranmışdır. Bayat, Şahbulaq (Tərnəküt), Şuşa-Pənahabad qalalarında bazar,
karvansaray, məscid, hamam və s. inşa edilmişdir. Ağdamda imarətlər, Pənah xana və nəslinə
aid türbələr tikilmişdir. Qarabağ xanlığının mərkəzi Şuşa-Pənahabadda yaşayış evlərinin,
ictimai tikililərin interyerində divar naxışlarının gözəl və tipik nümunələri yaradılmışdır.

Page 434
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Orta əsrlərin dəhşətli müharibələri ilə əlaqədar olaraq Qarabağ bölgəsində mədəniyyət də
böhranlı vəziyyətə düşmüşdür. Lakin sonrakı dövrlərdə Qarabağda mədəni həyat yenidən
dirçəlmişdir.
Qarabağ xanlığının tarixi ilə bağlı proseslər həmin dövrün canlı şahidlərinin əsərlərində -
Mirzə Adıgözəl bəyin “Qarabağnamə”, Mirzə Camal Qarabağinin “Qarabağ tarixi”, Əhməd
bəy Cavanşirin “Qarabağ xanlığının 1747-1805-ci illərdə siyasi vəziyyətinə dair”, Mir Mehdi
Xəzaninin “Kitabi-tarixi-Qarabağ”, Rzaqulu bəy Mirzə Camal oğlunun “Pənah xan və İbrahim
xanın Qarabağda hakimiyyətləri və o zamanın hadisələri”, Mirzə Rəhim Fənanın “Tarixi-
cədidi-Qarabağ”, Baharlının “Əhvalati-Qarabağ”, Həsən ixfa Əlizadənin “Şuşa şəhərinin
tarixi”, Həsənli Qarabağlının “Qarabağ vilayətinin qədim və cədid keyfiyyət və özvzaları”
ətraflı şəkildə öz əksini tapmışdır (3, s.37).
[Link] dövrünün tanınmış alimlərindən olan Şəfi Əfəndinin yanında təhsil almış,
daha sonra isə mədrəsə bitirmişdir. Şair kiçik yaşlarından elmə, sənətə böyük maraq göstərmiş,
istedadı ilə dövrünün qabaqcıl adamlarının, şeir, sənət sahiblərinin diqqətini cəlb etmişdir.
Hələ kiçik yaşlarından xalq yaradıcılığına, aşıq sənətinə böyük həvəs göstərən [Link]
çox az vaxtda öz şeir sənəti ilə, məktəbdarlığı ilə ictimaiyyət arasında böyük hörmət qazanmış,
“Molla Pənah” adı ilə tanınıb rəğbət qazanmışdır. O, dünyavi elmlərlə də maraqlanmış və öz
şagirdlərinə təbiət elmləri barədə elementar məlumat verməyə səy göstərmişdir. Danışılan
həqiqətə uyğun rəvayətlərdən aydın olur ki, Vaqif hətta ayın tutulması, zəlzələnin baş verməsi
haqqında əvvləcədən məlumat verərmiş. Bu da onun təbiət elmləri barədə mükəmməl biliyə
malik olduğuna dəlalət edir. Bu cür dərrakəyə, kamala malik olan Vaqifin sorağı xan sarayına
da gəlib çatır. Qarabağ xanı İbrahim Vaqiflə şəxsən görüşmək istəyir. Öz dostlarının təklifi ilə
Vaqif İbrahim xanla görüşür. Xan onun savadını və dərrakəsini yüksək qiymətləndirir. Onu
saraya dəvət edir (5, s.45,46).
[Link] dövrünü əks etdirən “Hayıf ki, yoxdur...” qoşması VIII sinif şagirdlərinə
Azərbaycan kəndinin ictimai-siyasi təsviri verilmişdir.
Elə gözəl var bunların içində,
Ələ düşməz hərgiz Çinü Maçində.
Söyləgən, oynağan, dürüst biçimdə
Bəzəyi, libası, hayıf ki, yoxdur...
Bu şeirin yaranması ilə bağlı rəvayətə görə, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan vəzri Vaqif
də daxil olmaqla böyük bir atlı dəstəsi ilə Kür qırağındakı obalardan birində düşərgə salır.
Xanın getməsi uzanır. Yerli əhali onlara qulluq etmək əziyyətindən xilas olmaq üçün xanın
saraya qayıtmasını tezləşdirməyi Vaqifdən xahiş edir. Beləliklə, xanın məclisində oxunan bu
gözəl əsər meydana gəlir. Xalq yaradıcılığından bəhrələnən şair dilinin aydınlığı, şirinliyi ilə
diqqəti dərhal cəlb edən, bütün dövrlərdə maraqla oxunan və əzbərlənən bu şeirdə yalnız doğma
təbiəti, kənd gözəl-lərinin geyimini, bəzəyini təsvir etməklə kifayətlənməmişdir. Əsərdə əksini
tapmış ictimai mətləbləri, şairin kədər və təəssüf hissinin səbəblərini aydınlaşdırmağı şagird-
lərin qarşısına tapşırıq kimi qoyulur (1,s.74). İdrakı sönük başçıların-cahil xanların
düşünülməmiş siyasətinin nəticəsində xarabazara çevrilmiş kəndləri görəndə şairin ürəyi
ağrıyır, qəm-qüssəyə batır, yoxsul həyat keçirən kəndli qadınlarının halına acıyır. Çinü
Maçində belə ələ düşməz, həyalı, ismətli bu el gözəllərinin “bəzəyinin”, “libasının” olmaması,

Page 435
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

onların olduqca yoxsul yaşaması şairi düşündürür, gözəl yerlərin mərd insanlarını həm də
mədəni və varlı görmək istəyir.
Şagirdlərin nəzərinə çatdırılan məlumatlar həm mövzulararası, həm də fənlərarası
inteqrasiya ilə əlaqəli şərh olunur. Ədəbiyyat dərsində şairin həyat və yaradıcılığı Azərbaycan
tarixi fənnində həmin dövrün ictimai-siyasi vəziyyəti öz əksini tapmışdır.
...Ağa Məhəmməd şah Qacarın Azərbaycanı birləşdirmə siyasətində əsas yeri Qarabağ
tuturdu. Qarabağa hərəkət edən Qacar ordusu Araz çayına çatdı. Təhlükədən müdafiə olunmaq
üçün qarabağlı İbrahimxəlil xanın əmri ilə hələ 1795-ci ildə uçurdulmuş Xudafərin körpüsünü
keçə bilmədi. Qacar ordusu Araz çayının kənarında düşərgə saldı. İbrahimxəlil xanın əmri ilə
içərisi ağır daşlarla doldurulmuş qayıqları çaya atdılar. Daşla dolu qayıqlar Araz çayının
məcrasını dəyişdi. Çayın axını şahın düşərgəsi üzərinə yönəldildi. Qəfil gələn sel ordunun ərzaq
və silahlarını yuyub apardı.
Yenidən qüvvələrini toplayan Qacar Şuşaya yaxınlaşdı. 1797-ci ildə Şuşaya hücum
uğursuz oldu. Qala İbrahimxəlil xanın başçılığı ilə müdafiə olunurdu. Müdafiəçilərin döyüş
əzmini qıra bilməyən şah Qacar qala divarlarını topa tutdu. Qanlı döyüşdə mühasirəyə düşən
İbrahimxəlil xan öz dəstəsi ilə xilas olaraq Şuşadan qaçdı. Şuşa qalasının müdafiəsi başsız qaldı.
Qacar Şuşa əhalisini təslim olmağa çağırdı. Şuşa ağsaqqalları böyük müzakirədən sonra öz
nümayəndələrini Qacarın yanına göndərdilər. Göndərilən nümayəndə bildirdi ki, əhali Qacarı
qalaya buraxmağa ehtiyat edir.
Mənbələrdə deyilir ki, Ağa Məhəmməd şah Quranı götürüb öz möhrünü onun üzərinə
basdı və and içdi ki, Şuşada kimsəyə toxunmayacaqdır. Şuşa əhalisi isə Qacara təzminat verməli
idi. İstənilən məbləğ iki günə yığıldı, bundan sonra qalanın əsas qapıları açıldı. İbrahimxəlil
xanın sarayında yerləşən şah Qacar Şimali Azərbaycanın bütün xanlıqlarından itaət tələb
etdi...(4,s.134-136)
Türkiyə yazıçısı Kamal Tahir demişdir: “Vaqif xalqını, dilini sevən, onunla nəfəs alan,
sevinci ilə sevinən, kədəri ilə kədərlənən böyük sənətkarlardan olmuşdur”.
NƏTİCƏ
İstedadlı bir elm adamı kimi də tanınan Vaqif fənlərarası əlaqəli tədris (inteqrasiya)
vasitəsilə şagirdlərə şairin tarixi şəxsiyyət kimi əhali ilə sıx əlaqə saxlayıb, onların dərdi ilə
maraqlanıb və onların problemlərinin həll olunması üçün böyük səy göstərən vətənpərvər
olduğunu öyrənirlər. Şagirdlər Vaqifin bu səbəbdən də sadə camaatın və rəhbərliyin hörmətini
və etimadını qazandığının, onun bir insan kimi çox səmimi və canıyanan olmasının, yaşadığı
bölgədə yerləşən mədəni-tarixi abidələri, xalqın mədəniyyətini özündə yaşadan dəyərləri
qoruyaraq gələcək nəsillərə çatdırmaq işində cani-könüldən səy göstərməsinin, işinin çətin və
məsuliyyətli olmasına baxmayaraq, çox böyük həvəslə və maraqla millətinə xidmət etdiyinin
şahidi olurlar. O, mədəni-quruculuq işində çox fəal olub, milli məsələlərdə yüksək mövqe tutub,
bir rəhbər kimi köməyini vətəndaşdan əsirgəməyib. Öz istedadı ilə böyük nüfuz qazanan şair
xanlığın xarici siyasət işlərinə də rəhbərlik edib. Bu dahi atamız 27 il boyunca sarayın ən
mötəbər adamlarından biri olub.
Məhz bu səbəbdən Vaqif şəxsiyyətini hörmət və ehtiram yad edən Azərbaycan Prezidenti
cənab İlham Əliyev 44 günlük vətən müharibəsindən sonra Şuşaya 14 yanvar 2021-ci il
tarixində səfəri zamanı Ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə inşa edilmiş 1982-ci il
yanvarın 14-də açılışı olmuş Molla Pənah Vaqifin məqbərəsinin önündən xalqa müraciyət etdi.

Page 436
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI
1. Əliyev S., B.Həsənov, [Link], [Link], S.Məmmədova. Ədəbiyyat-8.
Ümumtəhsil məktəblərinin VIII sinif üçün dərslik. Bakı, “Bakınəşr”, 2015, 208 səh.
2. Gözəllik və həqiqət şairi. (Molla Pənah Vaqifin 300-illik yubileyi münasibəti ilə
hazırlanmış metodik vəsait). Bakı-2016. Səh.27. s.5-7
3. Hacıyev Qasım Əhəd oğlu, Əyyub Şəfahət oğlu Əbdüləzimov. Qarabağ tarixi.
Ümumtəhsil məktəblərinin 8-ci sinfi üçün fakültətiv kursun tədris vəsaiti)-Bakı,
“Ərgünəş”, 2015, 96 səh. səh.37
4. Mahmudlu Y., Əlişova H., Hüseynova L., Cabbarov H., Musayeva E., Bəhrəmova S.
“Azərbaycan tarixi”. Ümumtəhsil məktəblərinin 8-ci sinfi üçün dərslik. Bakı, “Təhsil”,
2015, 200 səh. Səh.134-136
5. Rüstəmov F.A., İ.N.İsayev. Pedaqoji irsimizdən: [Link], [Link], [Link].
Bakı, “Elm vətəhsil”, 2013, 67 səh.

Page 437
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

DOSTLUK
FRIENDSHIP

Prof. Dr. Mehmet ÖNAL

İnönü Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü
Battalgazi/MALATYA
ORCID NO: 0000-0003-0191-8780

ÖZET
Dost, Türkçe sözlüklerde genellikle, bir kişinin sevinç ya da kederini paylaşması için
ilk aklına gelen, yaşadığı durumunu paylaşmak istediği arkadaş ya da arkadaşları için kullanılan
özel bir addır. Dostun karşıtı genellikle, el olan ya da düşman olarak tanınan kişi ya da kişilerdir.
Ayrıca dostluğun, dost olma durumu ve muhabbet anlamlarına da geldiği ve bunun da Farsça
dostân kelimesinden alındığı ifade edilmektedir. Sevilen kişi, muhip yâr, arkadaş ve sırdaş gibi
anlamlara gelen dostluk hem İslam düşünce ve kültüründe hem de Antik dönemden günümüze
kadar gelen Batı felsefe geleneğinde ahlak ve insan felsefesi bağlamında ele alınıp işlenen bir
konudur. Dostluk literatürde, bazen duygu temelinde sevgi kavramı üzerinden, bazen günlük
hayat açısından gerekli oluşu bağlamında, bazen de erdemler üzerinden değerlendirildiği için
bu kavrama ilişkin bir bütünlükçü yaklaşım oluşturmak zordur. Bu anlamda, ahde vefa
gösteren, sır saklayan, fedakârlıktan kaçınmayan yakın arkadaş genellikle dostluğun her
kültürde ortaya çıkan ayırıcı vasflarındab en önemlileridir. İşte bir literatür çalışması olan bu
bildiride, önce, bir değer olarak arkadaş ve yakın dostluk kavramları ele alınacak, sonra Platon,
Aristoteles, Cicero, Isfahânî, İbn Hazm ve Hilmi Ziya Ülken gibi filozof ve düşünürlerin tanım
ve açıklamalarıyla örneklendirilecektir. Bu arada, çalışmada ayrıca, dosta sır vermenin ona bir
emanet teslim etmek, ya da bir şeyi ona rehin vermek gibi sonuçlanabileceği tezi de işlenecektir.
Böylece, arkadaşlığın en üst derecesi olarak kabul edilen yakın dostluğun, tüm kültür ve
medeniyetlerde derin ve karşılıklı sevgi hali olduğu tezi işlenecektir. Aynı zamanda, bu
çalışmada dostluğun dar ve zor zamanda yardımlaşma ile onandığı, sır alıp vermekle de
tamamlandığı tespiti yapılacaktır. Sonuç olarak, dostluğun sadece iyilerin değil tüm insanların
yöneldiği bir değer olduğu açıktır ancak Platon’un Liysis örneğinde olduğu gibi, kimin kiminle
niçin dost olduğunun henüz tutarlı bir açıklamasının yapılamadığı da vurgulanacaktır.
Anahtar Kavramlar: Dostluk, arkadaşlık, sır, sevgi

Page 438
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
Close friendship (dost) is a special name usually used in Turkish dictionaries for the
friend or friends that comes to mind for a person to share their joy or sorrow, with whom they
want to share their situation. The opponent of the friend is usually the person or persons who
are handed or recognized as the enemy. In addition, it is stated that friendship means being
friendly and affectionate and this is taken from the Persian word dostân. Friendship, which
means a loved one, a loving person, a friend and a confidant, is a subject that has been handled
in the context of morality and human philosophy both in Islamic thought and culture and in the
Western philosophical tradition from ancient times to the present. Since friendship is evaluated
in the literature, sometimes over the concept of love on the basis of emotion, sometimes in the
context of its necessity for daily life, and sometimes over virtues, it is difficult to form an
integrative approach to this concept. In this sense, close friends who show loyalty to the pledge,
keep secrets, and do not avoid sacrifice are usually the most important distinguishing
characteristics of friendship that appear in every culture. In this paper, which is a literature
study, first, the concepts of friendship and close friendship will be discussed, and then will be
exemplified by the definitions and explanations of philosophers and thinkers such as Plato,
Aristotle, Cicero, Isfahânî, Ibn Hazm and Hilmi Ziya Ülken. In the meantime, the thesis will
also be dealt with in the work, that giving a secret to a friend may result in a trust to him, or a
pledge of something to him. Thus, the thesis will be studied that close friendship, which is
accepted as the highest degree of friendship, is a state of deep and mutual love in all cultures
and civilizations. At the same time, in this study, it will be determined that friendship is affirmed
by helping each other in a difficult time and completed by giving secrets. In conclusion, it is
clear that friendship is a value that not only the good but all people turn to, but it will be
emphasized that, as in Plato's Liysis example, why has not yet been made a consistent
explanation of who is friends with whom.
Key Concepts: Friendship, close friendship, secret, love,

Page 439
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

BİLİMSEL ARAŞTIRMALARDA MODEL ORGANİZMA OLARAK DAPHNIA

MAGNA'NIN ROLÜ
THE ROLE OF DAPHNIA MAGNA AS A MODEL ORGANISM IN SCIENTIFIC
RESEARCHES
Doç. Dr. Mehmet YARDIMCI
Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Biyoistatistik Anabilim Dalı, Tekirdağ,
Türkiye
ORCID ID: [Link]
Öğr. Grv. Dr. Çetin YAĞCILAR
Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Su Ürünleri ve Hastalıkları Anabilim Dalı,
Tekirdağ, Türkiye
ORCID ID: [Link]
ÖZET
Genellikle su pireleri olarak bilinen Daphnia magna, biyomedikal bilimlerden su ekolojisine
kadar çeşitli biyolojik disiplinlerde bir model organizmayı temsil eder. Sayısal bolluğu, sucul
besin zincirlerindeki rolü, kirletici maddelere duyarlılığı, coğrafi dağılımı, basit yetiştiriciliği,
yüksek doğurganlığı ve verdiği çeşitli tepkiler araştırmacıların ilgisini artırmaktadır. Daphnia,
kalıtım ve gelişimin temel mekanizmalarını, hücresel işlevi, fizyolojik sistemleri, bağışıklık
tepkisini, hastalığı, makro moleküler yapı/işlev ilişkilerini ve karmaşık fenotipik özelliklerin
genetik temelini araştıran bir gösterge türdür. Test fonksiyonları açısından kalp atış hızı,
morfolojik anormallikler, hareket hızındaki değişiklikler, beslenme aktivitesindeki azalma ve
yavru sayısı dikkate alınır.
Daphnia magna popülasyonları, birçok balık türü için besin zincirinin birincil parçasıdır ve
pH'sı 6.5 ile 9.5 arasında olan deniz suyunun % 20'sinin altındaki göllerde, havuzlarda, taze ve
hafif tuzlu sularda doğal olarak çoğalabilir, gelişebilir ve hayatta kalabilir. Filtreli
besleyicilerdir ve sudaki küçük, asılı parçacıklar ile beslenirler. Ayrıca yosun, bakteri, maya,
protozoa veya onlar için özel hazırlanmış yiyecekler yiyerek akvaryum ortamında
yetiştirilebilirler. Daphnia'nın büyüme mevsimi boyunca yaşam döngüsü, eşeysiz üreme tarzı
ile karakterizedir. Partenogenetik olarak ürerler. Bir dişi, partenogenez yoluyla ılıman koşullar
altında genetik olarak özdeş yavrular üretir.
Daphnia, ilaçların kardiyovasküler fonksiyon üzerindeki etkisi için bir model olarak yararlıdır
ve miyojenik kalpleri nedeniyle kabuklular arasında daha kullanışlıdır. Daphnia spp.’nın özel
bir kan dolaşımı var. Şeffaf kalp, kuluçka odasının arkasında bulunur ve kolinerjik nöronlar
tarafından düzenlenir. İlaçların etkileri yüzdükleri suya farmakolojik ajanların katılmasıyla test
edilir. D. magna'nın üreme, davranışsal ve fizyolojik parametreleri, hızlı tepki veren
organizmalar oldukları ve su kütlelerindeki kirletici maddelerin tespiti için biyolojik bir uyarı
sistemi görevi gördükleri için farmasötiklerin toksik etkilerinin hassas belirteçleridir.
Su piresi, son zamanlarda Covid-19 salgın sürecinde kullanılan araştırma materyalleri arasında
yer almaktadır. Araştırmacılar, antiviral ilaçların (klorokin, hidroksiklorokin, oseltamivir ve
oseltamivir karboksilat) Daphnia magna dahil olmak üzere birçok su organizması üzerindeki
eko-toksik etkisini incelediler.
Bu makale, sağlık bilimleri alanında bilimsel araştırmalarda önemli bir yere sahip olan Daphnia
magna hakkında en güncel bilgileri paylaşmak için hazırlanmıştır.
Anahtar kelimeler: Daphnia magna, model organizma, partogenez

Page 440
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Assoc. Prof. Dr. Mehmet YARDIMCI

Tekirdağ Namık Kemal University, Faculty of Veterinary Medicine, Department of
Biostatistics, Tekirdağ, Türkiye
ORCID ID: [Link]
Dr. Çetin YAĞCILAR
Tekirdağ Namık Kemal University, Faculty of Veterinary Medicine, Department of
Aquaculture, Tekirdağ, Türkiye
ORCID ID: [Link]
ABSTRACT
Daphnia magna, commonly known as water fleas represent a model organism in various
scientific researches ranging from biomedical sciences to aquatic ecology. Its numerical
abundance, role in aquatic food chains, sensitivity to contaminants, geographical distribution,
simple breeding, high fertility and variety of responses increase the interest of the researchers
in it. Daphnia is an indicator species to investigate fundamental mechanisms of inheritance and
development, cellular function, physiological systems, immunity response, disease,
macromolecular structure/function relationships and the genetic basis of complex phenotypic
traits. In terms of test functions, heart rate, morphological abnormalities, changes in the speed
of movement, decrease in feeding activity, the number of offspring and mortalities are taken
into consideration.
Daphnia magna populations are the primary part of the food chain for many species of fish and
can naturally reproduce, develop and survive in lakes, pools, fresh and slightly salty waters
below 20% of seawater with a pH between 6.5 and 9.5. They are filter feeders and feed on tiny,
suspended particles in the water. They can also be grown in an aquarium environment by eating
algae, bacteria, yeast, protozoa or specially prepared food for them. The life cycle of Daphnia
during the growing season is characterized by its asexual mode of reproduction. They reproduce
parthenogenetically. A female produces genetically identical offspring under temperate
conditions through parthenogenesis.
Daphnia is useful as a model for the effect of drugs on cardiovascular function and is more
useful among crustaceans due to their myogenic hearts. Daphnia spp. have special blood
circulation. The transparent heart is located dorsally and anterior from the brood chamber and
regulated by cholinergic neurons. The effects of the drugs are tested by the introduction of
pharmacological agents into the water they swim. Reproductive, behavioral and physiological
parameters of D. magna are sensitive markers of toxic effects of pharmaceuticals as they are
quick-responsive organisms and act as a biological warning system for the detection of
pollutants in water bodies.
Daphnia has recently been among the used research materials in the Covid-19 pandemic
process. Researchers studied the eco-toxic effect of antiviral drugs (chloroquine,
hydroxychloroquine, oseltamivir and oseltamivir carboxylate) on several aquatic organisms,
including Daphnia magna.
This article has been prepared to share the most up-to-date information about Daphnia magna,
which has an important place in scientific research in the field of health sciences.
Keywords: Daphnia magna, model organism, parthenogenesis

Page 441
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

INTRODUCTION
Many scientific fields are closely interested in Daphnia (Fig 1) as a study material in terms of
breeding, and raising fish (Aquaculture), inheritance and development (Genetics), cellular
functions (Molecular Biology), physiological systems (Physiology), immunity response
(Immunology), disease (Pathology, Epidemiology), molecular structure/function (Chemistry),
aquatic toxicity testing (Toxicology) and data analysis (Biostatistics).

Daphnia is a genus of small planktonic crustaceans involved in the Daphniidae family. The leaf-
like legs are used to produce a water current for the filtering apparatus. Their bodies are covered
with a double wall. Antennules, maxillae and mandibles are the main anatomical structures.
They use their limbs for feeding and respiration. The body length varies from 0.2 to 6 mm.
Males have smaller size, larger antennules, modified post-abdomen and first legs, which are
armed with a hook used in clasping (Ebert, 2005).
Daphnia is the best-known aquatic invertebrate and can reproduce both asexually and sexually
by parthenogenesis (Siciliano, et al., 2015). Their strains are genetically identical and visible to
the naked eye and show clear morphological and behavioral changes as they age. Thus,
daphnids are very useful organisms in scientific studies to be used for pre-screening tests before
vertebrate tests (Siciliano, et al., 2015).
Considering the growing need for live food by fish hatcheries and nurseries, it is essential to
develop a culture technique of freshwater zooplankton and popular live food for fish larvae.
Live foods are natural sources of proteins, lipids, carbohydrates, minerals and vitamins. Due to
the high cost of artemia and their hard availability, more economical diets with similar
nutritional quality are needed to maintain the cost competitiveness of fish in the global market.
Providing fish with live feeds with high protein content enables them to grow better and
reproduce efficiently. Daphnia magna is a highly nutritious live food containing 45-70% of
protein and 11-27% of lipid (Khan et al., 2020).
In this article, the place and importance of Daphnia magna for scientific research are discussed
based on research results in recent years.
The Crucial Features of Daphnia magna
Due to their widespread occurrence, sensitivity to water quality, simple use, being inexpensive,
having a short lifespan, numerical abundance, role in aquatic food chains, sensitivity to

Page 442
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

contaminants, geographical distribution, short generation time, high fertility, variety of

responses, suitable for culturing and handling in the laboratory conditions and providing a good
number of samples for statistical design and analysis, Daphnia has been recognized as the
suitable ethical biological model of scientific studies (Fig 2).

In daphnia, sexual reproduction can be stimulated in the laboratory setting. Other features that
make Daphnia a good model for experimental research are ease of manipulation and
maintenance in the laboratory. D. magna is the most common species used in toxicology (Shaw
et al., 2008) because it has the advantage of high fertility, resistance to environmental
temperature fluctuations and the ability to thrive on phytoplankton and organic wastes (Khan
et al., 2020). Moreover, it can survive from a wide range of habitats, from temporary fishless
pools to large natural and artificial permanent lakes (Seda and Petrusek, 2011).
The Use of Daphnia in Toxicology Studies
Toxicology deals with the response outcomes to pollutant exposure, often to define levels that
are well tolerated for the organism (Shaw et al., 2008). Obtaining and using genetically
homogeneous clones is desirable in toxicological research (Olkova et al., 2018).
Due to their ecological significance, sexual and asexual reproduction, short generation interval,
adaptation to laboratory conditions, small size, ease of manipulation, high fertility, low cost and
minimum equipment required for analysis, Daphnia is now accepted as the standard model
organisms for toxicology studies (Zitovaa et al., 2009).
Since Daphnia magna is sensitive to toxic substances, its reaction is in the form of the secretion
of proteins and other biomolecules. Daphnia magna is considered a very good type of
ecological test due to its gene sequence, which is advantageous for monitoring changes in its
environment due to different reasons. The water flea protein sequences are a unique model for
molecular identification research (Ellis and Lynch, 2020).
Daphnia is used both to monitor wastewater treatment systems and to establish quality criteria
in examining natural wastes and to determine the effectiveness of a good sanitation method in
many countries (Tyagı et al., 2007). Heavy metals, pollutants can be analyzed to evaluate
toxicity by mortality, brood size, body length, and movement, and half maximal Effective
Concentration (EC50) on Daphnia. In the last decade, D. magna was also used as an aquatic
model to investigate the effects of nanoparticles and coating agents (Siciliano et al., 2015).
Geiser et al. (2012) experimentally compared D. magna, fish and humans and found that they

Page 443
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

showed similar biological response ranking across species. Therefore, it can be said that, D.
magna is sensitive to contaminants and acts as a bioindicator. It is especially suitable for short-
term monitoring of pollution events close to the water quality standard (Ren and Wang, 2010).
Due to the features mentioned above, daphniids represent 8% of all experimental data for
aquatic animals in the literature representing toxicological research (Shaw et al., 2008).
The Use of Daphnia in Biochemical Studies
As a bioindicator species for studying environmental contamination, D. magna can be tested in
terms of the responses of antioxidant enzymes such as dismutase, catalase and superoxide
glutathione peroxidase because it has a short generation time, can be easily produced and is
sensitive to a wide range of contaminants (Yuan, 2020). Additionally, monitoring the rate of
oxygen consumption- a sensitive metabolic biomarker of living things used for testing purposes
- enable the researchers to screen the water quality by the signs seen on Daphnia (Zitovaa et al.,
2009).
The Use of Daphnia Cardiovascular Studies
Daphnia magna is a useful model organism for cardiovascular research due to its transparent
morphological structure and its sensitivity to cardioactive drugs known to affect the human
heart (Malaluan and Galindez, 2019). It has a myogenic heart (Fig 3), responds similarly to
human heart responses to various substances and exhibits varying arrhythmias when exposed
to pro-arrhythmic agents (Whiteoak and Penson, 2017).

The Use of Daphnia in Genetic and Epigenetic Studies

The use of Daphnia allows an understanding of the complex structural regulation of genes and
cellular and molecular processes versus environmental stimuli (Siciliano, et al., 2015).
Epigenomun çevresel uyaranlara duyarlılığı, Daphnia yaşam döngüsünün farklı evrelerinde
ortaya çıkar. Since the offspring in daphnia are genetically identical, the differences between
exposed and unexposed must be epigenetic. The inheritance of some cases in identical
individuals exposed to chemistry suggests that this phenotypic variation is epigenetic. The
parthenogenetic reproductive trait of Daphnia allows for the elimination of genetic variability
in epigenetic studies (Harris et al., 2012).
The Use of Daphnia in Nutrition Studies

Page 444
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

According to nutritional studies, the feeding behavior of Daphnia increases in response to the
availability of food particles. Additionally, feeding behavior is regulated mainly by the
concentration of suspended particles in the water and their physical properties (Lari et al.,
2018). Their ability to be fed indiscriminately during their choice of feed allows them to have
control over the feed because they take in whatever present there and filter out the undesirable
parts (Cooper and Cressler, 2020). Thanks to the control over the feed, they do not have trouble
finding high-quality food and these properties are effective in maintaining their generation
(Khan et al., 2020).
The Use of Daphnia in Stress-induced Studies
Some characteristics of Daphnia magna such as small body size, short life cycles, cyclic
parthenogenesis make them convenient models for stress-induced studies (by environmental
factors) with a special comparison with other large zooplankton (Suhett et al., 2015).
The Use of Daphnia in Microbiology Studies
The zooplankton Daphnia magna provides a useful model for studying relationships between
microbes and their hosts. Daphnia is colonized with bacteria throughout its entire body cavity
and gut (Cooper and Cressler, 2020). Therefore, it guides the researcher with its responses in a
short time in terms of studies to be carried out on bacteria.
The Use of Daphnia in Virology Studies
Daphnia has recently been among the used research materials in the Covid-19 pandemic
process. Researchers studied the eco-toxic effect of antiviral drugs (chloroquine,
hydroxychloroquine, oseltamivir and oseltamivir carboxylate) on several aquatic organisms,
including Daphnia magna (Kumar et al., 2021).
Causes, Symptoms and Consequences in Some Cases
Considering the findings of the experimental use of Daphnia in terms of causes, symptoms and
consequences, a few examples can be said to be: Toxicant damage of the gastrointestinal tract
results in a decrease in feeding activity, cardiotoxicity causes an increase in heart rate and may
result in sudden cardiac death, environmental toxicants lead to a decline in the body length and
growth, Zn toxicity initially inhibits Ca uptake, then leads Ca reduction, followed by
hypocalcemia and results in death (Malaluan and Galindez, 2019; Muyssen et al., 2006;
Siciliano et al., 2015).
CONCLUSION
Although mammals and crustaceans have some structural differences, Daphnia may be a valid
test model type prior to final tests. Moreover, this model organism can provide important clues
for the research that is considered to be done on humans.
REFERENCES
Cooper, R.O., Cressler, C.E. (2020) Characterization of key bacterial species in the Daphnia
magna microbiota using shotgun metagenomics. Scientific Reports, 10, 652.
Ebert, D. (2005) Ecology, Epidemiology, and Evolution of Parasitism in Daphnia. Bethesda
(MD): National Center for Biotechnology Information (US). Chapter 2, Introduction to Daphnia
Biology.
Ellis, L.J.A.  Lynch, I. (2020). Mechanistic insights into toxicity pathways induced by
nanomaterials in Daphnia magna from analysis of the composition of the acquired protein
corona. Environmental Science: Nano, 7, 3343.

Page 445
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Gaiser, B.K., Fernandes, T.F., Jepson, M.A., Lead, J.R., Tyler, C.R., et al. (2012). Interspecies
comparisons on the uptake and toxicity of silver and cerium dioxide nanoparticles.
Environmental Toxicology and Chemistry, 31, 144-154.
Harris, K.D.M., Bartlett, N.J.  Lloyd, V.K. (2012). Daphnia as an Emerging Epigenetic Model
Organism. Genetics Research International, 147892.
Khan, M.A., Hasan, M., Sumon, K.A., Rashid, H. (2020). Culture of freshwater zooplankton
Daphnia magna fed with different feed combination. Bangladesh Journal of Fisheries, 32(1),
55-59.
Kumar, R., Sharma, A., Srivastava, J.K., Siddiqui, M.H., Uddin, S., Aleya, L. (2021).
Hydroxychloroquine in COVID-19: therapeutic promises, current status, and environmental
implications. Environmental Science and Pollution Research, Environmental Factors and the
Epidemics of COVID-19.
Lari, E. Steinkey, D., Steinkey, R.J.  Pyle, G.G. (2018). Daphnia magna increase feeding
activity in the presence of four amino acids. Journal of Plankton Research, 40 (5), 537-543.
Malaluan, L.E., Galindez, C.A.G. (2019) Cardiovascular Rhythmic Pacemaking Activities of
Selected Botanical Extracts on Cardiac Channelopathy Tachycardia Arrhythmias-Induced
Myogenicheart Using in Vivo Model of Freshwater Crustacean Daphnia Magna (Water Flea).
International Journal of Advanced Research, 7(2), 778-794.
Muyssen, B.T.A., De Schamphelaere, K.A.C., Janssen, C.R. (2006). Mechanisms of chronic
waterborne Zn toxicity in Daphnia magna. Aquatic Toxicology, 77, 393-401.
Olkova, A.S., Kantor, G.Y., Kutyavina, T.I., Ashikhmina, T.Y. (2018). The Importance of
Maintenance Conditions of Daphnia magna Straus as a Test Organism for Ecotoxicological
Analysis. Environmental Toxicology and Chemistry, 37 (2), 376-384.
Ren, Z.  Wang, Z. (2010). Differences in the behavior characteristics between Daphnia magna
and Japanese madaka in an on-line biomonitoring system. Journal of Environmental Sciences,
22(5), 703-708.
Seda, J., Petrusek, A. (2011) Daphnia as a model organism in limnology and aquatic biology:
some aspects of its reproduction and development J. Limnol., 70(2), 337-344.
Shaw, J.R., Pfrender, M.E., Eads, B.D., Klaper, R., Callaghan, A., Sibly, R.M., Colson, I.,
Jansen, B., Gilbert, D.  Colbourne, J.K. (2008). Daphnia as an emerging model for
toxicological genomics. Advances in Experimental Biology, 2, 165-219.
Siciliano, A., Gesuele, R., Pagano, G. & Guida, M. (2015). How Daphnia (Cladocera) Assays
may be used as Bioindicators of Health Effects? Journal of Biodiversity & Endangered Species,
S1:005.
Suhett, A.L., Santangelo, J.M., Bozelli, R.L., Steinberg, C.E.W.  Farjalla, V.F. (2015). An
overview of the contribution of studies with cladocerans to environmental stress research. Acta
Limnologica Brasiliensia, 27(2), 145-159.
Tyagı, V.K., Chopra, A.K., Durgapal, N.C., Kumar, A. J. (2007). Evaluation of Daphnia magna
as an indicator of Toxicity and Treatment efficacy of Municipal Sewage Treatment PlantJournal
of Applied Sciences and Environmental Management, 11 (1), 61-67.
Whiteoak, A.M., Penson, P.E. (2017). Daphnia magna as a model for quantifying chaos in
cardiac arrhythmia. Heart (British Cardiac Society), 103 (5), A143.

Page 446
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Yuan, N., Pei, Y., Bao, A.  Wang, C. (2020) The Physiological and Biochemical Responses
of Daphnia magna to Dewatered Drinking Water Treatment Residue International Journal of
Environmental Research and Public Health, 17, 5863.
Zitovaa, A., Crossb, M., Hernanc, R., Davenportb, J.  Papkovsky, D.B. (2009). Respirometric
acute toxicity screening assay using Daphnia magna. Chemistry and Ecology, 25 (3), 217-227.

Page 447
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

QARABAĞIN UŞAQ FOLKLORU

CHILDREN'S FOLKLORE OF KARABAKH

Məhsəti SÜLEYMANOVA
AMEA Folklor İnstitutunda
Orcid No: 0000-0001-8191-0708

ÖZET

Qarabağdan toplanmış folklor nümunələrinə baxdığımız zaman Azərbaycan folkloruna

aid bütün janrların Qarabağ bölgəsində də mövcud olduğunu görürük. Qarabağdan qeydə
alınmış folklor mətnlərinin bir qismi də uşaq folkloru nümunələridir. Onların arasında oyunlar,
tapmacalar, nağıllar, yanıltmaclar, laylalar və s. mətnlərə daha çox rast gəlinir. Onların bir qismi
nəşr edilmiş toplularda geniş yer aldığını müşahidə etsək də, müəyyən hissəsinin onlarla
müqayisədə daha az olduğunu görürük. Bunun bir neçə səbəbi ola bilər. Səbəblərdən biri bəzi
janrların bölgədə daha aktiv, digərlərinin isə passiv olması ilə bağlıdır. İkinci səbəb, bir qism
uşaq folkloru nümunələrinin bir qisminin söyləyicilərin ifasında hələ də geniş yer tutması, bir
qisminin isə get-gedə öz aktuallığını itirməsidir. Digər bir səbəb kimi də toplama zamanı
hansısa janrın daha çox, müəyyən qisminin isə az qeydə alınmasıdır. Qarabağ folklorunu
toplayıb nəşr etdirən folklorçuların məqsədi ümimilikdə bölgə folklrorunu üzə çıxarmaq olduğu
üçün onlar hansısa janrın qeydə alınmasına xüsusi maraq göstərməyiblər.

Uşaq folkloruna xas nümunələr uşaqların əqli və fiziki cəhətdən inkişaf etməsində
özünəməxsus rola və əhəmiyyətə malikdir. Bunu həmin mətnləri nəzərdən keçirərkən daha
aydın görmək mümkündür. Uşağın fiziki və əqli inkişafını eyni dərəcədə təmin etmək həmin
folklor nümunələrinin xalqın həyatındakı önəmini bir daha göz önünə sərir.

Həmin mətnləri araşdırdığımız zaman maraqlı forma və məzmuna malik nümunələrin

olduğunu da müşahidə etdik. Xüsusilə də, yanıltmacların maraqlı janr xüsusiyyətləri ilə
üzləşdik. Bundan başqa bədii təsvir üsulları və ifadə vasitələrindən istifadə etməklə uşaq
folklorunun estetik cəhətdən gözəl nümunələrinin də meydana gəldiyinin şahidi oluruq. Bu tip
mətnlərə daha çox nazlama və laylalar arasında rast gəlinir.

Açar sözlər: uşaq folkloru, layla, nazmalama, oyun, yanıltmac

Page 448
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT
Examining the folklore samples collected from Karabakh, we see that all genres of
Azerbaijani folklore also exist in the Karabakh region. Some of the folklore texts recorded from
Karabakh are also examples of children's folklore. Among them are games, riddles, fairy tales,
laylaes (folklore genre), yaniltmajs (folklore genre) and so on. texts are more common. We
meet some of them in published collections, and some of them are less than them. There may
be several reasons for this. One of the reasons is that some genres are more active in the region,
while others are passive. The second reason is that some of these examples of children's folklore
still exist in the performance of the narrators, and some have gradually lost their relevance.
Another reason is that during the collection, some genres were more, and some were less. The
folklorists who collected and published Karabakh folklore did not show much interest in
recording any genre, as their goal was to reveal the folklore of the region in general.
Examples of children's folklore are of special importance in the mental and physical
development of children. This can be seen more clearly when considering these texts. Ensuring
the equal physical and mental development of the child underscores the importance of these
examples of folklore in the life of the people.
When we studied these texts, we also noticed that there were examples with interesting
forms and content. In particular, we encountered interesting genre features of yaniltmaj. In
addition, we are witnessing the creation of aesthetically beautiful examples of children's
folklore using artistic methods and means of expression. This type of text is more common
among nazlama and layla.
Keywords: children's folklore, layla, nazlama, game, yaniltmaj

GİRİŞ

Qarabağdan toplanmış flklor materiallarına nəzər saldıqda görürük ki, burada

Azərbaycan folklorunun bütün janrlarına rast gəlmək mümkündür. Təbii ki, bəzi janrlar daha
aktiv (məsələn, bayatılar), bəzi janrlar isə onlara nisbətən passivdir. Qarabağ folkloru
toplanarkən burada məqsəd ümumilikdə Qarabağın və işğal altında olan ətraf rayonlarımızın
folkloru haqqında ümumi təsəvvür yaratmaq olub. Odur ki, ayrılıqda hansısa janrın
toplanılmasına, yaxud da araşdırılmasına xüsusi diqqət göstərilməyib [bax: “Qarabağ: folklor
da bir tarixdir”. I-X cildlər.].

Page 449
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bu ərazidən toplanmış folklor nümunələrini nəzərdən keçirdikdə görürük ki, bunların

bir qismini də uşaq folkloru təşkil edir. Qarabağda uşaq folklorunun ən çox rastlanan
nümunələri laylalar, nazlamalar, yanıltmaclar, uşaq oyunları, düzgülərdir. Bundan başqa
müxtəlif oyuncaqların hazırlanması ilə bağlı məlumatlara rast gəlirik.

Laylalar. Laylay uşağın yuxuya getməsi üçün müəyyən bir avaz üstündə oxunan
bayatılardır. Bu bayatılarda uşağın gələcəyi ilə bağlı arzular – ailə qurması, xəstəliklərdən uzaq
olması, bolluq-bərəkət içində yaşaması ifadə olunur, bəzən körpənin valideynləri öyülür, bəzən
də laylanı deyən şəxsin öz həyatında baş verən uğursuzluqlar, çətinlikləri ilə bağlı məqamlar
dilə gətirilir. Qarabağdan tolanmış bayatılarda da bu kimi hallarla çox üzləşirik:

Nərgizi üzüm, layla,

Yaxana düzüm, layla.

Sən böyü, mən qocalım,

Toyunda süzüm, layla [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 371]

Laylay qolum, qanadım,

Laylay gələcək adım.

Oğul toyu görməkdi,

Bu dünyada muradım [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 373]

Ayın ziyası gülsün,

Elin duası gülsün.

Balama qurban kəsən

İgid atası gülsün [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 373]

Laylaların bir qismində digər folklor janrlarının da izlərini görürük. Aşağıda

verəcəyimiz nümunədə “Qaçaq Nəbi” dastanına işarə olunur. Bütün bölgəyə səs salmış məşhur

Page 450
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Azərbaycan qaçağı Nəbinin və onun qoçaqlıqda geri qalmayan həyat yoldaşı Həcər haqqında
müxtəlif xatirələr dolaşır və bu xatirələr bölgədə folklorlaşaraq dastan formasına düşmüşdür.
Qarabağlı ana da öz körpə qızının gələcəkdə Həcər kimi qoçaq olmasını, xalqı üçün ləyaqətli
övlad olmasını arzulayır:

Qızım ayqabaq olsun,

Telində daraq olsun.

İgidlikdə Həcərtək

Elimə dayaq olsun [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 373]

Bu bölgədən toplanmış laylalarda xalq həyatı ilə də bağlı məlumatlar almaq

mümkündür. Bilirik ki, Qarabağ əhalisinin bir hissəsi tərəkəmə olmuşdur. Tərəkəmə
mədəniyyəti də bu bölgənin folkloruna, o cümlədən, laylalarına öz damğasını vurmuşdur:

Atan çıxıb yaylağa,

Sürü çıxıb çaylağa.

Elin igid oğludu,

Canım ona sadağa [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 373]

Və yaxud:

Balamın adı şirin,

Yeməyin dadı şirin.

Sac içində qovurma

Yuxanın qatı şirin [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 373]

Page 451
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bölgədən toplanıb nəşr olunmuş laylaların bir qismi hətta bölgə əhalisinin dini
inanclarından da xəbər verir. Məlumdur ki, Qarabağlıların böyük əksəriyyəti şiə məzhəbinin
nümayəndələridir. Laylalara nəzər salanda bunun izlərinə də rast gəlirik:

Laylay dedim adına,

Əli yetsin dadına.

Əli dadına yetəndə

Məni də sal yadına.

Laylay balam, a laylay,

Körpə quzum, a laylay [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 372]

Bu yazdıqlarımızdan belə bir nəticəyə gələ bilərik ki, hər bir bölgəyə aid materiallar o
bölgəyə xas şivəni, etnoqrafiyanı, xalq həyatını və s.-i özündə əks etdirir. Bu mənada bölgə
folklorunun öyrənilməsi ilə həmin bölgəyə xas bir sıra məqamlara aydınlıq gətirmək
mümkündür.

Nazlamalar. Laylalardan fərqli olaraq nazlamalar uşağı yuxuya vermək üçün deyil,
ayılandan sonra onun başını qatmaq, əzizləmək, janrın adından da göründüyü kimi,
nazlandırmaq üçün oxunan folklor janrıdır. Bu janrın əksər nümunələrində xalq yumorunun
təzahürlərinə də rast gəlirik:

Damdakı qazlar,

Tükün tarazlar,

Avara qızlar,

Bu balama qurban [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 374]

Ay gözəl oğlan,

Böyü, pəhləvan.

Arxlardan tullan,

Qızlara boylan [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 375]

Page 452
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Nazlamaların bir qismində valideynlərin övladına gələcəkdə yaxşı xan, sultan kimi ər,
hətta Səfəvi şahlarından biri olan Şah Abbasın gəlini olmaq arzulanır:

Qızım-qızım,

Qəndili qızım.

Şah Abbasın

Gəlini qızım.

Hər dərədən

Bir xan gəlir.

Qızımı aparmağa,

Sultan gəlir [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 375].

Bəzən də bunun əksini görürük. Heç bir valideyn övladına pis şey arzulamaz, görünür,
burada zarafatla “pis arzular” ifadə olunur:

Qızım, qızım, ay qara qızım,

Sabunu yoxdu ağara qızım.

Cehizini yığıb dağara qızım,

Mindirdilər boz eşşəyə,

Dalınca vurdum nağara qızım [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 375].

Nazlamaların bir qismində bədii təsvir vasitələrinin ən gözəl formalarına rast gəlirik.
Uşağın gözləri qaynar bulağa, burnu bazar fındığına (Bazara malın ən yaxşısı seçilib çıxarıldığı
üçün nazlamada əla növ fındıqdan bəhs olunur.), qaşları yaya, dodağı süd qaymağına və s.-ə
bənzədilir:

Gözləri qaynar bulaq,

Page 453
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Burnu bazar fındığı,

Qaşları yay qamçısı,

Dodağı süd qaymağı,

Qılçası ləl çardağı,

Ay mənim göyçək balam,

Ay mənim çiçək balam [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 375]

Bu nümunənin başqa variantlarına da rast gəlirik [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000:

səh. 374]. O biri variantlar bu nümunədən strukturca fərqlənirlər.

Nazlamaların strukturuna baxdığımız zaman onların sabit bir quruluşa malik olmadığını
görürük. Onların bir hissəsinin bayatı formasında olduğunu müşahidə edirik:

Balam çoban qızıdı,

Sütül, əmlik quzudu.

Qara xalı yanaqda,

Atasının özüdü [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 374]

Qarabağdan toplanmış elə nazlamalarla da rastlaşırıq ki, 4 misradan ibarət olub bayatıya
bənzəsə də, heca sayında fərq vardır. Bayatı 7 hecalı, bu nazlamalar isə 5 hecalıdır:

Oğlandı oxdu,

Zəhməti çoxdu.

Atın güllüyə,

Məsrəfi yoxdu [[Link]ğ folkloru, V cild., 2000: səh. 375]

Page 454
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Nazlamaların bir qismi 2, bir qismi 4, bir qismi 5, bir qismi 6 misralıdır. Nazlamaları
istər məzmun, istərsə də struktur baxımından öyrənilməyə ehtiyacı olan folklor janrlarından biri
hesab edə bilərik.

Yanıltmaclar. Yanıltmacdakı sözlər fonetik cəhətdən bir-birinə çox oxşadığından

aramsız, tələsik təkrar edildikcə deyilişi çətinləşir, dil dolaşır və sözlər bir-birinə qarışaraq
gülüş doğurur. Yanıltmacda mənaya o qədər də əhəmiyyət verilmir
[[Link] ]. Yanıltmacları bir növ söz oyunu da hesab
edə bilərik. Bu janrın əsas funksiyası tibbin inkişaf etmədiyi zamanlarda uşaqların nitqinin
formalaşdırılması, əgər qüsur varsa, bunun aradan qaıdırılması olub. Uşağın dil qüsurlarını
aradan qaldırmaq üçün yanıltmaclardan bu gün tibbdə belə istifadə olunur.

Qarabağdan toplanmış yanıltmacları da struktur etibarilə bir neçə yerə ayırmaq

mümkündür:

1. Bir cümlədən ibarət olan, nisbətən sadə yanıltmaclar. Məsələn: “Ağ balqabaq, boz
balqabaq, boz balqabaq, ağ balqabaq” [AFA. Qarabağ folkloru. V cild, 2000: səh. 382].

2. Eyni cümlənin təkrar edilməsi yolu ilə yaranan yanıltmaclarla üzləşirik:

Atı min, iti qov, iti qov, atı min.

Atı min, iti qov, iti qov, atı min [AFA. Qarabağ folkloru. V cild, 2000: səh. 382].

3. Üç misralı yanıltmacların daha çox yumoristik məzmuna malik olduğunu görürük:

Ley-ley qurla balası,

Arvadının qaynanası,

Əlinə düşsə neylərsən? [AFA. Qarabağ folkloru. V cild, 2000: səh. 383].

Və yaxud:

Ay Dadaş, atma daş,

On iki lavaş, bir qazan aş.

Onu yeməyənin başına daş [AFA. Qarabağ folkloru. V cild, 2000: səh. 383].

Bu nümunənin bir az fərqli variantı kitabın “Sanamalar” bölməsində də verilmişdir:

Page 455
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Dadaş, dadaş,

Şalvarı yaş.

On iki lavaş,

Bir qazan aş.

Onu yeməsən

Təpənə daş [AFA. Qarabağ folkloru. V cild, 2000: səh. 378].

Görünür, bu, tərtibçinin gözündən yayınıb ki, eyni nümunə iki başlıqda ayrı-ayrı
janrlarmış kimi verilmişdir.

4. Formaca və məzmunca bayatıya bənzər yanıltmaclara Qarabağ folklorunda rastlamaq

mümkündür. Nəzərə alsaq ki, bayatı Qarabağ folklorunun aktiv janrıdır, o zaman bunu təbii
qarşılamaq lazımdır:

Əzizim kim sənəmdi,

Kimimdi, kimsənəmdi?

Nə kimin kimsənəsiyəm,

Nə kimsənə kimimdi [AFA. Qarabağ folkloru. V cild, 2000: səh. 383].

5. Yanıltmacların bir qismi dialoq formasında qurulub və maraqlı məzmuna malikdir.

Aşağıdakı nümunədə bütün sözlər d samiti ilə başlayır və bu mətnin məzmununa heç bir xələl
gətirmir:

Dadaş dayı Dəmirin danalarını damın dalında döydü.

‒ Dadaş dayı, danaları damın dalında döymə.

Dadaş dayı dedi:

‒ Dəmirin danaları damın dalındakı darıları dağıdıb deyə danaları döyəcəyəm.

Dadaş dayı danaları döydü [AFA. Qarabağ folkloru. V cild, 2000: səh. 382].

Page 456
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bu janr Azərbaycan folklorunun çox maraqlı janrlarından biridir və ayrıca tədqiq

olunarsa, ciddi elmi nəticələrə gəlmək olar.

Qarabağ uşaq folklorunun əsas janrlarından biri də uşaq oyunlarıdır. Uşaq oyunlarını
oğlan uşaqlarını oynadığı oyunlar, qız uşaqlarının oynadığı oyunlar, hər iki cinsdən olan
uşaqların birgə oynadığı oyunlar kimi qruplaşdırmaq olar. “Qarabağ: folklor da bir tarixdir”
seriyasından çap olunan 10 cildlikdə xeyli sayda uşaq oyununu çap olunmuşdur [bax: I-X
cildlər]. Qarabağdan toplanıb çap olunmuş oyunlar ayrıca bir konfransın da mövzusu olmuşdur
[bax: “Ümumtürk kontekstində Qarabağ xalq oyunları və meydan tamaşaları” mövzusunda
Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları. Tərtər şəhəri, 14 noyabr, 2014-cü il.].

Bu oyunları həmçinin kiçik yaşlı uşaqların oynadığı oyunlar və yeniyetmələrin oynadığı

oyunlar kimi də qruplaşdırmaq olar.

Qarabağın uşaq oyunlarının bir qismi də tərəkəmə həyatını özündə əks etdirən
oyunlardır. “Qığ mərə”, “Köç getdi” kimi oyunları bu qrupa daxil etmək olar [AFA. Qarabağ
folkloru. V cild, 2000: səh. 385].

Sonuc. Uşaq folkloru folklorun olduqca maraq doğuran, ayrıca bir bölməsidir. Bu
folklorun ayrı-ayrı janrları haqqında məqalələr yazılsa da, tam araşdırılmayıb. Azərbaycanda
bu mövzuda yazılmış dissertasiyalar da mövcuddur. Ancaq bu dissertasiyalarda əksər hallarda
bütün janrlar haqqında müəyyən qədər məlumat verməklə kifayətlənmişlər. Fikrimizcə, uşaq
folklorunun hər bir janrı ayrıca bir tədqiqat tələb edir. Bu janrları həm srtuktur, həm də məzmun
baxımından dərindən öyrənməyə ehtiyac vardır. Qarabağdan toplanmış uşaq folklorunun
müxtəlif janrları da Azərbaycan folklorunun tərkib hissəsi olub, bütün məsələlərin
öyrənilməsində əhəmiyyətli rolu olacağına inanırıq.

QAYNAQLAR

1. Azərbaycan folkloru antologiyası. V kitab. Qarabağ folkloru. Toplayanlar: İsrafil Abbaslı,

Təhmasib Fərzəliyev, Nəcəf Nazim (Quliyev). Tərtibçi: f.e.d., prof.İsrafil Abbaslı. Bakı,
“Səda”, 2000, 414 səh.

2. [Link]

3. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. I kitab (Ağdam, Füzuli, Ağcabədi, Cəbrayıl, Zəngilan,
Qubadlı, Laçın və Kəlbəcər rayonlarından toplanmış folklor örnəkləri). Toplayıb tərtib edənlər:
fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə, Zəfər Fərhadov. Bakı, “Elm və təhsil”, 2012, 464 səh.

Page 457
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

4. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. II kitab ( Bərdə və Ağcabədi rayonlarından toplanmış folklor
örnəkləri). Toplayanlar: fil.ü.f.d. Əfzələddin Əsgər, fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə, fil.ü.f.d. Tahir
Orucov, Zəfər Fərhadov. Tərtibçi: fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə. Bakı, “Elm və təhsil”, 2012, 484
səh.

5. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. III kitab (Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Tərtər, Qubadlı,
Zəngilan, Kəlbəcər, Laçın və Şuşa rayonlarından toplanmış folklor örnəkləri). Tərtibçi: fil.ü.f.d.
İlkin Rüstəmzadə. Bakı, “Elm və təhsil”, 2012, 468 səh.

6. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. IV kitab (Laçın, Qubadlı və Zəngilan rayonlarından

toplanmış folklor materialları). Toplayanlar: fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə, Sevinc Bağdadova.
Tərtibçi: fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə. Bakı, “Elm və təhsil”, 2013, 458 səh.

7. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. V kitab (Bərdə, Füzuli, Ağdam, Şuşa və Zəngilandan
toplanmış folklor örnəkləri). Toplayanlar: fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə, Zəfər Fərhadov. Tərtibçi:
fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2013, 451 səh.

8. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. VI kitab (Cəbrayıl, Kəlbəcər, Tərtər rayonlarından toplanmış
folklor örnəkləri).Toplayıb tərtib edən: fil.ü.f.d., dos. Ləman Vaqifqızı (Süleymanova). Bakı,
“Zərdabi LTD”, MMC, 2013, 465 səh.

9. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. VII kitab (Xocavənd rayonundan toplanmış folklor
örnəkləri). Toplayıb tərtib edən: fil.ü.f.d., dos. Ləman Vaqifqızı (Süleymanova). Bakı, “Zərdabi
LTD”, MMC, 2014, 444 səh.

10. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. VIII kitab (Kəlbəcər rayonundan toplanmış folklor
örnəkləri). Toplayıb tərtib edən: fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2014,
440 səh.

11. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. IX kitab (Beyləqan, İmişli, Tərtər, Bərdə, Cəbrayıl
rayonlarından toplanmış folklor örnəkləri). Toplayıb tərtib edən: fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə.
Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2014, 440 səh.

12. Qarabağ: folklor da bir tarixdir. X kitab. (Zəngilan və Şuşa rayonlarından toplanmış folklor
örnəkləri). Toplayıb tərtib edən: fil.ü.f.d. İlkin Rüstəmzadə. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2016,
398 səh.

13. “Ümumtürk kontekstində Qarabağ xalq oyunları və meydan tamaşaları” mövzusunda

Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2014, 520 səh.

Page 458
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

COVID-19-UN RADİOLOJİ TANISINDA KENDİ DENEYİMİMİZ

COVID-19: OUR EXPERIENCE IN RADIO DIAGNOSTICS

Prof. Dr. Melahat SULTANOVA

Azerbaycan Tıp Üniversitesi, Radyoloji Anabilim Dalı
ORCID NO: 0000-0002-1944-1450
ÖZET
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Aralık 2019'da Çinin Wuhan kentinde ortaya çıkan ve yeni tip
koronavirüs (SARS-CoV-2) ile ilişkili akut koronavirüs pnömonisine neden olan hastalığa
koronavirüs hastalığı 2019 (COVID-19) adı verdi. Koronavirüs salgınının ilk günlerinden
itibaren Azerbaycan Cumhuriyeti liderliği, DSÖ uzmanlarını ülkemize davet etti ve pandemi
riskini en aza indirecek bir eylem planını tartıştı. DSÖ Avrupa Bölge Ofisi'nin resmi web
sitesine göre, önleyici karantina önlemleri sonucunda COVID-19'un Azerbaycan'da yayılması,
komşu ülkelere göre daha yaygın hale gelmedi.

Farklı uzmanlık alanlarından tıp uzmanları küresel COVID-19 salgınına karşı savaşmak için
bir araya geldi. Bu bakımdan hastalığın teşhisinde, hastalık dinamiklerinin izlenmesinde ve
tedavi prognozunda radyolojik muayene yöntemleri özel bir rol oynamaktadır.

Her zaman olduğu gibi, daha ucuz olması, daha az radyasyon maruziyyeti, ve daha kolay
erişilebilir olduğu için, ayrıca düşük kontaminasyon riski nedeniyle bu hastalığın teşhisinde
göğüs röntgeni ilk tanı aracı olarak kullanılmaktadır. Bununla birlikte, daha düşük dansiteli
lezyonların (COVID-19 pnömonisinin ana kriteri olan “buzlu cam” tipli opasiteler) zor
görselleştirilmesi, gizli radyolojik alanların olması nedeniyle tanı sürecinde torasik bilgisayarlı
tomografi (BT) kullanımı vazgeçilmezdir. Bu açıdan COVID 19 pnömonisi için radyolojik tanı
algoritmasının optimizasyonu radyologlar ve klinisyenler için önemlidir.

Çalışmanın amacı PCR (polimeraz zincir reaksiyonu) ile COVID-19 tanısı alan hastalarda
akciğerlerdeki değişiklikler için radyodiyagnostik kriterleri değerlendirmektir. Çalışma
Azerbaycan Tıp Üniversitesi Eğitim ve Cerrahi Kliniğinde yapıldı. Çalışmaya 160 hastanın
akciğer röntgeni ve BT incelemelerinin sonuçları dahil edildi.

Sonuçlar, COVID-19 pnömonisini diğer pnömonilerden ayıran ana kriterlerin bilateral akciğer
hasarı (%87) ve sürecin daha periferik alt-arka akciğer zonlarında lokalize (%85) olmasıdır. En
yaygın tanı özellikleri “buzlu cam” tipinde opasiteler (% 4) ve konsolidasyonlardır (% 67).
Ayrıca hastalığın erken evrelerinde göğüs röntgen incelemesinin sonuçları tamamen normal
olabilir. Bu bakımdan hastalığın temel tanı kriteri olan “buzlu cam” opasitelerinin
saptanmasında muayenenin duyarlılığının düşük olması nedeniyle erken tanı yöntemi olaraq
akciğer röntgeni önerilmemektedir.

Page 459
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

COVID-19 pnömonisinin radyolojik ana tanı kriterleri bilateral akciğer hasarı, alt arka akciğer
alanlarında periferik olan fokal ve ya multifokal “buzlu cam” opasiteleridir. Dinamik radyasyon
tanı tetkiklerinin sonuçlarına göre hastalığın evresi ve buna göre tedavinin öngörülmesi büyük
klinik öneme sahiptir. COVID-19 pnömonisinin tanı ve tedavisinde, radyolojik incelemelerde
görülen bulgular oldukça bilgilendiricidir. Bu mühim noktalar, COVID-19 pnömonisi ile
uğraşan tüm uzmanlar için önemlidir.

Anahtar Kelimeler: COVID-19 pnömonisi, göğüs radyografisi, bilgisayarlı tomografi

ABSTRACT
Acute respiratory pneumonia, caused by a new type of coronavirus (SARS-CoV-2), which was
registered in Wuhan, China, in December 2019, was named by the World Health Organization
(WHO) as coronavirus immune deficiency disease (COVİD 19). From the first days of the
coronavirus pandemic, the leadership of the Republic of Azerbaijan jointly with WHO experts
developed a plan of action to minimize the risk of pandemic. According to the official website
of the WHO Regional Office for Europe, as a result of these preventive quarantine measures,
the spread of COVID-19 in Azerbaijan has become less common compared to neighboring
countries.

Doctors of various medical specialties united for the fight against the global pandemic COVID-
19. In this aspect, a special role is played by different areas of radiology - for determining the
diagnosis, monitoring the dynamics of the disease and predicting the effectiveness of the
treatment.

As usual, in terms of the low risk of contamination, low cost, less radiation exposure, and
greater availability, chest radiography (CR) comes to the first means of examination. However,
the use of thoracic computed tomography (CT) in the diagnostic process is indispensable due
to the difficult visualization of weaker lesions (ground glass opacities (GGO), which are the
main criteria for COVID-19 pneumonia), the presence of hidden radiological areas. In this
regard, optimization of the radiological diagnostic algorithm for COVID 19 pneumonia is
important for radiologists and clinicians.

The aim of the study was to evaluate the radiodiagnostic criteria for changes in the lungs in
COVID-19 patients verified with PCR test (polymerase chain reaction). The study was
conducted at the Educational - Surgery Clinic of the Azerbaijan Medical University. The study
included the results of CR and CT examinations of 160 patients.

The results showed that the main criteria that distinguish COVID-19 pneumonia from other
pneumonias are bilateral lung damage (87%) and the localization of the process in more
peripheral lower-posterior lung areas (85%). The most common diagnostic features are GGO
(94%) and consolidations (67%). In addition, the results of the CR examination may be

Page 460
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

completely normal in the early stages of the disease. In this regard, due to the low sensitivity of
the examination in the detection of FGS, which is the main diagnostic criterion of the disease,
this examination is not recommended as the first line examination in early stages of disease.

Thus, the main radiologic diagnostic criteria for COVID-19 pneumonia are bilateral lung
damage and focal or multifocal FGS in the peripheral lower-posterior lung areas. Dynamic
results of radiological diagnostic studies allow to determine the stage of the disease, and,
accordingly, the prognosis of the treatment, which has a great clinical significance. In the
diagnosis and management of COVID-19 pneumonia, the symptoms observed in radiological
examinations are highly informative. These highlighted points are important for all
professionals dealing with COVID-19 pneumonia.

Keywords: COVID-19 pneumonia, chest radiography, computed tomography

GİRİŞ
Dünyanın dört bir yanındaki halk sağlığı kuruluşları, klinikler ve bilimsel kuruluşlar Aralık
2019'da Çin'in Wuhan kentinde tanımlanan ve yeni bir tip koronavirüs (SARS-CoV-2) ile
ilişkilendirilen küresel akut solunum koronavirüs pnömonisi sorununu ele almak için çalışıyor.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 11 Şubat 2020'de hastalığa koronavirüs 2019 (COVID-19) adını
verdi.
2020 yılında ülkemizde koronavirüs pandemisinin ilk günlerinde Azerbaycan Cumhuriyeti
liderliği DSÖ uzmanlarını ülkemize davet ederek pandeminin yayılma riskini en aza indirmek
için ilgili eylem planını tartıştı. DSÖ Avrupa Bölge Ofisi'nin resmi web sitesine göre, önleyici
karantina önlemleri sonucunda COVID-19 koronavirüs hastalığının Azerbaycan'da yayılması
komşu ülkelere göre yaygınlaşmadı.
COVID-19 küresel pandemisinin ilerlemesi sırasında, bu sorunu teşhis etmek ve tedavi etmek
için çeşitli uzmanlık alanlarından olan uzmanlar bir araya geldi. Modern tıbbın tüm alanlarının
yanı sıra, bunların ayrılmaz bir parçası olan radyoloji, COVID-19 pnömonisinin saptanması,
dinamiklerinin izlenmesi ve prognozunda klinisyenlerin yanında yer almaktadır.
Şu anda kliniklerde COVID-19 enfeksiyonunu saptamak için polimeraz zincir reaksiyonu
(PZR) testi geliştirilmiştir ve kullanılmaktadır. Bu analiz, enfeksiyonun nihai teşhisi için
standart olmasına rağmen, bazen yanlış negatif sonuçlar, hastalığın erken evrelerinde hastaların
değerlendirilmesini sınırlar. Örneğin, Xie X. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışma, 167
hastanın laboratuvar ve bilgisayarlı tomografi (BT) taramalarının sonuçlarını analiz etti ve
hastaların % 3'ünün (5 kişi) negatif PZR sonuçlarına sahip olduğunu, ancak BT görüntülerinin
COVID-19 pnömoni için karakteristik bulgular gösterdiğini buldu.
COVID-19 pnömoni tanısında öncü rol oynayan akciğer grafisi (AG) ve BT taramalarının
sonuçları hem radyologlar, hem de klinisyenler tarafından büyük önem taşımaktadır (Chiara
Pozzessere David C., Rotzinger Benoit Ghaye, 2020).
Bilimsel araştırmalarda, süreli yayınlarda ve sosyal ağlarda COVID-19'un epidemiyolojisi,

Page 461
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

klinik semptomları, önlenmesi ve diğer yönleri hakkında düzenli olarak aydınlatıcı ve

doğrulanmış bilgiler sağlanır. Peki bir radyolog, COVID-19 pnömonisinin
değerlendirilmesinde nelere dikkat etmelidir ve bu konuda radyodiyagnostik incelemelerin rolü
ve spesifik tanı kriterleri ile ilgili ana noktalar nelerdir? Bu hastalığın tanısında AG ve BT
incelemelerinin sonuçlarını gösteren ve tanıda öncü rol oynayan mevcut bilimsel çalışmaların
pratik sonuçlarının gözden geçirilmesi hem radyologlar, hem de klinisyenler için büyük önem
taşımaktadır.
Genel olarak COVID-19 pnömonisinin saptanmasında gözlemlenen radyolojik belirtilere
benzer değişiklikler diğer viral pnömonilerde de görülmektedir. Bununla birlikte, bu
semptomların pandemi durumunda, spesifik klinik semptomlar ve uygun testlerle uyumlu
olması, süreci COVID-19 pnömonisi lehine değerlendirmeye izin verir (Bernheim A, Mei X,
Huang M.,2020).
Tarama yöntemlerinin uygulanmasına yönelik farklı yaklaşımlar olsa da, pandeminin en yaygın
olduğu 15 ülkeden 9'unun sonuçlarına dayalı olarak 1 Nisan 2020'de uluslararası,
multidisipliner bir torasik radyoloji topluluğu olan Fleischner Derneği tarafından geliştirilen ve
pandeminin en yaygın olduğu 15 ülkeden 9'unun sonuçlarına dayalı olarak geliştirilen öneriler
oldukça önemlidir (Geoffrey D. Rubin,Christopher J. Ryerson [Link].,2020). Çalışmada, bu
hastalarda AG ve BT incelemelerinin sonuçlarını analiz edilmiş ve aşağıdaki öneriler
geliştirilmiştir:
1. Temel öneriler
- Asemptomatik COVID-19 hastalarında tarama testi olarak radyolojik incelemelerin
kullanılması rutin bir endikasyon olarak kabul edilmiyor;
- Hafif semptomlar grubunda olan COVID-19 hastalarında hastalığın ilerleme riski yoksa
radyolojik tetkikler endike değildir;
-COVID-19 testlerin sonuçlarına bakılmaksızın orta ve ağır gruptaki hastalarda radyolojik
incelemeler yapılması endikedir;
-Radyolojik incelemeler COVID-19 hastalarında solunum durumunun kötüleşmesi durumunda
endikedir;
- Torasik BT incelemesinde kısıtlamalar olduğunda ve solunum durumunun bozulması BT
incelemesini gerektirmediğinde COVID-19 hastalarının incelemesində göğüs röntgeni
kullanıla bilir.
2. Ek öneriler
- Durumu stabil olan entübe hastalarda akciğerin günlük röntgen muayenesi endike değildir;
-COVID-19 hastalarının iyileşmesinden sonra fonksiyonel yetersizlik ve ya hipoksi
durumlarında BT taraması önerilir;
- BT incelemesinde COVID-19'a özgü bulguların rastgele tespiti durumunda, uygun bir PCR
testinin yapılması önerilir.
Tabii ki, bugün COVID-19 hastalarıyla çalışan tüm uzmanların çok sayıda sonucun analizini
içeren önerileri bilmesi önemlidir.

Page 462
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bu çalışmanın temel amacı, PZR ile COVID-19 teşhisi konan hastalarda akciğerlerdeki
değişikliklerin tanısında ve dinamiklerinin izlenmesinde AG ve BT taramalarının olasılıklarını
incelemektir.

ARAŞTIRMA VE BULGULAR
Çalışma Azerbaycan Tıp Üniversitesi Eğitim ve Cerrahi Kliniğinde yapılmıştır. Çalışmaya
01.04.2020 ile 30.04.2020 tarihleri arasında pozitif PZR testi sonuçları olan ve farklı
derecelerde COVID-19 klinik belirtileri olan 250 hastanın AG ve BT taramalarının sonuçları
dahil edildi.
İncelenen hastalar, 115 (% 46) erkek ve 135 (% 54) kadın olmak üzere, 19 ila 85 yaş arasında
değişiyordu. Klinik belirtilerden daha fazla kuru öksürük ve ateş, eşlik eden hastalıklardan daha
fazla arteriyel hipertansiyon (% 54) ve diabetes mellitus (% 32) vardı.
İncelemelerin sonuçları, hastalığın ilerlemesi ve stabilizasyonu açısından da dinamik olarak
analiz edildi.
Çalışmanın istatistiksel analizi IBM SPSS istatistik paketleri (1.0.0.1347; IBM) üzerinde
gerçekleştirilmiş, göğüs röntgeni ve BT taramalarının PZR testi ile karşılaştırmalı
değerlendirmesi Mac-Nemar Xi kriteri ile değerlendirilmiştir. İstatistiksel anlamlılık p <0.05
olarak tahmin edildi.
AG incelemesinin sonuçları
AG, COVID-19 pnömoni tanısında BT taramalarından daha az duyarlı olsa da, muayene
COVID-19 pnömonisinin değerlendirilmesinde ilk yöntem sayılır. Taşınabilirlik ve kolay
dezenfeksiyon açısından da daha uygundur (Wong HYF, Lam HYS. Et al,2020).
Bu alandaki araştırma sonuçları, COVID-19 pnömonisinde en yaygın röntgen grafi
incelemesinin bulgularının, değişen şiddette dens alanlar – “buzlu cam” ve konsolidasyon
alanları olduğunu göstermektedir (Shi H, Han X., et al 2020). Çalışmamızda bu bulgular
periferik ve perihilar akciğer alanlarında baskın, bilateral lezyonlar ve akciğerin üst, orta ve alt
bölgelerinde izlenilmekle lokalizasyonuna göre sınıflandırıldı.
AG incelemelerinde en sık rastlanan belirti 190 (% 76) kişide bulunan “buzlu cam” alanları idi.
Bundan daha az sayıda- 167 (% 67) hastada konsolidasyon alanları bulundu. 34 hastada (% 14)
radyolojik olarak değerlendirilen değişiklik bulunmadı. Lezyonlar daha çok periferik akciğer
alanlarında (% 68), alt loblarda (% 85) ve (% 87) bilateraldi. 6 (% 2,4) hastada plevral efüzyon
saptandı (Şekil 1 a,b).
Göğüs BT incelemesinin sonuçları
BT taramalarında da en çok rast gelinen bulgulara 210 (% 84) hastada bulunan “buzlu cam”
görüntüsü ait idi. Ayrıca görüntülerde “buzlu cam” sahaları ile birlikte,167 (% 67) hastada
konsolidasyon alanları bulundu. Diğer tipik bulgular arasında 32 (% 12,8) hastada plevral
fibrotik bantlar, 14 (% 5,6) hastada nodüler “buzlu cam” sahaları ve 22 (% 8,8) hastada vasküler
dilatasyon saptandı. 8 (% 3,2) hastada plevral efüzyon görüldü. 14 (% 5,6) hastada BT
incelemesinde değişiklik saptanmadı. Lezyonlar çoğunlukla periferik akciğer alanlarında (%

Page 463
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

86) ve alt, arka akciğer segmentlerinde (% 85) ve daha fazla durumda (% 87) bilateral
yerleşmedeydi (Şekil 2 a,b).
Her iki incelemede bulunan tanısal özelliklerin karşılaştırmalı analizi yapıldı ve Tablo 1'de
gösterilen radyomorfolojik özellikler değerlendirildi.

Şekil 1. COVID-19 pnö[Link]ğer grafisi. (a) Sağ akciğerde daha etkileyici olmak üzere
her iki akciğerde bazal ve periferik izlenen buzlu cam opasiteleri. (b) Sağ akciğerin periferik
bölgelerinde konsolidasyonlar

Şekil 2. COVID-19 pnömonisi. Koronal (a) ve axial (b) bilgisayarlı tomografi görüntüleri.
Multifokal buzlu cam görüntüleri ve her iki akciğerin daha periferik bölgelerinde
konsolidasyon alanları

TARTIŞMA VE SONUÇ
“Buzlu cam” bronşiyal yapıların ve pulmoner damarların korunmasıyla akciğerlerin eksüda ve
ya transüda ile tutulması, interstisyel kalınlaşma ve pulmoner alveollerin kısmi kollapsı ile
karakterize bir görüntüdür. Bu bulgunun BT incelemesinde görselleştirilmesi spesifiktir.
Röntgen muayenesinde, akciğerlerdeki kan damarlarının kesin ayrımını sınırlayan, diffuz
dağılma eğilimi gösteren bulanık gölgeler şeklinde görünür.

Page 464
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TABLO 1

Karşılaştırma grubunda AG ve BT incelemesinde gözlenen değişikliklerin analizi

Bulgular Göğüs röntgeni Bilgisayarlı

tomografi
n(%) n(%)

Sertlik Buzlu cam 190 (76%) 210 (84%)

Konsolidasyon 167(67%) 167 (67%)

Taraf Sağ akciğer 96 (58%) 116 (64%)

Sol akciğer 94 (30%) 104 (32%)

Akciğer sahaları Yukarı akciğer sahaları 1(0,4%) 3 (1,2%)

Orta akciğer sahaları 17(6,8%) 20(8%)
Aşağı akciğer sahaları 208 (83%) 213 (85%)

Lokalizasyon Santral 21(8%) 26 (6%)

Periferik 186 (74%) 193 (77%)
Santral və periferik 9(18%) 17 (20%)

Yapısı Karışık 200(80%) 230 (92%)

Nodüler 140(56%) 165(66%)
Linear 130(6%) 144(58%)

Değişiklik 34(14%) 14(5,6%)

saptanmadı

Çalışmanın sonuçları ilk olarak göstermiştir ki, AG incelemesinin sonuçları hastalığın erken
evrelerinde tamamen normal ola bilir. Bu bakımdan hastalığın ana tanı kriteri olan “buzlu cam”
sahalarının saptanmasında incelemenin duyarlılığının düşük olması nedeniyle erken tanıda ilk
muayene olarak röntgen incelemesi önerilmemektedir. Böylece, AG incelemesinde hastaların
%76'sında ve BT incelemesinde %84'ünde “buzlu cam” görüntüsü kaydedildi. Bu görüntünün
görselleştirilmesinde göğüs röntgen incelemesinin 20 (% 8) hastada yanlış negatif sonuç verdiği
görüldü (p <0.05).
Konsolidasyonlar akciğer parankiminden keskin bir şekilde farklı olan hiperdens yoğun
bölgelerdir. Önemli akciğer hacmi kaybı olmadan, pulmoner damarların görüntüsünü tamamen

Page 465
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kaplamasıyla karakterize edilir. İçerisinde hava bronkogramları izlenile bilir. COVID-19

pnömonisinde multifokal, mikst veya segmental subplevral yayılımli konsolidasyonlar görülür
ve insidansı % 2-64'tür ( Pan Y, Guan H.2020). Bu hastalarda konsolidasyonlar, hastalığın
ilerlemesinin bir işareti olan alveollerde fibromiksoid eksüda birikimine bağlıdır. Çalışmada,
her iki inceleme yönteminde 167 (% 67) hastada konsolidasyon alanları bulundu.
Süreç çoğunlukla iki taraflıydı (% 87) ve bu kriterin görselleştirilmesi her iki incelemede de
istatistiksel olarak anlamlı değildi.
Tanıda dikkat edilmesi gereken ana noktalardan biri, lezyonların sıklıkla akciğerlerin periferik
ve alt bölgelerindeki lokalize olması idi. Böylelikle her iki muayenede sürecin prevalansı daha
fazla multifokal (% 67) olmuştur. AG ve BT incelemelerinde periferik alanlarda lokalize
olması, sırasıyla %74 ve %77, arka-alt zonlarda lokalize olması ise sırasıyla %83 ve %85 olarak
saptanmıştır. İnfiltrasyonların yapısı genellikle karışık bir karaktere sahipti.
Bu kriterler, COVID-19 pnömonisi için ana tanı kriterleridir.
COVID-19 pnömonisi için daha az yaygın BT tanı kriterleri arasında kaldırım taşı görünümü,
halo işareti ve diğer işaretler bulunur ve bu işaretler çalışmada farklı indidanslarda tespit
edilmiştir.
86 (% 34) hastada 1-3 mm kalınlığında ve plevraya paralel ince arklar şeklinde plevral bantlar
bulundu. Araştırmacılar bu bulguyu hastaların % 20'sinde buldular ve bunu pulmoner ödem ve
fibroz ile ilişkilendirdiler (Wang Y, Dong C,2020).
Vasküler dilatasyon, lezyonların etrafındaki veya içindeki kan damarlarının genişlemesi
şeklinde kendini gösterir. İnflamatuvar faktörlerin kapiller duvarlara verdiği hasarın neden
olduğu düşünülmektedir (Min Lang, Avik Som,, 2020). Çalışmamızda 54 (% 22) hastada
bulundu.
Nodüller, çapı 3 sm'den küçük, dairesel belirsiz gölgeler olarak görünür ve diğer viral
pnömonilerde de görüle bilir. COVID-19 zamanı insidansı % 3-13'dür ve bazen halo işareti ile
ilişkilidir. Çalışmamızda insidans 21 (% 8.4) idi.
Kaldırım taşı görüntüsü, “buzlu cam” zemininde interlobüler ve intralobüler septaların
kalınlaşması ile karakterize edilir. “Buzlu cam” ve konsolidasyonlar kadar yaygın değildir. Bu
durum, diğer SARS virüslerinde olduğu gibi, akut akciğer hasarında alveolar ödem ve
interstisyel inflamasyondan kaynaklanır. Son çalışmalar, insidansın % 5-36 olduğunu
göstermiştir (Rui Han, Lu Huang,2020). Bizim çalışmamızda bu görüntü görülümedi.
COVID-19 pnömonisinin BT taramalarında daha az yaygın olan diğer bulguları arasında hava
kabarcıkları, halo ve ters halo işaretleri, lenfadenopati, kavitasyon çalışmamızda izlenmemiştir.
COVID-19 pnömonisinin dinamik muayenesi amacıyla, hastalığın farklı evrelerinde 25
hastadaAG,13 hastada BT incelemesi yapıldı.
AG ile dinamik inceleme yapılan 12 hastada 3 gün içinde akciğerlerde konsolidasyon alanları
ve “buzlu cam” sahalrında artış tespit edildi. 12 hastada, radyografide 3 gün boyunca pozitif
dinamikler gözlendi ve 1 hastada görüntü 7 gün boyunca sabit kaldı.
Bu alandaki diğer çalışmalar, hastaların %69'unda hastaneye başvuru anında, % 80'inde
hastanede yatış sırasında radyografide spesifik değişikliklerin tespit edildiğini ve bu

Page 466
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

değişikliklerin 10-12-ci günlerde daha belirgin olduğunu göstermiştir (Ming-Yen Ng, Elaine
YP Lee.2000). Bizim çalışmamızda da göğüs röntgeni incelemesinde daha önemli değişiklikler
bu aşamada bulundu. Böylece, klinik semptomların 4-8-ci günlerinde, özellikle tek taraflı fokal
”buzlu cam” görüntüsü, 8-12-ci günlerde “buzlu cam” ve konsolidasyonlar ve 1 hastada ek
olarak sol taraflı plevral efüzyon saptandı.
Dinamik BT taramaları, klinik semptomların yarandığı ilk BT filmlerinin çekilmesinden 4 gün
sonra gerçekleştirildi. 8 hastada konsolidasyon yoğunluğu ve hacminde zayıflama görüldü. 5
hastada BT incelemesi “buzlu cam” ve konsolidasyon alanlarında ve multifokal doğada artış
olduğunu ortaya koydu ve negatif dinamikler gözlendi.
Böylece, çalışmanın sonuçları, COVID-19 pnömonisinin radyolojik ana tanı kriterleri bilateral
akciğer hasarı, alt arka akciğer alanlarında periferik olan fokal ve ya multifokal “buzlu cam”
opasiteleri olmasını göstermektedir. Dinamik radyasyon tanı tetkiklerinin sonuçlarına göre
hastalığın evresi ve buna göre tedavinin öngörülmesi büyük klinik öneme sahiptir. COVID-19
pnömonisinin tanı ve tedavisinde, radyolojik incelemelerde görülen bulgular oldukça
bilgilendiricidir. Bu mühim noktalar, COVID-19 pnömonisi ile uğraşan tüm uzmanlar için
önemlidir.

KAYNAKLAR

Xie X., Zhong Z., Zhao W., Zheng C., Wang F., Liu J.. Chest CT for typical 2019-
nCoV pneumonia: relationship to negative RT-PCR testing. Radiology, 2020,2.41-45
Chiara Pozzessere David C., Rotzinger Benoit Ghaye. Incidentally discovered
COVID-19 pneumonia: the role of diagnostic imaging. European Radiology, . 2020
Sep;30(9):5211-5213

Bernheim A., Mei X., Huang M. Chest CT findings in coronavirus disease-19 (COVID-
19): relationship to duration of [Link] 2020; 295:685–691

Geoffrey D., Rubin,Christopher J. The Role of Chest Imaging in Patient Management

during the COVID-19 Pandemic: A Multinational Consensus Statement from the Fleischner
Society. Radiology 2020; 296:172–180

Wong HYF., Lam HYS., Fong AH-T. Frequency and Distribution of Chest
Radiographic Findings in COVID-19 Positive Patients. Radiology 2020; 296:E72–E78

Shi H, Han X., Jiang N. Radiological findings from 81 patients with COVID-19
pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study. Lancet Infect Dis. 2020 04; 20(4):425-434

Pan Y., Guan H. Imaging changes in patients with 2019-nCov. Eur Radiol. 2020
Jul;30(7):3612-3613

Page 467
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Wang Y., Dong C., Hu Y.. Temporal changes of CT findings in 90 patients with
COVID-19 pneumonia: a longitudinal study. Radiology 2020;296(2):E55–E64.

Min Lang, Avik Som. Pulmonary Vascular Manifestations of COVID-19 Pneumonia

Radiology: Cardiothoracic Imaging 2020; 2(3):e200277

Rui Han, Lu Huang, Hong Jiang, Jin Dong. Early Clinical and CT Manifestations of
Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Pneumonia. Cardiopulmonary Imaging. August
2020, Volume 215, Number 2

Ming-Yen Ng, Elaine YP Lee, Jin Yang et [Link] Profile of the COVID-19 Infection:
Radiologic Findings and Literature Review. Radiology: Cardiothoracic ImagingVol. 2, No.1

Page 468
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

KÜLTÜREL BİR MİRAS OLARAK IĞDIR’DA NEVRUZ KUTLAMALARI

NOWRUZ CELEBRATIONS IN IĞDIR AS A CULTURAL HERITAGE

Doç. Dr. Mikail BATU

Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım Bölümü Kurumsal İletişim
Anabilim Dalı
ORCID: 0000 0002 6791 0098

Şehriban KAYACAN
Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
İletişim Araştırmaları Doktora Öğrencisi
ORCID: 0000-0001-5664-7928

ÖZET

Türk Dünyası binlerce yıllık köklü bir geçmişe, yaşanılan coğrafya ve kan bağı nedeniyle
birçok ortak kültüre sahiptir. Bu durum Türklerin benzer geleneklere, ritüellere ve geçmişten
günümüze aktarılan somut olmayan kültürel miraslara sahip olmalarına neden olmaktadır. Türk
tarihi boyunca Türk kültüründe önemli bir yere sahip olan Nevruz bu kültürel miraslardan
birisidir. Nevruz, takvimin değişikliğini, baharın ve yeni bir yılın başlangıcını, doğanın
canlanmasını, dirilişi ifade etmektedir. Nevruz’un temel prensiplerini sevgi, iyilik, kardeşlik ve
yardımlaşma oluşturmaktadır. Nevruz ile birlikte mutlu, sağlıklı ve bereketli günlerin
geleceğine olan inanç ve dileklerin kabul olacağına ilişkin temenniler artmaktadır. Önemli bir
tarihi ve kültürel zenginlik olan Nevruz için “Ergenekon” ismi de kullanılmaktadır.

Türkiye’nin çeşitli yerlerinde olduğu gibi Iğdır’da da benzer şekillerde kutlanan Nevruz,
bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. 21 Mart’ta farklı ritüellerle Nevruz kutlamaları
yapılmaktadır. Ancak Iğdır’da 21 Mart’tan önceki son üç salı günü de bazı ritüeller
gerçekleştirilmektedir. Bu yörede yaşayan halk için Nevruz Bayramı, milli ve dini bayramlar
gibi ve bazıları için daha fazla önemli görülmektedir. Geçmişten günümüze Iğdır’da Nevruz
kutlamalarının devam ettiği, ritüellerinin sürdürüldüğü ve yeni nesillere sürekli aktarıldığı
bilinmektedir. Bu ritüellerin Çocuk Bayramı, Alav-Alav, Kosa-Kosa, Mendil Atma (Bacadan
Şal Atmak), Kulak Asma (Kapı Dinleme), Kabir Üstü (Ölü Bayramı), Yeddi Levin (Yedi
Çeşit), İğne-İğne (Su Falı), Nevruz Honçası, Su Serpme olduğu bilinmektedir. Yüzyıllardır
devam ederek günümüze kadar gelen bu ritüeller, büyük bir millet – Türk milleti- için kültürel
hazinelerdir. Bu çalışmada da Nevruz ritüelleri ayrıntılı bir şekilde ele alınmakta ve bu
ritüellerin nasıl gerçekleştirildiği literatür incelemesi ile tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Nevruz Bayramı, Nevruz Ritüelleri, Kültür, Kültürel Miras, Iğdır.

Page 469
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT

The Turkish World has a deep-rooted history of thousands of years, and many common
cultures due to the geography and blood ties. This situation causes Turks to have similar
traditions, rituals and intangible cultural heritages passed down from past to present. Having an
important place in Turkish culture throughout Turkish history, Nowruz is one of these cultural
heritages. Nowruz refers to the change in the calendar, the beginning of spring and a new year,
the revival of nature, and the resurrection. The basic principles of Nowruz are love, kindness,
brotherhood and solidarity. With Nowruz, the belief that happy, healthy and prosperous days
will come true and thoughts that wishes will be accepted increases. The name “Ergenekon” is
also used for Nowruz, which is an important historical and cultural wealth.

Nowruz celebrated in Iğdır like in various places of Turkey, are the subject of this study.
Nowruz celebrations are held with different rituals on March 21st. However, some rituals are
performed in Iğdır on the last three Tuesdays before 21 March. For the people living in this
region, Nowruz Festival is seen as national and religious holidays and more important for some.
It is known from past to present that Nowruz celebrations continue in Iğdır, its rituals are
continued and it is constantly transferred to new generations. These rituals are known as Çocuk
Bayramı (Children's Festival), Alav-Alav (Burning Fire), Kosa-Kosa (Visiting Neighbors In
Special Clothes), Kulak Asma (Listening Through The Door), Kabir Üstü (Visiting
Cemeteries), Yeddi Levin (Sharing Seven Different Kinds of Nuts and Fruits), İğne-İğne
(Water Fortune), Nevruz Honçası (Gift For The Engaged Girls), and Su Serpme (Water
Sprinkling). These rituals, which have survived for centuries, are cultural treasures for the
Turkish nation, which is a great nation. In this study, Nowruz rituals are discussed in detail and
how these rituals are performed is discussed with a literature review.

Keywords: Nowruz Festival, Nowruz Rituals, Culture, Cultural Heritage, Igdır.

1. GİRİŞ
1.
2. Kültür gelenek ve görenekleri içinde barındıran toplumsal bir olgudur. Her
toplumun geçmişten günümüze taşıdığı ve gelecek nesillere aktarmak için koruyarak
sürdürdüğü gelenek ve görenekleri vardır. Bu gelenekler zaman içerisinde kült halini
almaktadır. Dini ve milli bayramlar Türk Dünyası için önem arz eden kültürel değerlerdir.
Nevruz ise (törenleri, kutlamaları, etkinlikleri, şenlikleri) çok geniş bir coğrafyaya sahip olan
Türk Dünyası tarafından ortak kutlanan önemli bir bayramdır. Bayramların özünde olan
yardımlaşma, kardeşlik, iyilik gibi duygular Nevruz için de geçerlidir. Baharın ve yeni bir yılın
başlangıcını, doğanın canlanmasını, dirilişi ifade eden Nevruz, 21 Mart’ta tüm Türk toplulukları
tarafından kutlanmaktadır (Çetin, 2009: 64). Doğanın/tabiatın yenilenmesini, canlanmasını
temsil eden Nevruz, aynı zamanda insanların da ruhen ve bedenen yenilenmesini ifade
etmektedir. Türk Dünyası’nda çeşitli farklılıklar ile kutlanan Nevruz Bayramı, Türkiye’de de
bazı bölgelerde kutlanırken birtakım farklılıklar gösterse de (Tutar, 2002: 611) gerçekleştirilen
ritüeller genel olarak birbirine benzemektedir. Türkiye’de özellikle Kars, Erzurum, Ardahan ve

Page 470
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Iğdır illerinde ayrıntılı birçok ritüel günümüzde de devam ettirilmektedir. Iğdır yöresi dünyada
üç ülkeye sınırı olan tek şehir olması nedeniyle zengin bir kültürel art alana ve kültürlerarası
etkileşimli mirasa sahiptir. Iğdır’da Nevruz kutlamaları da bu zengin mirası yansıtmaktadır.
3. Bu çalışmada öncelikle Türk kültüründe Nevruz Bayramı’nın yeri tartışılacak
ardından Iğdır’da Nevruz ritüelleri olan Çocuk Bayramı, Alav-Alav, Kosa-Kosa, Mendil Atma
(Bacadan Şal Atmak), Kulak Asma, Kabir Üstü, Yeddi Levin, İğne-İğne, Nevruz Honçası, Su
Serpme gibi ritüeller uyguma içerikleri ile ayrı ayrı tartışılacaktır. Çalışmada bu ritüellerin
günümüz uygulamaları ile literatürde yer alması amaçlanmaktadır.
4.
2. TÜRK KÜLTÜRÜNDE NEVRUZ BAYRAMI
5.
Nevruz Kuzey Yarımküre ülkelerinde -çok geniş bir coğrafyada- sıklıkla kutlanan,
insanlara ve doğaya bolluk bereket getireceğine inanılan bir bayramdır (Eraslan, 2015: 111).
“Yeni Gün” anlamındaki “nev” ve “ruz” kelimelerinin birleşmesi ile meydana gelen Nevruz
Farsça kökenli bir kelimedir (Çay, 2012: 17). Bunun sebebi Nevruz’un Türkçe ve Farsça
konuşan topluluklar arasında kutlanmasıdır. Nevruz için Türkiye’de, Sultan Navrız, Sultan
Nevruz, Navrız, Newroz, Noruz gibi benzer isimler kullanılmaktadır; ancak Yılsırtı, Gün
Dönümü, Mart Dokuzu, Mart Bozumu, Yumurta Bayramı, Mereke, Yörük Bayramı, (Çay,
1993: 70-72) Çağan, Bozkurt, Ergenekon (Turan, 2000: 68) gibi farklı isimlerin kullanıldığı
görülmektedir. Bu kelime Türklerin bilinen en eski sözlüğü olan Divanü Lügati’t-Türk'te
nevruz (neyruz) olarak yer almaktadır (Divanü Lügati’t Türk, 1990: 174-175). Türk kültüründe
önemli bir yere sahip olan Nevruz, takvimin değişikliğini, baharın ve yeni bir yılın başlangıcını,
doğanın canlanmasını, dirilişi ifade etmektedir. Bu nedenle çoğu zaman bahar bayramı olarak
da bilinmektedir. Baharın dolayısıyla da yeni bir yılın başlangıcı olarak kabul edilen tarih miladi
takvime göre 21 Mart’tır (Arslan, 2012: 202). İlk defa kimler tarafından bu tarihte kutlanmaya
başlandığı bilinmemekle birlikte gece ile gündüzün eşitlendiği, ekinoksun gerçekleştiği tarih
olmasından dolayı 21 Mart’ta kutlanmakta, yeni yılın başlangıcı kabul edilmektedir
(Çobanoğlu, 2000: 55).

6. Önemli günlerde doğan çocuklara o günün adını yaşatması amacıyla verilen

Cuma, Ramazan, Şaban, Arife, Bayram, Recep, Kadir isimleri gibi Nevruz ismi de
kullanılmaktadır. Ayrıca, ilkbaharda açan ve baharın geldiğini hatırlatan çiçek (Iğdır/Nevruz
Gülü), Anadolu’nun çeşitli yerlerindeki bucaklar, yaylalar, köyler Nevruz ismi ile anılmaktadır.
Bu durumun Türklerin isim verme geleneğinden ortaya çıktığı bilinmektedir (Turan, 2000: 69).
Türkiye’nin de birçok bölgesinde yetişen kardelen, Nevruz çiçeği olarak adlandırılmaktadır.
7.
8. Türk Dünyası için gelenekler, görenekler, kutlamalar ve bayramlar önemli
kültürel değerlerdir. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılan ve ilk Türkçe sözlük olan Divan-ı
Lügati't Türk, Türk toplum yapısını geleneklerini ve göreneklerini anlatan 11. yüzyıl hakkında
bilgi veren ansiklopedi niteliğinde bir edebi eserdir. Bu gelenek görenekler arasında
bayramların sevinç ve eğlence günü olarak yer aldığı görülmektedir. O yıllarda bayramlar
bayram yeri denilen meydanlarda kutlanmaktaydı (Koca, 2004: 25). Geçmişten günümüze
kadar Türk toplumlarında dini ve milli bayramların insanları bir araya getiren bileştirici öğeler
olduğu bilinmektedir. Nesilden nesle aktarılan bayram ritüelleri, kutlama hikâyeleri ve kültürel

Page 471
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

etkinlikler farklı kültürlerde ve coğrafyalarda yaşayan Türkler için çeşitlilik göstermektedir.

Nevruz ritüellerinin de farklılıklar göstermesine rağmen ortak özelliklerinin olduğunu
Pirverdioğlu (1999: 260–261) aşağıdaki maddeler ile açıklamaktadır:
9.
1. Hazırlık: Genel temizlik, elbise, şeker, benzeri yiyeceklerin temini.
2. Bayram Yemeği: Aile yemeği veya toplu ziyafetler şeklinde yapılan bayram yemekleri.
3. Mezarlık Ziyaretleri: Kabristanların temizlenip düzenlenmeleri, ziyareti ve dualar
okunması.
4. Akraba, Eş-Dost ve Büyüklerin Ziyaretleri: Küskünlerin barışması ve düşmanlıkların
bitirilmesi etkinlikleri.
5. Eğlenceler: Çeşitli yarışlar, müzik, cambazlık ve sihirbazlık gösterileri.
6. Kır Gezileri: Anadolu’da daha çok Hıdırellez’e kaydığı görülmektedir.
7. Edebi Pratikler: Hikâye, destan, şiir (Nevruziyeler) söyleme gelenekleri.
8. Zanaatla İlgili Pratikler: Tarım ve hayvancılıkla ilgili faaliyetlerin başlamasının
kutlanması.
9. Yardımlaşma: Fakirlere, kimsesizlere, hastalara yardımların yapılması, sevgi ve şefkat
gösterilmesi etkinlikleri.
Türk Dünyası’nda çevre temizliği, bağ-bahçe bakımı, evdeki eski eşyaların atılması ya da
tamiri, yeni elbiselerin alınması, mezar ziyaretlerinin yapılması, bayram yemeklerinin
hazırlıkları, bayram alanının süslenmesi gibi Nevruz ritüelleri iki hafta öncesinden
başlamaktadır (Alyılmaz, 2009: 40-42). Yapılan bu ritüeller 21 Mart bayram gününe kadar -iki
hafta boyunca- devam etmektedir. Bayram günü ise erkenden kalkılmakta, bayram için dikilen
ya da alınan kıyafetler giyilmekte ve ilk önce aile içinde daha sonra yakın komşular ve akrabalar
arasında bayramlaşma başlamaktadır. Daha sonra mezarlık ziyaretleri yapılmakta ve bolluğu-
bereketi simgeleyen yemekler dağıtılmaktadır. Yemekler yenildikten sonra kutlama alanına
gidilmekte, yarışmalar yapılmakta, hediyelik eşyalar satılmaktadır. 21 Mart’tan önceki son salı
gecesi Nevruz ateşi yakılır (Alyılmaz, 2009: 44-48). Dini ve milli bayramların niteliği gereği
birlikte olma, sevinci beraber yaşama söz konusudur. Eş-dost-akraba ziyaretlerinde bulunma,
küslüklerin bitmesi, dostlukların güçlenmesi bayramlarda kaynaşmanın, millet olma
duygusunun güçlenmesine vesile olmaktadır (Eraslan, 2015: 112).

10.
3. IĞDIR’DA NEVRUZ RİTÜELLERİ
11.
12. Toplumların kendilerine özgü sembolleri, dansları, edebi yapıtları, oyunları gibi
kültürel etkileşimi arttıran ve bu kültürün gelecek nesillere aktarılmasını sağlayan öğeleri
bulunmaktadır. Sosyal yaşamın vazgeçilmezi olan bu etkinlikler ile ritüeller meydana
gelmektedir. Nevruz ritüellerinde olduğu gibi hemen her toplulukta ritüeller kutlamaların
temelini oluşturmaktadır. Türk Dünyası’nda Nevruz kutlamaları çeşitli ritüellerle kutlanmaya
ve ileriki nesillere aktarılmaya devam etmektedir (Nar, 2014: 964). Geçmişten günümüze kadar
birtakım farklılıklara sahip olsa da benzer şekilde kutlanan Nevruz, Türkiye’de bazı yörelerdeki
gelenekler tamamen kaybolmuş, unutulmuş olmasına rağmen bazı yörelerde hâlâ bayram
niteliğini korumaktadır. Türkiye’nin doğusunda özellikle Iğdır ilinde kaybolmayan ritüelleri ile
bayram olarak kutlanmaya devam etmektedir (Tekin, 1999: 335). Tarihsel olarak en eski

Page 472
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

zamanlardan beri kullanılan ritüel kelimesine çeşitli anlamlar yüklense de temel olarak
törenleri, kutlamaları kapsayan “âdet haline gelen şey” anlamına gelmektedir (TDK, 2011:
1231). İçinde yaşanılan toplumun yaşayış şekline göre farklılık gösteren cenaze ve anma
törenleri, doğum kutlamaları ve bayram etkinlikleri gibi ritüeller, sözlük anlamını destekler
niteliktedir. Belirli aralıklarla herkes tarafından benimsenerek tekrarlanan ritüeller sayesinde
insanlar kendilerini daha huzurlu, mutlu ve güvende hissetmektedir. Özellikle ritüel kavramı
ile çalışmalar yaparak kültür sosyolojisine katkı sağlayan E. Durkheim (1965: 326) ritüelleri,
içinde bulunulan toplumdaki insanlarla etkileşim sırasında benzer duygular ile ortak eylemler
gerçekleştirilmesi olarak açıklamaktadır. Her toplum mutlaka kendi içinde ritüeller üretir çünkü
ritüeller insan davranışları açısından bir zorunluluktur. E. Durkheim tarafından toplumu bir
arada tutan ve yardımlaşmayı sağlayan ritüellerin temel görevlerini Metin And dört madde ile
sıralanmaktadır (And, 2003: 307-308):
1. Ritüeller bireyi, toplumda yaşamak için, toplumun gerektirdiği düzen bağının
sıkılığına, acı çekmeye hazırlamakta, bu yolla onu eğitmektedir.
2. Ritüeller, bireyleri bir araya getirmekte, bireyler arasındaki toplumsal bağları
güçlendirmekte, ortaklığı pekiştirmektedir.
3. Ritüellerin toplumda, canlandırıcı bir işlevi vardır. Toplumun ilişkilerini tazeler;
geleneklerin sürmesine, inançların tazelenmesine, değer yargılarının, törelerin
kökleşmesine yardım ederek toplumu canlı biçimde ayakta tutmaktadır.
4. Ritüeller toplumun bir üyesi olmanın mutluluk duygusunu vermektedir. Özellikle
toplumun bunalımlı dönemlerinde, kişilerin coşku ve duygularını bir arada dile
getirmelerine olanak tanıyarak bozulan dengeyi düzeltmektedir.
Ritüeller arasında en eğlenceli olanları kutlama ritüelleridir. Toplumun ortak duygularının
sergilendiği ritüeller, hem dini hem de milli duyguların dışa vurumu niteliğindedir. Türk
Dünyası’nda zengin bir içerikle kutlanan Nevruz Bayramı, Iğdır yöresinde de bölgeye özgü
içeriklerle kutlanmaktadır. Iğdır, Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi’nin en doğusunda yer alan
jeopolitik konumu nedeniyle çok kültürlü bir ildir. Yüzyıllardır farklı kültürlere ev sahipliği
yapan Iğdır; İran, Azerbaycan ve Ermenistan gibi farklı üç ülkeye sınırı olması nedeniyle kültür,
sanat, edebiyat gibi sosyal konularda sınırlarötesiliğe sahiptir. Iğdır’da Nevruz kutlamalarında
Çocuk Bayramı, Alav-Alav, Kosa-Kosa, Mendil Atma (Bacadan Şal Atmak), Kulak Asma
(Kapı Dinleme), Kabir Üstü (Ölü Bayramı), Yeddi Levin (Yedi Çeşit), İğne-İğne (Su Falı),
Nevruz Honçası, Su Serpme gibi gelenekler kuşaklardır sürdürülmektedir. Bu gelenekler
aşağıda açıklanmıştır.

3.1. Çocuk Bayramı (Bayramçalık-Yumurta Dövüştürme):

13.
14. Çocuk Bayramı olarak bilinen Bayramçalık (Bayram Hediyesini Alma) Iğdır halkı
tarafından kutlanmaktadır. 20 Mart günü çocuklar harçlık ve hediye toplamak için ellerinde bir
torbayla mahallelilerin kapılarına gitmekte, büyüklerinin ellerini öperek bayram hediyelerini
almaktadırlar. Bu hediyeler; para, kuruyemiş, meyve olabildiği gibi özenle boyanmış
yumurtalar da olabilmektedir. Yumurtalar bu hediyelerin en özellerinden biridir. Çünkü
önceden genellikle soğan kabuğunda kaynatılarak hazırlanan renkli yumurtalar sonradan
dövüştürme yarışı için ganimet olarak görülmektedir. Bu yumurta tokuşturma etkinliğine

Page 473
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

“yumurta dövüştürme” ismi de verilmektedir (Alım, 2009: 235). Yumurta dövüştürme de kimin
yumurtası çatlar da kazanırsa diğer tarafın yumurtasını da o alarak karşı tarafı mağlup
etmektedir. Yumurtalar genellikle ateşi sembolize eden kırmızı rengine boyansa da tabiatın
rengi olan yeşil ve güneşi temsil eden sarı renk de boyamada kullanılmaktadır (İmamverdiyev,
2005: 228).
15.
3.2. Alav-Alav
Ateş yakıp üstünden atlama geleneği diğer toplumlardan olduğu gibi Iğdır’da da vardır. Ateş,
Nevruz kutlamalarının hemen hepsinde değişmeyen bir unsurdur. Iğdır’da kötülüğün,
uğursuzluğun Nevruz ateşinin üzerinden atlanılarak yok olacağına ve tüm yıl iyiliğin,
güzelliğin, bolluk ve bereketin insanlar ile olacağına inanılmaktadır. Alav-Alav olarak
adlandırılan bu etkinlik Nevruz’dan önceki salı gününü çarşambaya bağlayan gece
yapılmaktadır. “Ağırlığım, uğurluğum bu ateşin üstüne” gibi çeşitli tekerlemeler ile ateşin
üzerinden atlarken dilekler tutulmaktadır (Akyıldız, 2018: 11). Nevruz ateşinin üzerinden üç
kere atlanıldığı zaman tüm kötülüklerin geçeceğine inanılmaktadır. “Ahır Çarşamba Gecesi”
denilen gece yakılan ateşin üzerinden atlayanlar “Atıl batıl çarşamba, derdim batır çarşamba”
diyerek kışın kasvetinden kurtulacaklarına inandıkları tekerlemeleri devam ettirmektedirler.
Ateşten atlama kültünün Iğdır halkı için önemi o kadar büyüktür ki katılmadıkları zaman
günaha girdiklerini düşündükleri için bu gün yas tutanlar ve cenazesi olanlar da törene
katılmaktadır (Yakıcı, 1995: 18).

3.3. Kosa-Kosa
Kosa-Kosa Nevruz kutlamalarında Iğdır’da oynanan bir orta oyunudur. Kosa olacak kişi Alav-
Alav günü üzerine elbiseler, ceketler ters giydirilir ve boynuz görüntüsü oluşturacak şekilde
otlar takılır. Kosa; yüzüne un, boya gibi malzemeler sürülerek mahalle arasında gezdirilir.
Oyunda “Kosa” kışı ve bezginliği sembolize ederken karşısında baharı, bolluğu, bereketi ve
gelen yeni yılı sembolize eden “Keçi” yer almaktadır. Nevruz’un en eğlenceli oyunlarından
olan Kosa-Kosa Oyunu’nun kendine has manileri vardır. (Akyıldız, 2018: 7). Bu oyun akşam
saatlerinde kapılar çalınarak ya evlerin kapılarının önünde ya da içeri girilerek oynanır. Oyun
sırasında güldüren cümleler söylenir, maniler okunur ve bazen şarkılar dillendirilir. Oyuncular
ev sahibinden hediyeler alarak ayrılır. Bu hediyeler para olabildiği gibi yiyecek de olabilir.
Kosa-Kosa ritüelinde giyilen kıyafetler/kostümler genellikle giyenin kim olduğunu ele
vermeyecek kadar abartılı ve kapatıcıdır. Bu nedenle ev sahipleri evlerine gelen kişilerin kim
olduklarını genellikle anlamazlar.

3.4. Mendil Atma/Bırakma (Bacadan Şal Atmak)

16. Tarihte bayramdan bir gün önce gençler evlerin baca deniler yerinden bir ipin ucuna şal,
mendil ya da torba bağlayarak evin içine doğru sarkıtmaktaydı. Mendili gören ev halkı içerisine
çeşitli hediyeler, meyveler koyar (Kafkasyalı, 2010: 154) ve bu adeti devam ettirirdi.
Günümüzün kent yapısında bu tür evlerin kalmaması, bu ritüelin uygulama şeklini
değiştirmiştir. Günümüzde insanlar 20 Mart akşamı genellikle gece yarısından önce kapıları
çalıp kapının önüne mendil bırakmaktadır. Ev sahibi kapıyı açtığında kimseyi göremeyip yerde
mendili fark eder. Para, kuru yemiş, meyve gibi herhangi bir hediye mendilin içine konur ve

Page 474
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

kapı tekrar kilitlenerek içeri girilir. Bu ritüelde önemli olan mendili bırakan kişinin ev sahibine
görünmeden gelip tekrar mendili alması ve ev sahibinin de mendili tekrar almaya gelen kişiyi
gözetlememesidir.
17.
3.5. Kulak Asma (Kapı Dinleme)
Iğdır ve çevresinde görülen Kulak Asma (Kapı Dinleme) geleneği “Kulak Falı” olarak da
bilinmektedir. Yeddi Levin Gecesi’nde gerçekleştirilen bu adet kaybolmaya yüz tutmaktadır.
Mahallenin gençleri kapı dinleyerek duydukları ilk cümlenin olumlu ya da olumsuz olmasına
göre tüm yılının öyle geçeceğine inanılmaktadır. Örneğin; kapı dinleme sırasında içeriden ilk
duydukları cümle olumlu bir cümle ise tüm yılın güzel geçeceğine inanılmaktadır. Benzer
şekilde kapı dinlerken içeriden duyulan olumsuz cümlelerin de tüm yılın olumsuzluklar
içerisinde geçeceğini göstermektedir. Bu nedenle nevruz ayı boyunca kötü söz orucu tutularak
ağızdan çıkacak olumsuz cümlelere dikkat edilmektedir (Uca, 2007: 163).

3.6. Kabir Üstü (Kabir Ziyareti / Ölü Bayramı)

Ölü Bayramı olarak bilinen Kabir Üstü geleneği Iğdır’da Nevruz ritüellerinin en önemlilerinden
birisidir. Mezar ziyaretinde bulunma, ölülerini unutmama geleneği eski Türklerden beri devam
etmektedir. “Kabir Üstü (yerel ifade ile Gebir Üstü)” geleneğinde yakınların mezarları ziyaret
edilerek mezarlar sulanmakta, çiçekler ekilmekte ve hasar görmüş mezarlıklar onarılmaktadır.
Birçok yörede de olduğu gibi Iğdır’daki mezar ziyaretlerinde de orada yatan ölüler için Kuran-
ı Kerim okunmaktadır. Dualar eşliğinde çeşitli yiyecekler (helva, tatlı, kuruyemiş, meyve gibi)
hayır için dağıtılmaktadır (Bozyel, 1996: 114). Bu ziyaretler genellikle Ahır (Son)
Çarşamba’dan önceki salı günü yapılmaktadır; ancak aynı aileden insanların farklı sebeplerden
dolayı farklı mezarlıklara gömülmesi mezar ziyaretlerinin aynı gün yapılmasını
zorlaştırmaktadır. Bu nedenle de zaman zaman farklı günlerde de mezar ziyaretleri yapıldığı
görülmektedir (Rehnimun, 2000: 269). Ölü Bayramı’nın önemli olmasının en büyük sebebi ise
öldükten sonra dirilişe inanış ve ölülerin orada yakınlarını bekliyor olacağı düşüncesidir.

3.7. Yeddi Levin (Yedi Çeşit)

21 Mart’tan bir önceki salı günü Iğdır’daki Azerbaycan Türklerinin “Yeddi Levin” dedikleri
ritüel gerçekleştirilmektedir. “Yedi” adet sayısını belirtirken “levin” çerez anlamına
gelmektedir. Yedi çeşit çerez ve meyveden oluşan (kuru üzüm, kuru incir, fındık, fıstık, ceviz,
lokum ve boyanmış yumurta gibi) sofralar kurularak aile bireylerin hepsi bu sofrada
buluşmaktadır. Uzakta olan aile bireylerinin payı ayrılırken bayramda ziyarete gelenlere
ikramda bulunulmaktadır. Bu duruma “pay çıkmak” denilmektedir (Karaman, 2008: 143). Bu
gecede genellikle evli olanlar dahil olmak üzere ebeveynlerinin evlerinde toplanırlar ve
önceden ev sahibi tarafından alınmış yiyeceklerin bir tepsiye (leğene) dökülüp dağıtılmasını
(pay edilmesini) beklerler.

3.8. İğne-İğne (Su Falı)

Başta Iğdır’da olmak üzere Doğu Anadolu Bölgesi’nde oynanan İğne-İğne Oyunu, bir Nevruz
geleneği olarak evlenecek yaştaki genç kızlar tarafından heyecanla oynanmaktadır. Oyunun
temel kuralı hiç konuşmadan dereye gidip yedi kere İhlas suresini okuyup dilek tutarak su
kabını doldurup eve geri dönmektir (Abdullah, 1997: 162). Günümüzde dereden su alınmadığı

Page 475
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

için aynı adet evden su almaya gitmek için niyet edip doldurma sürecinde yapılır. Su kabına
doldurdukları suyu bir leğene/derin ve büyük bir kaba dökerek biri dişi biri erkek olarak
belirlenen iki iğnenin baş kısımlarına pamuk sarılıp suya atılmaktadır. Suyu karıştırdıktan sonra
iğnelerin birbirine yakınlaşması ve uzaklaşması ile sevgililerin birbirlerine kavuşup
kavuşmayacakları hakkında yorumlar yapılmaktadır (Yakıcı, 1995: 18). Benzer şekilde su dolu
leğen veya kaba sahipleri bilinen yüzükler atılır. Bu yüzükler belirlenen birileri tarafından
çıkarılıp sahiplerine verilir. Bu sürede maniler okunur. Okunan manilerin içeriği sahibinin
niyetini dile getirmiş olur.

3.9. Nevruz Honçası

Nevruz Bayramı’nda Türkiye’nin çeşitli illerinde dini bayramlarda gelenek olduğu gibi nişanlı
olan kızın evine erkek tarafından hediyeler gönderilmektedir. “Honça” adı verilen tepsiler
hazırlanmaktadır. Bu tepsilerin içerisinde geline ve gelinin ailesi için hazırlanmış hediyeler
bulunmaktadır (Rehnimun, 2000: 269). Honça’da Yeddi Levin Gecesi bölünen paylardan yeni
gelin için ayrılan pay (bu durum gelinin artık aile üyesi olarak görüldüğünü ifade eder), geline
ve uygun görülen aile üyelerine yeni elbiseler olur. Bazıları gelinin hediyelerinin arasına altın
da bırakmaktadır. Bu hediyeler bayram gününe kadar damat ve damadın akrabaları ile birlikte
gelinin evi ziyaret edilerek teslim edilmektedir. Bu ziyaretler sırasında maniler okunmakta ve
şarkılar söylenmektedir.

3.10. Su Serpme
Türkler için ateş ne kadar önemli ise suyun da o denli önemli olduğunu belirtmek için yaşatılan
bir gelenektir. Nevruz günü çocuklar binaların çatılarına, evlerinin balkonlarına saklanarak
mahalleden geçenlere su atarak ıslatmaktadır. Nevruz’da gerçekleştirilen bu geleneğe su
serpme denilmektedir (Alım, 2009: 236). Su serpilen insanların aydınlığa kavuşacağı,
dertlerinden uzaklaşacağı ferahlayacağı kabul edilmektedir.

4. SONUÇ
18.
Bayramlar insanları birbirlerine kenetleyen toplumsal değerlerdir. Bu değerler milletlerin
toplumsal ve kültürel miraslarıdır. Toplumun bir kısmını değil tamamını ilgilendiren önemli
olaylar ve tarihler eski çağlardan beri bayram olarak kutlanmaktadır. Bayram günleri ait olduğu
millet tarafından neşe, sevinç, mutluluk, gurur, övünç ve ümit duygularını içinde barındırarak
kutlanmaktadır. Türkler için hem milli hem dini bayramlar milli birlik ve beraberliğin
güçlenmesi için önem arz etmektedir. Dini bayramlarda küsler barışmakta, fakirlere yardım
edilmekte ve büyükler ziyaret edilmektedir (Çay, 1999: 25). Milli bayramlarda ise milli kimlik,
milli benlik ve milli bağlar güçlendirilmektedir (Mustafayev, 2013: 63). Toplumu birbiri ile
yakınlaştırma özelliğine sahip olan bu bayramlardan birisi de Nevruz Bayramı’dır. Bu
bayramlar toplumu sadece içinde bulunduğu zaman ile yakınlaştırmaz aynı zamanda geçmiş ile
gelecek kuşaklar arasında da bağ kurmaya, kültürel aktarımlarda bulunmaya yardımcı
olmaktadır. Günlerin, ayların ve mevsimlerin değişmesi ile görünen doğadaki farklılıklar
zaman zaman bayram havasında kutlanarak törenler düzenlenmiş, kült haline gelmiştir.
İnsanların bu durumdan etkilenmesi ile doğa ile insan yaşamı arasında bağlar kurulmuş ve
doğanın döngüsü ile yaşamın döngüsü arasında ilişki olduğu açıklanmaya çalışılmıştır (Çetin,

Page 476
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

2009: 64). Nevruz, 21 Mart tarihi ile tabiatın yenilenmesini, baharın gelmesini ve yeni bir yılın
başlamasını temsil ederken bir yandan da insanın ruhen tazelendiğini, bedenen yenilendiğini,
canlandığını ve doğa ile beraber umutların da yeşerdiğini sembolize etmektedir. Türk
kültüründe tabiat ile ilgili atasözleri, şiirler, eserler verilmesi Nevruz’un da önemli olduğunu
göstermektedir. 21 Mart ile baharın gelişini kutlayan halk, nisan ayında “kork nisanın 5’inden
öküzü ayırır eşinden”, “mart dokuzunda çıra yak, bağ buda”, “martta yağmaz, nisanda dinmezse
sabanlar altın olur”, “mart dokuzu Nevruz, beşikte donar hevruz”, “mart havası gibi”, “mart
içeri, pire dışarı” gibi atasözleri ve deyimleri kullanmışlardır. Toplumsal hayatta kullandıkları
aylarla ilgili bu sözlerle tabiat unsurunun insan hayatında önemli olduğunu açıklanmaktadır.
Tabiatın değerinin kutlandığı Nevruz Bayramı Türk Dünyası tarafından kutlanan ortak bir
bayramdır. Çeşitli farklılıklar ile de olsa benzer şekilde kutlanan bu bayramda farklı ritüeller,
etkinlikler gerçekleştirilmektedir. Iğdır yöresinde de yüzyıllardır devam ederek günümüze
kadar gelen ritüeller bulunmaktadır. Bu ritüeller yöre halkının örf ve adetleri ile zengin bir
içerik oluşturarak günümüzde de devam ettirilmekte ve Türk milleti için geçmişten günümüze,
günümüzden de geleceğe kültürel miras olma özelliğini sürdürmektedir.

KAYNAKÇA
Akyıldız, A. (2018). Azerbaycan'dan Iğdır'a Nevruz Gelenekleri. Kafdağı, 3(1).

19. Alım, M., (2009). Bir Kültürel Coğrafya Çalışması: Iğdır’da Nevruz / A Cultural Geography Study:
Nauruz In [Link]ğu Coğrafya Dergisi.
Alyılmaz, S. (2009). Maslenitsa ve Nevruz Bayramları Arasındaki İlişki”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi
The Journal of International Social Research ,Volume 2/7 Spring.

And, M. (2003). Oyun ve Bügü Türk Kültüründe Oyun Kavramı, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.

Arslan, F. (2012). İstanbul'da Hıdrellez Geleneğinin Geçmişi, Bugünü Ve Yarını: Ahırkapı Örneği.
Folklor/Edebiyat, (71), 201-235.

20. Behlül Abdullah (Azeri Türkçesinden Aktaran: Yeliz Hatunoğlu).(1997).Bayatılarda At Tiplemesi

(Temâs).Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi
Bozyel, İ. (1996). Iğdır, Nahcivan ve Tebriz Üçgeninde Nevruz” Nevruz ve Renkler. AKMY Ankara.

Çay, M.A. (1993). Türk Ergenekon Bayramı Nevruz, Ankara.

Çay, M.A. (1999). Nevrûz Türk Ergenekon Bayramı, Ankara.

Çay, M.A. (2012). Nevruz, Türk Ergenekon Bayramı, Kökeni-Tarihi Gelenekleri, İleri Yayınları, İstanbul.

Çetin, E. (2009). Türk Dünyasının Ortak Kültür Mirası: [Link] Journal Of Academic Social Science Studies,
2(1).

21. Çobanoğlu, Ö. (2000). Yapısal ve İşlevsel Bakımdan Geleneksel Bayramlar Bağlamında Nevruz ve
Hıdrellez . Türkbilig, (1).
Durkheim, E. (1965). The Elementary Forms of the Religious Life, (Çev.: J. W. Swain), Macmillan, New York.

Page 477
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Eraslan, A., (2015). Antakya'da Yaşayan Özbeklerde Nevruz Bayramı Ve Nevruz Tatlısı: Sümelek.
Folklor/Edebiyat, 21(84).

İmamverdiyev, İ. (2005). Azerbaycan ve İran Türklerinde Nevruz Etkinlikleri Ve Âşık Şiirinde Nevruz. Türkiyat
Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. Erzurum, Sayı 28.

Kafkasyalı, A., (2010). Türk Dünyasında Nevruz Geleneğine Toplu Bakış. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Dergisi, 6 (2).

Karaman, R. (2014). Türk Dünyasının Bayramı Yeni Gün (Nevruz). Bilge Kültür Sanat.

Kâşgarlı Mahmud (1990). Divanü Lügati't-Türk, Metin Tıpkı Basım. Ankara.

Koca, S. (2004). Eski Türklerde Bayram ve Şenlikler, Türk Dünyası Nevruz Ansiklopedisi, Atatürk Kültür
Merkezi Yayınları, Ankara.

Mustafayev, B . (2013). Adriyatik’ten Çin Seddine Uzanan Nevruz Geleneği . Avrasya Uluslararası Araştırmalar
Dergisi, 3(3).

Nar, M. Ş., (2014). Halk İnanışlarında Toplumsal Bir Sembol Olarak Nevruz Ritüelleri, International Journal of
Human Sciences, 11(2).

Pirverdioğlu, A., 1999, Türklerde Yılbaşı ve Bahar Geleneği Nevruz. Türk Dünyasında Nevruz Üçüncü Uluslar
Arası Bilgi Şöleni. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Sayfa:260-261, Ankara.

Rehnimun, Ş. (2000). Güney Azerbaycan’da Yıl Bayramının Gelenek ve Renkler. Türk Dünyasında Nevruz 3.
Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri Elazığ-1999 AKMY.

Tekin, M., (1999). Nevruz (Yeni Gün) Coğrafyası. Türk Dünyasında Nevruz Üçüncü Uluslar Arası Bilgi Şöleni.
Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara.

Turan, A.A., (2000). Nevruz Bayramı ve Kültürümüzdeki Yeri, Milli Folklor, 12(45).

Tutar, H. (2002). “Tarihte ve Mitolojide Nevruz”, Türkler Ansiklopedisi, C.3, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara.

Türkçe Sözlük, (2011). “Ritüel”, Ankara: TDK Yayınları.

Uca, A. (2007). Türk Toplumunda Nevruz-II. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (33).

Yakıcı, A. (1995). Iğdır’ın Aralık İlçesinde Nevruz Kutlamalarıyla İlgili Gelenek ve İnanmalar, Millî Folklor
Dergisi, (25).

Page 478
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

QARABAĞIN TARIXI MƏNZƏRƏSINI ƏKS EDƏN DƏYIŞDIRILMIŞ

TÜRK KÖKƏNLI ADLAR

CHANGED TURKISH ORIGINAL NAMES REFLECTING THE HISTORICAL LANDSCAPE OF

KARABAKH.

Prof. Dr. Minaxanım Nuriyeva Təkəli

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
ORCID NO: 0000-0002-4985-8134
ÖZƏT

30 ilə yaxın işğal altında qalmış Qarabağın maddi mədəniyyət nümunələri ilə bir sırada istismar olunmuş
Azərbaycan, geniş mənada Türk coğrafiyası örnəkləri sayılan yer adları bizdən ciddi münasibət gözləyir.
Çünki yer (kənd, şəhər, su hövzələri, dağ-təpə, çöl) adları hər bir xalqın tarixi, dili, etnogenezi, təfəkkürü,
məşğuliyyəti haqqında məlumat verən dəyərli sənəddir. Başqa sözlə, yer adları və ya toponimlər konkret
ərazilərin, bu ərazilərdə yaşayan insanların tarixi keçmişinin ən etibarlı şahidləridir. İstənilən bir
toponimin kökünə, mənşəyinə varmaqla bu adın mövcud olduğu ərazinin tarixi mənzərəsini
canlandırmaq mümkündür. Bu mənada onların etimologiyasının öyrənilməsi xüsusi bir maraq kəsb edir
və bu etimoloji təhlillərlə əldə olunan bilgilər öyrədir ki, coğrafi ad xalqın yaşadığı ərazinin etnogenez
problemlərinə və etnik tarixinə dair mühüm sənəddir. Məs.: Ağdərə rayonu ərazisində artıq xarabalıqları
qalan və tarixi qoruq statusu daşıyan Oğlanqala abidəsinin qədim adını Xoxanaberd şəklində
dəyişmişlər. Qarabağın Quruçay dərəsində, Tuğ çökəkliyində, Azıx kəndinə yaxın yerləşən 300-350 min
illik Daş dövrü mağaraları işğal ərazilərinə daxil olduqdan sonra ermənilər İspaniya, İngiltərə, İrlandiya
alimlərini dəvərt etmiş, onlarla işbirliyi yaradaraq dünyaya bu abidələrin özlərinə məxsus olduğunu
bəyan etmişdilər. Azərbaycanın tunc dövrü abidələri sırasında Qarabağın Dovşanlı kəndi yaxınlığındakı
kurqanlardan tunc dövrünə aid tapılmış xeyli miqdarda qızıl bəzək əşyaları, arxaik tipli silahlar: daş
toppuz, xəncərlər, dəvəgözü daşından bıçaqlar və s. maddi mədəniyyət əşyaları olmaqla bu diyarda erkən
həyatın mövcudluğuna şahidlik edir. 60-cı illərin başlanğıcında kəndin adını dəyişərək ermənicə
Arçadzor qoymuşlar. Yenə bunun kimi xalqın etnoqrafiyası əks olunmuş və milli zövq hopmuş bir sıra
adlar: Qızıl qaya, Ballı qaya, Qaranlıq və s. tipli onlarla adın yox edilməsi tarixi-mədəni dəyərlərimizin
itirilməsi deməkdir. Milli abidələr səviyyəsində dəyərləndirdiyimiz yer adlarının qorunması
istiqamətində görüləcək işlərimiz çoxdur. Bu məsələlərdən biri də müşahidələrimiz nəticəsində üzə
çıxarılan addəyişmə və eləcə də adların təhrifi ilə bağlı faktların aşkara çıxarılıb araşdırılması
məsələsidir. Qarabağın dəyişdirilmiş Türk mənşəli adlarına dair topladığımız materiallar Türk mənşəli
yer adlarına qarşı istila hərəkəti nümunəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu,1923-cü ildən DQMV-nin
yaradılması haqqında Sovet hakimiyyətinin verdiyi məşum qərarla başlayır. İlk olaraq bu “vilayətə”
paytaxt təsis edilən Xankəndinin adının Azərbaycan xalqının düşməni, 1918-ci il Mart Qırğınının əsas
təşkilatçısı Stepan Şaumyanın şərəfinə Stepanakert olaraq dəyişdirilməsi oldu. Bundan sonra mərhələ-
mərhələ Qarabağın Türk mənşəli adları erməni adlarıyla Ağdərə- Mardakert; Qara diz(düz)-Horadiz;
Ağoğlan –Hadrut; Sarı Bulaq-Xramort; Ballı Qaya-Kiçan; Ağkənd – Spitakaşen; Ağbulaq-Mısmına;
Qaranlıq-Martuni; Arpagədik-Arpaşen; Qızıl Oba –Karmiravan; Tala-Vartan; Ayı dərəsi-Arçadzor;
Heyvalı-Drombon; Ağdar- Ketux; Aranzəmin –Vartaşen; Bazarkənd- Tomaqahak; Arpa tala- Akop

Page 479
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Komari və s. əvəz olundu. Qarabağın əsil sahibləri olan bizim hər birimizin işi itirilən doğma adların öz
yerini almasına yardım etmək, onların təkrar bərpa edilməsinə nail olmaqdır.

Açar sözlər: tarixi, yer adları, Qarabağ, mədəniyyət

Abstract
Azerbaijan, which has been under the occupation for nearly 30 years together with exploited toponyms,
which are considered as examples of the material culture of Garabagh and Turkish geography, is waiting
for a serious attitude from us. Because the names of places (villages, cities, reservoirs, mountains,
deserts) is a valuable document that provides information about the history, language, ethnogenesis,
thinking and occupation of each people. In other words, the names of places or the toponyms are the
most reliable witnesses of the concrete territories and the history of former people who lived there. By
reaching the root or origin of any toponyms, it is possible to find out the name of the historical landscape
of the existing area. In this sense, the study of their etymology deals with particular interest, and the
information obtained through these etymological analyses shows that any geographical name is an
important document on the ethno genesis problems and ethnic history of the territory where people
[Link] instance, the ancient name of the Oghlangala monument, which has only remained the ruins in
the territory of Aghdara region and has had the status of Historical Reserve, has been changed to
Khukhanaberd. 300-350 thousand years of Stone Age caves, located in Gorochay cliff, in Tug ruin, and
being close to Azikh village of Qarabagh, after including to the occupied territories, Armenians invited

the scientists of Spain, England, Ireland, establishing cooperation with them declared to the world that
those monuments had belonged to them. Among the Bronze Age monuments of Azerbaijan, from the
mounds near the Dovshanli village of Karabakh were found a large number of gold ornaments, archaic
types of weapons and also knobs, daggers, knives from the ostrich, material cultural objects, that proves
the existence of an early life on this land. At the beginning of 60s the name of the village had been
changed to Archadzor in Armenian. Again, like this, the names of reflected ethnography of the people
and a number of names that have been absorbed with national pleasure: Gold Rock, Honey Rock, Dark,
etc. the disappearance of dozens of names means the loss of our historical and cultural values. We have
to do a lot of work in the direction of protecting the names of places that we appreciate at the level of
national monuments. One of these problems is the fact realized as a result of our observations, as well
as the distortion of names and to do research for finding out the facts dealing with this problem. The
materials we collected on the changed names of the Turkish origin of Karabakh should be considered as
an example of the invasion movement against the names of the Turkish origin. It has been started since
1923, with the notorious decision of the Soviet authorities on the establishment of the [Link] the
first time, the name of Khankendi, the capital of this” province&quot;, was changed to Stepanakert, to
the honor of the enemy of the Azerbaijani people, Stepan Shaumyan, who was the main organizer of the
March massacre of [Link] that, the Turkish names were changed step by step to Armenian names
Agdara–Mardakert; Gara Diz (straight)-Horadiz; Agoglan–Hadrut; Sarı Bulaq–Khramort; Bally Gaya–
Kichan; Agkand-Spitakashen; Agbulag–Mismina; Qaranlıq–Martuni; Arpagadik–Arpashen; Gızıl Oba–
Karmiravan; Tala–Vartan; Ayı Dere–Archadzor; Heyvalı–Drombon; Agdar–Ketox; Aranzamin–
Vartashen; Bazarkand–Tomagahak; Arpa tala–Akop Komari etc. The main goal of each of us, being the
original owners of Qarabagh, is to help return the native previous names of those places and we must
achieve it.

Page 480
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Key words: historical, the names of places, Qarabagh, culture.

GIRIŞ

Yer-yurd adı – hər bir xalqın tarixi, dili, etnogenezi, etnoqrafiyası, təfəkkürü, məşğuliyyəti haqqında
dəyərli sənəddir. Fikrimizi başqa tərzdə ifadə etsək, yer adları və ya toponimlər konkret ərazilərin, bu
ərazilərdə yaşayan insanların tarixi keçmişinin ən etibarlı şahidləridir. İstənilən bir toponimin kökünə,
mənşəyinə varmaqla bu adın mövcud olduğu ərazinin tarixi mənzərəsini canlandırmaq mümkündür.
Yəni “digər dil vahidlərindən fərqli olaraq siyasi-ictimai xarakter daşıyır; hər hansı bir yazılı mənbənin
deyə bilmədiyi məlumatları məhz coğrafi adların köməyi ilə müəyyənləşdirmək mümkündür”.
(Məmmədov,1993:6-7). Bu mənada yer adlarının etimologiyası xüsusi bir maraq kəsb edir. Çünki bu
etimoloji təhlillərlə əldə olunan bilgilər öyrədir ki, coğrafi ad xalqın yaşadığı ərazinin etnogenez
problemlərinə və etnik tarixinə dair mühüm sənəddir.

Qarabağın təkrar doğuluşu, bu günlərdə yazılan yeni yaşam tarixi öyrənilməsi istəkləri göstərir ki, milli
abidələr səviyyəsində dəyərləndirdiyimiz yer adlarının qorunması istiqamətində görüləcək işlər çoxdur.
Onlardan diqqətə çatdıracağımız çatışmazlıqlardan biri də müşahidələrimiz nəticəsində bu sahədəki
məsuliyyətsizlik, bu adların təhrifi ilə bağlı qayğılarımızdır. Bu çatışmazlıq yer adlarımızın
yaddaşlardan silinməsi məqsədiylə dəyişdirilməsi və müəyyən qədər də şəkilcə təhriflərdə özünü
göstərir. Bu kimi məsələlərlə bağlı prof. Nizami Cəfərovun haqlı iradına görə erməni tarixşünaslığı tarixi
təfəkkür konyuktrlarını mifoloji sadəlövhlükdən çıxarıb elə bir məkrli məzmun-mündəricə təqdim
edirlər ki, bu milli mənəvi xəstəlik səviyyəsinə düşür. (Cəfərov, 2014:13)

Türk mənşəli yer adlarına qarşı istila 1923-cü ildən saxta DQMV-nin yaradılması haqqında Sovet
hakimiyyətinin verdiyi məşum qərarla başlayır. İlk olaraq bu “vilayətə” paytaxt təsis edilən Xankəndinin
adının Azərbaycan xalqının düşməni, 1918-ci il Mart Qırğınının əsas təşkilatçısı Stepan Şaumyanın
şərəfinə Stepanakert olaraq dəyişdirilməsi oldu. Bundan sonra mərhələ-mərhələ Qarabağın Türk mənşəli
adları erməni adlarıyla əvəz olunmaqla Ağdərə- Mardakert; Ağcakənd- Şaumyanovsk; Qara diz(düz)-
Horadiz; Ağoğlan –Hadrut; Sarı Bulaq-Xramort; Ballı Qaya-Kiçan; Ağkənd – Spitakaşen; Ağbulaq-
Mısmına; Qaranlıq-Martuni; Arpagədik-Arpaşen; Qızıl Oba –Karmiravan; Tala-Vartan; Ayı dərəsi-
Arçadzor; Heyvalı-Drombon; Ağdar- Ketux; Aranzəmin –Vartaşen; Arpa tala- Akop Komari,
Bazarkənd-Tsmaqahoq, Qızıl Qaya-Arutunaqamer; Cəmiyyət-Ninki və s. Qarabağın əsil sahibləri olan
bizim hər birimizin arzusu bu doğma adların öz dəyərinə nail olmasına yardım etmək, bu adları təkrar
bərpa etmək olmalıdır. “Çünki bunların yarandığı ocaq Azərbaycan dili, yaradıcıları
azərbaycanlılardır”.(Əhmədov, 1991:71) Türk yer adlarına qarşı erməni “terroru”nun növbəti dalğası
Qarabağı işğal etdikdə başlayır: Azərbaycanla Ermənistan sərhədi boyu İşıqlı dağ, Qaragöl, Gəlin Qaya
və s. kimi Türk dilinə mənsub adları Lüsəsar, Sevlic, Harsani car şəklində dəyişmişdilər.

Qarabağın mədəniyyət abidələri

Page 481
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Qarabağin adındakı şəffaflıq bu adın üzərində uzun vaxt düşünməyə imkan vermir. Hər şey bəllidir:
Qara bağ “qalın, böyük bağ; qalın, sıx meşə” Məqsədimiz Qarabağın bir mədəniyyət ocağı olaraq
öyrənılməsidir. Bu hədəf Azərbaycan türklərinin əsrlər boyu bu vətən guşəsində yaratdıqları,
yaşatdıqları mədəniyyət abidələrində özünü tapır. Qarabağın Quruçay dərəsində, Tuğ çökəkliyində, Azıx
kəndinə yaxın yerləşən 300-350 min illik Daş dövrü mağaraları işğal ərazilərinə daxil olduqdan sonra
ermənilər İspaniya, İngiltərə, İrlandiya alimlərini dəvərt etmiş, onlarla işbirliyi yaradaraq dünyaya bü
abidələrin özlərinə məxsus olduğunu bəyan etmişdilər. Çox təəssüf ki, son illər burada şəhər və kəndlərin
dağıdılıb yer üzündən silinməsiylə tariximizin qədim təzahürləri də silinib yoxa çıxmışdır. Məsələn
Qarabağ xanlığının “xan Şuşası”nda saraylar, Pənah xan qalası, türbələr, məscidlər, örtülü bazar, habelə
təbiət abidələri: Ərimgəldi, Üç Mıx, Çıdır düzü, Ağzıyastı qaya, Əsgəran qalası, Topxana, Qırxpilləkən,
Gəlin Qayası, Xəzinə qayası, Şırran şəlaləsi, Qırxqız yaylağı, Daşaltı seyrangahı... Bunlarla bir sırada
Mamayı, Saatlı, Xoca Mircanlı, Köçəri, Təbrizli, Saatlı, Mərdinli, Quyuluq, Culfalar, Qurdlar
məhəllələri adları, Qarabağın tarixi abidələri sırasına aid etdiyimiz yer-yurd adları, dəyişdirilib yox
edilən və məhvi ilə bir qiymətli sənəd dəyərində tarixi adlar. İndi artıq Azərbaycanın işğal olunmuş
ərazilərindəki maddi mədəniyyət nümunələrinin istismar olunduğu heç kəsə sirr deyil. Ağdərə rayonu
ərazisində Oğlanqala qədim Xaçın məlikliyinin mərkəzi olmuşdur. Artıq xarabalıqları qalan və tarixi
qoruq statusu daşıyan bu qalanın da adını Xoxanaberd şəklində dəyişmişlər.

Azərbaycanın tunc dövrü abidələri sırasında Qarabağın Dovşanlı kəndi yaxınlığındakı kurqanlardan tunc
dövrünə aid tapılmış xeyli miqdarda qızıl bəzək əşyaları, arxaik tipli silahlar: daş toppuz, xəncərlər,
dəvəgözü daşından bıçaqlar və s. maddi mədəniyyət əşyaları olmaqla bu diyarda erkən həyatın
mövcudluğuna şahidlik edir. 60-cı illərin başlanğıcında kəndin adını dəyişərək ermənicə Arçadzor
qoymuşlar.

Dovşan komponentli coğrafi adlar umumturk toponimiyasında, o cümlədən Qafqazda geniş yayılmışdır:
Dovşan dağı (Qəbələ), Dovşan duzu (Şəki r-nunun Orta Zəyzit kəndi), Dovşan dərəsi (Qəbələ, Zəngilan,
Laçın və Masallı), Dovşan yaylağı (Ağsu), Dovşan təpəsi (Abşeron, İmişli, Gədəbəy), Dovşanlu
(Türkiyə), Dovşanlı (Ermənistan) və s.(Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti 1.c., 2007:239)
Yenə bunun kimi xalqın etnoqrafiyası əks olunmuş və milli zövq hopmuş bir sıra adlar:Qızıl qaya, Ballı
qaya, Qaranlıq və s. tipli onlarla adın yox edilməsi tarixi-mədəni dəyərlərimizin itirilməsi deməkdir

Ermənilərin Qarabağa köçürülməsi tarixinə dair

Hələ vaxtilə Rus-Türk savaşlarının Qafqaz arealında gedən müharibələri boyunca Kırıma, Qıpçaq
çöllərinə erməniləri köçürən Q. Potyomkin artıq erməni elbaşıları ilə iş birliyində idi. Belə ki, Rus-Türk
müharibələrində mühüm dövlət adamı Qriqori Potyomkin imperatriça II Yekaterinaya 19 may 1783 cü
il tarixli məktubunda yazırdı: fürsət bulunca Qarabağı həmən ermənilərin ixtiyarına vermək və beləliklə
Asiyada bir xristian dövləti qurmaq üçün lazım olan hər şeyi yapacağıq. (Bilge, 2005: 170)

Türkmənçay sülhünün (1828) şərtlərininin nəticəsi olaraq Rusların əlinə keçmiş Cənubi Azərbaycandakı
ərazilərdən erməni ailələri köçürülərək (40000 erməni) Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində
məskunlaşdırıldı. Ardınca baş verən Rus-Türk müharibəsi nəticəsində isə 1829-cu ilin Ədirnə sülhünün
nəticələrinə görə isə, Osmanlı İmperiyası ərazilərində yaşayan 90000 erməni də başlıca Azərbaycan
olmaqla ərazimizdə yerləşdirildi. Onlar əsasən Naxçıvan, İrəvan və Qarabağ xanlıqlarında
məskunlaşdırıldılar. Çünki Rus imperiyasının hakim dairələri Cənubi Qafqazda yeritdikləri müstəmləkə
siyasətində ermənilərə çox arxalanırdılar. Bu əlaqə hələ I Pyotr dövründən başlamışdı; Qafqaza,

Page 482
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Xəzəryanı ölkələrə göz tikən çar üçün ermənilər etibarlı istinadgah idilər. Rus yazıçısı və diplomatı bu
hərb zamanı Rusiyanın Tehranda səlahiyyətli elçisi olan Aleksandr Qriboyedov ermənilərdən bir alət
olaraq istifadə olunmasını anlamışdı və bu məqsədlə öz təşəbbüsü ilə həmin Türkmənçay müqaviləsinə
14-cü maddəni – ermənilərin Təbriz, Xoy, Səlmas, Marağa şəhərlərindən Qarabağa, Naxçıvana və
İrəvana köçürülməsi şərtini əlavə etmişdi. Bu məskunlaşmalardan sonra əhalinin etnik tərkibi kəskin
şəkildə dəyişir: 1832-ci ildə azərbaycan türkləri Qarabağ əhalisinin 64,8 %, ermənilər isə 34,8% təşkil
etdi. Sonrakı zamanlarda da bu siyasət məqsədyönlü şəkildə davam etdirilməyə başladı. Coğrafi adlara
gəldikdə isə Qarabağa yerləşdirilən ermənilər məskunlaşdığları yaşayış məntəqə adlarını dəyişməyə
girişdilər: Dəvədaşı – Poqosomer; Xanoba – Xnuşinak; Dağyurd – Saruşen; Daşkənd – Daşuşen; Binə
- Banazor; Xanyurdu – Xanadzax; Ağbulaq – Mısmına; Çaylaqqala- Xtsaberd... bu nümunələr
ermənilərin Qarabağdakı Türk izini silmək niyyətlərinə yaxşı sübutdur.

Qarabağın tarixi coğrafiyası

Dedik ki, yer adımız haradasa bir sənəd, tarixi məlumat qədər mühüm, xalqın o yerə bağlılığının,
hüququnun danılmaz faktları, dəlilləridir: Məsələn, Quşçu Baba. Quşçu kəndləri. Qarabağda Əsgəran
rayonunda (Əsgəran qalasi dar bir keçiddə, Qar-qar çayinin üstündə salinmişdir, Burada – Şuşaya qalxan
yolu qarovul altında saxlamaq üçün Cavanşirlərin keşikçi məntəqəsi xitmət aparırdı. ) qədim Quşçu
Baba kəndinin indiki adı Moşxmhat kəndidir. Bu yer adlarının tərkibindəki quş~qoş~ qovuş “qərargah,
düşərgə”, kuşbegi “naib, canişin, əyaləti idarə etməkdə xanın darğası” ; quşbəyi “ cənab”- quş “düşərgə”
bəy “cənab” mənalarındadır. (Баскаков, 1989: 61) quş~koş sözünün bu mənaya yaxın çalarlarda : mal-
heyvan yatağı, ağıl mənalarında işlənməsi halları məlumdur. Əlbəttə hər yerdə, hər zaman qoş ~ quş
həmin mənalarda istifadə olunmamışdır. Zira bəzi tədqiqatçıların göstərdiyi kimi “quş, quşçu hunlara
aid olan tayfa adlarındandır” (Bayramov, 2002:253).
Şübhəsiz, Quşdar, Quşdan kimi zahirən “mənasız” görünən tarixi adlar sözdəki həmin arxaik məna
qatları ilə əlaqədardır. Həmçinin “quşçu” adı ilə bağlı çoxlu sayda yer adları da bu fikri sübut edir. Bu
mənada baxmalı: tarixi Qərbi Azərbaycan yer adları sırasında (məc.: Quşçu, Quşçulu kəndləri, Quşçu
Qaya, Quşçu Dərəsi, Quşçu Balik), eləcə də yurdun Şamaxı, Tovuz, Gəncə bölgələrindəki kifayət qədər
adlar həmin nəslin adıyla əlaqədardır. (Bayramov, 2002:253).

Bunun kimi, Azərbaycanın Qarabağ diyarında Aşağı Qaranlıq kəndinin də adını dəyişdikdə (1939)
Ermənistanda olduğu kimi bu şəhərin də adini Martuni qoymuşlar. Ermənistan ərazilərində Qaranlıq adlı
iki kənd olmuşdur: Qaranlıq Dərə (İndi Lüsadzor) və inzibati rayon mərkəzi adı Qaranlıq (indiki adı
Martuni şəhəri). Eynilə Azərbaycanın Qarabağ diyarında Aşağı Qaranlıq kəndinin də adını dəyişdikdə
(1939) Ermənistanda olduğu kimi bu şəhərin də adini Martuni qoymuşlar. İstər Azərbaycanda, istərsə
də Qərbi Azərbaycan ərazilərində yaradılan müasir Ermənistanda ermənilər türk adlarının areallığını
söküb qırarkən də yenə erməni adlarının paralelliyini (Azərbaycanla Ermənistan arasında (!) yaradıb
əsaslı, düşünülmüş məqsəd güdürdü. Cerabert, Qetameç, Qarmirküğ, Noraküğ, Xtsabert, Spitakaşen,
Paravatumb, Yextsahoğ və s. yaşayış məskəni adları həm də Ermənistanda Türk adlarının yerində
dəyişdirilib işlədilən adlar idi. Qaranqu çay adı olaraq Türk coğrafiyasında yayılmışdır. Qaranqu Cənubi
Azərbaycanda da çay adıdır; Qaranqu çay Səfidruda (əsli Ağsu çayı) qovuşan çaylardandır. Bununla
bərabər Quba rayonu ərazisində Qaranlıq çayı (Baba çayın sağ qolu), Laçın rayonu ərazisində İldırımsu
çayının sol qolu, Tovuz rayonu ərazisində Kürün sağ qolu vardır. Müasir Ermənistan ərazisində Arpa
çayın qollarından biri Qaranqu adlanırdı. Çayın adı qədim türk abidələrində, o cümlədən Mahmud
Kaşğarinin Divanında “tutqun, çirkli, əlavə mənasında isə “şüphəli” mənaları ifadə edən qaranqu sözü

Page 483
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ilə bağılıdır. (Axundov,1983:63) Çayın adının bu şəkli “qaranlıq” sözünün qədim arxaik variantı olan
“qaranqu” sözünü yada salır.
Xurşidsiz oldu ruz ta şəb,
Oldu başına qaranqu məktəb.
(Füzuli)
Bakıdan 318 km. aralıda Köndələnçayın (Araz çayının qolu) sağ sahilində yerləşən Qara Bulaq (indiki
Füzuli şəhəri) keçmişlərdə bölgənin adı kimi mövcud idi və Qarabağ xanları bu bölgəyə mənsub
oymaqlardan - Sarıcalı tirəsindən çıxmış olduğundan mərkəzi qəsəbə xan kəndlərindən sayılırdı. Qara
Bulaq adı rusların gəlişi ilə – 1821-ci ildə dəyişdirilərək Karyagin qoyulmuş, rayon 1959-cu ilədək bu
adla yaşamışdır. 1959-cu ildə Karyagin adı Böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin şərəfinə
Füzuli adı ilə əvəz olunmuşdu. (Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsü, 1976:79) Əsil adı Qarabulaq olan
bu yurd böyük bir dövr boyunca işğalçı generalın adını daşıyırdı. (*Pavel Petroviç Karyagin 1761-ci ildə
Poltavada zadəgan ailəsində doğulmuşdu. 1778-ci ildə çar Rusiyasının Kırımı zəbt edən işğalçı qoşunu
tərkibində ilk döyüş təcrübəsinə yiyələnmiş, bu alayın tərkibində də 1784, 1791-ci illərdəki Rus-Türk
müharibələrində vuruşmuşdu. Daha sonra general Valerian Zubovun Azərbaycana hərbi yürüşündə –
1796-cı ildən başlayan hərəkatda iştirak etmiş və 1806-cı ildən Qarabağın hərbi rəisliyi ona həvalə
olunmuşdu. (Əsədov, Kərimova,1993:78). Bu torpaqların istilası zamanı göstərdiyi coşqun fəaliyyətlərə
görə aldığı təltiflər içərisində şübhəsiz, adının bu torpaqda əbədiləşdirilməsi daha önəmli mükafat oldu.

Vaxtilə daha böyük bir ərazinin adını bildirən Qarabulaqda hazırda XIX-cu əsrə aid məscid, rayonun
ərazisində Qarğabazar kəndində XVII əsrə aid məscid, karvansapa, türbə, Qoç Əhmədli kəndində XVIII
əsrə aid məscid və s. qalmışdır. Qarabulaq mahalına daxil olan Azıx mağarası qədim Qarabulaq
torpağında (indi rayon mərkəzinə yaxın) yerləşir. Azıx mağarası yer kürəsindəki 5 tapıntıdan biridir.
Məhz bu tapıntıya görə Azərbaycan Avropanın ən qədim sakinləri xəritəsinə daxil olmuşdur. Şəhərin
yaxınlığında, ondan 1-1,5 km aralı Köndələnçayın sağ sahilində orta və son Tunc dövrünə və Dəmir
dövrününsə əvvəllərinə aid (eramızdan əvvəl II minillik) qəbir abidələri keçmiş mədəniyyətin möhtəşəm
izləridir. Buradakı 20-yə yaxın kurqanlar – “Qara bulaq Kurqanları”- günümüzədək saxlanılmışdır.
(ASE, 1979: 3 c.,49) Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Qara Bulaq sancağı deyə nahiyə təşkil
edilmişdi.

Yaxın illərədək Naxçıvanda, Xanlar r. və Qarabağda Xankəndi yaxınlığında Qarabulaq kəndləri (bu
kənd də Köndələnçay üzərindədir) olmuşdur. Qara Bulaq Çeçen İnquş Respublikasında ( Sunja ray.) və
Qazaxıstanda (Taldı Kurqan vil.) qəsəbə adıdır. Şəki rayonu ərazisindən də Qara Bulaq çayı axır. Vaxtilə
Gürcüstanda da Orta Qara bulaq, Kiçik Qara Bulaq kəndləri var idi. Ermənistanın Azərbaycan
vilayətlərində Qara Bulaq adlı iki kənd, İraqda Kərkük vilayətində Qarabulaq adlı kənd olmuşdur.
Qırğızıstanda (Tiyan Şan ray.) Kara Bulak yaşayış məntəqəsi vardır. (ATE Lüğəti 2.c., 2007:20; Təkəli,
2009:197 ).Təəssüf ki, rayonun adı dəyişdirildikdə onun belə qədim və dolğun mənaya malik köhnə
Qara Bulaq adı heç kimin yadına düşməmişdir.

Qarabağda Oğlanqala (Xoxana berd) və Ağoğlan (Hadrut) abidələri nələrdən danır?! Oğlanqala
Azərbaycanın Qarabağ vilayətində Xaçın çayının sağ sahilində tarixi qaladır. Xalq arasında digər adı ilə
də Tarxan qala deyə tanınmışdır. Qarabağ vilayətində tarixi ərazi olan Xaçın diyarının mərkəzi
olmuşdur. Xaçın çayının sağ sahilində yerləşirdi. İndi xarabalıqları durmaqdadır. Bura Ağdərə

Page 484
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

rayonunun Vəng ərazisindədir. Saxta erməni tarixində – ermənidillimənbələrdə Xoxanaberd kimi

göstərilən Oğlanqala sonralar ermənilər tərəfindən əsil tarixi “bərpa etmə” məqsədilə dəyişdirilib rəsmən
Xoxanaberd qoyulmuşdur. Yurdun bayatısında isə Oğlanqaladır:

Bu qala Oğlanqala
Qız qala, Oğlan qala.
Daşdan zireh geyinmiş
Oğlandı Oğlanqala.
Bununla yanaşı Oğlan qala abidəsi Masallı rayonu Qəriblər kəndində, eləcə də Naxçıvanda Arpaçay
sahilində Qaratəpə dağında eramızdan əvvəl 2-1-ci minilliklərə aid hərbi istehkam - tikinti, qala adıdır.
Şamaxida dağ və kənd adı; Oğlangöz dağı(Ordubadda); Malatyada (Türkiyə) Kara oğlan dağı, Bursa,
Tunceli, Eskişehir, Kayseridə Sarıoğlan, Karaoğlan köyləri vardır. (Təkəli, 2009:225)
Tarixən oğlan~uvlan~ulan “xan ailəsi üzvü, şahzadə” mənasını ifadə edirdi. Sonralar get-gedə oğlan,
ulan dedikdə hərbi termin “xan mühafizəçiləri”; “içoğlan”( “içoğlan” Osmanlıda saray rütbəsi yunker
paj) nəzərdə tutulurdu. Qədim türk yazılı abidələrində, o cümlədən Talas abidəsində də oğlan (Oğlan
Çur) titul yerində işlənmişdir. (Təkəli, 2009:225) Odur ki, qalanın və ya tarixi yaşayış məntəqəsinin
digər adı Tarxan (qala) adı da qədim türklərdə oğlan sözü kimi şərəf rütbəsi olduğundan bu adların hər
ikisinin müvazi şəkildə işlənməsi təbii görünməlidir.
Kırımın toponimiyasında Ulan Duvanköy, Ulan Eli, Ulan kənd adları olmuşdu. Tula vilayətində
(Rusiya) Ulanovka, Türkmənistandakı Oğlanlı dağı və yaşayış məntəqəsi adı , Tatarıstandakı Ulan,
Ulanovo (əski Ulan Eli) kənd adları şübhə yox ki, xan ailəsinə məxsus torpaqların adlarını bildirmişdir.
Azərbaycan torpağı Qarabağda da həmin qədim semantika ilə səsləşən Ağoğlan çayı, Ağ oğlan (indi
Hadrut) qəsəbəsi; Ağoğlan çayı və kəndi (Laçın ray.) Üçoğlan (Ağdam rayonu), Qara Oğlan (Ağdaş və
Goranboy rayonlarında ) yer adları vardır. (Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti, 2007:28)
Qədim türk yazılı abidəsi olan Talas abidəsində də oğlan (Oğlan Çur) titul yerində işlənmişdir.
(Баскаков, 1985: 91)
Beləliklə, böyük Türk coğrafiyasında, o cümlədən, Kırımın toponimiyasında Ulan Duvanköy, Ulan Eli,
Ulan kənd adları, Tula vilayətindo (Rusiya) Ulanovka, Türkmənistandakı Oğlanlı dağı və yaşayış
məntəqəsi adı, Tatarıstandakı Ulan, Ulanovo (əski Ulan Eli) kənd adları şübhə yox ki, xan ailəsinə
məxsus torpaqların adlarını bildirmişdir. Azərbaycanda da həmin qədim semantika ilə səsləşən Ağ Oğlan
(indi Hadrut) və Ağoğlan çayı, (Ağoğlan – “kiçik şahzadə; oğlanak” (ATE Lüğəti, 2007:29) Üçoğlan
(Ağdam rayonu), Qara Oğlan (Ağdaş və Goranboy rayonlarında) yer adları vardır. Ağoğlan abidəsi
pir(Sədərək r.) Sarı Oğlan köyü (Kayseri). 1923-cü ildən (zorakı yolla Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti
yaradılarkən) qədim Ağ Oğlan qəsəbəsinin də adı dəyişdirilərək Hadrut qoyuldu. Lakin adını
ərazisindəki Ağ Oğlan məbədindən götürən yaşayış məskəninin adı müxtəlif mənbələrdə hər zaman Ağ
Oğlan olmuşdur. Tarixi sənəd dəyəri daşıyan “Qarabağnamə”də: Həmin ilin oktyabrında Ağzıpara adı
ilə məşhur olan general-mayor Kotlyarevski gecə Ağ Oğlandan Aslandüzə Abbas Mirzənin üzərinə
hücuma keçib onun qoşununu dağıtdı (Mirzə Yusif Qarabağı. “Tarixi-Safi”). Yaxud,
Azərbaycan tarixçisi Əhməd bəy Cavanşir yazırdı: “Mehrəli xan Qarabağ xanlığının idarəsini ələ
aldıqdan sonra, atasının vəsiyyətinə əsasən xanlığın daxili işləri ilə məşğul olur; Şuşanın
möhkəmləndirilməsini başa çatdırır, o zamanlar köçəri tayfaların qışladığı Şuşa ətrafındakı yerlərə
basqın edən quldur dəstələrinin yolunu kəsmək üçün Əsgəran və Ağoğlan qalalarını tikdirir”. (Əhməd
bəy Cavanşir. 1747-ci ildən 1805-ci ilə qədər Qarabağ xanlığının siyasi vəziyyətinə dair)

Page 485
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Qeyd edək ki, “oğlan” sözü qədim türklərdə olduğu kimi rus dilində də titul kimi işlənmiş (oqlan-ulan
“gənc, şah oğlu”), get-gedə bu dildə hərbi terminə çevrilmişdi. Rus Ordusunda ayrıca qoşun hissəsi-
kavaleriya xüsusi alayı və kavalerist nəfəri mənasında olan “ulan” hərbi termini ulan-oğlan sözü ilə
bağlıdır. Göstərdiyimiz bu nümunələrdə mühafizə olunmuş Azərbaycan dilinin qədim dövr fonetik,
leksik, leksik-semantik və qrammatik elementləri öz zənginliyini bir daha sübut edir.

NƏTICƏ:

Günümüzdə Qarabağın təkrar Azərbaycana qovuşması və onun tarixinin öyrənilməsi təşəbbüsləri

göstərir ki, milli abidələr səviyyəsində dəyərləndirdiyimiz yer adlarının qorunması istiqamətində
görüləcək işlər çoxdur. Onlardan diqqətə çatdıracağımız çatışmazlıqlardan biri də müşahidələrimiz
nəticəsində bu sahədəki məsuliyyətsizlik, bu adların təhrifi ilə bağlı qayğılarımızdır. Bu mənada
Azərbaycanın qədim diyarı Qarabağla əlaqədar bu xarakter faktların üzə çıxarılması və araşdırılması bir
daha sübut edir ki, bu qədim adlar ... təsadüfi deyil, “bilavasitə əksəriyyəti, Azərbaycan dilinin və eləcə
də bu dilin formalaşmasında mühüm rol oynamış Türk tayfa və tayfa ittifaqları dillərinin (dialektlərinin)
qədim elementləri, tarixən işlənmiş dil vahidləridir”(Əhmədov,1991:283). Elə bu üzdən son vaxtlar
“vətən, torpaq adı” olan yer adlarının istər tarix, istər coğrafi baxımdan istərsə də linqvistik baxımdan
öyrənilməsinə maraq xeyli artmış, doğma yer adlarımızın mənşəyinin, mənasının öyrənilməsiylə yanaşı
zorakılıqla dəyişdirilmiş, tariximizlə əlaqəsi olmayan, habelə müasir Azərbaycan dili üçün yad, uzaq
görünən adların meydana çıxma tarixı daha ciddi şəkildə öyrənilməyə başlamışdır. Şübhəsiz ki, tarixi
ədalətsizliyin aradan qaldırılması baxımından bunun əhəmiyyəti böyükdür və yurd, vətən sevgisi qədər
sevinc gətirir, fərəh doğurur.

KAYNAKÇA:
Axundov A. A. (1983)Torpağın köksündə tarixin izləri, Bakı: Gənclik Yayınları
Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsü, (1976), Bakı: Azernəşr.
Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası 10 cilddə, (1979) c. III. Bakı:ASE Yayinlari
Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti 2 cilddə (2007), Bakı: Şərq-Qərb Yayınları
Баскаков. Н. А. (1989)Титулы и звания в социальной сткуктуре бывшего Хивинского ханства.-
Советская тюркология, №1, 63-70
Баскаков Н.А. (1985) Тюркская лексика в “Слове о полку Игореве”, М.: Наука Yayınları
Bayramov İbrahim. (2002) Qərbi Azorbaycanın türk mənşəli toponimləri, Bakı: Elm Yayınları
Əhmədov Tofiq. (1991)Azərbaycan toponimikasının əsasları, Bakı: BDU Nəşriyyatı
Əsədov F., Kərimova S. (1993). Çarizmi Azərbaycana gətirənlər, Bakı: Gənclik Yayınları
Hakan Aydemir.(2018).“Çocuk” Sözcüğünün Etimolojisi Üzerine - RumeliDE Dil ve Edebiyat
Araştırmaları Dergisi,), Ekim №.4; s. 1-18
Малов С. Е. (1951)Памятники древней писмености, М-Л.
Məmmədov Nadir. (1993)Azərbaycanın yer adları, Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı
Nizami Cəfərov(2014)Tarixin tərcümeyi-halı, Bakı: Elm və təhsil Yayınları
Sadık Bilge. (2005) Osmanlı devleti ve Kafkasya, İstanbul: Eren Yayınları
Təkəli Minaxanım. (2009),Türk Kitabı. Dəyişən tarix. Bakı, Nurlar Nəşriyyatı

Page 486
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

LEBANESE NURSING STUDENTS’ PERCEPTIONS REGARDING USE OF

CONCEPT MAPPING

Dr. Mirna FAWAZ

Beirut Arab University, Faculty of Health Sciences, Nursing Department

Dr Esin KAVURAN

Ataturk University, Faculty of Nursing, Nursing Department

ABSTRACT
Innovative teaching/ learning methodologies in nursing education are needed to prepare professional
and skilled nurses. Concept mapping (CM) has been implemented in nursing programs to facilitate
learning. The aim of this study was to explore the perceptions of nursing students regarding the use of
CM in the study site-nursing program. The study adopted an exploratory qualitative research design.
The sample comprised of 20 nursing students who participated in the research voluntarily. Data was
collected by one-on-one semi-structured interviews. Four themes emerged upon thematic analysis
including: “Improved Learning and Establishing Knowledge,” “Promote Self-directed Learning,”
“Improving Cognitive Skills,” and “Fostering Comprehensive Care.” Understanding student perceptions
of CM as a teaching/learning technique facilitates design of learner-centered curricula to promote
excellence in education and practice.

Keywords: Nursing students, Perceptions, Concept mapping, Nursing education.

Page 487
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

QAN XƏSTƏLİKLƏRİNDƏN ƏZİYYƏT ÇƏKƏN ŞƏXSLƏR SOSİAL

STRUKTURUN TƏRKİB HİSSƏSİ KİMİ

PEOPLE SUFFERING BLOOD DISEASES AS A PART OF THE SOCIAL STRUCTURE

MURADLI AYGÜN

Azərbaycan Universiteti, Sosial iş ixtisası

ÖZET

Toplumsal yapı, geniş anlamda bir arada yaşayan, etkileşimde bulunan ve belirli sorumlulukları
olan kişilerin rollerinden, statülerinden, yetki ve sorumluluklarından oluşan bir kavramı ifade
eder. Sosyal yapı kavramı, sosyal yaşamın farklı alanları için bir düzen oluşturmak için
kullanılan bir araçtır.

Sosyal yapı, kültür, sağlık ve sosyalleşme, sosyal bilimler alanındaki temel konulardan
bazılarıdır. Bu kavramların özü, bir bütün olarak toplumdaki aile, eğitim, sağlık, ekonomi ve
politika gibi temel sosyal kurumların ilişkileri ve işlevlerine odaklanır. Aynı zamanda sosyal
yapı, bir bütün olarak toplumun önemli özelliklerinin zaman içinde ne kadar gelişip değiştiğiyle
ilgilenir.

"Yapı, toplumu canlı bir vücudun anatomisine benzer bir yapı oluşturan birbirine bağlı
parçalardan oluşan bir organizmadır." Herbert Spenser

İnsan toplumunun gelişme tarihinde, toplumların içinde ve içinde her zaman birçok farklı sosyal
grup olmuştur.

Belli bir yapı içinde gruplar içinde faaliyet gösteren ve çıkarlarını gözeten dernekler var,
bunlardan biri de kan hastalığından muzdarip insanlar. Bu grup, talasemi, hemofili, kan kanseri
ve diğer kan hastalıkları ile mücadele eden kişileri içerir.

Bu grupların ilgi ve arzularını yapılandırılmış bir şekilde ifade etmeleri, bu gruba mensup ve
bu tür hastalıklardan muzdarip insanlar için bir tür lobi faaliyeti yaratmaktadır. Deneyimler,
ortak sorunlardan muzdarip gruplar tarafından oluşturulan dernek ve kuruluş gruplarının ihtiyaç
duydukları ve daha geniş çapta yapması gereken işleri gerçekleştirme olasılıklarının daha
yüksek olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler: Sosyal yapı, sosyal gruplar, kan hastalığından muzdarip insanlar, sosyal
ilgi alanları.

Page 488
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ABSTRACT

Social structure expresses a concept consisting of the roles, status, powers and responsibilities
of people who live together, interact and have certain responsibilities in a broad sense. The
concept of social structure is a tool used to create a layout for different spheres of social life.

Social structure, culture, health and socialization are some of the basic topics in social sciences.
The essence of these concepts focuses on the relationships and functions of key social
institutions such as family, education, health, economy and politics in society as a whole. At
the same time, social structure is concerned with how important features of society as a whole
have evolved and changed over time.

"The structure is an organism made up of interconnected parts that form a structure similar
to the anatomy of a living body." Herbert Spencer

In the history of the development of human society, there have always been many different
social groups in and within societies.

Within a certain structure, there are associations that operate in groups and take care of their
interests, one of which is people suffering from blood diseases. This group includes people who
struggle with thalassemia, hemophilia, blood cancer, and other blood diseases.

The fact that these groups express their interests and desires in a structured way creates a kind
of lobbying activity for people belonging to this group and suffering from such diseases.
Experience has shown that groups of associations and organizations formed by groups suffering
from common problems are more likely to do the work they need and need to do on a wider
scale.

Keywords: Social structure, social groups, people suffering from blood disease, social interests

1. GİRİŞ

1.1. Sosial struktur anlayışı

Sosial elmlərdə sosial struktur fərdlərin davranışlarından yaranan və cəmiyyəti

müəyyənləşdirən sosial tənzimləmələrdir.[12] Həmçinin, cəmiyyətin fərqli funksiya, maraq və
ya məqsədləri ilə struktur baxımından aidiyyatı birliklər ilə qruplaşdırıldığına inanılır. Sosial
struktura misal olaraq ailə, din, hüquq, iqtisadiyyat və s. daxildir. Sosial struktur cəmiyyətin
müxtəlif qurumlar arasındakı münasibətlərin norma və qanunauyğunluqlarını təyin edir.

1920-ci illərdən bəri, bu termin sosial elmdə, xüsusilə artan dəyişiklik və inkişaf nəticəsində
digər sosial qruplar, eləcə də akademik ədəbiyyatla əlaqəli olaraq alt komponentlərini ayırmaq
lazım olan bir dəyişən kimi istifadə olunur. Məsələn, “sosial təbəqələşmə” konsepsiyası, əksər
cəmiyyətlərin sosial sistemdəki alt quruluşlar tərəfindən rəhbər tutulduğunu (qismən olsa da)
fərqli təbəqələrə (səviyyələrə) ayrıldığını izah etmək üçün sosial struktur fikrindən istifadə edir.
Təşkilatların müasir tədqiqatında bu da vacibdir, çünki təşkilatın strukturu onun çevikliyini,

Page 489
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

dəyişmə qabiliyyətini və s. müəyyənləşdirə bilər. Bu mənada struktur idarəetmə üçün vacib bir
məsələdir. [10]

Sosial normaların əksəriyyət və azlıq arasındakı münasibətlər yolu ilə sosial struktura təsir
etdiyinə inanılır. Çoxluqla uyğunlaşanlar “normal”, azlıqla uyğunlaşanlar “anormal”
sayıldığından, əksəriyyət-azlıq münasibətləri cəmiyyətin bütün sahələrində əksəriyyətə
üstünlük verən iyerarxik təbəqələşmə yaradır.

1.2. Sosial strukturun erkən tarixi

Sosial strukturların erkən tədqiqi institut və mədəniyyətlərin, həmçinin tarixin bu sahəni

öyrənilməsinin vacibliyini göstərmiş oldu.

Alexis de Tocqueville, "sosial struktur" ifadəsini ilk dəfə istifadə edən şəxs idi. Daha sonra Karl
Marks, Herbert Spenser, Ferdinand Tönnies, Emile Durkheim və Max Veber, hamısı
sosiologiyadakı struktur konsepsiyalarına töhfə vermiş şəxslər oldu. Həmçinin, onlar müasir
cəmiyyətin institutlarını araşdırdı və təhlil etdi: bazar, bürokratiya (özəl sahibkarlıq və dövlət
idarəetməsi) və siyasət (məsələn, demokratiya).

Sosial strukturun ən erkən və hərtərəfli hesabatlarından biri, siyasi, mədəni və dini həyatı
istehsal üsulu (təməl iqtisadi struktur) ilə əlaqələndirən Karl Marks tərəfindən verilmişdir.
Marks, iqtisadi bazanın bir cəmiyyətin mədəni və siyasi üst quruluşunu əhəmiyyətli dərəcədə
təyin etdiyini iddia etdi. Sonrakı marksist hesabatlar, mədəni və siyasi qurumların nisbi
muxtariyyətini təsdiqləyən daha mürəkkəb bir əlaqəni və yalnız “sonuncu instansiyada” iqtisadi
amillərlə ümumi bir qərar irəli sürdü. [5]

Alman sosyoloq Ferdinand Tönnies 1905-ci ildə “Sosial strukturun indiki problemləri” adlı
tədqiqatını yayımladı; yalnız çoxluğun birliyə çevrilməsinin konstitusiyasının “sosial quruluş”
yaratdığını, öz sosial iradə konsepsiyasına əsaslandığını iddia etdi. [13]

Emil Dürkeyim, Herbert Spenser və digərləri tərəfindən populyarlaşdırılan bioloji və sosial

sistemlər arasındakı bənzətmələrə əsaslanaraq, müxtəlif sosial struktur və təcrübələrin müxtəlif
hissələrin vahid və özünü təkrar istehsalına assimilyasiya yolu ilə cəmiyyətin funksional
inteqrasiyasının təmin olunmasında rol oynadığı fikrini ortaya qoydu. Bu kontekstdə
Dürkheyim, struktur əlaqələrin iki formasını fərqləndirdi: mexaniki həmrəylik və üzvi
həmrəylik. Birincisi, oxşar hissələri ortaq bir mədəniyyət vasitəsi ilə birləşdirən quruluşları,
ikincisi isə sosial mübadilə və maddi qarşılıqlı əlaqə yolu ilə birləşdirilən fərqli hissələri təsvir
edir. [5]

Marks və Veber kimi, Georg Simmel, ümumiyyətlə, hökmranlıq və tabeliyə dair müşahidələr
və anlayışlar təmin edən geniş bir yanaşma inkişaf etdirdi; rəqabət; əmək bölgüsü; partiyaların
qurulması; nümayəndəlik; daxili həmrəylik və xarici müstəsnalıq; və dövlətin, dini icmaların,
iqtisadi birliklərin, sənət məktəblərinin, ailə və qohumluq şəbəkələrinin oxşar xüsusiyyətləri və
s. Bu birliklərin yaranmasına səbəb olan maraqlar nə qədər müxtəlifdirsə, maraqların reallaşma
formaları bir o qədər eyni ola bilər. [6]

Page 490
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

[Link] strukturun sonrakı inkişafı

Sosial struktur anlayışı 20-ci əsrdə Klaud Lev-Strauss, feminist, marksist, funksionalist
(məsələn, Talkott Parsons və ardıcılları tərəfindən inkişaf etdirilənlər) nəzəriyyələrinə
əsaslanan strukturalist perspektivlərdən əsas töhfələrlə geniş şəkildə inkişaf etdirildi. [8]

Bəziləri Marksı izləyir, cəmiyyətin digər ölçülərini izah edən əsas hissələrini
müəyyənləşdirməyə çalışır, ən çox ya iqtisadi istehsal ya da siyasi gücü vurğulayırlar. Digərləri
Levi-Straussu mədəni quruluşlarda məntiqi qaydada axtarır. Digərləri, xüsusən də Peter Blau,
rəsmi quruluşdakı sosial quruluş nəzəriyyəsini münasibətlərdəki ədədi qanunauyğunluqlar
üzərində qurmağa çalışarkən, məsələn, qrup ölçüsü kimi amillərin qruplararası münasibətləri
formalaşdırma yollarını təhlil edən fikirləri ilə Simmel'i təqib edirdi. [5]

Sosial struktur anlayışı, quruluş və birlik mövzuları da daxil olmaqla sosial elmdə müxtəlif
mövzularla sıx əlaqəlidir. Sosial struktur konsepsiyasını agentliklə birləşdirmək üçün ən təsirli
cəhdlər Anthony Giddens-in quruluş nəzəriyyəsi və Pierre Bourdieu-nun təcrübə
nəzəriyyəsidir. Giddens, struktur və agentliyin bir-birindən ayrı təsəvvür edilə bilməyəcəyi
mənasında, quruluş və agentliyin ikiliyini vurğulayır. Bu, strukturların nə aktyorlardan asılı
olduqlarını, nə də davranışlarını təyin etdiklərini, əksinə aktyorların çəkildiyi və ümumilikdə
çoxaldıldığı qayda və səriştələr dəsti olduğunu iddia etməyə imkan verir. Giddensin təhlili, bu
baxımdan, Jak Derridanın klassik sosioloji və antropoloji mülahizələrin (xüsusilə Levi-
Straussun strukturalizminin ümumiləşdirici meylləri) əsasını təşkil edən ikili sənədləri yenidən
qurması ilə paraleldir. Bourdieu'nun praktika nəzəriyyəsi, fərdi davranışları təyin etmək
əvəzinə, içərisindəki ictimai quruluşun daha incə bir hesabını axtarır. [5]

Margaret Archer (morfogenez nəzəriyyəsi), [1] Tom R. Burns və Helena Flam (aktyor-sistem
dinamikası nəzəriyyəsi və sosial qayda sistemi nəzəriyyəsi), [4,8] və Immanuel Wallerstein
(Dünya Sistemləri Nəzəriyyəsi) sosioloji klassiklərin struktur sosiologiyada işlənməsini və
inkişafını təmin etdi. [14]

Sosial struktur aşağıdakı kimi müəyyən edilmişdir:

 müəyyən şəxslərin və ya qrupların bir-biri ilə əlaqəsi;

 sosial sistem iştirakçıları tərəfindən bir-birinə münasibətdə qalıcı davranış
nümunələri; və sosial sistemdəki iştirakçıların hərəkətlərini quran institusional
normalar və ya idrak çərçivələri. [9]
 institusional struktur: “sosial quruluş, qrupların bir-birlərinin davranışları ilə
bağlı gözləntilərini təyin edən və bir-birləri ilə davamlı münasibətlərini təşkil
edən mədəni və ya normativ nümunələrdən ibarətdir.”
 münasibət quruluşu: “sosial struktur, əlaqələrin özlərini ehtiva edən, qruplar və
onların hərəkətləri ilə tutduqları mövqelər arasındakı səbəbli əlaqə və qarşılıqlı
asılılıq nümunələri kimi başa düşülən bir haldır.”
1.4. Sosial strukturun formaları

Sosial quruluşu mikro, mezo və makro struktura bölmək olar:

Page 491
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

- Mikro miqyasda "sosial sturktur", "normaların" sosial sistem daxilində fərdlərin

davranışını formalaşdırma yollarını əhatə edir. [11]
- Mezo miqyasında fərdlər və ya təşkilatlar arasındakı sosial şəbəkələrin quruluşuna
aiddir. [11]
- Makro struktur: Öz quruluşuna sahib olan obyektlər arasındakı münasibətlər modeli
(məsələn, siyasi partiyaların öz sosial quruluşuna sahib olduğu üçün siyasi partiyalar
arasında siyasi sosial quruluş). Makro miqyasda sosial struktur sosial-iqtisadi
təbəqələşmə sisteminə (ən çox sinif quruluşuna), sosial institutlara və ya böyük sosial
qruplar arasındakı digər nümunəvi münasibətlərə aiddir. [11]
Digər növlər

Sosioloqlar həmçinin bunları da ayırd edirlər:

 İdeal quruluşlar: müxtəlif sosial mövqelərdəki insanların inancları və baxışları

arasındakı
 Maraq strukturları: müxtəlif sosial mövqelərdə olan insanların məqsədləri və istəkləri
arasındakı münasibətlər
 Qarşılıqlı təsir strukturları: müxtəlif sosial mövqelərdə olan insanların ünsiyyət
formaları
Müasir sosioloqlar bəzən üç növ sosial strukturu ayırd edir:

 Münasibət strukturları: ailə və ya daha böyük ailəyə bənzər qəbilə quruluşları

 Ünsiyyət strukturları: məlumatların ötürüldüyü strukturlar (məsələn, təşkilatlarda)
 Sosiometrik strukturlar: təşkilatlarda simpatiya, antipatiya və laqeydlik strukturları. Bu
Jacob L. Moreno tərəfindən öyrənilmişdir.
[Link]ın mənşəyi və inkişafı

Bəziləri hesab edirlər ki, sosial struktur daha böyük sistem ehtiyacları (məsələn, əmək,
idarəetmə, peşə və hərbi siniflərə ehtiyac) və ya qruplar arasındakı ziddiyyətlər (məsələn, siyasi
partiya və ya elitalar və kütlələr arasında rəqabət) səbəbindən inkişaf edir. Digərləri bu
quruluşun təbii proseslərin deyil, ictimai quruluşun bir nəticəsi olduğuna inanırlar. Bu mənada,
gücünü qorumaq istəyən elitaların gücü və ya rəqabətə və ya əməkdaşlığa önəm verən iqtisadi
sistemlər tərəfindən yaradıla bilər.

Etnoqrafiya, Qərbin iyerarxiya tətbiqetmələrindən və iqtisadi gücündən fərqli yerli təcrübələri

və adətləri ortaya qoyaraq sosial struktur haqqında anlayışlara kömək etdi. [11]

[Link] XƏSTƏLİKLƏRİ

Normal bədən çəkimizin yüzdə 8%-ni təşkil edən qan, vücudumuzun necə işləməsində
əhəmiyyətli bir rol oynayır. Qan damar sistemi boyunca dolaşdıqda bütün orqanlarımızı
oksigen, qida, hormon və digər faydalı elementlərlə ilə təmin edir. Qan ağciyərdəki oksigeni
digər toxumalara və hüceyrələrə aparır.

Page 492
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Qan xəstəlikləri şiddətinə görə çox yumşaqdan həyati təhlükəyə qədər dəyişə bilər.
Aşağıdakılar qan xəstəliklərinin növləridir: qırmızı qan hüceyrəsi və dəmir xəstəlikləri, oraq
hüceyrəsi xəstəliyi, talassemiya, uşaqlıq anemiyası, dəmir çatışmazlığı anemiyası,
anadangəlmə sideroblastik anemiya, anadangəlmə disertropoetik anemiya, hemolitik anemiya,
hemofiliya, tromboz, evans sindromu, sümük iliyi çatışmazlığı sindromları, ağ qan
hüceyrələrinin pozğunluqları, uşaqlıqda ağ qan hüceyrələrinin pozulması və digər qan
xəstəlikləri.

2.1. Talassemiya

Talassemiya valideynlərindən uşaqlara “miras” qalan genetik qan xəstəliyidir. Talassemiya

(yunanca: "dəniz qanı") ilk dəfə Aralıq dənizi ətrafındakı insanlar arasında aşkarlandığı üçün
belə adlandırılmışdır.

Talassemiya, müntəzəm transfüzyon, dəmir çelasiya terapiyası, tez-tez xəstəxanaya

yerləşdirmə və ümumi tibbi müayinədən ibarət müalicə xərcləri səbəbiylə təkcə xəstələr və
ailələri üçün deyil, həm də hər bir ölkənin Xalq Sağlamlığı Sistemi üçün böyük bir sağlamlıq
problemidir.

Talassemiya xəstəliyinin klinik təzahürü iki talassemiya daşıyıcısının nikahından dünyaya

gələn uşaqlarda özünü göstərir. Genetik bir nöqsan nəticəsində hemoglobini meydana gətirən
globin zəncirlərinin qırılmasında çatışmazlıq və ya patologiya yaranarsa, talassemiya xəstəliyi
baş verir. İnsanlarda müəyyən xüsussiyyətə aid iki gen var, biri anadan, digəri atadan gəlir.
Valideynlərdən keçən globin normal olarsa, uşaq sağlam doğulur. Birində problem olduğunda,
uşaq daşıyıcı olur. Hər ikisində globin zədəli halda olsa uşaq talassemiyalı dünyaya gəlir və bu
hal həyatının sonunadək davam edir. [2]

Diaqnoz ümumiyyətlə qan analizi, xüsusi hemoglobin və genetik testlər daxil olmaqla qan
testləri əsasında aparılır. [2]
- Həm ana, həm də ata daşıyıcıdırsa, doğulacaq "hər" uşağın 25% sağlam, 50% daşıyıcı
və 25% xəstə olma ehtimalı var.
- Ana və ya atadan biri xəstə və daşıyıcıdırsa, "hər" hamiləlik üçün 50% daşıyıcı və 50%
xəstə körpənin olma riski var.
Talassemiyanın aşağıdaki növləri mövcuddur:
- Daşıyıcı (kiçik): Bu şəxslər tamamilə sağlamdırlar və yüngül anemiyadan başqa heç bir
problemi yoxdur.
- Yüngül xəstəlik (intermedia): Daşıyıcılar tamamilə sağlam olsalar da, bu yüngül
xəstəliyin əlamətləri meydana çıxır.
- Şiddətli xəstəlik (əsas): Anemiya simptomları ümumiyyətlə həyatın 3-cü ayından sonra
başlayan və davamlı qan tədarükünü tələb edən ağır bir xəstəlik növüdür. Bu uşaqlar
lazımlı miqdarda hemoglobini (qan səviyyəsini) yarada bilmirlər. Yorğunluq,
solğunluq, anoreksiya, narahatlıq, qaraciyər və dalağın genişlənməsi, böyümə
inkişafının geriliyi və xüsusilə üz və baş sümüklərindəki anormallıqlar xəstəliyin əsas
tapıntılarıdır.

Page 493
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

- Yüngül talassemiya: talassemiya əlamətləri olan uşaq və yetkin şəxslərdə ilkin diaqnoz
qoyulandan sonra tibbi və ya təqib tələb olunmur. [3]
Orta və ağır talassemiyalı insanlarda bədəndə dəmir həddindən artıq yüklənməsi baş
verir. Şiddətli talassemiya vəziyyətində aşağıdakı ağırlaşmalar ola bilər: Sümük
deformasiyaları. Talassemiya sümük iliyini genişləndirə bilər, bu da sümüklərin
genişlənməsinə səbəb olur. Bu, xüsusən üz və kəllə sümük quruluşunun pozulması ilə
nəticələnə bilər. Sümük iliyinin genişlənməsi də sümükləri incə və kövrək edir, qırılan
sümüklərin riskini artırır. [3]
Talassemiyası olan uşaqların əksəriyyətində ömrü boyu bir rejim şəkində qan köçürülməsi tələb
olunur. Xəstəliyin ağırlaşmaları və onun müalicəsi ürək problemləri, qaraciyər zədələnməsi,
diabet, sonsuzluq, böyümə çatışmazlığı və nazik və ya deformasiya olunmuş sümüklərdir.
Talassemiya haqqında az məlumatı olan ölkələrdə xəstəliyin yayılması səbəbindən düzgün
müalicə və diaqnoz əldə etmək çətin ola bilər. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə bəzi diaqnostika
və müalicə müəssisələri olsa da, əksər hallarda bunlar dövlət tərəfindən pulsuz xidmətlərlə
təmin edilmir. [3]
[Link]

Hemofiliya – qanın laxtalanma xüsusiyyətinin pozulması ilə xarakterizə olunan irsi xəstəlikdir.
Bu, zədələnmədən sonra insanların daha uzun müddət qanaxması, asan əzilmə və oynaqlarda
və ya beyində qanaxma riskinin artması ilə nəticələnir.

Hemofiliya X xromosomunda bir genin dəyişilməsi nəticəsində yaranır. Xəstəliyin üç tipi

fərqləndirilir (A, B, C). Adətən xəstəlikdən kişilər əziyyət çəkirlər, qadınlar isə hemofiliyanın
daşıyıcısı kimi çıxış edirlər. Hemofiliya A 5.000-10.000-də 1-i, hemofiliya B-ni doğum zamanı
kişilərdə 40.000-də 1-i təsir göstərir. [16]

Hemofiliya A və B hər ikisi X ilə əlaqəli resessiv xəstəlik olduğundan qadınlar nadir hallarda
ciddi şəkildə təsirlənir. X xromosomlarından birində funksional olmayan bir geni olan bəzi
qadınlar yüngül simptomatik ola bilər. [15]

Hemofiliya C hər iki cinsdə də eyni dərəcədə baş verir və daha çox Aşkenazi Yəhudilərində
rast gəlinir. 1800-cü illərdə hemofiliya B Avropanın kral ailələrində yaygındır. Hemofiliya A
ilə B arasındakı fərq 1952-ci ildə təyin edilmişdir. [17] Bu söz yunan dilindəndir “haima” qan
və “philia” mənasını verir. [17]

[Link] xərçəngi

Qan xərçəngi nadir hallarda görülsə də, leykemiya geniş yayılmış qan xəstəliyinin formasıdır.
Leykemiyanın yaranma səbəbi məlum deyil, lakin bunun yoluxucu olmadığını bilirir. Həmçinin
onun irsi olduğu düşünülmür (valideynlərinizdən miras qalmır). Leykemiya sümük iliyi
xərçəngidir, sümük iliyi bədənin bir çox sümüyünün içərisində olan toxumadır. Sümük iliyi qan
hazırlanan yerdir, leykemiya ilə sümük iliyində partlayış və ya “leykemik hüceyrələr” adlanan
yetişməmiş hüceyrələrin həddindən artıq böyüməsi var. Bu qədər partlayış meydana gəldikdə,
sümük iliyi boşluqları sıx olur. Bu sıxlıq normal qan hüceyrələrinin (qırmızı hüceyrələr, ağ
hüceyrələr və trombositlər) meydana gəlməsini maneə törədir.

Page 494
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Uşaq leykemiyanın iki əsas növü var:

- Kəskin lenfositik leykemiya - bu tip uşaqlardakı leykemiyanın yüzdə 80-ini təşkil edir.
- Kəskin miyeloid leykemiya - bu tip 20 faizdir.
[Link]ın əlamətləri və simptomları

Normal qan hüceyrələrində azalma leykemiya əlamətlərinə səbəb olur. Qırmızı qan
hüceyrələrinin sayı az olduqda, uşaqda qan miqdarı az və solğun görünüşə sahibdir, və asanlıqla
yorula bilər. Ağ hüceyrələrin sayı az olduqda, uşağın infeksiyaya yoluxma ehtimalı daha
yüksəkdir. Trombositlərin sayı az olduqda, burun qanaması, sümük ağrısı və qalaq-qarın
böyüməsi başverəbilir.

5. Qan xəstəliklərindən əziyyət çəkən şəxslərin yaratdığı təşkilatıar

Bəşər cəmiyyətinin inkişaf tarixində daima cəmiyyətlər arasında və daxilində çox müxtəlif
sosial qruplar mövcud olmuşdur.

Müəyyən struktur daxilində birləşərək öz maraq və mənafelərini həyata keçirən qruplar halında
fəaliyyət göstərən birliklər mövcuddur ki, məhz onlardan biridə qan xəstəliklərindən əziyyət
çəkən şəxslərdir. Bu qrupa talassemiya, hemofiliya, qan xərçəngi və digər qan xəstəlikləri ilə
mübarizə apararaq yaşayan insanları aid edə bilərik.

Bu qrupların sayı onlarladır və hər bir qrup öz aid olduğu dairəsinin maraq və istəklərini
müdafiə etməkdədir.

Azərbaycanda da bu tipli təşkilatlarların sayı az deyildir. Beləki, talassemiyalı şəxslər üçün bir
sıra önəmli fəaliyyətlər göstərməkdə olan və üzvlərinin əsasən talassemiyalılardan ibarət
olunan "SAVAB DÜNYASI" Talassemiya Assosiasiyası hər zaman talassemiyalılar üçün bir
sıra önəmli layihə, aksiyalar vətədbirlər keçirərək talassemiyalı insanlar və onların
ailələrinədəstək olmaqdadırlar. Assosasiyanın Toğrul Əhnədov, Sona Dubuxova kimi fəal
üzvləri sayəsində talassemiyalılara daim yardım və problemlərin həllində səylər
göstərilməkdədir.

Ümumiyyətlə Assosasiya bir sıra aşağıdakı sahələrdə fəaliyyət göstərir.

- talassemiyalı ailələrə üzləşdikləri problemi adlayaraq cəmiyyətin tamhüquqlu üzvünə

çevrilmələri üçün onlara kömək etmək;
- ümumi problemlərini bölüşmək, çıxış yollarını bərabər axtarmaq məqsədilə
Talassemiyalı ailələr arasında əlaqələr yaratmaq;
- talassemiyalı uşaqlar və yeniyetmələr arasında ünsiyyət mühiti qurmaq;
- talassemiya sahəsində olan tibbi yeniliklər, tədbirlər, konfranslar, məktəblər barəsində
məlumatları operativ olaraq talassemiyalı ailələrə çatdırmaq;
- təcrübə mübadiləsi məqsədilə daha təcrübəli ailələrlə yeni dünyaya gəlmiş uşaqların
valideynləri arasında əlaqə yaratmaqdan ibarətdir.
Hemofiliyalı Xəstələrin Respublika Assosiasiyasının sədri Ayaz Hüseynovun rəhbərliyi ilə
hemofiliyalı şəxsləri tərkibində toplayaraq onlara maarifləndirici, xəstələrə hüquqi yardım

Page 495
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

məqsədini daşıyan, hemofiliyalıların yüksək keyfiyyətli müalicənin təminatı üçün qanın

laxtalanma faktorları ilə təmini və mütəxəssislərin hazırlıq işlərini yerinə yetirən assosassiya
isə Hemofiliyalı Xəstələrin Respublika Assosiasiyasıdır. Assosasiya aktiv şəkildə ölkədəki
hemofiliyalılara xidmət etməklə yanaşı dünya ölkəri ilə təcrübəi və əlaqələri
genişləndirməkdədir.
Eyni xəstəliklərdən əziyyət çəkən şəxslərin yaratmış və toplandıqları qruplar effektiv nəticə
göstərməklə yanaşı xəstəlikdən əziyyət çəkən insanlar və onların ailələrinə bu durumu qəbul
etmək, dərhal müalicəyə başlamaq və cəmiyyət həyatına qoşularaq özlərini reallaşdırmağı
təmin edir.

KAYNAKLAR

1. Archer, Margaret S. 1995. Realist Social Theory: The Morphogenetic Approach. Cambridge:
Cambridge University Press.
2. Aygün Muradlı. 2020. “Talassemiya xəstəliyinin səbəbləri və əlamətləri”. Bakı: Gənc
tədqiqatçıların III respublika elmi-praktik konfransı, səh.,214

3. Aygün Muradlı. 2020. “Talassemiya xəstəliyinin səbəbləri və əlamətləri”. Bakı: Gənc

tədqiqatçıların III respublika elmi-praktik konfransı,, səh.,215

4. Blau, Peter M., ed. 1975. Approaches to the Study of Social Structure. New York: The Free
Press.

5. Calhoun, Craig. 2002. "Social Structure." Dictionary of the Social Sciences. Oxford: Oxford
University Press.

6. Crothers, Charles. 1996. Social Structure. London: Routledge

7. Douglas Harper. "Online Etymology Dictionary". Archived from the original on 6 March
2008. Retrieved 10 October 2007. (hemoda)

8. Flam, Helena, and Marcus Carson, eds. 2008. Rule System Theory: Applications and
Explorations. Frankfurt: Peter Lang Publishers. ISBN 9783631575963.

9. Lopez, J. and J. Scott. 2000. Social Structure. Buckingham: Open University

Press. ISBN 9780335204960. OCLC 43708597. p. 3.

10. Merton, Robert. 1938. "Social Structure and Nominate." American Sociological
Review 3(5):672–82.

11. Muller-Schwarz, Nina K. (2015). The Blood of Victoria no Lorenzo: An Ethnography of

the Solos of Northern Coco Province. Jefferson, NC: McFarland Press.

12. Olanike, Deji (2011). Gender and Rural Development By. p. 71. ISBN 9783643901033

Page 496
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

13. Tönnies, Ferdinand. 1905. "The Present Problems of Social Structure." American Journal
of Sociology 10(5):569–88.

14. Wallerstein, Immanuel. 2004. World-Systems Analysis: An Introduction. Durham: Duke

University Press.

15. "What Causes Hemophilia?". NHLBI. July 13, 2013. Archived from the original on 8
September 2016. Retrieved 10 September 2016.

16. "What Is Hemophilia?". NHLBI. July 13, 2013. Archived from the original on 4 October
2016. Retrieved 8 September 2016

17. Wynbrandt, James; Ludman, Mark D. (1 January 2009). The Encyclopedia of Genetic
Disorders and Birth Defects. Infobase Publishing. p. 194. ISBN 978-1-4381-2095-
9. Archived from the original on 8 January 2014. Retrieved 25 August 2013.

Page 497
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

NEW YEAR CELEBRATIONS IN AZERBAIJAN AND THE NORTH AMERICAN

NATIVES

Dos. Dr. Murshudova Ulduz Bashir

Department of Languages, Shaki Branch of Azerbaijan State Pedagogical University,
Shaki, Azerbaijan .
Department of Folklore and Ethnography, Azerbaijan National Academy of Sciences,
Shaki, Azerbaijan
UOT 78.08:801.81
ORCİD:[Link]/0000-0001-6106-7100

ABSTRACT
Novruz holiday is one of the oldest holidays in Azerbaijan. This ceremony is a symbol of the
Turks' departure from Ergenekon. Novruz fire is an element of purification, which can only be
associated with Shamanism. Considered one of the best festivals of the year, Novruz is an
exciting time for Azerbaijan community. With celebrations in honor of nature, the spiritual
world, the sun, the rain, or ancestors wake up from winter tensions. Novruz is the New Year of
Azerbaijan and is a celebration of remembering the old while welcoming the new. Novruz
holiday is celebrated on March 21, when night and day are equal. For four consecutive weeks
before Novruz, every Wednesday is marked by a different name. The four Wednesdays are
called Evil Wednesdays among the people. Every Wednesday, people who say goodbye with
special rituals pray that they will not suffer. During all these four weeks, the first Water
Wednesday watered the soil of nature, the Fire heated the soil on Wednesday, the wind woke
up nature on Wednesday, and now it is in the soil. Work on the fields begins on Earth
Wednesday. According to legend, on this day, when people suffer from food shortages, Water,
Fire and Wind visit the underground temple of the Lady of the Earth, waking up the sleeping
Earth. Wheat was sown that day to make the New Year a better year. Native Americans of the
North, Central, and South Americas have a fire ceremony to bring in the New Year. Some of
the Native American traditional New Year observances include annual planting festivals likes
that of the Hopi and Iroquois. In the Northwest, some Native American tribes celebrate New
Year earlier than the rest of the western world. New Year is the most celebrated festival and
event. New Year’s Eve is a major social holiday for Native American people. Many people

Page 498
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

hold parties at home or attend special celebrations to celebrate the upcoming New Year. In
many cities, large scale public events are held. These often attract thousands of people.
Key words: special rituals, fire ceremony, celebration, social holiday

XÜLASƏ
Novruz bayramı Azərbaycanın ən qədim bayramlarından biridir və bu mərasim Türklərin
Ergenekondan ayrılmasının simvoludur. Novruz tonqalı Şamanizm zamanında təmizlənmə
elementi kimi qalanır və bütün cəmiyyət onun ətrafına toplaşaraq rituallar keçirirdilər. İlin ən
yaxşı festivallarından biri sayılan Novruz Azərbaycan icması üçün sevinc dolu həyəcanlı
dövrdür. Təbiət, mənəvi aləm, günəş, yağış, əcdadların şərəfinə təşkil edilən mərasimdən sonar
qış gərginliyindən oyanır. Azərbaycanlılar Novruzu Yeni il olaraq qeyd edir və yeni ili
qarşılayaraq köhnə ili yolasalmanı müxtəlif rituallarla bayram edirlər. Novruz bayramı gecə ilə
gündüzün bərabər olduğu 21 martda, Şimali Amerikanın yerli tayfaları 22 dekabrda qış
gündönümündə tonqal qalayaraq üzərindən tullanaraq təmizlənmə mərasimi ilə qeyd olunur.
Azərbaycan mədəniyyətində Novruzdan əvvəl ardıcıl dörd həftə ərzində hər çərşənbə fərqli bir
adla qeyd olunur. Dörd çərşənbə xalq arasında Nəhs Çərşənbələr adlanır. Hər çərşənbə günü
xüsusi mərasimlərlə vidalaşan insanlar əziyyət çəkməmək üçün dua edirlər. Bu dörd həftə
ərzində ilk Su Çərşənbəsindən sonra təbiətdən şaxta yox olur, Od çərşənbəsindən sonra artıq
sular donmur, Yel çərşənbəsindən sonra külək təbiəti oyadır və Torpaq çərşənbəsi təbiətin
oyandığı gün kimi insanlar tərəfindən qeyd edilir. Rəvayətə görə, insanların qıtlıqdan əziyyət
çəkdikləri bu gündə Su, Od və Külək Yer kürəsinin Xanımının yeraltı məbədini ziyarət edərək
yuxuda olan Dünyanı oyadır. Yeni ili daha yaxşı bir il etmək üçün o gün buğda əkilir. Həmin
gündən tarlalarda qızğın işlər başlayır. Yeni il mərasimində Hopi və Iroquois tayfaları ilin əkin
festivalını keçirirlər. Hopilər, yaradılışın ikinci mərhələsini və həyatın şəfəqini simvollaşdırmaq
üçün Soyal Sədaqət Mərasimi keçirirlər. Yeni il mərasimini həyata keçirmək üçün günəşin
yenidən istilik verməsini təmin etmək məqsədi daşıyır. Doqquz gün davam edən bu mərasim
zamanı Hopilər dua edir, bəzi rituallar keçirir, gənclərə bu mərasimi praktiki olaraq öyrədir və
bayramın sonunda bir ziyafət verirlər. Tədqiqatın nəticəsində hər iki xalqın Yeni il mərasiminin
keçirilməsində tonqal qalamaq, dualar etmək, müqəddəs yeməklər bişirmək, bütün icmanın
birlikdə el bayramı etməsi diqqəti aşkar edilmişdir.
Açar sözlər: xüsusi mərasimlər, atəş mərasimi, qeyd etmə, sosial bayram

Page 499
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

İntroduction
Azerbaijani pass down their knowledge through oral tradition. Yet, it is up to an interested
next generation to absorb the words of their Elders and preserve traditional knowledge. As
younger generations become assimilated into the dominant culture, there is concern that interest
to carry on indigenous traditional ways will continue to diminish. In this sense, the New Year
gives us an opportunity to see how far we’ve come and how far we still have to go.
There are several Azerbaijan and Native American holidays and traditional festivals. Both
peoples have their own individual celebrations, but some holidays have common themes or
purposes. Considered one of the best festivals of the year, New Year is an exciting time for
Azerbaijan and Native American tribes! With celebrations in honor of nature, the spiritual
world, the sun, the rain, or ancestors, New Year is a celebration of remembering the old while
welcoming the new.
New Year is the most celebrated festival and event. New Year’s Eve is a major social
holiday for both peoples and they hold parties at home or attend special celebrations to celebrate
the upcoming New Year. Many cities, large scale public events are held and these often attract
thousands of people.
Traditional Azerbaijani and Native American New Year observances coincide closer to
the “natural” cycles of Mother Earth. For some American Indians, the winter solstice provides
a time to celebrate the good things to come.
The start of the New Year is honored by Azerbaijani and Native Americans, although
they have selected different dates as the last day of the year. In North American Indigenous
cultures, the New Year is at the end of January or first part of February, based on
constellations and moon phases. The timing of the New Year is usually in conjunction with
Winter Solstice commemorations. The Winter Solstice season is traditionally the time for
Creation storytelling. Native Americans of the North and Azerbaijan have a fire ceremony in
the New Year. Also some of the Native American traditional New Year observances include
annual planting festivals likes that of the Hopi and Iroquois. It is the same in Azerbaijan culture,
too. People go out to the field to preparing the soil for sowing of grain in Azerbaijan in the next
morning of Novruz.
Novruz holiday is celebrated on the day of the New Year, on March 20, 21 or 22, when
the astronomical spring begins in the Northern Hemisphere. A number of peoples associated
the arrival of spring with the revival of nature, held celebrations on this occasion, and celebrated

Page 500
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

it as the beginning of the New Year. Since ancient times, spring and New Year have been
celebrated in Azerbaijan. March 21 is the first day of the official calendar.
Novruz is the most sacred of all folk ceremonies. It is also the most technically difficult
and demanding to learn. [Nebiyev, 23-34] This is because it involves memorizing literally many
songs, dozens of prayers and several very complicated and intricate rituals. In spite of this, the
demand for Night rituals remains great, and as many as four Wednesday ceremonies might be
held during one season, which lasts 30 days.
Consisting of three phases, the first phase focuses on purification and spiritual cleansing
and making an offering to the gods. The second phase involves dancing, singing, feasting, and
athletic competitions. The final phase was meant to honor Mother Nature as well as test the
chief by throwing spears at sky to expel the forces of evil.
. It was once believed to be a good if a tall dark-haired man, Gara Veysel (Black Veysel)
visited the houses on New Year's Day bringing happiness. Traditional New Year foods are also
thought to bring good luck and symbolizes prosperity.

2. Traditions of the New Year

2.1. Traditions of the New Year in Azerbaijan

Novruz beliefs are based on the four elements that give life to man and nature - Water,
Fire, Wind (air), Soil. Therefore, Novruz festivities begin four weeks before the beginning of
the New Year, on March 21. This month is called the Boz Ay (Gray Moon). Every Wednesday
of that month is associated with an element of nature. According to ancient beliefs, one of the
four elements of nature is "resurrected" on each of these Wednesdays. The last four Wednesdays
of the year before Novruz are considered sacred. These are: Water Wednesday, Fire
Wednesday, Wind Wednesday and Earth Wednesday.
The first Wednesday is called Water Wednesday. Water Wednesday usually coincides
with the time when the weather slowly warms up and the ice in the rivers melts and mixes with
the river. The first Wednesday Chant is basically a healing ritual. The intention is to either heal
those that are sick, restore order and balance to relationships within the Azerbaijan universe.
The Morning Chant is led by an elder of the family who has had a long apprenticeship
and learned the intricate and detailed practices that are essential to the chant. The ceremony
uses techniques that shock and arose in order to scare off sicknesses. Once the disorder is gone,
then order and balance are restored through prayer and other aspects of the ceremony. An elder

Page 501
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

of the family gets up early, goes to the spring not saying a word, brings water and splash it all
the corners of the rooms, prays for their health of the sick persons and all other members of the
family. The folksongs are sung in honor of Aban and Yada, the water gods. [Nebiyev, 43-56]
On Water Wednesday, water and water sources are renewed, ditches are repaired, water
basins are improved, and various water-related festivities are held. On this day, the frost
disappears, the weather becomes milder, and the water no longer freezes
The second Wednesday - Fire Wednesday, held on the eve of Novruz, is a mythical
manifestation of the second stage of the human creation process, the stage associated with the
fire component. In ancient Turkish mythology, there were various motives related to fire, and
fire-related rituals in Novruz are associated with these encounters. The game "Godu khan", one
of the ancient rituals held on the eve of the holiday, and the texts associated with it prove that
this cult originated only from Turkish mythology. The connection of the cult of fire with
creation was first reflected in Mirali Seyidov's research. The connection of wood with the world
tree in Turkish-mythical meetings is also one of the most interesting mythological meetings.
According to the ancient Turkic belief, fire people first got it from the bottom of a wooden
ward. Turkish-mythical encounters with fire were, in a sense, combined with fire-worship and
transformed into the ritual semantics of Novruz. However, a closer look reveals that the function
that wood plays in the ceremonial system of Nowruz goes back to creation in terms of genetic
roots. The system of his being the protector of the generation and the lineage shows this even
more clearly: "Fire is one of the creatures that protect the sanctity of the Turkic peoples.
According to the old idea, the hearth also represents the house, the continuation of the lineage.
The god of fire protects fire and hearth. No water will be poured on the fire; no bad words will
be said to it. " [Nebiyev, 56-74]
From the Fire Wednesday, the sun begins to heat the earth even more, and people light bonfires
in their yards and light a candle in their homes for each member of the family. According to
tradition, on that day they light a bonfire, jump over the fire and burn all the sins and diseases,
believe that they are cleansed and purified, as if they were innocent like a newborn baby. After
that Wednesday, the water no longer freezes, and the trees sprout.
The third Wednesday is Wind Wednesday. From that day on, some trees start
pollination. This is almost due to the wind. The shoots are swayed by the wind and connected
to pollinate them. According to early beliefs, the wind that wakes up on Wednesday travels
around the Earth, moving the awakened water and fire. Windy winds change several times
during the day, which is considered to regulate the world. Hot and cold winds on Wednesday

Page 502
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

indicate the arrival of spring. Hot and cold winds on Wednesday indicate the arrival of spring.
According to mythological notions, the "four kinds of winds that sleep in the black river" first
come to Earth and purify themselves, and then each manifests itself in a different garment. The
wind shakes the branches of the trees, wakes them up from their hibernation, opens their shoots,
chases away the clouds and collides with each other, sending warm spring rains on Wind
Wednesday. It should also be noted that there are similarities between the clothes and the
character of the wind. The mythical meanings of colors are especially important here.
[Gaffarov, 23-45]According to Azerbaijani mythology, the White Wind is characterized by a
white dress, the Black Wind by a black dress, Khazri by a blue dress, and Gilavar by a red dress.
It was necessary to hold certain ceremonies and sing magical songs in his honor in order to
direct the wind in accordance with their wishes in the early days. Such an attitude to the wind
applies not only to our ancestors, but also to the Hindu peoples of North America. The wind is
also manifested at the level of God. In religious sources and heavenly books, Yale is considered
to be the god who rules the world, or is thought to be an anthropomorph sent by God. The wind
sometimes brings comfort and sometimes pain to people. Here colors have their own semantic
character. There are words in our language that express the concept of wind, but they are
distinguished by small shades of meaning. For example, Samum is a very strong hot and dry
wind blowing in the deserts. Nasim is a light wind. Saba is a light breeze blowing from the
north-east. Wind, choking, etc. the words also express the concepts of wind. In our classical
literature, Badi-Saba (morning wind) has become an image and has a specific function. It is
known that it was difficult for lovers to meet and talk to each other. That is why our poets in
their poems set the task of conveying the words and confessions of young people to each other
on Badi-Saba. Bird keepers released pigeons into the air, albeit for a short time, for the first time
since winter on Wind Wednesday. Usually on Windy Wednesday, caged birds were sold in the
markets, and those who wanted to atone for their sins and earn rewards would buy them and
release them from the cages. At that time, they would say: "Be Free nice, wait me in paradise."
[Abdullayev, 14-34]
In addition, the kite is one of the means by which we can feel the presence of the invisible
wind. On a windy Wednesday, people made kites out of paper and blew them off roofs or hills.
There were also those who placed letters of complaint or petitions to God on these kites.
A kite was also used to summon the wind when the wind did not blow on Wednesday. A
butterfly hung on a high pole buried in the middle of the field, and 4-5 boys standing to its right
and left were singing with special fans trying to move the butterfly, even if only a little.

Page 503
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

The fourth Wednesday of the year is called Earth Wednesday and it is the most
important The main events begin on that day. Holiday table is opened in all houses. It is
important to have a variety of dishes and sweets in the holiday blanket. Everyone should be at
home on that day, but the children should visit their parents and return home.

2.2. Traditions of the New Year in North American Natives

Symbolically, New Year signifies a renewal of life in North American natives’ world.
The whole range of celebration of the New Year's Day basically stems from the various ways
ancient societies used to greet the new harvest seasons. The origins of the customs of celebration
of the New Year, took roots in the ways the ancient peoples regarded the New Year. Likewise
the other ancient societies in other parts of the world, the New Year festivities had been
observed in the wild forests and plains by the native Indians. To the North American Indians
the ripening of the corn in July or August signified the termination of one year and the beginning
of another. It was their customs to drape themselves with new clothes, replace the old interiors
and households. The Iroquois, another native Indian tribe who inaugurated the New Year in
January, February or March with ceremonies emphasizing the expulsion of evil spirits. The
customs of sporting disguise and masks, making noises and confessions were all practiced by
them.[ [Dawn E. Bastian and Judy K. 10-21]]
Hence, the spirit of celebration for the regeneration, while discarding the old and worn
out. The customs and practices, though modified through the centuries, have still their
distinctive strains in the ways each onrushing year.
Celebrating the New Year on December 22nd for the winter solstice, the Hopi has the
Soyal Ceremony to symbolize the second phase of creation and the dawn of life. The ceremony
is meant to help turn the sun back towards the summer to implement life for the New Year.
Lasting up to nine days, the Hopi make many prayer objects, have many rituals, pass down
lessons to newer generations, and have a feast at the conclusion of the celebration. [Dawn E.
Bastian and Judy K. 23-39]
Considered a celebration of new beginnings, the Iroquois tribes have a nine day
celebration called the Midwinter Ceremony or the “New Year’s Ceremony”. Taking place in
either January or February, depending upon the lunar cycle, the Iroquois have many different
rituals that take place over the festival. The events that occur during the ceremony include the
Great Feather Dance, a Dream Sharing Ritual, Peach Stone Game, and more. [Dawn E. Bastian

Page 504
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

and Judy K. 42-54] The end of the festival concludes with a speaker that presents the summary
and thanksgiving with the tribes. At the end, members are purified as the New Year is finally
welcomed. Many Native tribes emphasize the importance of closeness with nature and a
reverence for the earth and all its creatures. The Zuni people of the Southwestern United States
hold a long lineage of successfully farming and raising livestock. The purity of seeds, soil, and
the conditions with which crops are grown are important factors to food production that many
overlook today. The Zuni people consciously plant heirloom seeds to grow crops. Elders teach
new generation to plant and to appreciate the food that the earth offers.
For instance, the Umatilla tribes of eastern Oregon hold their ceremony just before the
Winter Solstice on December 20. The people of the Hopi pueblos observe nine major religious
ceremonies throughout the year that symbolize the changing of the seasons and the nature of
the Hopi sacred universe. The Hopi believed that on the Summer Solstice, when the days are
the longest, that the Sun God is closest to Earth.
The Iroquois Midwinter Ceremony, called the “Haudeshaune,” is in either January or
February depending on the moon cycle. When the new moon appears the spiritual year begins.
Again, many Indian tribes celebrate the New Year as part of their great Winter Solstice
ceremonies.
The Green Corn Ceremony is a celebration of many types, representing new beginnings.
Also referred to as the Great Peace Ceremony, it is a celebration of thanksgiving to
Hsaketumese (The Breath Maker) for the first fruits of the harvest, and a New Year festival as
well. The Busk is the celebration of the New Year. In modern tribal towns and Stomp Dance
societies only the ceremonial fire, the cook fires and certain other ceremonial objects will be
replaced. Everyone usually begins gathering by the weekend prior to the ceremony, working,
praying, dancing and fasting off and on until the big day. The whole festival tends to last seven-
eight days, including the historical preparation involved (without the preparation, it lasts about
four days).

Conclusion

Azerbaijan and North American Natives celebrate New Year as a historic day, which
should tell an important day in our life, now learn from the mistakes of the previous year, and
move forward with a new resolution. New Year Eve is a day mixed with feelings for many
individuals. This is a time to celebrate the end of the year welcome what is in store in the New

Page 505
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Year. It is traditionally thought that the first day of the year is symptomatic of the approaching
364 days. Accordingly, both peoples try to spend the first day of the New Year in the best
possible way in the company of family and friends.
The study of the cultures of both peoples have revealed the following similarities:
 New Year’s Eve is a major social holiday for both peoples
 Azerbaijan and North American Natives hold festivals to celebrate the upcoming New
Year.
 Elders preserve traditional knowledge
 New Year is a celebration of honor of nature, the spiritual world, the sun, the rain, or
ancestors, remembering the old while welcoming the new.
 There are sacred food and attributes of The New Year.
 Native Americans of the North and Azerbaijan have a fire ceremony in the last day of
the year.
 Both nations dance, pray and wish each other a successful New Year.
Different customs, traditions and attributes of the culture of both peoples were discovered
in this research work.
 Caged birds were sold in the markets, and those who wanted to atone for their sins and
earn rewards would buy them and release them from the cages in Azerbaijan culture.
 In Azerbaijan, malt is grown and put on the table representing new beginnings, but The
Green Corn Ceremony is a celebration in North American Natives.
 New Year is celebrated in Azerbaijan on March 20 or 21, but Native Americans of the
North at the end of January, or early February.
 New Year beliefs are based on the four elements that give life to man and nature - Water,
Fire, Wind (air), Soil in both nations.
 Novruz festivities begin four weeks before the beginning of the New Year, but Native
Americans of the North celebrate New Year for nine days.

References
Azad Nəbiyev. El nəğmələri xalq oyunları. Bakı: Azərnəşr, 1988, 172 səh.
Azad Nəbiyev. İlaxır çərşənbələr. Bakı: Azərnəşr, 1992, 112 səh.
Bəhlul Abdulla. Haqqın səsi. Bakı: Azərnəşr, 1989, 137 səh.
İsrafil Abbaslı. Folklorşünaslıq axtarışları: II cild. Bakı, Elm, 2009, 344

Page 506
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ramazan Qafarlı - İlaxır çərşənbələrin mifoloji qaynaqları. Xalq qəzeti.-2009.-17

mart.-S.7.
Peter Farb, Man’s Rise to Civilization as Shown by the Indians of North America from
Primeval Times to the Coming of the Industrial State (New York: Dutton, 1968).
Daniel K. Richter, The Ordeal of the Longhouse (Chapel Hill: Published for the Institute
of Early American History and Culture, Williamsburg, Virginia, by the University of North
Carolina Press, 1992).
James H. Merrell, The Indians’ New World: Catawbas and Their Neighbors from
European Contact through the Era of Removal (Chapel Hill: Published for the Institute of Early
American History and Culture, Williamsburg, Virginia, by the University of North Carolina
Press, 1989).
Joel W. Martin, Sacred Revolt: The Muskogees’ Struggle for a New World (Boston:
Beacon Press, 1991).[Link]/tserve/eighteen/ekeyinfo/[Link]
Christine Leigh Heyrman. Native American Religion in Early America. http
Dawn E. Bastian and Judy K. Mitchell. Handbook of native American Mythology.
Santa Barbara, California • Denver, Colorado • Oxford, England 2004.

Page 507
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

NAXÇIVANDA NOVRUZ BAYRAMI: MİLLİ VƏ MƏNƏVİ DƏYƏRLƏRİMİZİN

TƏCƏSSÜMÜ
NOVRUZ HOLIDAY: THE EMBODIMENT OF OUR NATIONAL AND MORAL VALUES
Mustafayeva Gülvira
AMEA Naxçıvan Bölməsi
Naxçıvan şəhəri, Heydər Əliyev prospekti, 76

This article deals with Novruz holiday and its traditions in Azerbaijan. Novruz holiday
has a long and rich history. This ceremony had been celebrated for a long time. People prepare
meals and cookies, make a bonfire, rejoince, visit one another for congratulation. There are “4
Tuesdays” before Novruz. These are: “Water, Fire, Wind, Ground” Tuesdays and they are also
solemnized. People lay on the large table. It must be samani, shakarbura, pakhlava, colourful
eggs, candles and other boons on Novruz holiday. Yalli (Azerbaijan’s folk dance), Kosa and
Kechal’s plays are an indispensable part of Novruz. Songs and films had been made by
Azerbaijan’s valuable composer and producers as well.

Açar sözlər: Novruz bayramı, adət-ənənə, milli, şənlik.

Dünyada minillərdir var olan ahəngin xəbərçisi olan Novruz bayramı Azərbaycanın
ənənəvi, doğma və ən əziz xalq bayramlarından biridir. İnsanları bir-birinə yaxınlaşdıran, gözəl
əhval-ruhiyyə bəxş edən bu bayram xalq arasında “Bahar bayramı” da adlanır.
1. Bu bayram qədim tarixi köklərə malik, qardaşlıq, birlik bayramıdır. Türk-
müsəlman aləmində geniş miqyasda qeyd edilən Novruz bayramı yeni ilin gəlişini müjdələyir,
qış baharla əvəzlənir, torpaq canlanır. Novruz bayramı, miladdan 2500-3000 il əvvəl
Azərbaycanda öz mədəniyyətini qurmuş Kuti-Lullubi və Orta Asiyadan gələn türk tayfaları
tərəfindən qeyd edilmişdir [7, s. 359]. Bütün bunlar “Novruz” bayramının köklərinin çox qədim
dövrə gedib çıxdığını, əkinçiliyin, əməyin, milli şüurun yaranışı ilə bağlılığını sübut edir.
Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra xalqımızın başına gətirilən müsibətlər
Novruzdan da yan keçməmişdir. Ona dini bayram damğası vurulmuş, bu ad altında xalqımızın milli
mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynamış mənəvi dəyərlərini məqsədli şəkildə
məhv etməyə çalışmışlar [4, s. 25]. Həmin zamanlar, bayramın açıq şəkildə qeyd edilməsi təklifini
irəli sürən ziyalılara təzyiq göstərilməsinə baxmayaraq, Novruz bayramı Azərbaycan xalqı tərəfindən
qorunub saxlanmış, adət-ənənələrə uyğun keçirilirmiş, Novruz tonqalları küçələri, meydanları işığa
qərq edərək cah-cəlalla qeyd edilmişdir. Azərbaycan xalqının müstəqilliyi bərpa edildikdən
sonra, Novruza milli dəyərlərimizi tərənnüm edən bayram kimi yanaşılmış və 2009-cu il
sentyabrın 30-da Novruz YUNESKO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil
edilmişdir. 2010-cu il 23 fevralda isə BMT Baş Məclisinin 64-cü sessiyasının iclasında mart
ayının 21-i Beynəlxalq Novruz Günü elan edilmişdir.

2. Bu bayramı özbəklər “Navruz”, türkmənlər “Novruz”, qazaxlar “Naurız”,

qırğızlar “Nooruz”, türklər “Nevruz”, “Navrez” adlandırırlar. Bəzi tədqiqatçılar, Novruz
bayramında yandırılan odun Zərdüştlüklə əlaqəli olduğunu söyləmiş, “Novruz” adının isə İran
mənşəli olduğunu vurğulamışlar. Lakin, H.Q.Qədirzadə faktlara əsaslanaraq bu fikrin yanlış olması

Page 508
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

nəticəsinə gəlmişdir [2, s. 313]. Novruzda tonqal qalamanın atəşpərəstliklə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Çünki, atəşpərəstlik dinində od müqəddəs sayılmış, odun közünün dağılmasına icazə
verilməmişdir. Lakin, Novruz bayramında odun üstündən tullanır, bəzi kəndlərdə isə xəstə
heyvanları odun üstündən keçirirlər. Əgər Novruz bayramının atəşpərəstliklə əlaqəsi olsaydı,
insanlar oda bu cür münasibət bəsləməzdilər [4, s. 26].

Qədim zamanlarda baharın gəlişini yeni gün – Novruz bayramı kimi qeyd etmişlər. Qarlı
qışdan sonra Novruzun gəlişilə torpaqlar şumlanır, əkilir. Novruz bayramının mart ayının 20-
21-də keçirilməsi isə heç də təsadüfi deyil. Yəni bu əlamətdar tarixdə gecə ilə gündüz
bərabərləşir. Sərt qış fəsli allı-güllü bahar fəsli ilə əvəz olunur. Baharın gəlişi ilə ağaclar
tumurcuqlayır və çiçəkləməyə başlayır. Baharın xoş təravətini duyan quşların səsi ətrafda
eşidilir, rəngarəng, gül-çiçəklərin, torpaqdan boy göstərən nanənin, yarpızın, nərgizin,
bənövşənin ətri ətrafı bürüyür. Aləmi nəfəsi ilə isidən günəş şüaları, həzin-həzin əsən küləklər
baharın, Novruzun gəlişindən xəbər verir. Təbiət, fəsillərin dəyişməsi ilə əlaqədar olduğundan,
bu bayram özü ilə birgə yer üzündəki bütün canlı varlıqların həyatına oyanış, yenilik,
gözəlliklər gətirir. Buna görə də, Novruz təkcə bizim və ya digər xalqın deyil, bütün insanlığın
və Yer üzündəki bütün canlıların bayramıdır. Bu səbəbdəndir ki, Novruzun gəlişi uşaqdan-
böyüyə hər kəsi sevindirir, həyəcanlandırır və xoş təəssüratla yaddaşlarda silinməz olaraq qalır.
Novruz əzəldən ruh yüksəkliyi, zəhmətkeşlik, ana təbiətə, insana qarşı məhəbbət bayramıdır.
Novruz ərəfəsində yağışın yaratdığı rənglərdən yaşıl daha çox olsa bu, əkin biçinin bolluğunu
bildirir [6, s. 233]. Bununla bərabər, ilin bərəkətli olub-olmamasını bilmək üçün xalq arasında
müəyyən inamlara əməl edirlər. Məsələn, yazda ilk yağış yağanda, göy guruldayanda yaşlı bir
qadın qaşığı başının üstündən evin damına atır. Bununla inanırlar ki, qaşıq üzü üstə düşsə il
susuz, arxası üstə düşərsə həmin il bol yağışlı olar [3, s. 15].
Novruzu qeyd edərkən kəndlilər həmin ilin necə keçəcəyini (quru və ya yağıntılı),
məhsuldarlığın dərəcəsini Novruzun ilk 4 günü ilə təyin edirdilər. Ənənəyə görə Novruzun
birinci gününü yaz, ikincini yay, üçüncünü payız, dördüncü gününü isə qış sayırlar. Əgər birinci
gün günəşli, yağıntılı olarsa, deməli həmin yaz kənd təsərrüfatı işləri üçün əlverişli və bərəkətli
olacaq. Əksinə külək olsa, deməli bütün yaz belə olacaq. II günkü hava isti olsa yayın isti, soyuq
olsa deməli yayın sərin keçəcəyi mənasını verər. III gün yağıntılı olarsa payızın yağışlı olacağı, IV
gün isə soyuq olması qışın sərt, isti olması isə qışın mülayim keçməsi ilə şərh olunur [1, s. 140].
3. Novruz bayramı martın 21-nə dörd həftə qalmış: “Su”, “Od”, “Yel”, “Torpaq”
çərşənbələrindən başlanır. Xalq arasında çərşənbələrin yerli adları da mövcuddur. Əvvəl
çərşənbə (buna yalançı çərşənbə də deyilir), quyruqlu çərşənbə, külə çərşənbə, axır çərşənbə [3, s.
16]. Çərşənbələrdə xalqımız qədim və gözəl adət-ənənələrini yaşayır. Birinci çərşənbə təmizlik
rəmzi olan “su çərşənbəsi”dir. Su çərşənbəsi adətən havaların yavaş-yavaş isinməyə başladığı,
çaylardakı buzların əriyərək çaya qarışdığı vaxt ilə üst-üstə düşür. Həmin gün insanlar sübh
tezdən su üstünə gedir, əl-üzünü yuyur . İkinci çərşənbə isə “od çərşənbəsi” adlanır və
yandırılan od yeni həyatın, baharın və istiliyin gəlişini bildirir. Od çərşənbəsində insanlar
həyətdə tonqal yandıraraq üstündən hoppanır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, yalnız od

Page 509
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

çərşənbəsində deyil həm də axır çərşənbədə və Novruz bayramı günündə də tonqal qalanır və
ailənin bütün üzvləri tonqalın ətrafına toplaşaraq bütün qəm-qüssələrinin ötən ildə qalmasını
arzu edərək tonqalın üstündən üç dəfə tullanır. İnama görə, odu insanlara Günəş hədiyyə edib.
Buna görədə, od Günəş istiliyinin yerdəki rəmzidir. Günəş, od qırmızı rəngdə olduğu üçün,
Novruz bayramında yumurtalar qırmızı rəngə boyanır, səməninin ortasına qırmızı parça bağlanır,
eləcə də Kosa hökmən qırmızı rəngli paltar geyinir [4, s. 26].

4. Üçüncü çərşənbədə isti və təravətli külək bütün canlılara, hər yerə nüfuz edir, xoş
təəssürat yaradır. Bu çərşənbə xalq arasında “yel çərşənbəsi” adlanır və əsən küləklə yazın isti
nəfəsi duyulur. Dördüncü çərşənbə olan “torpaq çərşənbəsi” isə baharın müjdəçisidir. Belə ki,
artıq torpaq çərşənbəsindən sonra hər kəs torpağın oyandığını hiss edir, təbiət yenilənir, otlar
cücərir, ağaclar tumurcuqlayır, əkin-biçin işləri üçün hazırlıq işləri görülür. Torpaq
çərşənbəsində evlərdə üzərlik yandırılır, geniş süfrə açılır və ailə üzvləri bir süfrə başında
yığışaraq torpaq çərşənbəsini təntənəli şəkildə qeyd edirlər. Ulularımız həftənin günlərini
uğurlu və ya uğursuz olmasına görə sınaqdan çıxarmışdır. Onlar belə bir qənaətə gəlmişdir ki,
həftənin günlərinin bəziləri ağır, bəziləri isə uğurlu keçir. Həmin hesabla ən ağır gün çərşənbə
axşamı, ən yüngül, uğurlu gün isə cümə axşamı ilə cümə günü hesab edilmişdir. Ağır
olduğundan çərşənbə axşamına baba-nənələrimiz “duz günü” deyərdilər. Həmin gün ev tikmək,
əkinə-biçinə başlamaq, toy-düyün etmək məsləhət bilinməyib. İşi cümə günü yerinə yetirmək
uğurlu sayılıb. Çərşənbə axşamı ağır gün sayıldığından həmin gün böyük tonqallar yandırılır,
atəşfəşanlıq edilir, tonqalın ətrafına toplaşan insanlar odun üzərindən tullanmaqla köhnə ildən
qalan əzablarını, ağırlıqlarını sanki arxada qoyur. İnama görə, odun üstündən atlanan şəxs
ilboyu xəstələnməz, dərd, qəm ondan uzaq durar. Daha sonra, insanlar yeddi cür şirin nemət
dadıb, nəhs gündən qurtulur, sonra da xoş ovqatla o biri günlərə qədəm basıb Novruzu
qarşılayarlar. Beləliklə, onlar yeni ildə xoşbəxt, firavan həyat yaşayacaqlarına inanırlar. Digər
bir inama görə, axır çərşənbədə tonqalın alovunun hündürə qalxması ailəyə uğur gətirər [9]. Tonqalı
su ilə söndürmək olmaz. Özü sönəndən sonra cavan oğlan və qızlar həmin tonqalın külünü
yığıb, evdən kənar bir yerə-çölə atırlar. Bu o deməkdir ki, tonqalın üstündən tullanan bütün ailə
üzvlərinin ağrı-acısı atılan küllə birlikdə ailədən uzaqlaşdırılır [8]. Onu da qeyd etmək lazımdır
ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasında İlaxır çərşənbədə qohumlar, qonşular yaslı evlərə gedib
onlar üçün də “çərşənbə odu”nu yandırar, beləcə, onları yasdan çıxarırlar. Çünki Novruzu
kədərli qarşılamaq uğurlu sayılmaz. Martın 20-i il təhvil edilir. Bununla bağlı bir sıra inamlar
var ki, il təhvil olan zaman söyüdlər başını əyib suya dəyər, sonra düzələr. Həmin vaxt su
yenilənər və insanlar təzə sudan gətirib evə səpərlər ki, aydınlıq olsun [5, s. 6].Təzə ilin birinci
günü bütün gecə işıqlar söndürülmür, çünki sönən, işıq uğursuzluq sayılır [8].

Novruz adət-ənənələrindən danışarkən bütün dünyada məşhur olan Azərbaycan

mətbəxini unutmaq mümkün deyil. Novruz bayramı yaxınlaşanda hər kəs evində bayram
süfrəsi hazırlayır. Novruz süfrəsinin bəzəyi xonçaya qoyulan qırmızı lentlə bəzədilən
səmənidir. Evdə göyərdilən səməni yazın gəlişindən, ətrafın yaşıllaşmasından xəbər verir. Bəzi
bölgələrdə səməni fərqli dənli bitkilərdən cücərdilir. Bu dənli bitkilərdən buğda, arpa, qarğıdalı,

Page 510
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

mərciməyi misal göstərmək olar. Səməninin ətrafını rəngbərəng yanan şamlar bəzəyir. Adətə
görə bayram süfrəsində dadı damaqlarda qalan, yeddi nemət olmalıdır: paxlava, şəkərbura,
qoğal, iydə, kişmiş, xurma, innab. Bundan başqa, Azərbaycan mətbəxinə xas, dillər əzbəri
olan şah plovun da yeri tamam başqadır. Bayram süfrəsi nə qədər bol olarsa, həmin ilin də bir
o qədər bol ruzili, bərəkətli olacağına inanılır. Bayrama bir neçə gün qalmış qonşular, qohumlar
yığışıb bir yerdə şəkərbura, paxlava, şorqoğal bişirirlər. Şirniyyatlardan paxlava ulduzlara,
şəkərbura aya, qoğal isə günəşə bənzədilir. Naxçıvan mətbəxinin özünə məxsus bəzi yeməkləri
də var ki, hələ bayrama bir həftə qalmış onları bişirmək üçün hazırlıq görülür. Bunlardan biri
də qozlu içlik və ədviyyatlarla hazırlanan, dadı dillər əzbəri olan bayram çöçəsidir. Əlavə olaraq
onu da qeyd etmək lazımdır ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunun bütün
evlərində maş çöçəsi də hazırlanır. Adətən bu çöçə təndirdə bişirilir. Xüsusilə, Şərur rayonunun
Çərçiboğan kəndində bayram süfrəsini daş küftəsiz təsəvvür etmək mümkünsüzdür. Bayramda
hazırlanan səməni halvası isə bayramın atributlarından sayılır. Demək olar ki, bir çox ailələrdə
hər bayram səmənidən halva bişirilir. Səməni halvasının özünəməxsus dadı var. Bu halvanın
hazırlanması uzun bir prosesdir. Belə ki, Novruzun son çərşənbəsində xanımlar bir yerə
toplanaraq bu bayram şirniyyatını hazırlayırlar. 7 günlük cücərdilmiş buğda yuyulub ət
maşınında çəkildikdən sonra tənzif vasitəsilə sıxılaraq suyu alınır. Daha sonra həmin su unla
qarışdırılaraq yoğurulur. Gur yanan ocaq üzərinə qoyulan halva növbəli şəkildə qarışdırılır. Səməni
halvası bişəndən sonra qohumlara və ya qonşulara paylanır [8].
Novruz bayramını digər bayramlardan fərqləndirən əsas cəhət onun qədim dövrlərdən
yadigar qalan adət-ənənələrlə zəngin olmasıdır. Xalqımız bayrama 40 gün qalmış hazırlıq,
işlərinə başlayır, ev-həyəti təmizləyir, ağacların dibini yumşaldır, quru budaqları kəsir, bağların
xəzəllərini yandırır. Bu bayramda hamı özünə təzə paltar alır, qız-gəlinlər təzə çəkmə, al-əlvan
don geyinir, şən əhval ruhiyyədə olur. İnama görə Novruzgülü olan evdə ruzi-bərəkət çox
olar. Novruz bayramı günü tezdən Novruzgülü iyləyən adama il uğur gətirər. [3, s. 25].
Ənənəyə görə bayram vaxtı hamı evdə olmalıdır. Çünki, deyilənə görə, əgər kimsə bayram
günü evdə olmasa, bu o deməkdir ki, həmin adam növbəti yeddi bayramı da evdə olmayacaqdır.
Novruz adətlərində əcdadlarımızın müdrik dünyagörüşü, qayğıkeşliyi öz əksini tapmışdır. Bu
ənənələrdə yaxşılıq, xeyirxahlıq, vətənpərvərlik kimi yüksək mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər
vurğulanmışdır. Belə adət-ənənələrə, qulaq falı, tonqalın üstündən tullanmaq, yallı getmək,
səməni cücərtmək, üzük falı, yumurta döyüşdürmək və digər adətləri qeyd etmək olar.
Bayramda mütləq yerinə yetirilməli olan adətlərdən biri də yumurta boyamaqdır. Hər zövqə
uyğun, al-əlvan, xüsusilədə qırmızı rəngə boyanan yumurtalar Novruz süfrəsinin əvəzolunmaz
naz-nemətlərindən biridir. Novruz ənənələrinin yadda qalan yumurta döyüşü uşaqların sevimli
oyunudur. Bütün oyunlar kimi bu oyunda da qalib və məğlub tərəf olur və məğlub olan qalib
gələnin istəyini yerinə yetirməlidir. Papaq atma əsasən gənclər və uşaqlar arasında yayılan
əyləncəli Novruz adətidir. Qapıya atılan papaq qoz, fındıq, şirniyyatla doldurulub yerinə
qoyular. Qulaq falı da papaq atmaq qədər məşhurdur. Bu adətdə qulaq falına çıxan şəxs
ürəyində bir arzu tutaraq hər hansı bir evdə danışılanları gizlincə dinləyir. Bu o deməkdir ki, ilk
eşitdiyi söz ürəyində tutduğu mətləbin həyata keçib-keçməyəcəyinin göstəricisidir. Ona görə

Page 511
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

də, həmin gün bütün evlərdə, ailələrdə ancaq xoşagələn sözlər danışılır. Üzük falında isə
bayram günü qızlar üzüyü saç teli ilə bərkidib, su ilə dolu stəkanın üstündə saxlayırlar. Üzük
stəkana neçə dəfə dəysə bu say qızın həmin yaşda ailə quracağını göstərir.
Bu gözəl bayramın mənəvi dəyərlərindən də söz açmaq yerinə düşərdi. Belə ki, martın
21-i “görüş günü” də adlandırılır, insanlar bir-birilə bayramlaşır, böyükləri, kimsəsiz və ya
fiziki qüsurlu şəxsləri ziyarət edir, onların qəlblərini sevindirir və bayram payı aparırlar.
Nişanlı qızlar və yeni ailə quran təzə gəlinlər üçün də hər zövqə uyğun bəzəkli bayram
xonçaları, hədiyyələr verilir. Bayramda küsülülər barışır, çünki bayramı küsülü qeyd etmək
xeyir gətirməz. Həmçinin, insanlar rəhmətə getmiş yaxınlarının məzarına gedir. Lakin, bəzi
kəndlərdə bayram günü qəbiristanlığa getmirlər ki, bayramı gözü yaşlı keçirməsinlər.
Çərşənbədən qabaqkı cümə axşamı “Qara bayram” adlanır və həmin gün insanlar vəfat etmiş
yaxınlarının xatirəsinə halva çalır.
5. Novruz xalq arasında, bolluq, bərəkət bol ruzinin rəmzinə çevrilən böyük
mərasimlərdən biridir. Hər bir xalq bu bayramla bağlı özünəməxsus mərasim nəğmələri
yaradaraq onu öz adət-ənənələrinə uyğun həyata keçirir. Bayram ərəfəsində, Azərbaycanımızın
hər bir yeri– küçə və meydanları, parkları qədim milli bayramımızın gəlişi münasibətilə
bəzədilir. Bu gözəl bayramda dillər əzbərinə çevrilən “Səməni”, “A yel baba, yel baba”, “İldə
göyərdərəm səni”, “Qodu-qodu”, “Yağış gəlir” nəğmələrində Novruzun bütün detalları əks
olunur. Xalqımızın həyatı, sağlamlığı, təmizliyi, əməksevərliyi, milli-mənəviyyatı və qədim
kökləri olan adət-ənənələrilə bağlı mərasimləri Novruzla sıx bağlıdır və bu mərasimlər el içində
geniş yayılaraq kütləviləşib. Bayram ərəfəsində hətta uzaq kəndlərdə belə Novruz şənlikləri,
mərasimlər keçirilir. Bu bayram ölkəmizin hər yerində-bütün el-obalarda bir-birindən maraqlı,
şən qeyd olunur. Ölkəmizin bəzi bölgələrində keçirilən şənliklərdə at çapanlar, güləşçilər və
kəndirbazlar öz hünərini göstərir. Keçmişdən günümüzədək gəlib çatan “Kos-kosa” meydan
oyununun əsas qəhrəmanları: bir-birilə yola getməyən Kosa və Keçəldir. Xalq Kosanın məzəli
söhbətlərindən zövq alır, onun gülməli hərəkətlərinə baxaraq əylənir. “Kos-Kosa” oyununda
Kosa yaz, keçəl isə qış fəslini təmsil edir və sanki, oyunda qış və yaz fəsli qarşılaşdırılır, sonda
isə qış fəslini təmsil edən Keçəl uduzur, beləliklə yaz fəsli qışa qalib gəlir. Ölkəmizdə Novruz
şənlikləri Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad və Culfa bölgəsində də təntənəli təşkil
edilir. Xalq arasında qeyd olunan mərasim “Bayram toyu” adlanır [3, s. 26]. Bayram günü
“Xanbəzəmə”, “Qodu-Qodu” mərasimi keçirilir. Hər kəndin öz xanı olur. Xan mötəbər, ağsaqqal
adamlar tərəfindən seçilir. Ciddi xarakterinə görə seçilən xan kənd meydanında taxtında oturur.
Keçirilən 3 günlük şənlikdə insanlar əylənir, nəğmələr oxuyur, tamaşalar göstərir və Novruzu gözəl,
xoş əhvalla qarşılayırlar. “Xanbəzəmə” adəti Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu
ərazisində, xüsusilə Ordubad şəhərində çox təntənəli şəkildə keçirilir.

İnsanlar oxuyub-oynayaraq, yallı gedərək milli oyunlarımızı, mərasimlərimizi,

adətlərimizi nümayiş etdirir, milli bayramımız olan Novruzu ürəkdolusu yaşayır, yaşadır və
yeni nəsillərə əmanət edir.

Page 512
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Keçmişdən günümüzə süzülən müxtəlif səpkili Novruz mərasimlərinin ən məşhuru da

yallıdır. Azərbaycanın milli rəqslərindən olan Yallı rəqsi insanların birliyini təcəssüm etdirir.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının, xüsusilə Şərur bölgəsində, yallı minilliklər boyu yaşadılaraq
qorunub-saxlanılmışdır. “Şərur yallısı” adlanan rəqs özünəməxsusluğu ilə xatırlanan,
əvəzolunmaz rəqslərdəndir ki, bu da toy-bayramları gözəlləşdirir və xüsusi rəng qatır. Yallı
rəqsi ilə yanaşı “Naz eləmə”, “Nəlbəki” və digər xalq rəqslərimiz də Novruzun ayrılmaz
parçasıdır. Azərbaycanın milli geyimləri rəqslərimizə xüsusi ahəng qataraq, hər kəsin zöqünü
oxşayır.
Milli təfəkkür və dəyərlərimizin əsas hissəsi olan və xalqımız tərəfindən əsrlər boyu
qeyd edilən Novruz bayramı haqqında, Azərbaycanın dəyərli sənətkarları - Üzeyir Hacıbəyli,
Fikrət Əmirov, Oqtay Zülfüqarov kimi görkəmli bəstəkarlar mahnılar bəstələmişlər. Mahnılarla
yanaşı, Novruz haqqında “Novruz bayramı” adlı film də çəkilmişdir.
Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, Novruz bayramının milli-mənəviyyatımızın,
mədəniyyətimizin, birliyimizin, əbədiliyimizin, qədim köklərə malik tariximizin, bütün dünyaya
çatdırılmasında əhəmiyyətli rolu var. Elə bu səbəbdəndir ki, milli geyimlərimiz, mətbəximiz,
milli musiqi və rəqslərimiz bütün dünyada sevilir. Buna görə də, adət-ənənələri ilə yaddaşlarda
qalan Novruz bayramının daha da dərindən araşdırılması vacibdir.
Ədəbiyyat
6. Cavadov Q. Azərbaycanda el köməyi adətləri. Bakı: Azərnəşr, 1993, 104s.
7. Qədirzadə H.Q. Ailə və məişətlə bağlı adətlər, inamlar, etnogenetik əlaqələr. Bakı:
Elm, 2003, 368s.
8. Qədirzadə T. İslamaqədərki adətlər, inamlar və mərasimlər (Naxçıvan materialları
əsasında). Bakı: “Nafta-Press”, 2006, 120 s.
9. Orucov A, Yurdoğlu E. Naxçıvanda bayram və mərasimlər. Naxçıvan: “Əcəmi”
NPB, 2018, 142 s.
10. Hacıyev İ. Quliyev Ə. Nahçıvan Özerk Cumhuriyetinde Nevruz Kutlamaları /
Uluslararası Nevruz Sempozyumu Bildirileri (21-23 mart 2000) . Ankara: Kültür
Bakanlığı, 2000, s. 1-8.
11. Kadimov A. Nahçıvanda Nevruz geleneklerinin dünü ve bu günü / TDNIBŞB.
Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1996, s. 231-238
12. Yakubzade C. Eski Azerbaycanda Novruz kutlamaları/TDNÜBŞB (18-20 mart
1999). Ankara: Kültür Bakanlığı , 2000, s. 359-364
13. [Link]
zhaelir.
14. [Link]
baeraekaetli-olsun.

Page 513
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ОСОБЕННОСТИ СОДЕРЖАНИЯ И ФОРМЫ СТИХОТВОРЕНИЯ

МАГТЫМГУЛЫ ПЫРАГЫ (МАХТУМКУЛИ ФРАГИ) «НОВРУЗ»

FEATURES OF CONTETNT AND FORM OF POEMS

OF MAGTYMGULY PYRAGY (MAKHTUMKULI FRAGI) “NOVRUZ”

Доктор филологических наук, профессор Николай Васькив

Киевский университет имени Бориса Гринченко (Киев, Украина)
ID ORSID: 0000-0003-3909-1213

Doctor of Philology, Professor Mykola Vas’kiv

Borys Grinchenko Kyiv University (Kyiv, Ukraine)
ID ORSID: 0000-0003-3909-1213

АННОТАЦИЯ
Праздник Новруз закономерно нашел отражение, воспевание в календарно-обрядовом
фольклоре, прежде всего – в фольклоре тюрков-огузов. В украинском календарно-
обрядовом фольклоре был аналогичный жанр «веснянки», в котором радостно
воспринимались пробуждение природы после зимы, теплые лучи солнца, расцветание
растений, начало сельскохозяйственных работ. Соответствующие черты присущи и
произведениям тюркского фольклора, воспевающие приход Новруза. Со временем
фольклорные мотивы и образность, отличающиеся жизнеутверждающим смыслом,
перешли в письменную литературу. Так, в украинской литературе стали классикой
веснянки Леси Украинки и Ивана Франко.
В подобной стилистике написано и стихотворение «Пришел Новруз» Шейдаи,
современника Магтымгулы Пырагы. Этот мухаммас отличается жизнерадостностью,
восхищением красотой весенней природы. Пробуждение природы закономерно
ассоциируется с пробуждением любви, когда даже безответная любовь вызывает
светлые чувства. Содержанию произведения соотвествует форма: 11-сложные стихи
читаются бодро, в быстром темпе.
«Новруз» классика туркменской литературы Магтымгулы Пырагы (XVIII век) состоит
из пяти мусабба – семистрочных строф. Величественный неспешный, эпически разлогий
ритм строф создают прежде всего 16-сложные строки, приближающиеся по длине к
гекзаметру Гомера. Если произведение Шейдаи было преисполнено жизнерадостностью,
то у Магтымгулы «Новруз» исполнен торжественностью, непостижимым величием
природы. Постепенно от мира природы поэт переходит к миру людей. Поэту и читателям
открывается вечное противоречие и вечный синтез «мира, исполненного жизни», и
«мира преходящего и тленного». Это заставляет осмыслить свой жизненный путь и
предназначение, перед которыми тленны «жажда наживы», богатство, разбой.
В последние годы жизни произведения Магтымгулы были преисполнены
пессимистическими чувствами. Похожие чувства доминируют в последней строфе-
мусабба «Новруза». Поэт посылает себе горькие упреки за то, что «растерял ты мечты

Page 514
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

свои, жизнью пустой увлеченный». Безрадостная старость кажется ему достойной

расплатой за грехи молодости, в чем он искренне раскаивается. Но праздник Новруз
пробуждает надежды на, казалось бы, невозможное, «чтобы стала душа из пустыни
цветущей поляной».
Ключевые слова: Магтымгулы Пырагы, мотив, веснянки, мусабба.

ABSTRACT
The Novruz holiday naturally found reflection and chanting in the calendar and ritual folklore,
primarily in the folklore of the Oguz Turks. In the Ukrainian calendar and ritual folklore there
was a similar genre of “vesnyanky”, in which the awakening of nature after winter, the warm
rays of the sun, the blossoming of plants, the beginning of agricultural work were joyfully
perceived. Corresponding features are inherent in the works of Turkic folklore praising the
arrival of Novruz. Over time, folklore motifs and imagery, distinguished by a life-affirming
meaning, passed into written literature. So, in Ukrainian literature, vesnyankas’ of Lesya
Ukrainka and Ivan Fanko have become classics.
The poem “Novruz has come” by Sheidai, a contemporary of Magtymguly Pyragy, was also
written in a similar style. This muhammas is distinguished by its cheerfulness, admiration for
the beauty of spring nature. The awakening of nature is naturally associated with the awakening
of love, when even unrequited love evokes bright feelings. The form corresponds to the content
of the work: 11-complex verses are read cheerfully, at a fast pace.
“Novruz” a classic of Turkmen literature Magtymguly Pyragy (XVIII century) consists of five
musabba – seven-line stanzas. The majestic, unhurried, epically unlocking rhythm of the
stanzas is created primarily by 16-complex lines, approaching in length to Homer’s hexameter.
If Sheidai’s work was full of cheerfulness, then Magtymguly’s Novruz is filled with solemnity,
the incomprehensible greatness of nature. Gradually, the poet moves from the natural world to
the world of people. The eternal contradiction and eternal synthesis of “a world filled with life”
and a “world that is transitory and perishable” is revealed to the poet and to the readers. This
makes you comprehend your life path and destiny, before which are corruptible “greed for
profit”, wealth, robbery.
In the last years of his life, Magtymguly’s works were filled with pessimistic feelings. Similar
feelings dominate the last musabba stanza of Novruz. The poet sends himself bitter reproaches
for the fact that “you have lost your dreams, carried away by empty life”. Joyless old age seems
to him a worthy payment for the sins of youth, for which he sincerely repent. But the Novruz
holiday awakens hopes for the seemingly impossible “so that the soul from the desert becomes
a blooming meadow”.
Keywords: Magtymguly Pyragy, motive, vesnyanka, musabba.

Page 515
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Бытие древних народов определялось прежде всего природным календарем, что и

обусловило установление соответствующих праздников и характер их празднования.
Началом Нового года считалась весна, когда природа пробуждается, когда начинался
новый цикл сельскохозяйственных работ. Празднование Нового года чаще всего
приурочивали ко дню весеннего солнцестояния, то есть на 21 марта. С древнейших
времен исходят традиции празднования Новруза тюркскими и иранскими народами. На
март приходились и новогодние праздники у древних славян. Кстати, профессор
Харьковского университета А.А. Потебня считал, что украинские календарно-
обрядовые праздники, в том числе новогодние, восходят в восточной мифологии, прежде
всего иранской и индийской [1, с. 11]. Это объясняет и то, что древние календарные
праздники по времени не совпадали, например, с римскими и у других
западноевропейских народов. До сих пор молдаване и румыны празднуют с 1-го по 31-е
марта мэрцишор – праздник встречи весны, аналогичный к древнему празднованию
Нового года. В Болгарии этот праздник носит название Баба Марта.
Несомненно, календарно-обрядовые праздники находили свое отображение прежде
всего в календарно-обрядовой поэзии. Например, такими в украинском фольклоре были
веснянки и щедровки. Во всемирно известной щедровке «Щедрик» в обработке
Н. Леонтовича, известной в англоязычном варианте как «Carol of the Bells», не случайно
упоминается, что прилетела ласточка, хотя сейчас исполняют щедровки с 14 января.
Произошел процесс инкорпорации языческих праздников в христианский календарь.
Точно так же Новруз у иранских и тюркских народов органично влился в исламский
календарь.
Фольклорные произведения, посвященные Новрузу, отличаются традиционными
мотивами: приход весны; пробуждение всей природы; радость человека, землепашца,
который пробуждается к жизни вместе с природой; благодатное тепло солнечных лучей;
ждущая оплодотворения семенем земля; пробуждение любовных чувств у человека,
восторженная вера в их реализацию и т. д. Вот, например, как это воспевает туркменский
фольклор:
Вновь улыбнулся Новруз, и росой
Розы в саду он пробудил от сна.
Капли дождя, как жемчужный узор,
Щедро везде разбросала весна.
Эти же мотивы переходят и в авторскую поэзию. Особенностью становится то, что
календарно-обрядовый характер такой лирики дополняется личностными и даже
общественно-политическими мотивами. Например, в известном цикле И. Франко
«Веснянки» пробуждение природы ассоциируется прямо или опосредованно с
пробуждением человека, пахаря, народа: «Встань, / встань, пахарь!»; «Эй, братья <…> /

Page 516
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Сейте в головах думы вольные, / В сердцах жажду братолюбия» («Греет солнышко.

Улыбается небо ясное…»), «Гремит! Тайная дрожь пронимает народы <…> / Те тучи –
плодотворной будущности тени, / Что человечество, как красна весна, обновит. /
Гремит!» («Гремит! Благодатный час наступает…»). А в стихотворении Леси Украинки
«Веснянка» личные мотивы доминируют на календарными, собственно, только
опосредованно идет речь о борьбе весны з зимой. В свою очередь, одноименное
стихотворение Леонида Глибова почти полностью написано в традициях украинского
календарно-обрядового фольклора, разве что сквозь призму детского восприятия
праздника прихода весны.
Похожие процессы происходили и в туркменской авторской поэзии. Отличие в том, что
приведенные примеры украинской лирики были написаны во второй половине ХІХ века,
а те примеры туркменской лирики, которые будем анализировать, были созданы на
столетие раньше. Еще одна особенность туркменских произведений (как и, очевидно,
других тюркских и персидской литератур), посвященных празднованию Новруза, – это
включение суфийских мотивов и символики: ведь весна и любовь – такие же
неотъемлемые атрибуты поэзии о Новрузе, как и суфийский лирики. По крайней мере,
рассмотрение стихотворения Магтымгулы Пырагы «Новруз» без учета этого фактора
будет неполным.
Прежде чем проанализировать его, стоит обратиться к стихотворению современника
Магтымгулы – известного туркменского поэта Шейдаи – «Пришел Новруз».
Пришел Новруз – весь мир цветет сегодня.
О розе соловей поет сегодня.
Ликуя, сердце радость пьет сегодня.
Любовь везде, во всем живет сегодня.
В пустыне – счастья сад растет сегодня.
Пришел Новруз – цветы принарядились.
Пурпурный, белый – золотом покрылись.
В цветник земля и небо превратились.
В восторге страсти воли мы лишились.
Грех тяжкий душу не гнетет сегодня.
В челне Новруза розовые лица;
С рубинов губ нектар речей струится.
Стан – кипарис. Лицо откроешь, – впиться
Готовы стрелами твои ресницы.
Смерть – всех, в тебя влюбленных, ждет сегодня.
В садах зеленых девушки гуляют,
Подобно розе, сердце озаряют, –
Луне подобно свет распространяют,
Красою Шейдаи ошеломляют, –

Page 517
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

К их лицам взор влюбленный льнет сегодня.

Перевод В. Пермякова
В этом стихотворении проявляется версификационное мастерство поэта, традиционное
для Востока. Произведение написано 5-строчными строфами – мухаммасом – с
соответствующей рифмовкой (ааааа bbbba cccca dddda), рифма в первой строфе и
последних стихах каждой последующей строфы усложнена редифом «сегодня» и четко
звучит перед этим редифом также в русскоязычном переводе.
Эмоциональный темпоритм стихотворения бодрый, жизнерадостный, оптимистический,
то есть вполне соответствует духу фольклорных произведений о Новрузе и настроению,
связанному с этим праздником. Традиционны также мотивы поэзии в первых двух
строфах: пробуждение природы, буйно цветущие растения, обязательное упоминание о
розе, которая еще только пробудилась к жизни и обязательно ярко и пышно расцветет в
будущем, превратившаяся в сад пустыня и связанные с ними чувства радости, счастья,
любви. В следующей строфе в таком же жизнерадостном духе, с романтически-
сентиментальным пафосом описывается красота юных девушек с использованием все
так же традиционных сравнений стана с кипарисом, ресниц – со стрелами, губ – с
рубинами. Подобные сравнения девушек с розой и луной переходят в следующую
строфу, обобщая безлично, что «к их лицам взор влюбленный льнет сегодня». Но, хоть
и в одном лишь стихе, звучит также и личностное восприятие изображенного («Красою
Шейдаи ошеломляют»). Правда, и этот личностный мотив скорее традиционный,
поскольку традиция требует упомянуть в последней строфе поэтический псевдоним –
тахуллус – поэта.
Стихотворение Магтымгулы Пырагы «Новруз» написано значительно реже
встречающейся, чем мухаммас, 7-строчной строфой – мусабба, всего пять строф с
классической рифмовкой aaaaaaa bbbbbba cccccca dddddda eeeeeea.
Наступает Новруз. Мир прекрасен в великом и малом,
После вешней грозы покрываются горы туманом,
Каждый новый росток к солнцу гостем является званым,
Покрываются скалы полынью, плющом и бурьяном.
В скалах птицам раздолье – беспечным весенним горланам.
Там цветы, исходя ароматом и терпким и пьяным,
Человека и зверя зовут к травянистым полянам.
Прорубая ходы под землею сквозь трещины-щели,
Встало племя побегов, справляя пору новоселий.
Над пустыней звенят голубых колокольчиков трели.
Язычками листвы там кустарник болтает без цели.
Муравьи закружились, как будто они охмелели.
Каждый птенчик свой голос считает нежнее свирели.
Мир смеется, качается, бродит счастливым и пьяным.

Page 518
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Торжествующий голос Новруза звучит во вселенной,

Нелегко от цепей его звонких избавиться пленным.
Мир, исполненный жизни, и мир, преходящий и тленный,
Лишь познавшему мудрость является попеременно.
Жизнь без истины в мире подобна монете разменной.
Да услышат рожденные голос возмездия медный,
Те, что нынче пришли заселить полуденные страны.
Берегись, если жажда наживы владеет тобою,
Переменчивый ветер развеет богатство любое.
В златотканной парче будешь злою настигнут судьбою,
Проклянешь свои дни, свое семя, живущий разбоем.
Рядом трудятся люди, а праздный доволен собою.
Бодрым будь и от зла отмежуйся двойной городьбою.
Зло посеявший в мире пожнет его поздно иль рано.
Плачь, Фраги, в день Новруза суровой бедой удрученный.
Жизнь твоя под луною кому не покажется черной?
Растерял ты мечты свои, жизнью пустой увлеченный.
С пепелища души твои вздохи и стоны никчемны.
Тщетно молишь Аллаха, со счастьем своим разлученный.
Тщетно всадника ждешь ты с надеждою неизреченной,
Чтобы стала душа из пустыни цветущей поляной.
Перевод А. Тарковского
На первый взгляд, образы и мотивы произведения Пырагы во многом совпадают с теми
образами и мотивами, которые присущи фольклору и стихотворению Шейдаи. На самом
деле есть существенные различия, которые дают понять, в чем разница между великим
поэтом Шейдаи и гениальным Магтымгулы. Если у Шейдаи образы преимущественно
традиционны, даже в некоторой степени шаблонны (роза, соловей и т. п.), обобщенно-
абстрактны (даже красавицы упоминаются и описываются с помощью тропов – «общих
мест» восточной поэзии), то большинство из образов Пырагы оригинально-
неповторимы, действительно конкретно-чувственны (покрытые полынью, плющом и
бурьяном скалы; окутанные послегрозовым туманом горы; голубые колокольчики;
кустарниковые «язычки листвы», муравьи, поющий «каждый птенчик», а не
обезличенные птенчики и т. д.).
В начале третьей строфы автор подводит своеобразный итог воспроизведенной
многоóбразной и чувственной картины весны в родном краю: «Торжествующий голос
Новруза звучит во вселенной». И это торжество природы и высших сил околдовывает
каждого («Нелегко от цепей его звонких избавиться пленным»). И если у Шейдаи лично-
чувственное восприятие Новруза и всего с ним связанного проявляется всего в одном
стихе, и то опосредованно, то у Пырагы подобное восприятие охватывает бóльшую часть

Page 519
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

стихотворения. Уже в третьей строфе мир природы переплетается с миром человека, его
красота и совершенство, а также недолговечность (он потому таков красив и совершенен,
что недолговечен) находят отражение в диалектическом восприятии лирическим героем,
«познавшим мудрость»: «мир, исполненный жизни, и мир, преходящий и
тленный <…>».
А дальше идет утверждение, что за все в жизни надо платить. Вероятно, здесь находит
отражение суфийское положение о том, что человек (а не только Аллах) определяет свои
поступки, делает выбор, поэтому ответственен за него («Да услышат рожденные голос
возмездия медный»), поэтому каждый должен избегать «жизни без истины». Следующая
строфа развивает эти положения: человек должен отрешиться от мирской суеты,
сиюминутности, распространенных пороков, как то жажда наживы, погоня за
богатством, разбой, праздность – вообще причинение какого-либо зла, ущерба другим
людям. К этому призывает непревзойденная красота созданной Аллахом картины
природы, достигающей совершенства именно во время Новруза.
В последней строфе предостережения и упреки, посылаемые другим людям, поэт
переносит на себя. Мотив скорби, раскаяния за прежние прегрешения становится одним
из наиболее распространенных в произведениях Магтымгулы последних лет жизни.
Чаще всего они были преувеличенными, возможно даже, надуманными. Но тем не менее
поэт уверяет, что растерял свои высокие мечты, «жизнью пустой увлеченный». Есть и
скрытый намек на трагическую личную судьбу: автор «Новруза» навсегда потерял
любимую Менгли, ставшую женой другого, родных братьев и родных сыновей. Поэтому
и избрал поэт себе тахуллус Пырагы (Фраги) – Разлученный («Тщетно молишь Аллаха,
со счастьем своим разлученный»). В старости он даже «в день Новруза суровой бедой
удрученный». Но даже в условиях безнадежности он contra spem spero надеется духовное
возрождение, «чтобы стала душа из пустыни цветущей поляной».
Во многом такие мотивы, самоупреки, раскаяние за грехи молодости являются
характерными для европейской барокковой литературы, поэтому можно вести речь о
творчестве Магтымгулы как о восточной аналогии европейского барокко, тем более что
и по времени наблюдается определенная синхрония [Подробнее об этом в: 2, с. 66–84].
Контраст веселой разгульной молодости и никчемной, почти нищенской старости был
основой многих произведений еще у Рудаки, но у него в ренессансном духе
утверждается, что молодость такой полнокровной, расточительной и должна быть, а
тяжесть старческих лет надо покорно принять. Магтымгулы, ссылаясь на свои мнимые
грехи и раскаяние в них, констатируя и бичуя тотальную греховность и жестокость к
человеку своего времени, призывает читателей смолоду «беречь честь», заботиться об
исполнении божественного призвания человека, полностью посвятить себя служению
Аллаху и людям.
Особо стоит отметить версификационное мастерство Пырагы в стихотворении
«Новруз». Конечно, мусабба – строфа, требующая большего труда, чем мухаммас или

Page 520
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

мусаддас, но одно то, что стихотворения написаны теми или иными из названных строф,
еще не свидетельствует однозначно о превосходстве одних над другими (хотя мусабба,
несомненно, требует значительно большего технического совершенства). Тем более что
у Магтымгулы значительно больше произведений написано мухаммасами и
мусаддасами, чем мусабба. Важно, насколько строфика, ритмика сообразуется с
содержанием стихотворения.
Раньше в статье уже обращалось внимание на словосочетание «торжествующий голос».
Можно констатировать: если ритмика стихотворения Шейдаи «Пришел Новруз» в
сочетании с лексикой, тропикой создает бодро-радостный темпоритм, то очень длинные
стихи 7-строчных строф «Новруза» Пырагы создает торжественно-величавый
темпоритм. Около 80 % стихотворений Магтымгулы написаны 11-сложными стихами.
Популярны также у него 13-сложники, но встречаются и 7–8-сложники, и 14–16-
сложники, хотя и очень редки [1]. Как раз вот этими редкими стихами – по 16 слогов в
каждом – написан «Новруз». По количеству слогов стихи этого стихотворения
приближаются к Гомеровским гекзаметрам (17 слогов). Чем длиннее стих, тем больше
он приближается к эпической плавности, возвышенной торжественности, к
утверждению очень важных истин. Именно такими и являются стихи «Новруза»
Магтымгулы. На них синергетически накладывается и объемность, эпичность больших
по количеству стихов строф. Шесть-семь рифм в каждой строфе вызывают ощущение
приближающейся к бесконечности долготы этой ритмической единицы, связующая все
строфы рифма в последних стихах дает ощущение целостности этих больших долгот.
Содержание и версификационная форма стихотворения «Новруз» сливаются воедино
сначала в создании яркой конкретно-чувственной картины буйствующей природы во
время Новруза, превращающей даже пустыню в сад, цветник и сакрализованной самим
праздником Нового года. Значение разлогих стихов и больших по количеству стихов
строф становится еще более важным в последующих строфах, в которых поэт
формулирует важные заветы и императивы для себя и других людей осмыслить свое
божественное предназначение на земле, к чему побуждают величественно-радостные
окружающие картины расцвета природы в дни великого праздника Новруза.
ЛИТЕРАТУРА
1. Абдуллаев Д. Народные основы стихосложения в поэзии Махтумкули : автореф.
дис. … канд. филол. н.; спец. 10.01.03 – литература народов СССР (туркменская
литература). Ашхабад, 1979. 32 с.
2. Васьків М. Маґтимгули Пираги (Махтумкулі Фрагі) : літературний портрет. Київ :
АВІАЗ, 2019. 148 с.
3. Килимник С. Український рік у народних звичаях в історичному освітленні. Т. І.
Вінніпеґ–Торонто : Український Національний Видавничий Комітет, 1964. 156 с.

Page 521
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

TURKISH-ARMENIAN-AZERBAIJANI RELATIONS IN THE XIX - XX

CENTURIES: IS IT POSSIBLE TO APPOINT THE GUILT?

ТУРЕЦКО-АРМЯНСКИЕ-АЗЕРБАЙДЖАНСКИЕ ОТНОШЕНИЯ ХIХ - ХХ СТ .:

МОЖНО ЛИ НАЗНАЧИТЬ ВИНОВНИКА?

Prof. Dr. Mykola Vas’kiv,

Borys Grinchenko Kyiv University, Ukraine
Associate Prof., [Link]
Borys Grinchenko Kyiv University (Kyiv, Ukraine)

ABSTRACT
The article reveals the political, social, economical and religious factors that influenced the
policy of the Russian authorities towards Armenians and Azerbaijanis. Authors analyze the
reasons and stages of interethnic conflict in the countries of Caucasus, reveal the mechanism of
the mutual destruction of the population (Turkish and Armenian, Azerbaijani and Armenian).
Also authors are considering the policy of the Russian authorities towards mass migration of
peoples when in XIX century in Nagorno-Karabakh, Armenians from the national minority
became a significant majority. Also in the article we investigate and analyze historical facts of
Soviet politics, when in 1920-30s with the assistance of the party union top, most of the
territories were cut off from Azerbaijan and annexed to Armenia.
At the same time in the article notes that thanks to the powerful diaspora which in European
countries and then in USA have more than a century of history and in a well-functioning
information and propaganda system, the Armenians brought to the world information about the
destruction and oppression of them. The article introduces facts showing that the Armenians
mercilessly destroyed the Turks, Kurds or Azerbaijanis, and most often defenseless children,
women, old people suffered, because they could not escape.
The main historical plots of interethnic conflicts in Transcaucasia, reflected in literature and
journalism, are identified, and the problems of their interpretation are designated.
The final conclusion is that the only possible formula for reconciliation between peoples, woven
in a tight knot of Transcaucasian problems, will be: we forgive and we ourselves ask for
forgiveness. According to this universal formula, infinitely humanistic from a religious, cultural
or any other point of view, the following links in establishing good-neighborly relations and
resolving mutual claims should go.
Keywords: interethnic conflicts, Turks, Azerbaijanis, Armenians.

Николай Васькив,
Киевский университет имени Бориса Гринченко, Украина

Page 522
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Ольга Быкова,
Киевский университет имени Бориса Гринченко, Украина

В работе раскрываются политические, социально-экономические и религиозные

факторы, повлиявшие на политику российских властей в отношении армян и
азербайджанцев. Авторы анализируют причины и этапы межнациональных конфликтов
на Закавказье, раскрывают механизм обоюдного уничтожения населения (турецкого и
армянского, азербайджанского и армянского).Также авторы рассматривают политику
российских властей по поводу массового переселения народов, когда в течение XIX в. в
Нагорном Карабахе армяне с национального меньшинства стали значительным
большинством. Также в статье исследуются и анализируются исторические факты
советской политики, когда в течение 1920-30-х годов, уже при содействии партийной
союзной верхушки, большая часть территорий была отрезана от Азербайджана и
присоединена к Армении.
В то же время в статье отмечается, что благодаря мощной диаспоре, которая в
европейских странах, а затем и в США имеет более чем вековую историю, и отлаженной
информационно-пропагандистской системе армяне донесли до мира сведения об
уничтожении, притеснении именно их. В статье наводятся факты, свидетельствующие,
что армяне беспощадно уничтожали турок, курдов или азербайджанцев, и страдали чаще
всего беззащитные дети, женщины, старики, потому что не могли убежать.
Выявлены основные исторические сюжеты межнациональных конфликтов в Закавказье,
нашедшие отражение в литературе и публицистике, и обозначены проблемы их
интерпретации.
Итоговый вывод состоит в том, что единственно возможной формулой для примирения
между народами, сплетенными в тугом узле закавказских проблем, будет: прощаем и
сами просим прощения. По этой универсальной, бесконечно гуманистической с
религиозного, культурного или любого иного взгляда формуле должны пойти
следующие звенья установления добрососедских отношений и решения взаимных
претензий.
Ключевые слова: межнациональные конфликты, турки, азербайджанцы, армяне.

Эта статья была написана более четырех лет тому назад на украинском языке для
украинских изданий. В редакциях нескольких украинских газет (в том числе
национально-патриотических по духу) она получала одобрительную оценку. Но нигде
не была напечатана. С разными объяснениями: пока не ко времени; зачем снова
подбрасывать дрова в огонь межнациональной вражды; понимаете, в статье все, в
принципе, правильно, но у нас очень большая армянская диаспора, поэтому «не так» нас
поймут и т. д. Хотя нам, авторам, кажется, что текст статьи очень доброжелателен и
благожелателен к армянам. Как и к азербайджанцам и туркам.

Page 523
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Неоднозначность «общеизвестных» фактов и оценок

На протяжении всех лет украинской независимости поступало немало информации о
жестоком преследовании и уничтожении армян турецкими властями в конце XIX –
начале ХХ в., которое достигло вершины в 1915 году. Наконец складывалось устойчивое
впечатление-непонимание: почему несмотря на очевидность таких многочисленных
зафиксированных преступлений турки отказываются признать геноцид армянского
народа? Неужели такие глупо упрямы, упорные? А может, есть какие-то основания,
аргументы для этого? Это побуждало найти аргументы «другой» стороны, которые, как
ни странно, почти никогда не приводились в украинских медиа. Это аргументы не только
турецкие, но и азербайджанские и курдские.
Первое серьезное сомнение в беспрекословности вопроса геноцида «зародили» 26
бакинских комиссаров со Степаном Шаумяном, о котором упоминали чаще всего.
Советская историография и пропаганда так прожужжали ими уши, что в какой-то момент
все это воспринималось как общие слова, над которыми не стоит задумываться. Но в
определенный момент пришло время переосмыслить якобы общеизвестное. Если
комиссары бакинские – то, очевидно, азербайджанцы? Но с 26 расстрелянных
азербайджанцами оказались только два: Мешади Азизбеков и Мир-Гасан Везиров.
Остальные – русские, евреи, грузины, а больше всего среди них армян во главе с уже
известным Шаумяном. Продолжили свои поиски и с удивлением выяснили, что в 1918
году в Баку россиян (вместе с другими славянами) было больше, чем азербайджанцев. И
армян было больше, чем тюрков (так тогда называли азербайджанцев). Значит, никаких
притеснений армян на азербайджанской территории не было и они свободно могли
перемещаться туда, где можно было выгодно «делать деньги»?
Еще один неожиданный сигнал пришел из Польши, точнее из книги «Путешествие к
сердцу ислама» [6], в которой были напечатаны очерки о путешествиях поляков в страны
Востока в межвоенное двадцатилетие, и среди них произведение Эдиге Шинкевича «Из
путешествия по Персии». В годы репрессий, желая избежать ареста, он уезжает из Крыма
через Азербайджан и Персию в Турцию. В 1934 г. Э. Шинкевич переехал в Польшу (был
татарином, но не крымским, а польским, или «литовским»). В конце очерка Э.
Шинкевича можно встретить такие слова жителя городка Хой, что на ирано-турецкой
границе: «Мы стреляли из этих пушек в армянское войско, когда в конце последней войны
армяне осадили Хой с целью уничтожения мусульман» [6, с. 112]. На помощь пришли
турки, иначе, добавляет сам автор, «если бы не прибыли вовремя турецкие полки, армяне
могли бы вырезать беззащитных мусульман Хоя, подобно тому, как вырезали в пень
население турецкого города Эрзурум» [6, с. 112]. А в примечании Э. Шинкевич отмечает,
что, «вопреки распространенным в Европе представлениям, мусульманское население не
всегда было зачинщиком взаимной армяно-турецкой резни, которая происходила на
Ближнем Востоке» [6, с. 112].

Page 524
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Еще одним сомнением относительно одномерного представления об этой резне стал

роман Орхана Памука «Снег». Впрочем, не весь роман, потому что прямо в нем о
прошлом Турции, Карса (в этом городе происходит действие произведения),
межнациональном противостоянии речь не идет. Поэтому имеется в виду только одна
фраза, которая указывает, как и Э. Шинкевич, на коренное отличие турецкого видения
противостояния от общепринятого европейского, которое, в свою очередь, почти
полностью совпадает с армянским толкованием событий XIX-XX веков: «об особом зале
этого музея, посвященном армянским погромам (некоторые туристы ожидают, что
экспозиция рассказывает об армянах, убитых турками, а затем понимают, что все
наоборот)» [5, с. 38]. И еще: «...государства, объявленного турками в городе
восемьдесят лет назад в дни, когда началась их взаимная резня с армянами, которой
предшествовал вывод из Карса османской и российской армий» [5, с. 409-410].
К этому добавился еще один невероятный факт: турки открыли свои архивы для
исследователей событий XIX – начала ХХ в., в то время как армяне этого еще не сделали.
Какие для этого могут быть причины, если вы хотите установить справедливость и
ничего не скрываете?
Трагедия маленьких народов в перипетиях мировых катаклизмов
В свое время потрясающее впечатление произвел роман литовца Йонаса Авижюса
«Потерянный кров» [1], в котором воссоздана трагедия маленького народа, оказавшегося
между двумя империями-жерновами – сталинским СССР и нацистской Германией.
Самое страшное, что от литовцев почти ничего не зависит, они пытаются приставать то
на одну, то на другую сторону, искать собственный путь, но существенно повлиять на
ситуацию не могут. Максимум – это сохранение собственной совести и моральности.
Подобные трагедии пришлось пережить не одному народу, в том числе и украинцам. И
армянам. Многовековой трагедией армянского народа стало пребывание на обочине
империй или между ними – между Персией и Римом, затем Византией и Османским
государством, между Российской империей и Турцией. Представители метрополий
постоянно посягали на имущество армян, главным из которого были земля и дома,
поэтому сгоняли их с исконных ареалов проживания (очередные «потерянные дома»).
Часто это оборачивалось и пролитием крови беззащитных жертв, с которыми никто не
считался.
Ситуация изменилась с присоединением части некогда могущественной Армении к
Российской империи в 1813 году. Армяне возлагали большие надежды на единоверцев-
христиан, которые должны были их защитить, однако царское руководство прежде всего
использовало их в своих захватнических интересах. Поэтому потакало в противостоянии
с мусульманами на чужой и собственной территории, сознательно разжигало
национально-религиозную вражду, не вмешиваясь во взаимную кровавую резню.
Российско-турецкое противостояние привело к тому, что царская империя использовала
армян для «освоения» отвоеванных земель, а те, чувствуя за спиной мощную поддержку,

Page 525
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

активно отнимали имущество у турок и курдов, считая, что возвращают свое, когда-то
давно или недавно, незаконно отобрано. Турки, используя часто курдов (еще один народ,
который до сих пор между могущественными странами так и не сумел получить
собственной государственности), после очередных потерь или возвратов на отвоеванные
земли, отбирали, возвращали «свое». Историк С. Кульчицкий косвенно подтверждает
это в статье, опубликованной в газете «День»: «В ходе Балканских войн 1912-1913 гг.
Османская империя понесла большие территориальные потери. Турки, проживавшие на
потерянных территориях, были изгнаны или сами бежали в Анатолию. Около 400 тыс.
мухаджиров расселялось правительством на землях, принадлежавших армянам» [3]. На
подроссийских землях туркам, следовательно, жилось несладко, прежде всего из-за
притеснений со стороны армян при попустительстве государственной и военной власти.
Можно признать, что реакция турок, за которыми стояло государство, была зачастую
асимметричной, но взаимоистребление было обоюдным, когда преступниками
становятся все, кто убивает или отбирает, независимо от национальности.
Кровь, убийства с обеих сторон не были непреодолимым препятствием, через которое
легко переступали еще и потому, что уничтожали иноверцев, представителей чужих
наций. «Как турки, так и армяне стали жертвами... Армяне убивали турок потому, что те
были турками. Турки убивали армян потому, что те были армянами… Истребление было
взаимным» [4, с. 73]. Выработался замкнутый круг, в котором трудно уже было
выяснить, кто прав, кто виноват, особенно когда речь шла о личных судьбах. Спираль
взаимной агрессии только больше раскручивалась. Благодаря мощной диаспоре, которая
в европейских странах, а затем и в США имеет более чем вековую историю, и
отлаженной информационно-пропагандистской системе армяне донесли до мира
сведения об уничтожении, притеснении именно их. Но были и другие факты,
свидетельствующие, что так же армяне беспощадно уничтожали турок, курдов или
азербайджанцев, и страдали чаще всего беззащитные дети, женщины, старики, потому
что не могли убежать. Кубанский казак Федор Елисеев в своих мемуарах вспоминал об
увиденном: «Мы, молодежь, верхом на лошадях немедленно же бросились в город (Ван
– Авт.). Он большой, до 200 тысяч жителей. Резко разделен на две, почти равные части:
турецкую и армянскую. Турецкая часть, на западе, тянется до самого озера-моря Ван.
Но весь турецкий город сожжен армянами. Армянская же часть города совершенно не
пострадала» [2]. Американские историки Дж. и К. Маккартни отмечают: «Вступившие
в город Эрзинджан османские солдаты обнаружили, что все общественные и исламские
культовые здания и более 1000 домов разрушены. Сотни тел убитых турок Эрзинджана
были найдены на улицах, еще больше – в водоемах и наспех вырытых могилах. Терджан
был целиком разрушен динамитом. В Эрзуруме, крупнейшем городе на востоке
Империи, по подсчетам османских властей, было убито 8000 турок» [4, c. 76].
Армянская партия «Дашнакцутюн» ставила своей целью возвращение утраченных
территорий, но с течением времени трудно уже было разобрать, где чья «изначальная»
земля. В Баку армян, как мы уже упоминали, было не меньше, чем азербайджанцев, зато

Page 526
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

азербайджанцев не менее было в Ереване. Но дашнаки не признавали никаких

компромиссов, считая любые средства, в том числе и террор, пригодными к тотальному
утверждению собственного господства на «собственных» землях.
Дашнаки создали мощные военизированные структуры, что давало им возможность
уничтожать гораздо больше «врагов» на территории не только Российской империи, но
и Персии и Турции. Постоянно подавляемые русскими азербайджанцы (мусульмане не
могли представлять в выборных органах власти с 1870 года более 30%, а с 1892 года –
более 20%) часто прибегали к спонтанным, стихийным акциям, но не способны были к
организованному уничтожения противника. В ходе взаимной резни 1905-1906 годов
было уничтожено 128 армянских поселений и 158 – азербайджанских. Уже после
кровавых событий апреля 1915 года, когда жертвами стали около миллиона армян, а еще
больше их соотечественников были лишены родины, в марте-апреле 1918 года при
попустительстве большевиков была устроена страшная «кровавая баня» в Баку, первую
скрипку в которой играли все те же дашнаки: «Так как большевики помогали армянам,
тюрки были легко побеждены, в результате чего произошла резня (с 30 марта по 1 апреля
1918 года). От 8000 до 12 000 мусульман было убито только в самом городе, половина
тюркских жителей Баку была вынуждена бежать» [4, с. 80]. Ужасные традиции
межнациональной резни, когда, казалось, спустя десятилетия они отмерли, с новой силой
вспыхнули на рубеже 80-90-х годов прошлого века, и жертвами стали прежде всего
азербайджанцы, а не армяне.
К этому можно добавить также и то, что в течение десятилетий царская Россия
переселяла армян, бежавших из Персии или Турции, на тюркские (т.е. азербайджанские)
земли. Так, например, в течение XIX в. в Нагорном Карабахе армяне с национального
меньшинства стали значительным большинством, хотя входил он в советское время, как
исконная земля тюрков, в состав Азербайджанской ССР. Однако в течение 1920-30-х
годов, теперь уже при содействии советско-партийной союзной верхушки, большая
часть территорий была отрезана от Азербайджана и присоединена к Армении. Как теперь
определить, на чьей стороне правда? Любые попытки силой перекроить границы
порождают хаос, разрушают устоявшийся мировой порядок. В этом убеждает Крым и
Донбасс, как убеждает и Нагорный Карабах.
Прощаем и просим прощения. Или враждуем дальше?
Любые аналогии хромают, но и многое проясняют, поэтому продолжим сравнение
армянского и украинского прошлого и современности. Для начала – несколько слов о
Голодоморе, который, кстати, Армения не признает геноцидом украинского народа.
Украина требует признания событий 1932-33 годов геноцидом прежде всего в плане
морально-этическом, без каких-либо материальных претензий, и всю вину возлагает на
кремлевскую партийно-советскую верхушку, отнюдь не на русский или другой народ.
Армяне тоже ставят вопрос о морально-этической ответственности за сотни тысяч
невинных жертв.

Page 527
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Однако этим не ограничиваются. А требуют извинений турецкого народа, материальной

компенсации и выдвигают территориальные претензии к туркам, тем самым сводя
крупнейшую национальную трагедию до уровня мелочно-меркантильного. Есть ли шанс
удовлетворить эти требования? Можно обвинять в жестоких убийствах тогдашнюю
власть, руководство младотурок, каждого, кто убивал или подстрекал к убийствам,
любым другим преступлениям. Надо принять во внимание, что в 1919-1920 гг. прошел
военный трибунал, рассмотревший судебные дела об участии руководства партии
«Единение и прогресс» в нарушении конституции, втягивании страны в войну на стороне
Германии и организации массовых убийств. Трибунал признал отсутствующих на суде
Энвера-пашу, Ахмеда Джемаля, Мехмеда Талаата и доктора Назима виновными и
приговорил их к смертной казни. Губернатора Мехмета Кемаля признали виновным в
массовом убийстве армян в районе Йозгат провинции Анкара и повесили.
Если требовать извинения и компенсации от турецкого государства и турецкого народа,
значит, просить прощения, выплачивать компенсацию должны и потомки тех турок,
которые погибли от рук армян или потеряли дом, землю, имущество в общей вражде? А
кто извинится перед ними и потомками убитых азербайджанцев, курдов, выплатит им
компенсации, даже если их было значительно меньше, чем уничтоженных армян? О
территориальных претензиях речь вообще не может вестись. Не только потому, что
сильная Турция не уступит слабой Армении, даже если за ее спиной и стоит Россия. Но
и потому, что это бы открыло ящик Пандоры взаимных территориальных претензий,
бесконечного выяснения, кто «исконее» на тех или иных территориях, силового
перекраивания границ и нарушения так тяжело установленного мирового баланса (о чем
см. выше).
Нет ни одного более-менее вменяемого аргумента, который бы оправдывал фактическую
оккупацию Нагорного Карабаха Арменией и попытки изменить статус этой
общепризнанной мировым сообществом территории. И совсем дикими представляются
любые попытки сделать правомерным оккупацию семи азербайджанских районов вокруг
Нагорного Карабаха и обосновывать вероятность называть их «когда-то армянскими».
Еще ближе в украинской истории к армянской трагедии являются события на Волыни в
1943 г. Так же обоюдная резня, так же с асимметрично большим количеством жертв со
стороны поляков по сравнению с украинцами. Можно было бы бесперспективно
загонять ситуацию с обвинениями друг друга все дальше в тупик, но Украина и Польша
нашли, кажется, единственно приемлемый, безболезненный выход из ситуации, хотя он
и является болезненным для каждой из сторон, а особенно – для тех поляков и украинцев,
чьи предки пострадали в водовороте польско-украинской войны 1943 г., или операции
«Висла», или в вековечном вооруженном противостоянии с переменным успехом. Это
универсальная, бесконечно гуманистическая с религиозного, культурного или любого
иного взгляда формула: прощаем и сами просим прощения. Очевидно, что именно такая
формула может быть единственно возможной для примирения между народами,

Page 528
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

сплетенными в тугом узле закавказских проблем, по которой пойдут следующие звенья

установления добрососедских отношений и решения взаимных претензий.
ЛИТЕРАТУРА
1. Авижюс Й. Потерянный кров : роман. Москва : Советский писатель, 1977. 543 с.
2. Елисеев Ф. И. Казаки на Кавказском фронте 1914-1917: Записки полковника
Кубан. казачьего войска в тринадцати брошюрах-тетрадях. Москва : Воениздат, 2001.
308 с.
3. Кульчицкий С. Сто лет одиночества. День. 2015. 23 апреля.
4. Маккарти Дж. и К. Тюрки и армяне: Руководство по армянскому вопросу. Баку :
Азернешр, 1996. 159 с.
5. Памук О. Сніг : роман. Харків : Фоліо, 2010. 479 с.
6. Szynkiewich E. Z podróży po Persji [in:] Podróże do serca islamu. Antologia
międzywojennego reportażu Polskich Tatarów. Biaƚystok, 2014. S. 81–114.

Page 529
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

NOVRUZ ADƏTLƏRİNİN İÇƏRİŞƏHƏRDƏ YAŞADILMASI –

DÜNƏN VƏ BU GÜN

LİVİNG NOVRUZ TRADİTİONS İN ICHERİSHEHER - YESTERDAY AND TODAY

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Günay HƏSƏNOVA

“İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi “İçərişəhər” Muzey Mərkəzi, baş
mütəxəssis
ORCID NO: 0000-0002-3692-5481

ÖZET
Azərbaycan xalqının milli bayramlarından biri olan Novruz adət-ənənələri tarix boyu dədə-
babalarımızdan bir miras kimi ötürülərək bu günümüzə kimi gəlib çatdırılmışdır. Ölkəmizin
bütün regionlarında sosial kimliyindən asılı olmayaraq hamı Novruzu – baharın gəlişini bayram
sevinci ilə qarşılayır: süfrələr bəzənir, səməni cücərdilir, yumurta boyanır, evə bayram bazarlığı
edilir, şəkərbura, paxlava, qoğal, badambura şirniyyatları bişirilir, cəngi havası altında
pəhləvanlar güləşir, xoruz döyüşdürülür, qapı pusulur, papaq atılır və s. Təbiətin oyanışı,
günəşin isti nəfəsinin yeri qızdırması, ağacların çiçəkləməsi insanlarda xoş təəssürat, gələcəyə
ümidlər oyadır. Özünün gözəl niyyətləri, xeyirxah əməlləri ilə seçilən xalqımız həmişə
konstitusiyamızda da qeyd edildiyi kimi qonşularla mehriban və dinc şəraitdə yaşamağa
üstünlük vermişdir. Folklor mahnılarımızda, dastanlarda, xalq tamaşalarında yaşadılan birlik,
bolluq və firavanlıq rəmzinin daşıyıcıları olan Novruz adətlərinin tarixi demək olar ki, var
olmamızın tarixi ilə üst-üstə düşür.
Xalqımıza məxsus bu gözəl bayramın qeyd olunması Sovet dövründə qadağan olunsa da
ailələrdə gizli şəkildə keçirilərək yaşadılmışdır. Müstəqillik dövründə Novruz bayramının
rəsmi şəkildə qeyd olunması barədə ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən verilmiş Sərəncamdan
sonra baharın gəlişi ölkəmizdə xüsusi təmtəraqla keçirilməyə başlamışdır.
Paytaxt Bakının qəlbi olan İçərişəhər tariximizi, mədəniyyətimizi özündə canlı bir varlıq tək
yaşatdığı kimi müasir dövrümüzdə xalq-etnoqrafik ənənələrini də nümayiş etdirməkdədir. Daş
döşənmiş dar küçələr, karvansaralar, məscidlər, hamamlar, ovdanlar, sənətkar dükanları, xan
sarayları, qala divarları, milli xörəklərimizin ətrafa yayılmış qoxusu insanı tariximizin qədim
dövrlərinə qiyabi səyahət etdirmiş olur.
“İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu tərəfindən Novruz bayramının beynəlxalq
səviyyədə qeyd olunması dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan turistlərin Azərbaycana marağını
daha da artırmış, hər ilin mart ayında ölkəmizə təşrif buyuran xarici qonaqların sayını ildən-ilə
çoxaltmışdır. İçərişəhərdə mütəmadi olaraq keçirilən beynəlxalq festivallar zamanı milli
çadırların qurulması, bayram şirniyyatlarının bişirilməsi, ənənəvi incəsənət ustaları tərəfindən
master-klasların keçirilməsi, canlı milli musiqilərin ifa olunması, milli təamların daddırılması,
folklor səhnələrinin nümayiş olunması adət-ənənələrimizin, milli-mədəni irsimizin dünyaya
təbliğ olunmasına və sevdirilməsinə vəsilə olmuşdur.
Təqdim olunan məqalədə “İçərişəhər” Muzey Mərkəzinin fond kolleksiyasında saxlanılan
eksponatlar və foto neqativlər əsasında İçərişəhərdə ötən əsrlərdə və müasir dövrümüzdə
Novruz bayramının adət-ənənələri araşdırılaraq tədqiqata cəlb olunmuşdur.

Page 530
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Açar sözlər: Novruz Bayramı, Milli Adət-ənənələr, İçərişəhər, Muzey Kolleksiyası,

Etnoqrafiya, Folklor

ABSTRACT

Novruz traditions, one of the national holidays of the Azerbaijani people, have been passed
down from our ancestors throughout history. In all regions of the country, regardless of social
identity, everyone welcomes Novruz - the arrival of spring: the tables are decorated, malt is
germinated, eggs are painted, the house is bought for the holiday, sweets are baked, baklava,
gogal, badambura are baked, wrestlers fight in the air, the door is ambushed, the hat is thrown,
and so on. The awakening of nature, the warmth of the sun's warmth, the blossoming of trees
make a good impression on people and give them hope for the future. Our people, distinguished
by their good intentions and good deeds, have always preferred to live in a friendly and peaceful
environment with their neighbors, as enshrined in our constitution. The history of Novruz
traditions, which are the symbols of unity, abundance and prosperity in our folk songs, epics
and folk performances, almost coincides with the history of our existence.
Although the celebration of this beautiful holiday of our people was banned during the Soviet
era, it was held secretly in families. After the Order issued by the great leader Heydar Aliyev
on the official celebration of Novruz during independence, the arrival of spring began to be
celebrated in our country with special pomp.
Icherisheher, the heart of the capital Baku, demonstrates our history and culture as a living
being, as well as its folk and ethnographic traditions in modern times. Narrow cobbled streets,
caravanserais, mosques, baths, hunting lodges, artisan shops, khan's palaces, castle walls, the
smell of our national dishes spread around the ancient times of our history.
The celebration of Novruz at the international level by the “Icherisheher” State Historical-
Architectural Reserve has further increased the interest of tourists from around the world to
Azerbaijan, increasing the number of foreign visitors to our country in March each year. During
international festivals held in Icherihheher, national tents are set up, holiday sweets are baked,
master classes by traditional artists are held, live national music is performed, national dishes
are tasted, folklore scenes are demonstrated to promote our traditions, national and cultural
heritage to the world caused to fall in love.
In the presented article, on the basis of exhibits and photo negatives kept in the fund collection
of “Icherisheher” Museum Center, the traditions of Novruz holiday in Icherisheher in past
centuries and modern times have been studied and involved in research.
Keywords: Novruz Holiday, National Traditions, Icheri Sheher, Museum Collection,
Ethnography, Folklore

Page 531
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

LİDERLİK ZİRVƏSİ VƏ FƏZA TƏFƏKKÜRÜ VƏHDƏTİ

THE UNITY OF LEADERSHIP SUMMIT AND SPATIAL THINKING

Nardanə Yusifova
sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru
AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin
“Təsviri materiallar” fondunun müdiri
ORCID ID 0000-0003-3510-1023

Dadaşova Reyhan
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
ORCID ID 0000-0002-3407-2817

(QARABAĞ ŞƏHİDLƏRİNİN RUHUNA İTHAF OLUNUR)

Açar sözlər: liderlik, liderlik modulu, liderliyə çatmaqda fəza təfəkkürünün rolu,
elmlərüstü araşdırmada liderlik, liderliyin xüsusiyyətlə
Məntiqi təfəkkür ən çox dəqiq elmlərlə məşğul olan insanların yardımına gələr. Belə ki,
hər bir insan həyatı boyu bütün hadisələrin müsbət həlli zamanı məntiqi təfəkkürdən istifadə
edər. Yəni, əslində o kəslər elmlərüstü inteqrasiyadan həm nəzəri, həm də praktik istifadə edə
bilir ki, onlar fəza təfəkkürü və məntiqi təfəkkürü paralel düşünə və istifadə edə bilsinlər. Bunu
əvvəllər həm nəzəri, həm də praktik olaraq Liderlər istifadə ediblər. Ona görə ki, onların gərgin
iş sturukrununun yaradılması möhkəm özül üzərində qurulan siyasi, iqtisadi, elmi, mədəni,
mənəvi bir modeldir. Bu modeliin qurulmasında - kainatda baş verən mürəkkəb və dinamik
proseslərin dərk olunmasında isə dərin elmi təhlil tələb olunur. Düzgün təhlil vermək üçün
proseslərə hərtərəfli yanaşmaq lazımdır. Bu yanaşma, elmdən tətbiqi fəailiyyətə aparan yol
olmaqla, hərtərəfli təfəkkürlə mənəviyyat arasındakı əlaqəni işıqlandırır.
Belə bir qədim hikmət vardır: hər şey müqayisədə dərk olunur. Yenilik, artıq məlum şey
vasitəsi ilə dərk olunur və nə qədər mübahisəlidirsə, bir o qədər də əhəmiyyətlidir. Yenilik,
müqayisə, seçmə imkanı və qabiliyyəti olan insanın məqsədəuyğun fəaliyyət növüdür.
Liderlər yaxşı bilirlər ki, idarəetmədə dünyanın vəhdəti prinsipinin gözlənilməsi və
hadisələrin pillələri arasında genetik əlaqə mövcuddur. Bütün keyfiyyət fərqləri və quruluş
tükənməzliyinə baxmayaraq aləm tamdır, bütövdür, deməli çoxölçülüdür, fəzavidir. Bu həqiqəti
düzgün və məntiqi təfəkkürsüz əsaslandırıb sübut etmək mümkün deyildir. Hər sonrakı hadisə
özündən əvvəlkilərin fonunda formalaşır, daha mürəkkəb mərhələ üçün əsas rol oynayır. Təbii
ki, ən sadə hadisə belə fəza amili nəzərə alınmadan tam təsəvvür oluna bilməz, lakin dinamiki
fəza parametrləri hər bir hadisənin araşdırılması və şərhində mütləq olaraq nəzərə alınmalıdır.
Hətta, həyatın-varlığın əsası olan, gözə görünməyən molekullar da fəzavi yaranır və fəzada bir-
biri ilə qarşılıqlı təsirdə olurlar. Deməli, canlı və cansız hər nə varsa fəzavidir, çoxölçülüdür,
özünəməxsus formaya, həcmə malikdir və bu şəkildə də dərk olunmalıdır. Hətta fəza elementləri
nəzərə alınmaqla bütün bu deyilənlər öyrənilməli və öyrədilməlidir.
Liderlər hansı sahədə olmalarından asılı olmayaraq, idarəetmədə differensiasiya və
inteqrasiya mütənasibliyi, tarixilik və məntiqi yanaşmanı mütləq gözləməlidirlər. İdarəçilikdə
tarixilik və məntiqi yanaşma qarşılıqlı əlaqədə qurulmalıdır. Elmlərin vəhdətdə öyrədilməsindən

Page 532
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

əldə olunanları məntiqi yanaşma sayəsində tətbiqinə çalışılmalıdır. Belə olan halda, insan sanki
“elm- təcrübə vəhdət”i modelini qurur. Düşüncəli insanlar məhz bu modelin vasitəsi ilə hadisə
və faktlara, fəzavi, həm də çoxölçülü təsəvvürlə yanaşırlar. Hər bir insan həyatının bütün
mərhələlərində beyin liflərini dolğun bilik və məlumatlarla doldurmalı, bütün hadisələrin fəzavi
olmasını, bütövlükdə aləmin doğru, düzgün olduğunu dərk etməyə çalışmalıdırlar. Belə
olduqda, insan zəkasının bilavasitə təmasda olmadığı aləmə müdaxiləsi, onun gözlə
görünməyən mikro və makro aləmi bütün çalarları ilə dərketmə imkanı genişlənmiş olur. Bütün
bu gedişlər isə gələcəkdə özlərini lider kimi görə bilmək istəkləri olan gənclərə aiddir.
Hər bir insan lider ola bilər, bunun üçün o, bütün həyatı boyu əhatəli-riyazi-məntiqi
olaraq çalışmalıdır. Düşünməlidirlər ki, Liderlik, hakimiyyəti özünə tabe olanları məcbur etmək
yox, onları könüllü olaraq liderin arxasınca getməyə inandırmaqdır. Belə olduqda insan özü
üçün yeni rabitəli sistem yarada bilər ki, bunun əsasında da dərin bilgilərə söykənən bütöv bir
sistem durur.

ABSTRACT
Logical thinking helps people who are most involved in the exact sciences. Thus, every
person uses logical thinking in the positive solution of all events throughout his life. That is, in
fact, those people can use the integration of science, both theoretically and practically, so that
they can think and use spatial thinking and logical thinking in parallel. It is first used by Leaders,
both theoretically and practically. Because the creation of their intensive work structure is a
political, economic, scientific, cultural and spiritual model based on a solid foundation. The
construction of this model and the understanding of the complex and dynamic processes taking
place in the universe require in-depth scientific analysis. In order to make a correct analysis, it
is necessary to take a comprehensive approach to the process. This approach sheds light on the
connection between comprehensive thinking and spirituality, as a path from science to applied
action.
There is such an ancient wisdom: everything is understood in comparison. Innovation is
perceived through what is already known and the more controversial it is, the more important it
is. Innovation is a purposeful activity of a person with the ability to compare and choose.
Leaders are well aware that there is a genetic link between the expectation of the
principle of world unity in governance and the stages of events. Despite all the differences in
quality and inexhaustibility of structure, the universe is complete, integral and therefore
multidimensional and spatial. It is impossible to prove this fact without correct and logical
thinking. Each subsequent event is formed against the background of the previous ones, plays a
key role for a more complex stage. Of course, the simplest event cannot be fully imagined
without taking into account such a spatial factor, but the dynamic spatial parameters must be
taken into account in the study and interpretation of each event. Even invisible molecules, which
are the basis of life are created in space and interact with each other in space. This means that
everything, animate and inanimate is spatial, multidimensional, has a unique shape and volume
and must be understood in this way. Even with all the elements of space in mind, all this must
be learned and taught.
In any field, leaders must expect a balance of differentiation and integration, a historical
and logical approach to governance. Historical and logical approaches to governance must be
interrelated. The results of the unified teaching of sciences should be applied through a logical

Page 533
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

approach. In this case, it is as if man is building a model of "unity of science and practice." It is
through this model that rational people approach events and facts, both spatially and
multidimensionally. Every human being must fill his brain fibers with full knowledge and
information at all stages of his life and strive to understand that all events are spatial and that
the universe as a whole is true. In this case, the human mind's ability to intervene in a world that
is not in direct contact and to perceive the invisible micro and macro world in all its shades is
expanded. All these steps apply to young people who want to see themselves as leaders in the
future.
Any person can be a leader, for which he must work all his life comprehensively-
mathematically-logically. They must think that leadership is not about forcing those who are in
power, but about persuading them to follow the leader voluntarily. In this case, a person can
create a new communication system for himself, which is based on a whole system based on
deep knowledge.
Məqsəd: Məqalədə, liderlik zirvəsinə çatmağın yolları, fəza təfəkkürü baxımından elmi
olaraq elmlərüstü inteqrasiyada müqayisəli təhlil olunur. Araşdırmada əsas yerlərdən birini
tarixi-fəlsəfi faktlar təşkil edir. Fakt isə riyazi məntiqə söykənir. İlk öncə qeyd edilir ki, liderlik
sadəcə davranış və düşüncə vərdişləri kompleksi deyil. O, Böyük Yaradan, güc, həyat tamlığı,
tale və uğur ilə xüsusi münasibətdə olan formadır. Liderlik, improvizasiya məharətidir. Liderlər,
insanda da inam yarada biləndə sevilən olur. Onların nə qədər görünən tərəfləri varsa, bir o
qədər də görünməyən, lakin dərk olunan tərəfləri də olur. Yəni görünən tərəfin arxasında böyük
bir zəhmət durur.
Problemin qoyuluşu: Liderlərin çatdıqları zirvənin mahiyyətini elmi olaraq araşdırmaq
və gələcək nəslə düzgün ötürmək, gələcəkdə də daha sağlam düşüncələr üzərində bütün
sahələrdə hakimiyyət qura bilən liderlər yetişsin deyə bu mövzuya əhatəli olaraq yanaşılmışdır.
Bütün araşdırmalara elmlərüstü inteqrasiyada fəza təfəkkürü baxımdan yanaşılarsa, yeni, daha
möhtəşəm nəticə almaq mümükündür. Günün aktual promlemlərindən biri də elə liderlik
zirvəsinə gedən yolu qazanmaq üçün insan hansı təfəkkürə, bilik və bacarığa sahib olacağını
əvvəlcədən dərk edə bilir və bunu davamını qazanmaq üçün yeni biliklərə əl atır. Yəni bu yolu
praktik olaraq hər kəs görür, lakin onu elmi olaraq da göstərmək lazımdır. Əks halda bir liderin
min bir əzabla yaratdıqlarını az vaxtda dağıtmaq təhlükəsi yaranar. Bu əsrlər boyu rast gəlinən
həyat həqiqətləridir.
Son tədqiqatların analizi və nəşri. Liderlik sənətini müxtəlif şəkillərdə təyin edən
araşdırmaçılardan Harry Truman deyir: Lider başqalarının etmək istəmədiyi və
sevmədiyi işləri onlara etdirmə qabiliyyətinə sahib olan adamdır. Vince Lombardi isə
belə deyir: Bir oyunun taktikalarını yalnız quru taxta başında ortaya qoyan məşqçi
dəyərsizdir.Dəyərli olanlar oyunçularının içinə girən və onları motivasiya edə biləndir.
Bizim araşdırmamızda isə bir nəticə olaraq xüsusi qeyd edə bilirik ki, insanın
əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də liderlik bacarığıdır. Liderlik gücü yüksək olan insanların
təşkilatın səmərəliliyini əhəmiyyətli nisbətdə artırdığını və müsbət istiqamətdə iştirak etdiyi
demək olar. Bu səbəblə hər bir dövrdə və eləcə də indiki vaxtda liderlik anlamı daha da aktuallıq
qazanmışdır.
Əsas materialın təqdimatı: Liderlik anlamının əsrlərə dayanan bir tarixi vardır. Bu gün
bu mövzuya heç də təsadüfən müraciət edilməmişdir. Belə bir mövzunun araşdırılması XXI

Page 534
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

əsrin, xüsusilə də 2020 ci il noyabr ayındakı qələbə, yəni Vətən müharibəsindən əldə edilən
uğur baxımından da realdır .
Aparılan araşdırmada ən müasir liderlik nəzəriyyələrindən toplanmış biliklər yer
almaqdadır. Liderliyin Azərbaycan üçün unikal modelinin yaradılması və demək olar ki, Vətən
müharibəsində qazanılan uğurdan sonra bir sistematik qurum anlamına gəlməkdədir. Yəni lider
olmağın yolları, xüsusiyyətləri və bu yolda əldə olunacaq uğurların arxa planında dayanan elmi
güc insanlarda sanki bir model yaratmaqdadır. Liderliklə bağlı olan məsəsələlər, onun
problemləri, inkişaf perspektivləri, liderliyin əlaqələndiyi sahələr liderlik modelinin
göstəriciləridir.
Lider və liderlik prosesi ilə əlaqədar olan məlumatların çox qədimlərdən
məlumdur. Yəni insan özünü tam müstəqil varlıq kimi tanıdığı vaxtdan, hansısa müsbət
keyfiyyətləri ilə digərlərindən seçilməklə lider olmaq arzusunda olub. Liderlik anlayışı
etimoloji mənada araşdırıldığında liderlik etmək, lider və liderlik sözlərinin Anqlo-
Sakson mənşəli olub yol ya da istiqamət mənasını verməkdədir. “Lider” sözünün
Yunancada qarşılığı "hegemon", Romalılarda isə "dux" sözüdür. Bu sözlər də “yol” və
ya “səyahət” deməkdir. Lider sözü ilk olaraq Samuel Johnson tərəfindən 1755-ci ildə
hazırlanan İngilis lüğətində "kapitan, komandir, öndən gedən kimsə" olaraq müəyyən
edilmişdir. Hətta liderlik sözü isə ilk olaraq 1828-ci ildən Webster Amerika lüğətində
yer almış və "liderin vəziyyəti, şəraiti" olaraq təyin olunmuşdur.
Lider sözünün Türkçə qarşılığı "öndər" sözüdür. Lider sözü, Azərbaycan dilində lüğət
mənası etibarilə; "Bir təşkilatın ən üst səviyyədə rəhbərliyiylə vəzifəli kimsə, öndər, şef"
mənalarında istifadə edilməkdədir. Buna bağlı olaraq liderlik isə, liderin vəzifəsini, lider olma
vəziyyətini ifadə edir. Qısacası lider -başqalarını təsir edə bilən, hara, necə gediləcəyini
göstərən, hədəf və məqsəd qoyan yəni yol göstərən rəhbər bir adamdır. İdarəçi isə, başqaları
tərəfindən o mövqeyə gətirilmiş, başqaları adına işləyən, əvvəldən təyin olunmuş hədəflərə
çatmaq üçün səy göstərən, işləri planlaşdıran, həyata keçirən və nəzarət edən insandır. Liderin
mükafat və cəzaya ala biləcək hüquqi gücü də vardır. Liderlik, idarəçilik kimi bir mövqe deyil,
bir müddətdir. Bu günədək liderliyin bir çox müxtəlif tərifləri verilmişdir. Liderliyin mahiyyəti
bağlı olduğu ideyaya, aid olduğu sahəyə və dünya görüşünə görə müxtəlif şəkildə xarakterizə
olunur. 1
Bütün bu həqiqətlər nəzərə alaraq, məqalədə elmlərüstü inteqrasiyada məntiqi təfəkkürə
söykənərək, fəza təfəkkürünün köməyilə araşdırma aparılır. Fəza və məntiqi təfəkkür əsasında,
paralel düşünmək və istifadə etmək yolları da vurğulanır. Əslində bütün insanlar bir yaşam boyu
fəzavi olaraq məntiqi təfəkkürdən istifadə edir. Lakin bütün insanlara bunları dərk etmək nəsib
olmur. Bu yoldan ancaq liderlir arzusunda olanlar, seçilmiş elm adamları, yaradıcı insanlar, İlahi
təfəkkürə sahib olanlar yararlana bilirlər.
Məlumdur ki, kainatda baş verən mürəkkəb və dinamik proseslərin dərk olunması üçün
dərin elmi təhlil tələb olunur. Bu yanaşma, elmdən tətbiqi fəailiyyətə aparan yol olmaqla,
hərtərəfli təfəkkürlə mənəviyyat arasındakı əlaqəni işıqlandırır. Hər hansı bir obyektlər sistemi
digəri ilə müqayisədə ya eyni, ya da müxtəlifdir. Buna baxmayaraq, eyniliyin özündə
müxtəliflik, müxtəliflikzə isə eynilik və oxşarlıq mövcuddur. Elmlərüstü inteqrasiyaya

1
Tıchy M. Devanna A. “Transformational Leader”. New York, John Wiley&Sons 1990.

Page 535
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

əsaslanaraq göstərmək olar ki, gözəl bütövlük gözəl hissələrin sadə birliyi olmayıb, bədii birlik
yaratmaq üçün uyğunluq və tabelik tələb edir. Təbiətdə, eləcə də cəmiyyətdə olduğu kimi
liderlik zirvəsinə gedən yolda da həyatın qızılı qanunauyğunluqlarından olan harmoniyanın,
tarazlığın və mütənasibliyin vəhdətini göstərə bilən fəlsəfi konsepsiyasıyalar olmalıdır. Bu
konsepsiyaların müddalarının əsasını əhatəli bilik, güclü təfəkkür və təxəyyül vəhdətiyəninin
inteqrasiyası təşkil edir.Təfəkkür məlum biliklərdən naməlum biliklərin öyrənilməsinə gətirib
çıxarır. Fəza təfəkkürü isə kainatı dərindən dərk etməyə, zahirdən batini görə bilməyi və onları
təcrübəyə tətbiq etməyə kömək olur. Yəni, həyatda hər hansı bir hadisə və ya əşya haqqında tam
söz demək, onu olduğu kimi təsəvvür etmək üçün insana ikiölçülü sistemdən ilk əvvəl
üçölçülüyə və sonra çoxölçülü sistemə keçmək lazım gəlir. Çoxölçülü fəza-yaşadığımız maddi
dünyanın həndəsi modelidir. Bu kainatda, təbiətdə, cəmiyyətin bütün sahələrində belədir. İnsan
yaşadığı ömrünü bu riyazi-məntiqi-psixoloji-fəlsəfi vəhdət üzərində qurur. Bu elmlərüstü
inteqrasiyaya əyani sübutdur, yəni bütün bunlar fəza təfəkkürünün köməyi ilə dərk edilə bilir.
Bununla da insanın öz məqsədinə çata bilməsi üçün ona fəza təfəkkürü baxımdan dərin, əhatəli
bilgi lazım gəlir.
Əslində, hər kəs öz həyatının modelini quraraq yüksək nailiyyətlərə çatır. Əsl millətini,
xalqını sevən rəhbərlər isə öz həyatından əvvəl bütöv bir dövlətin yaşam modelini qurur.
Modelin nə dərəcədə səmərəli təkliflər və tapşırıqlar üzərində qurulmasında təbii ki, rəhbərin
3600 –lik əhatəsində olanların da bu model sferasında döğru, düzgün hərəkət etmələri vacibdir.
Elə fəza təfəkkürü də elmlərüstü inteqrasiyada sanki bir model rolunu oynayır. Bu həm də
sağlam təfəkkür adlandırılan məfһumun özüdür. Burada bir müqayisəli təhlil verək. Çoxlarımız
ibtidai insanların Qobustan və ya başqa qayaüstü rəsmlərinə baxdıqda heyrətlənirik. Eyni
zamanda qədim insanların yaratdığı bu təsvirlərin insanın incəsənətə olan məhəbbətindən,
yaxud bədii fəaliyyətlə məşğul olmaq zəruriyyətindən irəli gəldiyini aydınlaşdırmaq tələbatını
duyuruq. Əslində isə qədim insan yaşamaq uğrunda kəskin şəraitdə çarpışdığı dövrdə incəsənət
xatirinə çalışmaq imkanından məhrum idi. Şübhəsiz, bu qayadakı təsvirlər insanın əmək
fəaliyyətinin ifadəsi deməkdir. Bu əməliyyat hələ dərk olunmamış ilk modelləşməyə bir işarədir.
“Model” sözü-latın dilində ölçü, obraz, üsul deməkdir. Bu məfhum əşyaların hər hansı
oxşarlığında istifadə olunur. Model anlayışının bu ümumi tərifi onun müxtəlif elm sahələrində
tətbiqi üçün bir əsasdır. Modelləşdirmə üsulu praktiki olaraq keçən əsrin 50–60-cı illərindən
başlamış və onun baniləri İ.Nyuton, [Link] və [Link]. Model dedikdə həm də
öyrənilən obyekti və yaxud hadisəni hər hansı bir tərəfdən sadələşdirilmiş və əyani əks etdirən
zehni, yaxud praktiki yaradılmış strukturu nəzərdə tutulur. K. Marks yazırdı ki, ən pis memar
ən yaxşı arıdan onunla fərqlənir ki, o mumdan yuvanı qurmazdan əvvəl onun modelini öz
düşüncəsində qura bilir. [Link] görə isə hadisəni dərk etmək üçün onun modelinin
qurulması metodik yenilik olmayıb, çox əsrli elmi yaradıcılığın sintezidir. Bu hadisələri elə
liderlik yolunun dərki kimi də düşünmək olar. Bu dərk etmənin əsasında isə elmlərüstü
inteqrasiyada fəza təfəkkürünün köməyi durur. Bəs fəza təfəkkürü nədir?. Qısaca, təfəkkür-
təhlil, sintez, təzə məlumatı almaq üçün köhnə məlumatı sahmana salmaq deməkdir.Təfəkkürün
növləri: hədəfsiz təfəkkür, yəni xəyallar qurmaq və dağınıq düşüncələr;
-yaradıcı təfəkkür: xüsusi bir zəminədə yeni layihə qurmağa səbəb olan düşüncələr;
-məntiqi təfəkkür: məlum olanları məchulu aradan aparmaqla nizama salmaq;
-fəza təfəkkürü: zahirdən batini seyr etmək, hadisənin dərinliyini və onda İlahi
nişanələri görmək deməkdir.

Page 536
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Liderlik, əsas yanaşma olaraq, ətrafında olan fərdləri natiqlik qüdrəti, malik olduğu bilik
və perspektivləri ilə təsir edib, onları istiqamətləndirən quruluşdur. Belə ki, Liderlik anlayışı
XX əsr qərb dünyasının ən məşhur anlayışlarından biri olmuşdur.
Liderlik – olduqca geniş və dəyərli bir anlayış olmaqla, nadir hesab olunan idarəetmə
keyfiyyətidir. [Link] və [Link] belə hesab edirlər ki, liderlik, həm insanlardan həm də
digər resurslardan müəyyən nəticələri əldə etmək üçün onlardan istifadə etmək bacarığıdır.
Lider deyilincə ümumiyyətlə sıravi bir insanın ağlına hərbi və siyasət sahəsində lider olmuş
şəxslərin gəldiyini göstərməkdədir. Ümumiyyətlə lider ölkələri və orduları idarə edən şəxslər
olaraq bilinməkdədir. Ancaq lider bu iki sahə ilə məhdud deyil. Çünki ictimai xüsusiyyətli bir
varlıq olan insanlar qruplar halında birlikdə yaşamaqdadır. Qruplar halında yaşayan insan
birlikləri, özlərini müəyyən hədəflərə aparacaq və bu məqsədlə idarə edəcək liderə ehtiyac
duymaqdadır. Cəmiyyətlərin imtina edilməz bir ünsürü olan liderlik mövzusunda günümüzə
qədər çox sayda araşdırma edilmiş və yanaşmalar inkişaf etdirilmişdir.
Liderliklə əlaqədar ədəbiyyatlar araşdırıldığında liderlik qabiliyyətinin sonradan
qazanılan bir qabiliyyət deyil doğuşdan gələn Allah vergisi bir qabiliyyət olduğuna dair
görüşlərin ağırlıqlı olduğu görülməkdədir 2.
Məntiqi təfəkkür ən çox dəqiq elmlərlə məşğul olan insanların yardımına gələr. Belə ki,
hər bir insan həyatı boyu bütün hadisələrin müsbət həlli zamanı məntiqi təfəkkürdən istifadə
edər. Yəni əslində o kəslər elmlərüstü inteqrasiyadan həm nəzəri və həm də praktik istifadə edə
bilir ki, onlar fəza təfəkkürü və məntiqi təfəkkürü paralel düşünə və istifadə edə bilsinlər. Bunu
ilk əvvəl həm nəzəri və həm də praktik olaraq Liderlər istifadə edirlər. Ona görə ki, onların
gərgin iş sturukrununun yaradılması möhkəm özül üzərində qurulan siyasi, iqtisadi, elmi,
mədəni, mənəvi bir modeldir. Bu modeliin qurulmasında və kainatda baş verən mürəkkəb və
dinamik proseslərin dərki olunmasında isə dərin elmi təhlil tələb olunur. Düzgün təhlil vermək
üçün proseslərə hərtərəfli yanaşmaq lazımdır. Bu yanaşma, elmdən tətbiqi fəailiyyətə aparan
yol olmaqla, hərtərəfli təfəkkürlə mənəviyyat arasındakı əlaqəni işıqlandırır.
Belə bir qədim hikmət vardır: hər şey müqayisədə dərk olunur. Yenilik, artıq məlum şey
vasitəsi ilə dərk olunur və nə qədər mübahisəlidirsə, bir o qədər də əhəmiyyətlidir. Yenilik,
müqayisə, seçmə imkanı və qabiliyyəti olan insanın məqsədəuyğun fəaliyyət növüdür.
Təbii ki, əhatəli bilgiyə nail olmaq üçün hər kəsə güclü təfəkkür və təxəyyül vəhdətiyəni
inteqrasiyası lazımdır. Məlumdur ki, təfəkkür məlum biliklərdən naməlum biliklərin
öyrənilməsinə gətirib çıxarır. Onun köməyi ilə fikirlərimizi başqalarına anlaşılan tərzdə ifadə
edir, istədiyimiz fikri başqalarına inandırır və onların fikrinin məzmununu daha tez başa düşə
bilirik. Təfəkkür kainatı dərindən dərk etməyə və onları təcrübəyə tətbiq etməyə kömək olur.
İnsanlarda təfəkkürün məntiqi formalarını öyrənməyə xüsusi maraq, hələ qədim zamanlardan,
elmlərin meydana gəldiyi ilk dövrlərdən başlamışdır. İlk dəfə təfəkkür haqqında elmi
tədqiqatları Qədim Yunanıstanda Demokrit aparmış və məntiq haqqında bir neçə əsər yazmışdır.
Sonralar məntiqin müxtəlif problemlərinin həlli ilə qədim yunan filosofları Sokrat və Platon
məşğul olmuşlar. Demək olar ki, hər bir sahədə məntiq vardır. Yəni bütün elmlər və bütün həyat
hadisələri bu və ya digər məzmunda məntiqə söykənir. Məntiqin əsasında plan və çoxgedişli
hesablamalar dayanır.

2
Daft, Richard L . Management, end Ed., The Dryden Press, U.S.A 1991.

Page 537
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

XXI əsrdə bütün dünyada sürətli dəyişmə və inkişafın nəticəsində, texnoloji inkişafların
və qloballaşmanın işığı altında təşkilat strukturlarında rəhbərlik anlayışlarında və liderlik
tərzlərində əhəmiyyətli dəyişmələr yaşanmaqdadır.
Elə bu dövrün liderlərindən sayılan [Link] görə, “idarəetmə münasibətlərinin
spesifik bir növü kimi təşkilatda qarşılıqlı təsirə əsaslanır”. Teylorun fikrincə,
idarəetmənin özündən fərqli olaraq liderlik mövcud təşkilatlarda tabeçilikdə olanları
yox, onları davamçılarla əvəz etməyi əsas götürür. Təbiidir ki, bu zaman idarəetmədə
olan ənənəvi “rəis-tabeçilikdə olan” münasibətləri, ”lider-davamçı” münasibətləri ilə
əvəz olunur.
Liderlik başqalarına təsir müddəti olduğuna görə, tək başına bir liderlikdən bəhs etmək
mümkün deyil. Liderlik digər insanlarla münasibəti tələb edir. Bu səbəbdən liderlik müddətini
anlamağa çalışarkən liderin qarşılıqlı içində olduğu insanların xüsusiyyətlərini də göz önünə
almaq lazımdır. Liderlərin nümayiş etdirdiyi davranış insanların dəyər mühakimələri ilə
formalaşır. Belə ki, hər bir lider tək ətrafındakıların yox, ümumi olaraq təmsil etdiyi ölkənin
bütün qaydalarına əməl etmək məcburiyyətindədir. Əgər o, bunu sevə-sevə edirsə onda iderin
sahib olduğu fərdi qabiliyyət və şəxsiyyət xüsusiyyətləri, eləcə də təşkilatın və ya qrupun
xüsusiyyətləri onunla insanlar arasında möhtəşəm bir əlaqə yaranar. Bu xüsusiyyətlər liderliyin
əsas ana faktorun bir funksiyasıdır.
Liderlik sosial, psixoloji və siyasi ölçüləri olan bir anlayışdır. Liderlik, ümumi bir
ifadəylə bir adamın bir başqası üzərində sahib olduğu təsir gücünü və ya daha məşhur olaraq
bir və ya bir neçə adamın geniş kütlələrə təsir etməsini izah etməkdədir. Liderlik qrup
məqsədlərini bacarmaq üçün qrup hərəkətlərinə istiqamət vermə və digərlərinə təsir müddəti
olduğuna görə liderliyi, müəyyən məqsədləri şövq və həyəcanla reallaşdırmaq üçün başqalarını
razı edə bilmə qabiliyyəti şəklində də izah etmək mümkündür. Bir başqa ifadə ilə liderlik,
insanların iqtisadi, siyasi və ya buna bənzər güc və dəyərlər istifadə edərək müstəqil və ya
qarşılıqlı olaraq meydana gətirdikləri məqsədlərə çatmaq üçün tamaşaçılarını hərəkətə keçirmə
müddətidir. Liderlik, bir qrup insanı müəyyən məqsədlər ətrafında toplayabilmə və bu
məqsədləri reallaşdırmaq üçün onları hərəkətə keçirmə qabiliyyəti və məlumatların toplamıdır.
Digər bir mənası isə bir qrupun məqsədlərini yerinə gətirə istiqamətində qrup üzvlərini
təsirləndirə bilmə bacarığıdır. Buna görə liderlik hər hansı bir qrupa problem həll etmə və
hədəfə çatma bacarıqlarını qazandıraraq və inkişaf etdirərək qrup üzvlərinin təsirini
reallaşdırma qabiliyyəti mənasında da istifadə edilməkdədir.
"Liderlik", hər hansı bir halda, hədəfə çatmaq məqsədilə, insanın və ya qrupun
fəaliyyətlərini təsir etmək, istiqamətləndirmə və nəzarət etmə; Eyni zamanda da qrupun
üzvlərini bir araya gətirərək, qrupun davamını təmin etmə prosesidir. 10 Liderlik sosial
qarşılıqlı təsir prosesidir. Sadəcə formal təşkilatlara xas bir proses deyil. İnsan münasibətlərinin
olduğu hər sahədə liderlikdən bəhs edə bilərik.
Liderin rəsmi səlahiyyətlərlə təchiz edilməsi şərt deyil. Rəsmi səlahiyyətlərə malik
olmayan bir lider də kütlələri arxasınca sürükləyə bilər. Ancaq rəsmi şəxslərlə dolu olmaq
rəhbərin istifadə edə biləcəyi güc mənbələrini artıra bilər. Liderlik təkcə təşkilatın üst
pillələrində [Link] bir güc istifadə etmə prosesidir. Amma yalnız güclə başlayan bir
proses deyil, məsləhət, güvən, sevgi, səbr da istəyən bir haldır.
İntellektual xüsusiyyətlər - Buraya düşünmə, ümumi mədəniyyət ,məntiqli olma analiz-
sintez qabiliyyəti, hiss gücü, xəyal qura bilmə, mühakimə edə bilmə kimi xüsusiyyətlər aiddir.

Page 538
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Xarakterik xüsusiyyətlər - Uyğunlaşma, diqqət, ehtiyat, girişkənlik, yaddaş gücü,

dayanıqlılıq, nizamlılıq, dinamiklik, ciddilik kimi xüsusiyyətlər.
Sosial xüsusiyyətlər - Xarici görünüş, qrupa xitab edə bilmə və onu anlaya bilmə, iş
intizamı, əməkdaşlıq, özünü nizamlaya bilmə və s. xüsusiyyətlərdir. Təşkilat ilə əlaqədar
işlərdə liderliyin də əhəmiyyətli bir pilləni meydana gətirməsi heç də təəccüb doğurmamalıdır.
İnsanlar sülh, dinclik, təhlükəsizlik və rahatlıq içərisində yaşadıqları müddətlərdə
liderlərin əhəmiyyətini bir o qədər fərq etməmişlərdir. Tam əksinə böyük dəyişmələrin
yaşandığı böhran və xaos mühitinin hökm sürüb inamsızlığın məşhurluq qazandığı dövrlərdə
bu vəziyyətdən xilas olmaq üçün özlərinə yol göstərəcək lider axtarışlarına girmişlər. Bu eyni
zamanda işgüzar təşkilatlar üçün də keçərlidir.
Liderlər kütlələrin başında, təşkilatların təpə nöqtələrində olduqları və cəmiyyətlərə
böyük təsir gücünə malik olduqları üçün təşkilati quruluşdakı ən əhəmiyyətli ünsürlərdir.
“Təşkilatların dəyişmə dinamikasının uyğunlaşması üçün hansı amil və faktorlar lider
tərəfindən daha əhəmiyyətlə istifadə edilməlidir?” sualının cavabı nöqtəsində təşkilat
menecmenti anlayışı qarşımıza çıxmaqdadır.
Məntiq bir zəka fəaliyyətidir, mühakimə üsuludur. Söz təfəkkürü və canlı dil məntiqin
qeyri-formal tərəfidir. Məntiq elminin əsasında riyazi düşüncə dayanır. Bu istiqamətdə qurulan
məntiqə riyazi məntiq və ya daha geniş mənada, formal məntiq deyilir.Ümumidən xüsusiyə və
xüsusi ümumiyə doğru həm elmi, həm gündəlik məntiqi düşüncənin vacib ünsürləri kimi
baxılır. Bax əsil liderlərin getdiyi yol elə məntiqi düşüncəyə hesablanır.
Fəza təfəkkürünün köməyi ilə bilavasitə insanlar, onlara təsir etməyən əlaqə və
münasibətləri dərk edə bilirlər. Məlumdur ki, təfəkkür varlığın vasitəli xassəsidir. İnsan duyub,
qavraya bildiyi cisim və hadisələri təfəkkürün köməyi ilə asanlıqla dərk edir. Bunun üçün
insanlar müxtəlif bilgilər, təsəvvürlər, anlayışlar, üsul və qaydalar, nəhayət ən önəmlisi,
elmlərarası vəhdət prinsiplərindən xəbərdar olmalıdır. Liderlərin bu vəhdətdə yüksəlmələrinin
əsasında isə onun özü üçün yeni rabitəli sistem yarada bilməsi durur. Deməli, tək liderlər yox,
həm də yüksək amalları uğrunda yorulmadan çalışan insan, məhz fəza təfəkkürü vasitəsilə ətraf
aləmi, varlığı daha dərindən, tam və dəqiq dərk edə bilər, onun haqqında müəyyən biliklərə
malik olar. Akademik [Link]əcanzadə yazırdı: “İnsan təfəkkürü işləndikcə ehtiyatı artan
tükənməz bir mənbəyə çevrilir”.
Liderlər yaxşı bilirlər ki, idarəetmədə dünyanın vəhdəti prinsipinin gözlənilməsi və
hadisələrin pillələri arasında genetik əlaqə mövcuddur. Bütün keyfiyyət fərqləri və quruluş
tükənməzliyinə baxmayaraq aləm tamdır, bütövdür, deməli çoxölçülüdür, fəzavidir. Bu həqiqəti
düzgün və məntiqi təfəkkürsüz əsaslandırıb sübut etmək mümkün deyildir. Hər sonrakı hadisə
özündən əvvəlkilərin fonunda formalaşır, daha mürəkkəb mərhələ üçün əsas rol oynayır. Təbii
ki, ən sadə hadisə belə fəza amili nəzərə alınmadan tam təsəvvür oluna bilməz, lakin dinamiki
fəza parametrləri hər bir hadisənin araşdırılması və şərhində mütləq olaraq nəzərə alınmalıdır.
Hətta, həyatın-varlığın əsası olan, gözə görünməyən molekullar da fəzavi yaranır və fəzada bir-
biri ilə qarşılıqlı təsirdə olurlar. Deməli, canlı və cansız hər nə varsa fəzavidir, çoxölçülüdür,
özünəməxsus formaya, həcmə malikdir və bu şəkildə də dərk olunmalıdır. Hətta fəza elementləri
nəzərə alınmaqla bütün bu deyilələr öyrənilməli və öyrədilməlidir.
Liderlik mövzusunda ortaya çıxan ilk əhəmiyyətli nəzəri yanaşma, xüsusiyyətlər
yanaşmasıdır. Bu nəzəri konsepsiya, liderlikdə, lider olan adamın fərdi xüsusiyyətlərinin
arasında çox yaxın əlaqələr qurmaqdadır. İlk əvvəllər, lider olan fərdlərin bu xüsusiyyətləri ilə

Page 539
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

doğulduqları iddia edilmiş lakin zamanla liderlik xüsusiyyətlərinin təhsil yolu ilə də qazanıla
biləcəyi və ya inkişaf etdirilə biləcəyi qəbul edilmişdir. Xüsusiyyətlər yanaşması istiqamətində
yaxşı bir liderin xüsusiyyətlərini təyin etmək məqsədilə, bir çox iş reallaşdırılmış, bunların
nəticəsində liderin sahib olması lazım olan xüsusiyyətlər üzə çıxarılmışdı[Link]ın arasında
nəzarət qabiliyyəti, zəka, qərar verə bilmə, özünəinam kimi faktorlar olduğu ifadə edilmişdir3
Liderlər hansı sahədə olursa olsunlar, idarəetmədə differensiasiya və inteqrasiya
mütənasibliyi, tarixilik və məntiqi yanaşmanı mütləq gözləməlidirlər. İdarəçilikdə tarixilik və
məntiqi yanaşma qarşılıqlı əlaqədə qurulmalıdır. Elmlərin vəhdətdə öyrədilməsindən əldə
olunanları məntiqi yanaşma sayəsində tətbiqinə çalışılmalıdır. Belə olan halda insan sanki “elm-
təcrübə vəhdət”i modelini qurur. Düşüncəli insanlar məhz bu modelin vasitəsi ilə hadisə və
faktlara, fəzavi və həm də çoxölçülü təsəvvürlə yanaşırlar. Hər bir insan həyatının bütün
mərhələlərində beyin liflərini dolğun bilik və məlumatlarla doldurmalı, bütün hadisələrin fəzavi
olmasını, bütövlükdə aləmin doğru, düzgün, olduğu dərk etməyə çalışmalıdırlar. Belə olduqda,
insan zəkasının bilavasitə təmasda olmadığı aləmə müdaxiləsi, onun gözlə görünməyən mikro
və makro aləmi bütün çalarları ilə dərk etmə imkanı genişlənmiş olur. Bütün bu gedişlər isə
gələcəkdə özlərini lider kimi görə bilmək istəkləri olan gənclərə aiddir.
Hər bir insan lider ola bilər, bunun üçün o, bütün həyatı boyu əhatəli- riyazi-məntiqi
olaraq çalışmalıdır. Düşünməlidirlər ki, Liderlik, hakimiyyəti özünə tabe olanları məcbur etmək
yox, onları könüllü olaraq liderin arxasınca getməyə inandırmaqdır. Belə olduqda insan özü
üçün yeni rabitəli sistem yarada bilər ki, bunun əsasında da dərin bilgilərə söykənən bütöv bir
sistem durur.
NƏTİCƏ
Beləliklə, fəza təfəkkürünün köməyi ilə bilavasitə insanlar, onlara təsir etməyən əlaqə
və münasibətləri dərk edə bilərlər. İnsan duyub, qavraya bildiyi cisim və hadisələri təfəkkürün
köməyi ilə asanlıqla dərk edir ki, bunun da əsasında aləmin obyektiv surətdə dərk edilməsi və
onu dərk edənin həyat təcrübəsi ilə yanaşı daha çox ümumiləşmiş nəzəri bilikləri də lazımdır.
Deməli, insan məhz fəza təfəkkürü vasitəsilə ətraf aləmi, varlığı daha dərindən, tam və dəqiq
dərk edə bilər, onun haqqında müəyyən biliklərə malik olar.
Bugünün aktuallığında liderlik bilik və təcrübəsi getdikcə artan bir möhtərəmlik
qazanmaqda və insanlar mükəmməlliyi əldə etmək mənasında liderliyi təşviq etməkdədirlər.
İdarəetmə, işçilərin vəziyyətini düzəltmək və tam məhsuldar hala gəlmələrini təmin etmək üçün
onları təşviq etməyə kafi əhəmiyyəti verə bilməməkdə[Link] məzmunda təsirli bir liderin
idarəsindəki rəhbərlik maksimum səmərəni əldə etməyi təmin edəcək.
Dünya var olduğundan bəri insanlar hər zaman bir liderin ətrafında toplanmış və onun
yönləndirmələri istiqamətində müvəffəqiyyətə, ya da ziyana uğramışlardır. Liderler
cəmiyyətləri, ya da birliyi hərəkətə keçirən, onlara missiya yükləyən insanlardir. Lider nə qədər
təsirli olursa, o qədər doğru, mütənasib olaraq müvəffəqiyyət qaçınılmazdır. Bunu

3
Gordon, Judith R. Organizational Behavior. 5 Cild, Prentice-Hall, U.S.A 1996.

Page 540
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

unutmamalıyıq ki, liderlər lider olaraq doğulmazlar, onlar yaradılır. Hər insan olduğu ictimai
mühitdə bir lider ola bilər.O zaman edilməsi lazım olan təsirli bir lider olmaqdır4
Dünya təcrübəsi göstərir ki, insanlıq tarixində liderliyin çox böyük rolu vardır. Güclü
lideri olan millətlər və dövlətlər yüksək inkişaf yolu keçmiş və tarixi uğurlar əldə etmişlər. Lakin
liderlik keyfıyyətləri təkcə dövlət başçıları, siyasi xadimlər üçün yox, hər bir şəxsiyyət üçün
vacibdir. Hər kəs tutduğu vəzifədən asılı olmayaraq liderlik keyfıyyətlərinə malik olmalıdır.
Lider həm də başqalarını hərəkətləndirə bilən, geniş fəza təfəkkürünə sahib möhtəşəm
bir [Link] bu tərifi iki ölçülükdəm “n” ölcülük üzərində qurulur ki, bu da - Gələcəyə
istiqamətlənmiş məqsədli bir yaratma tərzi; İnsanlara bu məqsədi həyata keçirmək üçün təsir
gücü. Başqalarına liderlik etmək üçün lazımlı şərt təbii və içdən olmaqdır. İnsanları
müvəffəqiyyətli bir şəkildə idarə etmək üçün daima lider öz üzərində həqiqətən durmadan
çalışmalıdır. Həriqət isə elmlərüstü inteqrasiyaya söykənmədən mümkün deyildir. Yəni, liderin
təklif etdiyi hər hansı bir yanaşmanın ana xətti ancaq ona məlum olmalıdır. İnsan məlumları
bildikcə yaratmaq qabiliyyəti azalır. Məchulsa məluma dayaqdır. Bu anlamı bir deviz kimi
əlində əsas tutan insan liderliyin bütün sahələrində uğur qazana bilər.
Hər kəs öz unikal yaşam tərzinin tamlığında gözəl bir liderdir.

4
Selen D, “Liderlik mi Yöneticilik mi? Geleneksel Liderlik Davranış Tarzları ve bu Konudaki
Yeni Yaklaşımlara Bir Bakış”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi. Ankara
2001,

Page 541
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

ƏDƏBİYYAT

1. Tıchy M. Devanna A. “Transformational Leader”. New York, John Wiley & Sons 1990.
2. Daft, Richard L. Management, end Ed., The Dryden Press, U.S.A 1991.
3. Gordon, Judith R. Organizational Behavior. 5 Cild, Prentice-Hall, U.S.A 1996.
4. Selen D, “Liderlik mi Yöneticilik mi? Geleneksel Liderlik Davranış Tarzları ve bu
Konudaki Yeni Yaklaşımlara Bir Bakış”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler
Dergisi. Ankara 2001,

Page 542
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

SƏRDAR ƏSƏDİN “ŞUŞADA ŞÜŞTƏR” ŞEİRLƏR SİLSİLƏSİNDƏ MİLLİ

YADDAŞ PROBLEMİ

NATIONAL MEMORY PROBLEM IN CHAIN POEMS “ SHUSHTAR IN

SHUSHA” BY SARDAR ASAD

Natella Zakir qızı Quliyeva

Bakı Avrasiya Universitetinin dissertantı
Natella Zakir Guliyeva
Dissertation of Baku Eurasian University

XÜLASƏ
XX əsrin 60-cı illərindən elə bir şairimiz və yaradıcı şəxslərimiz olmayıb ki, Azərbaycanın
dilbər guşəsi olan Qarabağın əsrarəngiz təbiətindən təsirlənməsin. Bu mövzu əslən Qarabağdan
(Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kəndi) olan Sərdar Əsədin yaradıcılığından da təbii olaraq yan
keçə bilməzdi. S.Əsədin yaradıcılığında təbiətin tərənnümü aydın şəkildə motivlənən poetik xətt
kimi təzahür edir. O, ümumilikdə Azərbaycan, o cümlədən, Qarabağ təbiətini böyük bir sevgi
ilə tərənnüm etmişdir. Təbiət Qarabağdan heç bir gözəlliyi əsirgəməyib.`Bu baxımdan tədqiqat
göstərir ki, S.Əsədin yaradıcılığında Qarabağın təbiət obrazları onun bütöv Azərbaycan
sevgisinin poetik yaşantılar qaynaqlarından biridir. Xüsusilə, Qarabağın dilbər guşəsi Şuşa,
onun bənzərsiz təbiətinin gözəlliklərini “Şuşada şüştər” silsilə şeirlərində tərənnüm etmişdir.

Sərdar Əsədin “Şuşada şüştər” şeirlər silsiləsi onun 1971-ci ildə Şuşaya səfərinin təəssüratlarını
əks etdirir. Silsilə, təqribən, 15 şeiri əhatə edir. S.Əsəd bu şeirlərdən bir hissəsini “Azərbaycan
müəllimi” qəzetində çap etdirmiş, daha sonra 12 şeirdən ibarət olmaqla özünün 1974-cü ildə
çap olunmuş “Yer ulduzu” kitabına daxil etmişdir. Qeyd edək ki, sənətkarın bu şeirləri öz
zamanında, sadəcə, şair təəssüratının poetik ifadəsi təsirini bağışlayırdısa, indi – 30 illik
Qarabağ savaşı və Şuşanın fəthi fonunda bu şeirləri, sözün həqiqi mənasında, həyəcansız
oxumaq olmur. Onlar S.Əsədin bir şair kimi fəhmindən, gələcək hadisələri intuitiv
duyumundan, vətəndaşlıq əndişəsindən xəbər verir.

Şeirlərdə təbii mənzərələri, zəngin tarixi keçmişi və sürətli yüksəlişi ilə bir çox ölkələrdə
tanınan Şuşa tərənnüm edilir. Şairin “Dağların üst mərtəbəsi” dediyi bu dağüstü şəhərin
möhtəşəm abidələrinə, heyrətamiz qaya heykəllərinə, maraqlı tarix muzeyinə o, həyəcansız
baxa bilməmişdir. Maraqlıdır ki, S.Əsəd təbii gözəllikləri ilə insanı valeh edən Şuşanın hər bir
guşəsinə, yoluna, cığırına ayaq basdıqca babalarımızın qəhrəmanlıq tarixinin şahidi olmuşdur.
Burada bir şair fəhmi, vətənsevər insan intuisiyası var. Şuşa Qarabağın elə bir dilbər guşəsidir
ki, insan kimliyindən asılı olmayaraq bu gözəllik qarşısında heyrətə gəlməyə bilmir.
Babalarımız təbiətin bu gözəl guşəsində insan məhəbbətinin ifadəsi olan Şuşa adlı mədəniyyət
möcüzəsi yaratmışlar. Sənətkarın “Şuşa şüştəri” şeirləri, deyildiyi kimi, tarix havasına, yaddaş
ruhuna köklənərək yazılıb. Şuşaya dincəlməyə, onun təbii gözəlliklərindən zövq almağa gələn
şairin düşüncəsində tarixi yaddaş tüğyan etmiş və onun bütün poetik ovqatını Vətənin azad
keçmişinə kökləmişdir.

Sənətkar “Şuşa şüştəri” silsiləsinə daxil olan şeirlərində təcəssüm etdirdiyi bu ideyalarla,
əslində, xalqımızı yaxınlaşmaqda olan erməni fitnəsi haqqında xəbərdar etmək istəyirdi. Çünki
bu şeirlərin yazıldığı 1971-ci ildən cəmi 17 il keçəndən sonra erməni faşizmi açıq şəkildə baş

Page 543
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

qaldırdı. Amma zaman göstərdi ki, S.Əsəd kimi vətənsevər şairlərin bizə təlqin etdiyi ideyalar
hədər getmədi.

Açar sözlər: Azərbaycan poeziyası, Sərdar Əsəd, Şuşa şüştəri, Qarabağ, Şuşa, milli yaddaş,
milli tarix

ABSTRACT
Since the 1960s of XX century, there has not lived a single poet or creative man who has not
been amazed by the mysterious nature of Karabakh, a charming part of Azerbaijan. Naturally,
this theme was reflected in the poetry of Sardar Asad (originally from Soltanli village of
Jabrayil region, Karabakh). In S. Asad’s work, the hymn of Karabakh’s nature has clearly been
manifested in a motivated poetic line. He hymned the nature of Azerbaijan, particularly
Karabakh with great love. Nature has not spared any beauty from Karabakh. From this point of
view, the research shows that the images of nature in Karabakh portrayed in the works of S.
Asad are one of the sources of poetric experiences of his deep love to Azerbaijan as a whole. In
particular, Sardar Asad has glorified Shusha, a charming area of Azerbaijan, the beauty of its
unique nature in chain poems “Shushtar in Shusha” (“shushtar” is one of classical Azerbaijan
mughams).

The chain poems “ Shushtar in Shusha” by S. Asad reflects the impressions of his visit to Shusha
in 1971. The series cover about 15 poems. The poet published some of these poems in the
newspaper “Azerbaijan teacher ”; later he included his 12 poems in the book “Star of the Earth”
published in 1974. It should be noted that if these poems in their time, were just a poetic
expression of the poet’s impression, now in view of 30 –year Karabakh war and the conquest
of Shusha, it is impossible to read these poems without excitement. They inform about Asad’s
understanding as a poet, his intuitive sense of future events, and his concern as a citizen. The
poems glorify Shusha, which is known for its natural landscapes, rich historical past and rapid
rise.

He could not watch without excitement the magnificent monuments, amazing rock sculptures
and an interesting history museum of this mountainous city, which the poet called “The Top of
the mountains “. It is interesting that S. Asad has witnessed the heroic history of our ancestors
as he set foot in every corner, road and path of Shusha, which fascinates every human with its
natural beauty. Here there is a poetic understanding and a patriotic human intuition. Shusha is
such a fascinating part of Karabakh that no matter who you are, you can not help but marvel at
its grandeur. In this beautiful part of nature, our ancestors have created a cultural miracle called
Shusha, an expession of human love. It is said that poems “ Shushtar in Shuusha” were written
in the spirit of history and spirit of memory. Sardar Asad who visited Shusha to rest and enjoy
the surrounding scenery, was overwhelmed by historical memory of his Motherland which
influenced his poetic spirit.

With the ideas embodied in the poems from“ Shushtar in Shusha” series, in fact, he wanted to
warn our people about the impending armenian conspiracy. Because only 17 years after the
poems were written in 1971 armenian fascism openly emerged. But the time has shown that the
ideas instilled in us by patriotic poets such as S. Asad have not gone.

Key words : Azerbaijan poetry, Sardar Asad, Shushtar of Shusha, Karabakh, Shusha, national
memory, national history.

Page 544
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

XX əsr poeziyasının tanınmış nümayəndələrindən olan Sərdar Əsəd qısa ömür sürsə də (1929-
1975) öz yaradıcı ömrü çərçivəsində elə zəngin poeziya gerçəkləşdirmişdir ki, həmin yaradıcılıq
(3; 4; 5; 6) bu gün də Azərbaycan ədəbi-tənqidi fikri tərəfindən qiymətli bədii irs kimi
dəyərləndirilir (10; 11; 2; 1; 9: 8). S.Əsəd Azərbaycanın vurğunu olan insan idi. Bu cəhətdən,
onun yaradıcılığında onlarla şeirdən ibarət olan “Şuşada şüştər” şeirlər silsiləsi bu günün
reallıqları fonunda xüsusi elmi aktuallıq kəsb edir.

Tədqiqatın aparılmasında əsas məqsəd Sərdar Əsədin “Şuşada şüştər” şeirlər silsiləsinin ideya-
məzmun xüsusiyyətlərini Qarabağ savaşı, Şuşanın fəthi fonunda öyrənməkdir.

Qeyd edək ki, şairin “Şuşada şüştər” şeirlər silsiləsi onun 1971-ci ildə Şuşaya səfərinin
təəssüratlarını əks etdirir. Silsilə, təqribən, 15 şeiri əhatə edir. S.Əsəd bu şeirlərdən bir hissəsini
“Azərbaycan müəllimi” qəzetində çap etdirmiş (7), daha sonra 12 şeirdən ibarət olmaqla özünün
1974-cü ildə çap olunmuş “Yer ulduzu” kitabına daxil etmişdir (5, s. 61-72). Kitabda bu şeirlər
yer alır: “Dağların üst mərtəbəsi”, “Qacar qılıncını sındıran qaya”, Cıdır düzündə cıdır”,
“Qarabağın muzeyi”, “Qılıncı qan tutub”, “Soyuyur odlu silah”, “Şairənin pəncərəsi”,
“Natəvanın evində”, “Xan qızının bulağı”, “Şuşada çay içəndə”, “bir uşaq doğuldu”, “O
dağların başında”.

Aydınlaşdırdıq ki, Sərdar Əsədin 1971-ci ildə Şuşaya səfərinin gedişində yazılan, amma “Yer
ulduzu” kitabına daxil edilməmiş “Qacarın top mərmisi”, “İsa bulağı”, “Ağaclar” kimi də şeirlər
vardı[Link] edək ki, bu şeirlərin adları 70-ci illərin reallığından baxanda vətənsevər bir şairin
səfər təəssüratlarını əks etdirən maraqlı poetik mənzərə təsirini bağışlayır. Sənətkar səfər
zamanı “dağların üst mərtəbəsinə” qalxmış, “Qacarın qılıncını sındıran qayanın əzəməti önüdə
fikrə dalmış, “Cıdır düzündə cıdırda” olmuş, “Qarabağın muzeyi” ilə tanış olmuş , “qan tutmuş
qılınc” haqqında düşünmüş, “odli silahın soyuması” onu düşüncələrə qərq etmiş, “Natəvanın
evində” olub, “şairənin pəncərəsindən” onun gözləri ilə vətəni seyr etməyə çalışmış, “Xan
qızının bulağından” su içmiş, “Şuşada çay içəndə”, “o dağların başında” bu ölkəni sevəcək “bir
uşaq doğulmuşdur”. Qeyd edək ki, sənətkarın bu şeirləri öz zamanında, sadəcə, şair
təəssüratının poetik ifadəsi təsirini bağışlayırdısa, indi – 30 illik Qarabağ savaşı və Şuşanın fəthi
fonunda bu şeirləri, sözün həqiqi mənasında, həyəcansız oxumaq olmur. Onlar S.Əsədin bir şair
kimi fəhmindən, gələcək hadisələri intuitiv duyumundan, vətəndaşlıq əndişəsindən xəbər verir.

“Yer ulduzu” kitabında “Şuşada şüştər” silsiləsindən verilən ilk şeir “Dağların üst mərtəbəsi”
adlanır. Şeir cəmi bir bənddən ibarətdir:
Aynasıdır səhərlər
Göyün güllü gəbəsi!
Şuşa – dağüstü şəhər,
Dağların üst mərtəbəsi! [5, s. 61].
Sənətkar Şuşanın səhərlərini aynaya, onda əks olunan gözəlliyi göyün güllü xalı-gəbəsinə
bənzədir. Ürəyi hər zaman vətən eşqi ilə döyünən S.Əsəd dağların ən üst mərtəbəsində qərar
tutmuş Şuşanın bu ucalığından vəcdə gəlmiş, sanki bir gün həmin ucalığın vətən oğullarının
ucalacaqları şəhidlik zirvəsi olacağını hiss etmişdir.

Şair Şuşanı gəzdikcə vətən torpağının hər daşı, hər qayası ona tarix danışmış, Vətən oğullarının
igidliklərindən söhbət açmışdır. O, Ağa Məhəmməd Şah Qacarın qılıncını sındıran qayanın
önündə fikrə dalmış, Azərbaycan insanının bütün gücünün, qüvvətinin bu qayalarda, daşlarda,
dağlarda olduğunu anlamışdır. Müəllif “Qacar qılıncını sındıran qaya” şeirində deyir:

Page 545
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

O təbil daşları nallar döyəndə,

Zəhmin zərbəsini donduran qaya!
Bulud toqquşanda, göy əsnəyəndə,
Zirvədə şimşəyi yandıran qaya.

İldırım oynadıb qoşa çiyindən,

Boğub barıtları çiçək iyindən,
Tamah gülləsindən, kin tətiyindən
Xallı xınasında qan duran qaya!

Yadlara verməyib sərt sinəsini,

Gün altda çatladıb dərd sinəsini.
Qalxantək qaldırıb mərd sinəsini,
Qacar qılıncını sındıran qaya!

Qırıb qanadını ildırımın da,

Baxır gələnlərə lal durumunda,
Ötən əsrlərin uçurumunda
Qaralan qansızı qandıran qaya!.. [5, s. 62]
Bu gün Azərbaycan adlanan o taylı-butaylı vətənin, Türkiyənin və bütün türk dünyasının
dilində Türkün qəhrəmanlıq simvoluna çevrilmiş Şuşanın qayalarının əzəməti qarşısında
zəhmli düşmən atlıları qorxudan donmuş, bu qayalar ildırımlara, şimşəklərə sinə gərmişdir.
Şuşa elə bir ilahi gözəlliyə malikdir ki, bu gözəllik, hər cür kinə, nifrətə qalib gəlmişdir. Şuşanın
qayaları sinəsini düşmən gülləsinə sipər etmiş, sərt sinəsini yadlara verməmiş, mərd sinəsini
qalxantək qaldırıb düşmən qılıncının qabağına tutmuşdur.

Maraqlıdır ki, S.Əsəd təbii gözəllikləri ilə insanı valeh edən Şuşanın hər bir guşəsinə, yoluna,
cığırına ayaq basdıqca babalarımızın qəhrəmanlıq tarixinin şahidi olmuşdur. Burada bir şair
fəhmi, vətənsevər insan intuisiyası var. Şuşa Qarabağın elə bir dilbər guşəsidir ki, insan
kimliyindən asılı olmayaraq bu gözəllik qarşısında heyrətə gəlməyə bilmir. Lakin S.Əsədin
Şuşa təəssüratını əks etdirən bu şeirlərdə gizli bir narahatlıq, ürəyədamma var. Şair bir
müddətdən sonra bu gözəlliyə düşmən əli uzanacağını hiss etmiş, bu qorxunu, narahatlığını,
təhlükəni öz şeirlərində ifadə etməklə vətən oğullarını ayıq olmağa çağırmışdır. Bu narahatlığı
onun “Cıdır düzündə cıdır” şeirində də açıq şəkildə görmək olur:
Şuşa göyün üzündə,
Qaya qayadan baxır.
Atsız cıdır düzündə –
Yüyənsiz o illərə
Yaddaş oyadan baxır.

...Atlar üzəngiləri

Page 546
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Bir-birinə çaxanda –
Qaçdı məhəbbət ətri
Uçan əl yaylığında.

Yel dumanı qaçırıb

Çəmənləri tumarlar...
İgidləri yatırdıb
O gözləri xumarlar...

Bu şeir son dərəcə dərin məzmuna malikdir. Şair uca qayada yerləşən Şuşanın özünü qayaya
bəınzədir: “Qaya qayadan baxır”. Bu, təbii və insani gözəllikdir. Babalarımız təbiətin bu gözəl
guşəsində insan məhəbbətinin ifadəsi olan Şuşa adlı mədəniyyət möcüzəsi yaratmışlar. Lakin
S.Əsəd bu gözəlliyə baxdıqca onun düşüncəsi havalanır, yaddaşı oyanır. Gözünün qarşısına bu
yerin əsil sahiblərinin həyatı gəlir. İndi o sahiblər olan Qarabağ igidləri artıq Cıdır düzündə at
çapıb, qılınc oynada bilmirlər. Çünki sonradan Qarabağda ermənilərin və rusların törədəcəyi
faciənin ilk əlamətlərini görürdü S.Əsəd. Ermənilər rus havadarlarına söykənib, durmadan
Qarabağı özününküləşdirməyə, onun demoqrafik və mədəni-tarixi simasını dəyişdirməyə
çalışırdılar. Azərbaycanda bir çoxları buna “xalqlar dostluğu”, “ermənilərlə qardaşlıq və
dostluq” kimi baxırdısa da, S.Əsəd kimi Vətən oğulları bu hiyləgər oyuna biganə qala
bilmirdilər. Ona görə də şeirin ilk bəndində Cıdır düzünün keçmişi haqqında deyilmiş
“Yüyənsiz o illər” ifadəsi Qarabağın, Şuşanın müstəqil keçmişinə işarədir. Bu baxımdan,
“Yaddaş oyadan baxır” misrası oxucuları ayıq olmağa, sovet ideoloqları tərəfindən gecə-
gündüz beyinlərə yeridilən “xalqlar dostluğu” şüarının saxta bir şüar olduğunu anlamağa
çağırır. S.Əsəd ona görə də şeirin sonuncu misrasında açıq şəkildə deyir ki, ayıq olaq, bu
oyunları durduraq, yalan şüarlara aldanıb, vətəni müdafiəsiz qoymayaq:
Göyün üzündə indi
Dağlar keşik çəkirlər.
Cıdır düzündə indi
Cıdırdadır fikirlər [5, s. 63].

Sənətkarın “Şuşa şüştəri” şeirləri, deyildiyi kimi, tarix havasına, yaddaş ruhuna köklənərək
yazılıb. Şuşaya dincəlməyə, onun təbii gözəlliklərindən zövq almağa gələn şairin düşüncəsində
tarixi yaddaş tüğyan etmiş və onun bütün poetik ovqatını Vətənin azad keçmişinə kökləmişdir.
Bu cəhətdən, “Qarabağın muzeyi” şeiri səciyyəvidir:
Bir muzey var o dağların başında,
Hansı əlsə – binasını ucaldıb.
Gül bitirir fəsillərin qışında,
Yaz yetirir qışı birdən qocaldıb... [5, s. 64].
Şeirin bu birinci bəndi ilə bağlı bildirmək istərdik ki, həmin bəndin ikinci misrası ilk dəfə 1972-
ci ildə “Azərbaycan müəllimi” qəzetində “Gövhər ağa binasını ucaldıb” şəklində gedib [7, s.

Page 547
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

4]. Lakin 1974-cü ildə çap olunmuş “Yer ulduzu” kitabında həmin ikinci misra dəyişdirilərək,
“Hansı əlsə – binasını ucaldıb” şəklində gedib.

Misranın nə məqsədlə dəyişdirilməsi, “Gövhər ağa” adının “hansı əlsə” məchul kimliyi ifadə
edən mübtəda ilə əvəz olunmasının səbəbləri haqqında indi konkret bir fikir söyləmək çətindir.
Lakin şeirin məzmununa diqqət yetirdikdə müəyyən düşüncələrə varmaq olur:
Palıdkürək o qapıdan əsir yel,
Budaqları, qanadları ayıldır.
Əşyalarda, rəsmlərdə elə bil
Adamlar da, adətlər də qayıdır.

Hafizədə daldalanıb dincələn

O işıqda alışmışam... sönmüşəm.
Nəsillərdən nəsillərə yol gələn
Həqiqətə, əfsanəyə dönmüşəm...

Sualları saya çəkən, azdıran

Sirlər açır hər güneyi, quzeyi!
Əsrləri danışdıran, susduran –
Qarabağın qarlı-günlü muzeyi... [5, s. 64]
Göründüyü kimi, şairə görə, “Qarabağın muzeyi” keçən əsrin 70-ci illərində, demək olar ki, hər
bir rayonda olan adi tarix-diyarşünaslıq muzeylərindən deyildir. Bu muzeyin qapısına
yaxınlaşan hər bir həssas Vətən oğlunu, ürəyində vətən, millət, xalq eşqi olan insanı muzeyin
palıd qapılarından əsən tarix küləyi vurur. Bu külək babaların yaddaşları, tarixi zamanın
budaqlarını, qanadlarını ayıldan nəfəsidir. Muzeydə Qarabağın şanlı tarixi hafizələrdə
daldalanıb dincəlir, nəsillərdən nəsillərə yol gələn tarix özündə əfsanələşirdi. Bu cəhətdən,
sənətkarın bir bənddən ibarət olan “Qılıncı qan tutub” şeiri də öz oxucularına ancaq tarix
danışır:
Sual tək əyilib – ona sual ver,
Hər mərdi, namərdi bəlkə unudub?
O qılınc nə qədər qan axıdıb gör –
Torpaqda saralıb... Onu qan tutub... [5, s. 65]
Bu şeir cəmi bir bənddən ibarət olsa da, onda Azərbaycan milli kimliyinin bütün tarixini özündə
əks etdirən mətləblər gizlənib. S.Əsəd birinci misrada sivri qılıncın əyriliyini suala bənzədib.
Burada qılıncın əyriliyi ilə sual işarəsinin qrafik görkəmi əsasında yaradılan obrazlı müqayisə
özündə dərin mənalar daşıyır. Sivri – əyri qılınc türk qılıncıdır. İgid babalarımız bu qövsvari
qılıncla dünyanı fəth etdilər. İndi bu qılınc daha çox əyilib və sual işarəsi şəklinə düşüb.
Sənətkar qılıncın əyriliyini onun əsl sahibləri ilə söhbət etmək istəməsi kimi mənalandırır. Əyri
qılınc deyir ki, niyə mən indi muzeydəyəm, niyə mən at üstündə düşmən üzərinə hücum edən
igidlərin əlində deyiləm?

Page 548
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Şeirin sual şəklində qoyulmuş “Hər mərdi, namərdi, bəlkə, unudub” ikinci misrası həm ideya
məzmun, həm də bədii forma cəhətdən mürəkkəb və dərin mənalara malikdir. Şairin lirik
qəhrəmanı muzeydəki qılınca sual verməyə çalışsa da, bu sual əksinə, yəni qılıncdan – oxucuya
yönəlib. S.Əsəd bununla bədii priyom işlədib. Qılınca verilən sual, əslində, şairin oxuculara
verdiyi sualdır: Babalarımızın qılıncı niyə muzeyə verilib, bəlkə, indi namərd düşmənlərimiz
yoxa çıxıb?!

Şair bu sualla hələ 70-ci illərin başlanğıcında vətən oğullarını, ölkənin namuslu ziyalılarını,
millətsevər övladlarını böyüməkdə, qol-qanad açmaqda, xərçəng xəstəliyi kimi torpağımızın
hər guşəsində yayılmaqda olan erməni-rus fitnəsini görməyə və ona qarşı durmağa çağırırdı.

Şeirin sonuncu masrasında “qılıncı qan tutub” obrazı əsərin bütün ideyasını özündə əks etdirir.
“Qan tutmaq” ifadəsi tökülən qandan şoka düşmək mənasındadır. Vaxtilə qanlar, müharibələr
görmüş qılınc indi ermənilərin millətin qanını necə səssizcə tökdüyünü gördüyü üçün onu “qan
tutb”. Qan tutduğu üçün də muzeyə gələn biganə vətən oğullarından küsüb, inciyib.
“Qılıncı qan tutub” şeirinin bütün ideyası S.Əsədin “Soyuyur odlu qılınc” şeirində də öz
təcəssümünü tapmışdır:
Ömrünü əridir o gilə-gilə,
Keçibdir illərin doğanağından.
Dəbilqə dindirən o polad lülə
Kiriyib bir ağac sağanağında.

Lülə də hislənib tüstü ahında,

Hədəli tətikdə titrəyib tamah.
Zamanın qaralan nişangahında
Söndürüb odunu o qədim silah.

Şeirin məzmunundan aydın olur ki, “Qılıncı qan tutub” şeiri kimi “Soyuyur odlu qılınc” şeiri
də sənətkarın “Qarabağın muzeyi”ndəki tarixi yaddaş ovqatını əks etdirir. “Qılıncı qan tutub”
şeirində vaxtilə igidlərin əlində olan, düşmən başı kəsən qılınc indi lazımsız əşya olaraq
muzeyə verildiyindən küsdüyü kimi, muzeydəki odlu silah da eyni taleyi yaşamaqdadır. İllərin
doğanağından qəhrəmancasına keçən odlu silah indi muzeydə öz ömrünü bihudə yerə gilə-gilə
əridir. Bir vaxtlar düşmənin başına geydiyi dəbilqəni deşib onun məkr, nifrət, kin dolu beynini
dağıdan silah indi öz ağac qundağının üstündə yetimcəsinə boynunu burub. Bir vaxtlar düşmənə
od saçan dəmir lülə indi ona biganəlikdən keçirdiyi hirsindən qaralıb və içindəki odu, atəşi
sönüb.

“Soyuyur odlu silah” şeirinin ideyası onun axırıncı bəndində bütün poetik coşqusu ilə ifadə
olunub:
Hanı uçurtduğu o at, üzəngi?
İntiqam yanğısı düşüb odundan!..
Qundağı sürtülən çiyin tüfəngi

Page 549
 4th INTERNATIONAL NOWRUZ CONFERENCE ON SCIENTIFIC RESEARCH
March 18-21, 2021/ Karabagh, AZERBAIJAN

Asılıb divarın daş sükutundan! [5, s. 66]

Göründüyü kimi, Qarabağ muzeyində eksponata dönmüş bütün silahlar şairi görən kimi onunla
dialoqa girir, niyə buraya atıldıqlarının, niyə vətən igidlərinin əlində olmadıqlarının sualına
ondan cavab istəyirlər. S.Əsəd bu şeirlərlə demək istəyirdi ki, tarixi yaddaşımız ona qarşı olan
yadlıqdan, biganəlikdən od tutub yanır. Tarixə, milli yaddaşa qayıtmaq, namərd düşmənlərin
kimliyin xatırlamaq, ulu babalarımızın “qarı düşmən dost olmaz” vəsiyyətini yada salmaq
lazımdır. Bir gün gələr ki, milli yaddaşa, milli tarixə qarşı biganəliyimizin qurbanına çevrilə
bilərik. Sənətkar “Şuşa şüştəri” silsiləsinə daxil olan şeirlərində təcəssüm etdirdiyi bu
ideyalarla, əslində, xalqımızı yaxınlaşmaqda olan erməni fitnəsi haqqında xəbərdar etmək
istəyirdi. Çünki bu şeirlərin yazıldığı 1971-ci ildən cəmi 17 il keçəndən sonra erməni faşizmi
açıq şəkildə baş qaldırdı. Amma zaman göstərdi ki, S.Əsəd kimi vətənsevər şairlərin bizə təlqin
etdiyi ideyalar hədər getmədi. Vətən eşqi sönmədi, yaşadı və 2020-ci ildə erməni faşizmini
Qarabağda, Şuşada öz qanına qəltan elədi.

ƏDƏBİYYAT

1. Balabəyli T. “46 yaşında intihar edən şairin qəmli hekayəsi...” (az). VİRTUAL
AZƏRBAYCAN. [Link]. (29 avqust).
2. Cavanşir C. (2014)."46 yaşında intihar edən azərbaycanlı şair –
ARAŞDIRMA" (az). KULIS. [Link]. İstifadə tarixi: 2014-07-24.
3. Əsədov S.(1957). Gənclik illəri. Bakı: Azərnəşr. 62 s.
4. Əsəd S. (1965). Cərrah ürəyi. Bakı: Azərnəşr.116 s.
5. Əsəd S. (1974). Yer ulduzu. Bakı: Gənclik. 175 s.
6. Əsəd S.(1977). Dağları aşdı sellər. Bakı: Gənclik. 127 s.
7. Əsəd S. (1972). Şuşada şüştər // “Azərbaycan müəllimi”, 28 yanvar.
8. Fərəcov S. (2010). Şair ürəyinin çırpıntıları // “Mədəniyyət” qəzeti, 02.07.
9. Xəlilzadə F. (2013). “Sərdar Əsəd intihar etdəndən sonra Məmməd Araz özünə gələ
bilmirdi" (az). KASPİ. [Link]. 13.07.
10. Kazımov Q. (2011). “Sərdar Əsəd kifayət qədər bədii irs qoyub gedib”, 18 iyun “Xalq
cəbhəsi” qəzeti,
11. Yusifli V. (2012). “Sərdar Əsəd // Sevgidən intihara”, “Ulduz” jurnalı, № 3.

Page 550