سیستمهايمختصاتوسیستمها
يتصویر
منو
سیستم هاي مختصات جغرافیایی به دو دسته تقسیم می شوند .شکل و •
اندازه یک سیستم مختصات با استفاده از یک کره ( )Sphereو یا یک
بیضوي ( )Ellipsoidتعیین می گردد.
یک کره بر اساس یک دایره بنا می شود در صورتی که یک بیضوي بر •
اساس بیضی شکل می گیرد.
زمین به دلیل نیروي ثقل آن در مناطق مختلف و ناهمواري هاي سطح •
آن به صورت کروي نمی باشد بلکه حالت بیضیگون است و حتی یک
بیض وي کام ل ن یز نیس ت .از این رو می ت وان بیض ی ه اي مختلفی را
متناسب با مناطق مختلف تصور کرد.
در واقع می توان گفت که شکل زمین به یک بیضوي بسیار نزدیکتر •
است لذا در بسیاري از مواقع و در کارهایي با مقیاس بزرگتر و دقیقتر،
الزم است سیستم مختصات جغرافیایی (نصف النهارات و مدارات) بر
منو
روي یک بیضوي تعریف گردد.
این سیستم مختصات از یک کره سه بعدي براي تعیین موقعیت یک نقطه استفاده می کند. •
یک سیستم مختصات جغرافیایی شامل واحد اندازه گیري زاویه (معموال درجه) یک نصف •
النهار مبدا (معموال گرینویچ) و یک سطح مبناي مسطحاتی می باشد( ،)Datumموقعیت یک
عارض ه در س طح ک ره زمین ب ر اس اس درج ه ط ولی و عرض ی ،ک ه ب ه ن ام مختص ات
ی ا )GCSش ناخته می ش وند ،قاب ل ان دازه گ یري (Geographic Coordinate System جغرافی ایی
هستند.
در سیستم مختص ات ک روي ،خط وط افقی ی ا هم ان ش رقی غربی ک ه همان م دارها می •
باشند نمایانگر عرض جغرافیایی و خطوط عمودي یا همان شمالی جنوبی که همان نصف
النهارها می باشند ،نمایانگر طول جغرافیایی می باشند.
مدار میانی بین دو قطب استوا نامیده می شود که مبدأ عرضهاي جغرافیایی محسوب می •
شود.
مبدأ طولهاي جغرافیایی نیز نصف النهار عبوري از شهرگرینویچ انگلستان می باشد که در •
بعضی کشورها از نصف النهار برن ،بوگوتا و یا پاریس استفاده می شود.
منو
منو
یک کره بر اساس یک دایره بنا می شود در صورتی که
یک بیضوي بر اساس بیضی شکل می گیرد .شکل یک
بیضی با دو شعاع تعیین می گردد ،شعاع بزرگ و شعاع
کوچک.
منو
با گردش یک بیضی حول محور کوچک آن ،یک بیضوي شکل •
می گیرد.
یک بیضوي معموًال با اندازه محور بزرگ آن ( )aو محور کوچک •
آن ( )bتعریف می گردد.
البته معوًال به جاي aاز ضریب تسطیح ( )Flatteningکه از •
فرمول زیر محاسبه می گردد ،استفاده می شود .از آنجایی که
مقدار عددی fخیلی کوچک است از معکوس آن استفاده می
گردد.
منو (a = f/)a-b
پارامترهاي بیضوي WGS- 84در شکل زیر آمده
است.
منو
براي شبیه سازي دقیق شکل و ابعاد زمین در قالب سیستم مختصات •
جغرافیایی به گونه اي که امکان تشریح موقعیتهاي عوارض روي زمین
وجود داشته باشد ،الزم است یک بیضوي با ابعاد مناسب به گونه اي
تعریف گردد که منطبق با شکل واقعی زمین (سطح ژئوئید) گردد.
اما از آنجایی که شکل واقعی زمین به صورت یک بیضوي منظم نمی •
باشد و در واقع یک شکل نامنظم شبیه بیضی است ،بنابراین هنگامی
که یک بیضوي را بر زمین منطبق می کنیم ،ممکن است یک منطقه بر
روي زمین مثًال آمریکاي شمالی ،کامًال منطبق با این بیضوي شود اما
براي منطقه اي دیگر مثًال ایران ،این تطابق وجود نداشته باشد.
منو
براي ش بیه س ازي دقی ق ب دیهی اس ت ب ا توج ه ب ه اینک ه سیس تم مختص ات •
جغرافی ایی و م دارات و نص ف النه ارات ب ر روي این بیض وي ،مبن اي تع یین
م وقعیت ع وارض و ن یز محاس به ان دازه ه ا می باش د ،بن ابراین در چ نین
شرایطی ،براي منطقه اي که این انطباق وجود نداشته باشد ،دقت مناسبی
نیز نمی توان انتظار داشت ،لذا براي اینکه به دقتهاي باالتري دست یابیم،
براي هر منطقه و یا کشوري ،بیضوي خاص آن منطقه تعریف می گردد به
گونه اي که این بیضوي بیشترین تطابق را با آن منطقه داشته باشد.
به عنوان مثال ،بیضوي با نام کالرک ( ،1866 ،)Clarkبهترین انطباق را با •
منطقه آمریکاي شمالی دارد در حالیکه بیضوي International 1909براي
ایران مناسب است .فرق بین این بیضوي ه ا در اندازه aو f/1آنها می
باشد.
منو
منو
در ح الی ک ه ی ک بیض وي ،ش کل زمین را تق ریب می زن د ،ی ک •
دیت وم مح ل قرارگ یري آن بیض وي را نس بت ب ه مرک ز زمین
مشخص می کند به گونه اي که براي اندازه گیري مختصات در
یک منطقه خاص ،بیضوي مربوط به آن منطقه بیشترین انطباق
را با سطح واقعی زمین داشته باشد.
خصوصیت دیگر دیتوم انتقال مرکز بیضوي به مرکز جرمی کره •
زمین است.
براي ای ران ،دیت وم European 1950ب ا بیض وی مبن ای •
International 1909بکار گرفته شده است.
منو
در س الهاي اخ یر ب ا گس ترش فن آوري ان دازه گیریه اي م اهواره اي، •
دیتومهاي با دقت و همخوانی باال با کره زمین و براي اندازه گیریهاي
جهانی توسعه داده شده اند که معروفترین آنها WGS84است.
در حال حاضر در بسیاري از کشورهاي دنیا و از جمله در کشور ما، •
این دیت وم ب ا بیض وي ب ه همین ن ام ،مبن اي تهی ه و تولی د نقش ه ه ا می
باشد.
منو
پس از تعیین دیتوم با سه پارامتر درگیر هستیم: •
-ارتفاع بیضوي ( :)hفاصله سطح زمین تا بیضوي
-ارتفاع اورتومتریک ( :)Hفاصله سطح زمین تا ژئوئید
-ارتفاع ژئوئید( :)Nفاصله ژئوئید تا بیضوي
همانطور که گفته شد سطح مبناي محاسبات ارتفاعی ،ژئوئید است.
بنابراین هدف ما در محاسبه ارتفاع هر نقطه ،محاسبه ارتفاع
اورتومتریک آن نقطه می باشد.
منو
منو
با توجه به اینکه اطالعات مربوط به پدیده هاي جغرافیایی بر روي •
نقشه که یک سطح صاف دو بعدي است ،نمایش داده می شوند و از
طرفی ،یک کره قابل مسطح شدن بصورت یک سطح صاف نمی
باشد ،بنابراین ،الزم است عوارض از سطح کره به یک سطح صاف
تصویر شوند.
فرایند تصویر کردن سطح زمین بر روي یک سطح صاف ،تصویر •
کردن نقشه می نامند.
یکی از ساده ترین روشهاي تصویر کردن سطح یک کره بر روي یک •
سطح صاف ،قرار دادن یک استوانه محیط شده به کره و روشن
کردن چراغی در مرکز کره است که باعث می شود نقشه سطح
کره بر روي استوانه بیفتد و سپس با باز کرن استوانه به یک نقشه
منو مسطح دست یافت.
منو
یک سیستم تصویر نقشه با استفاده از روابط ریاضی ،مختصات کروي را •
به مختصات سطح صاف تبدیل می کند .هر سیستم تصویري براي کمینه
ک ردن ی ک ی ا دو ع دد از این پارامتره ا ط راحی ش ده اس ت .مثال ً ی ک
سیستم تصویر مساحت را حفظ می کند اما شکل را تغییر می دهد.
با توجه به اینکه کره زمین سه بعدي است ،زمانی که قرار باشد بخشی •
از آن را ب ه ش کل دو بع دي نم ایش دهن د ،مش کالتی در تب دیل سیس تم
مختصات جغرافیایی به سیستم مختصات تصویري پدید می آید:
• اوال ی ک بع د یع نی ارتف اع ح ذف می ش ود ک ه می بایس ت ب راي نم ایش
ارتفاع بر روي نقشه راه حلی پیدا کرد.
• ثانیا تبدیل کردن یک سطح محدب به سطح مسطح سبب تغییراتی در
ابعاد ،ا ندازه ها و اشکال می شود.
منو
در سیس تم مختص ات تص ویري ط ول و ع رض •
جغرافیایی داراي واحد یکسانی براي اندازه گیري بر
روي زمین نیستند .
یک درجه ط ول جغرافی ایی در استوا حدود 111کیلو •
متر می باشد در حالی که بر روي عرض جغرافیایی
60درجه معادل 55کیلومتر است.
در ج دول مقاب ل ط ول (کیلوم تر) ی ک درج ه ط ول •
جغرافیایی در عرضهاي جغرافیایی مختلف آمده است.
منو
از آنجایی که نقشه اصوال مسطح است ،بعضی از ساده ترین سیستمهاي •
تصویر ،بر اساس اشکال هندسی که می توانند بدون کش آمدن و یا تغییر
شکل دادن به سطح صاف تبدیل شوند ،شکل می گیرند.
یک سیستم تصویر به صورت سیستماتیک موقعیت نقاط را از روي سطح •
کره با استفاده از الگوریتم هاي ریاضی بر روي یکی از سطوح فوق الذکر
تصویر می کند.
اولین مرحله از تصویر کردن از یک سطح به سطحی دیگر در نظر گرفتن •
یک یا چند نقطه به عنوان نقطه تماس می باشد .هر نقطه و یا خط تماس،
نقطه و یا خط مماسی نامیده می شود ،به طوري که در سیستم تصاویر
صفحه اي ،در یک نقطه و در سیستمهاي تصویر مخروطی و استوانه اي ،در
طول یک خط ،سطح کره با سطوح تصویر ،مماس می شوند.
منو
ساده ترین نوع سیستم تصویر مخروطی ،نوع مماسی آن است که •
مخروط در یک عرض جغرافیایی معین با کره زمین مماس می گردد.
این خط به نام مدار استاندارد شناخته می شود .نصف النهارها بعد •
از تصویر شدن بر روي سطح مخروط ،در نقطه رأس مخروط همدیگر
را قطع می کنند و مدارها به صورت کمان نمایان می شوند .در نهایت
مخروط در راستاي یک نصف النهار بریده می شود و مسطح می گردد
که نصف النهار مقابل آن را نصف النهار میانی می نامند.
این سیستم تصویر براي نواحی واقع در عرض میانی که گستره اي •
شرقی-غربی دارند بسیار مناسب می باشد.
منو
سیستم تصویر مخروطی با یک مدار استاندارد
منو
سیس تمهاي تص ویر اس توانه اي ( )Mercatorیکی از مت داولترین این نوع •
سیستمها می باشد که استوانه در استوا با کره زمین مماس می گردد.
نصف النهارات به صورت هندسی بر روي سطح استوانه تصویر می شوند
و فاصله مدارها از یکدیگر با استفاده از روابط ریاضی محاسبه می شوند
که در نهایت مدارات و نصف النهارات در این سیستم بر یکدیگر عمود
خواهند بود.
در موارد خاص این نوع از سیستم هاي تصویر استوانه ،در راستایی غیر از •
راستاي استوا بر کره مماس می گردد ،به طور مثال در سیستم تصویر
مرکاتور معکوس ( )Transverse Mercatorاستوانه در راستاي یک نصف
النهار بر کره مماس می گردد در نتیجه مدارهاي استاندارد شمالی -جنوبی
منو
خواهند بود.
انواع حالتهاي ممکن مماس شدن استوانه با کره در
سیستم هاي تصویر استوانه اي
منو
این دسته از سیستمهاي تصویري ،سطح کره را بر روي یک سطح •
مسطح که در نقطه اي بر سطح کره مماس می باشد ،تصویر
می کنند که به آنها سیستم تصویر آزیموت نیز میگویند.
این سیستمها معموال به گونه اي هستند که صفحه در یک نقطه با •
کره مماس می شود .این نقطه به عنوان نقطه کانونی ()Focus
شناخته می شود که مرکز سیستم مختصات محسوب می گردد و
با یک طول جغرافیایی و یک عرض جغرافیایی مشخص می گردد.
انواع قطبی ( ،)Polarمایل ( ،)Obliqueو استوایی()Equatorial
وجود دارد.
منو
انواع حالتهاي ممکن مماس شدن صفحه با کره در سیستم
هاي تصویر صفحه اي
منو
سیستم هاي مختلفی براي تصویر نقشه به وجود آمده اندکه در بعضی از آن ها •
خطوط طول و عرض جغرافیایی مستقیم و در بعضی به صورت منحنی می
باشد.
در انتخاب یک سیستم تصویر چهار خصوصیت :مساحت ،شکل ،فاصله و جهت •
می بایست مد نظر باشد.
بر این اساس که کدامیک از پارامتر هاي هندسی تصویر بعد از عمل تصویر •
کردن ،مهم تر می باشد ،سیستم هاي تصویر به انواع زیر طبقه بندي می شوند:
سیستم هاي تصویر هم شکل ()Conformal )1
سیستم هاي تصویر هم مساحت ()Equivalent )2
سیستم هاي تصویر هم فاصله ()Equidistant )3
سیستم هاي تصویر هم جهت ()True-direction )4
منو
این نوع از سیستم هاي تصویر حفظ کننده شکل هستند .براي حفظ •
زوایا که معرف روابط مکانی اشکال می باشند ،یک سیستم تصویر
هم شکل می بایست خطوط عمود برهم را بصورت شبکه هاي با
زاویه 90درجه بر روي نقشه نمایش بدهد .البته نتیجه حفظ شکل
این است که مساحتها به طور محسوسی در نقشه نسبت به واقعیت
آنان بر روي زمین تغییر پیدا می کنند.
به طور کل هیچ سیستم تصویري نمی تواند شکلهاي مناطق وسیع •
حفظ کند .نمونه اي از سیستمهاي تصویر به شرح زیر است:
Lambert Conformal Conic, UTM, Mercator
منو
منو
این نوع از سیستم هاي تصویر حفظ کننده مساحت هستند .به تبع
حفظ مساحت فاکتورهاي دیگر از قبیل شکل ،زاویه و مقیاس
دچار تغییر خواهند شد .در این نوع از سیستمهاي تصویر ،مدارها
و نصف النهارها ممکن است با زاویه درست به هم تالقی پیدا
نکنند .نمونه هایی از این سیستم تصویر عبارتند از:
Albers equal-area conic, Lambert azimuthal equal-area
منو
منو
این ن وع از سیس تم ه اي تص ویر حف ظ کنن ده فاص له بین نق اط
هستند .در هر صورت معموال در این نوع ازسیستم هاي تصویر
ی ک ی ا چن د خ ط وج ود دارد ک ه در راس تاي آن مقی اس نقش ه
درس ت می باش د .ب ه ط ور مث ال در سیس تم تص ویر سینوس ی
( )Sinusoidalاستوا و به طور کلی مدارها داراي طول واقعی
خ ود هس تند .بای د ب ه بخ اطر داش ت ک ه هیچ سیستم تصویر هم
فاص له اي ک ه فاص له تم ام نق اط در تم ام جه ات واقعی باش ند
وجود ندارد.
منو
منو
کوتاهترین فاصله بین دو نقطه در یک سطح منحنی مانند سطح •
زمین در ط ول هم ارز ک روي ،ی ک خ ط مس تقیم در ی ک س طح
صاف می باشد .این فاصله در واقع بر روي بزرگترین دایره از
ک ره ک ه از این دو نقط ه می گ ذرد ق رار گرفت ه اس ت .سیستم
هاي تصویر هم جهت و یا آزیموتال ( )Azimuthalبه گونه اي
هس تند ک ه جه ات تم امی خط وط در آنها ب ر پای ه همین کم ترین
فاصله می باشد .بعضی از این سیستمهاي تصویر همزمان هم
شکل ،هم مساحت و یا هم فاصله نیز می باشند.
منو
منو
منو
کشور ما ایران ،در گستره اي به عرض 15درجه (از 25درجه •
شمالی تا 40درجه شمالی) و طول 19/5درجه (از 44درجه
ش رقی ت ا 63/5درجه ش رقی) در رب ع ک ره ش مالی -ش رقی ب ر
روی زمین واقع شده است.
و ن رم ام روزه ب ا توس عه روز اف زون علم و فن ژئوماتی ک •
افزارهاي کاربردي در این زمینه به راحتی و در کمترین زمان می
ت وان ب ا مش خص ب ودن پارامتره اي سیس تم مختص ات ه ر نقش ه
رقومی ،به راحتی به یک سیستم مختصاتدیگر تبدیل نمود.
منو
40
25
گستره جغرافیایی ایران بر روي زمین
منو
این سیستم مختصات توسط سازمان نقشه برداري ایران به گونه اي •
طراحی شده است که خطاها و اعوجاجات آن در کل سطح ایران
کمینه می باشد .ب ا نگاهی ب ه ویژگیه اي سیس تم تصویر الم برت هم
شکل ،متوجه می شویم که دالیل انتخاب این سیستم تصویر از قرار
زیر می باشد:
الف) این سیستم تصویر یکی از بهترین ،کم خطا ترین و کاربردي ترین
سیستم هاي تصویر براي عرضهاي میانی (بین قطبین و استوا) می
باشد و با توجه به اینکه کشور ما نیز در یک چنین جایی واقع شده
است لذا استفاده از این سیستم تصویر مناسب به نظر می رسد.
منو
ب) از آنجایی که در این سیستم تصویر از دو مدار استاندارد استفاده
می شود ،لذا می توان با درجه آزادي بیشتري آنرا براي منطقه
مورد نظر سفارشی کرد به گونه اي که خطاها کمینه گردند.
ج) خطاهاي موجود در مساحت و شکل در این سیستم تصویر براي
یک منطقه وسیع مانند ایران کمینه می باشد از اینرو استفاده از آن
در مقیاسهاي کوچک و متوسط مانند مطالعات محلی و حتی منطقه
اي و در مواردي که قرار است پایگاه نهایی داده ها و اطالعات به
صورت یکپارچه طراحی گردد ،بسیار متداول می باشد.
منو
:پارامترهاي این سیستم مختصات از قرار زیر می باشند
Projection: Lambert Conformal Conic
Ellipsoid: International 1909 or WGS 84
Datum: European 1950 (ED50) or WGS 84
False Easting: 2000000
False Northing: 40000
Central Meridian: 54
Latitude of Origin: 24
Scale Factor: 1
Standard Parallel 1: 30
Standard Parallel 2: 36
منو
منو
شماي کلی سیستم مختصات المبرت یزد تعریف شده براي کل ایران
منو
نحوه توزیع خطاها در سیستم
مختصات المبرت
منو
این سیس تم مختص ات از به ترین سیس تمهاي تص ویر از نظ ر •
خطاها و اعوجاجات چه در اشکال و چه در جهت ها و مساحت
ه ا می باش د .در عین ح ال اص لی ت رین مش کلی ک ه در این
سیستم تصویر وجود دارد این است که ساختاري یکپارچه ندارد
و ساختار و مختصات هر زون دقیق ًا مانند زونهاي دیگر است به
طوري که تمامی 60زون مختصاتی یکسان دارند و فقط شماره
زون است که آنها را از یکدیگر متمایز می سازد.
کشور ما با توجه به وسعت آن در چهار زون 40 ،39 ،38و 41 •
UTMقرار گرفته است.
منو
نحوه قرار گیري ایران در چهار
زون
منو
فاکتور مقی اس در نص ف النه ار می انی ه ر زون براب ر ./9996می •
باشد و در فاصله اي حدود 180کیلومتر از نصف النهار میانی در
استوا (که با نزدیک شدن به قطبین این فاصله نیز کاهش پیدا می
کن د) این ف اکتور براب ر 1اس ت و در راس تاي این خط وط مقی اس
واقعی است.
مبدأ مختصات تمام زونها به گونه اي انتخاب شده است که طول •
نصف النهار میانی 500000متر می باشد و از آنجایی که ایران در
نیمکره شمالی است ،استوا به عنوان مبدأ عرضها در نظر گرفته
می شود .بدین ترتیب مختصات تمام زونها مانند یکدیگر است.
منو
منو
چون در اين سيس تم خط وط ش بكه روي ي ك مجموع ه ق ائم
الزاويه واقع شده و جهت شمال آن توسط يك نصف النهار طول
جغرافيايي مشخص مي شود ،فقط در نصف النهار مبدآ شمال
شبكه و شمال جغرافيايي معادل هستند .ارتباط بين اين دو در
شكل زير با زاويه Aمشخص شده است .
منو
چون در نام محل هاي پيش نهادي به جز يك مورد استثنايي كه بدان •
پرداخت متشكل از چند عامل مي باشد . خواهيم
درمجموع اين نام بايستي مشخص كننده محل قرار گيري محل در •
ميدان و درعين حال نمايانگر هدف كلي از حفاري محل باشد .
اين نام در حقيقت مشخص كننده موقعيت محل جديد نسبت به چاه •
مبنا است كه اين چاه الزاما“ چاه شماره يك ميدان نبوده بلكه اغلب
چاه شماره يك است .
دليل اين مساله اين است كه در بسياري موارد چاه شماره يك خارج •
از ميدان واقع شده يا به مخزن دست نيافته و در نتيجه چاه مبنا چاه
ديگري به جز چاه شماره يك مي باشد .
منو
اين نام در حقيقت مشخص كننده موقعيت محل جديد نسبت به چاه مبنا •
است كه اين چاه الزاما“ چاه شماره يك ميدان نبوده بلكه اغلب چاه شماره
يك است .
دليل اين مساله اين است كه در بسياري موارد چاه شماره يك خارج از •
ميدان واقع شده يا به مخزن دست نيافته و در نتيجه چاه مبنا چاه ديگري به
جز چاه شماره يك مي باشد .
نام محل از چپ به راست با يك مشخصه ”شرق“ يا ”غرب“ شروع مي
شود كه نشان دهنده اين مطلب است كه براي رسيدن به محل بايستي از
چاه مبنا به سمت شرق يا غرب حركت نمود .پس از اين مشخصه به عددي
سه رقمي مي رسيم كه تعيين كننده
فاصله تصويرمحل از تصويرچاه مبنا برروي ستيغ مخزن است.
منو
7
پايان
منو
