Hans H.

0rberg

LINGVA
LATINA
PERSE ILLVSTRATA

Pars II
RoMA AETERNA

ExERCITIA LATINA
II
 Hans H. 0rberg

LING VA
LATINA
PERSE ILLVSTRATA

Pars II
RoMA AETERNA

EXERCITIA LATINA
II

Hans 0rberg
d'oCW'Publishing
R. Pullins Co.
Newburyport, MA
 LINGVA LATINA
PER SE ILL VSTRAT A

ParsI:
Familia Romana(! -58510-201-6; hard caver 1-58510-238-5)
Latine Disco: Student's Manual (1-58510-050-1)
Grarnrnatica Latina ( 1-58510-223-7)
Exercitia Latina I (1-58510-212-1)
Latin-English Vocabulary (1-58510-049-8)
Lingva Latina: Familia Romana CD-ROM for PC (87-90696-08-5)
Pars II:
Roma Aetema (87-997016-8-5)
Exercitia Latina II (978-1-58510-067-5)
Indices (87-997016-9-3)
Instructions for Part II (1-58510-055-2)
Latin-English Vocabulary (1-58510-052-8)
Lingva Latina: Roma Aetema CD-ROM For PC (87-90696-09-3)
Ancillalies:
Caesalis: Commentalii De Bello Gallico (87-90696-06-9)
Colloqvia Personarvm (1-58510-156-7)
Menaechmi ex Plavti Comoedia (1-58510-051-X)
Petronivs: Cena Tiimalchionis (87-90696-04-2)
Plavtus: Amphitryo (87-997016-7-7)
Sallustius & Cicero: Catilina (87-90696-11-5)
Serrnones Romani (97-90696-07-7)
Transparency Masters & CD w/ images (Mac/PC) (1-58510-239-3)
Instructor' s Matelials:
Latine Doceo: Comparu on for Instmctors (1-5851 0-093-5)
Lingua Latina Set for Instmctors: Teacher's Materials & Answer Keys for I&II (1-58510-074-9)
For Co liege Students:
Lingva Latina: A College Companion (978-1-58510-191-7)

For further information on the complete series and new titles, visit [Link].

Copyright © 2007 Hans 0rberg

ISBN 10: 1-58510-067-6

ISBN 13: 978-1-58510-067-5

This book is published by Focus Publishing 1 R. Pullins Company, PO Box 369, Newburyport MA
01950. Ail rights are reserved. No part of this publication may be produced, stored in a retrieval system,
produced on stage or otherwise performed, transmitted by any means, electronic, mechanical, by
photocopying, recording, or by any other media or means without the prior written permission of the
publisher.
If you have received this material as an examination copy free of charge, Focus Publishing/R. Pullins
Company retains the title to the material and it may not be resold. Resale of any examination copies of
Focus Publishing/R. Pullins Company materials is strictly prohibited.

15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5

0310W
 INDEX LECTIONVM

Cap. XXXVI Cap. XLIV

Lectio 1: v. 1-86, ex. 1-5 1 Lectio 1: v. 1-90, ex. 1-2 55
Lectio Il: v. 87-184, ex. 6-8 3 Lectio Il: v. 91-158, ex. 3-5 56
Lectio III: v. 185-263, ex. 9-11 4 Lectio III: v. 159-246, ex. 6-8 58
Lectio IV: v. 264-370, ex. 12-15 6 Lectio IV: v. 247-333, ex. 9-11 59
Lectio grammatica, ex. 16-18 7 Lectio V: v. 334-406, ex. 12-15 60
Lectio VI: v. 407-473, ex. 16-18 61
Cap. XXXVII Lectio grammatica, ex. 19-20 63
Lectio 1: v. 1-88, ex. 1-3 8
Lectio Il: v. 89-180, ex. 4-7 10 Cap. XLV
Lectio III: v. 181-285, ex. 8-11 12 Lectio 1: v. 1-89, ex. 1-3 64
Lectiô grammatica, ex. 12-14 13 Lectio Il: v. 90-167, ex. 4-6 65
Lectio III: v. 168-228, ex. 7-9 67
Cap. XXXVIII Lectio IV: v. 229-287, ex. 10-12 68
Lectio 1: v. 1-74, ex. 1-4 14 Lectio V: v. 288-343, ex. 13-15 69
Lectio Il: v. 75-147, ex. 5-7 16 Lectio VI: v. 344-413, ex. 16-17 71
Lectio III: v. 148-213, ex. 8-10 18 Lectio grammatica, ex. 18-19 72
Lectio grammatica, ex. 11-13 19
Cap. XLVI
Cap. XXXIX Lectio 1: v. 1-123, ex. 1-3 72
Lectio 1: v. 1-65, ex. 1-3 20 Lectio II: v. 124-214, ex. 4-5 74
Lectio Il: v. 66-156, ex. 4-7 21 Lectio III: v. 215-305, ex. 6-8 75
Lectiô III: v. 157-234, ex. 8-10 23 Lectiô IV: v. 306-477, ex 9-11 76
Lectiô IV: v. 235-316, ex. 11-13 24 Lectio grammatica, ex. 12-13 78
Lectiô grammatica, ex. 14-16 25
Cap. XLVII
Cap. XL Lectiô 1: v. 1-103, ex. 1-2 79
Lecti6 1: v. 1-69, ex. 1-3 26 Lectiô II: v. 104-206, ex. 3-5 79
Lecti6 II: v. 70-150, ex. 4-6 27 Lectiô grammatica, ex. 6-7 81
Lecti6 III: v. 151-217, ex. 7-9 29
Lectiô lV: v. 218-299, ex. 10-13 30 Cap. XLVIII
Lectiô grammatica, ex. 14-16 31 Lecti6 1: v. 1-90, ex. 1-2 82
Lecti6 Il: v. 91-179, ex. 3-4 83
Cap. XLI Lecti6 III: v. 180-271, ex. 5-6 84
Lectiô 1: v. 1-68, ex. 1-3 33 Lecti6 IV: v. 272-388, ex. 7-8 85
Lectiô Il: v. 69-137, ex. 4-6 34 Lecti6 V: v. 389-508, ex. 9-10 86
Lecti6 III: v. 138-196, ex. 7-9 36 Lectiô VI: v. 509-614, ex. 11-12 87
Lecti6 IV: v. 197-231, ex. 10-12 37 Lectiô VII: v. 615-745: ex. 13-14 88
Lecti6 grammatica, ex. 13-14 38 Lectiô VIII: v. 746-865, ex. 15-16 89
Lectiô grammatica: v. 866-873, ex. 17-18 90
Cap. XLII
Lecti6 1: v. 1-84, ex. 1-3 39 Cap. XLIX
Lectiô Il: v. 85-173, ex. 4-6 41 Lecti6 I: v. 1-101, ex. 1-2 91
Lectiô III: v. 174-253, ex. 7-10 42 Lecti6 Il: v. 102-178, ex. 3-4 92
Lectiô IV: v. 254-353, ex. 11-13 43 Lectiô III: v. 179-275, ex. 5-6 93
Lectiô V: v. 354-393, ex. 14-16 45 Lecti6 grammatica: v. 276-295, ex. 7-8 94
Lectiô grammatica, ex. 17-19 46
Cap.L
Lectiôl:v.l-128,ex.l-2 95
Cap. XLIII
Lectiô Il: v. 129-275, ex. 3-4 96
Lectiô 1: v. 1-76, ex. 1-3 47
Lecti6 Il: v. 77-153, ex. 4-6 48 Lectiô III: v. 276-383, ex. 5-6 97
50 Lectiô IV: v. 384-506, ex. 7-8 98
Lectiô III: v. 154-230, ex. 7-9
Lecti6 IV: v. 231-298, ex. 10-12 51 Lectiô V: v. 507-601, ex. 9-10 99
Lecti6 V: v. 299-358, ex. 13-14 53 Lectiô VI: v. 602-680, ex. 11-12 100
Lecti6 grammatica: v. 681-694, ex. 13-14 101
Lectiô grammatica, ex. 15-16 54
Cap. LI Cap. UV
Lëctiô I: v. 1-118, ex. 1-2 102 Lectiô I: v. 1-93, ex. 1-2 119
Lectiô Il: v. 119-215, ex. 3-4 103 Lectiô II: v. 94-178, ex. 3-4 120
Lectiô III: v. 216-279, ex. 5-6 104 Lectiô III: v. 179-272, ex. 5-6 121
Lectiô IV: v. 280-326, ex. 7-8 105 Lectiô IV: v. 273-373, ex. 7-8 122
Lectiô grammatica: v. 327-383, ex. 9-10 106 Lëctio V: v. 374-492, ex. 9-10 123
Lëctio VI: v. 493-617, ex. 11-12 124
[Link] Lëctio grammatica: v. 618-642, ex. 13-14 125
Lectiô I: v. 1-123, ex. 1-2 107
Lëctiô Il: v. 124-241, ex. 3-4 108 Cap. LV
Lëctiô III: v. 242-354, ex. 5-6 109 Lectiô I: v. 1-106, ex. 1-2 126
Lëctiô IV: v. 355-483, ex. 7-8 110 Lectiô Il: v. 107-214, ex. 3-4 127
Lëctiô V: v. 484-617, ex. 9-10 112 Lectiô III: v. 215-344, ex. 5-6 128
Lëctiô VI: v. 618-724, ex. 11-12 113 Lectiô IV: v. 345-471, ex. 7-8 129
Lëctiô grammatica: v. 725-740, ex. 13-14 114 Lectiô grammatica: v. 472-481, ex. 9-10 130

Cap. Lill Cap. LVI

Lectiô I: v. 1-152, ex. 1-2 115 Lëctiô I: v. 1-60, ex. 1-2 131
Lectiô Il: v. 153-303, ex. 3-4 116 Lëctiô II: v. 61-139, ex. 3-4 131
Lëctiô III: v. 304-412, ex. 5-6 117 Lëctio III: v. 140-231, ex. 5-6 133
Lectiô grammatica: v. 413-435, ex. 7 118 Lëctio IV: v. 232-325, ex. 7-8 134
Lectio grammatica: v. 326-359, ex. 9-10 135

NOTAE

ahl. ablativus part. participium

ace. accusativus pas s. passivum
act. activum perf. perfectum
acli. acliectivum pers. persona
a cl v. aclverbium pliir., pl. phiralis
cët. ceteri -ae -a plusquamperf. plusquamperfectum
cornp. comparativus po s. positivus
co ni. coniiinctivus praes. praesens
clat. clativus sing., sg. singularis
cled. cleclïnatiô sup. superlativus
clep. cleponens voc. vocativus
ex. exercitium [1, 2, 3, 4] coniugatiô I, II, III, IV
f.,fem. femininum 1, 2, 3 persona I, II, III
fut. futiirum thema praesentis
gen. genetivus thema perfecti
imp. imperativus :::: thema supini
imperf. imperfectum finis thematis
incl. inclicativus sive
inf. ïnfinitivus < factum ex
m., masc. masculïnum
n., neutr. neutrum
nô m. nôminativus
p. pagina
EXERCITIA 1-2 CAP. XXXVI

EXERCITIA LATINA

CAPITVLVM TRICESIMVM SEXTVM Cap. XXXVI

Lectio prïma (versüs 1-86) LectiO 1

Exercitium 1
Exemplum: Alti miir! Romam cingunt = Rom~ alt~ mur~ cingitur. nom + ace + act=
1. Magnum incendium templum Iovis consiimpsit = .. .
2. Columnae pulcherrimae tectum templï sustinent = .. . nom + abl + pass
3. Signa deorum forum exornant = ...
4. Cloaca paliidem siccavit = ...
5. Niintius victoriae populum delectat = .. .
6. Clamor hostium Romanos excitavit = .. .
7. Fuga celeris exercitum servavit = ...
8. Poena severa homines scelestos deterret = ... aes
9. Timor mortis nos perturbat = ... amplus
10. Cantus avium me delectat = ... arx
augustus
Exerdtium 2
basilica
1. Ex urbe antïquissima, quae a forma moenium 'Roma _____ ' vocabatur,
casa
nihil [= superest].
cele ber
2. est parva domus pauper quae stramento _____ [= operïtur].
cella
3. dïcitur summus mons arduus [= validïs]
cônsecrare
miirïs miinïtus.
cônsul
4. De saxo Tarpeio homines scelestï [= proiciebantur].
cüria
5. Templum est aedificium [: ubi diï adorantur].
dedücere
6. Postquam rex L. Tarquinius Superbus a Briito Roma est,
expellere
duo populo Romano praepositi: sunt.
exstruere
7. Templum [= magnificum et deo dignum] in summo Capitolio
firmus
situm Iovï Optimo Maximo [=sacrum factum] est.
incendium
8. Hoc templum cum [:igne] consiimptum esset, a Domitiano
locare
- - - - - e s t et iterum [= sacratum].
mar mor
9. Templum Iovis Capitolïnï auro et gemmïs [=clare liicet] et
metallum
columnae e pulcherrimo factae sunt.
palus
10. In templi est ingens [= signum] Iovis in alta
praecipitare
- - - - - sedentis. quadratus
11. Imperator victor duces hostium in ante currum suum diicit.
re fi cere
12. Post triumphum Capitolium ascendit, ut Iovi faciat.
restâre
13. In templo liinonis Monetae, quod in summa Arce [= situm] est,
sacer
nummi efficiuntur ex pretiosis, auro, argento, aere.
sacrare
14. est metallum ex quo assës efficiuntur.
sacrificium
15. est [=magnum] aedificium in quo tabulae et
sedes
litterae piiblicae [= salvae ciistodiuntur].
sena tor
16. In foro Romano olim [=locus ümidus] erat.
senat us
17. Aqua palüdis cloaca [= sub terra sita] in Tiberim _ _ _ __
servare
est; ita [< siccum factum] est forum.
siccâre
18. Forum Romanum multïs aedificiis püblicis cingitur, in iïs duabus
simulacrum
_____ , Aemilia et Iiilia.
splendere
19. est aedificium a Iülio Caesare [= aedificatum]
subterrâneus
quo Romanus convenïre solet.
tabularium
20. Senatus Romanus constat ex oc civibus nobilissimis.
tegere
21. Locus est quo multi homines conveniunt.
triumphus
22. dïcitur pars urbis cum viis domibusque.
ven ire
23. In tabernïs Romanis multae merces [= vënduntur]. vic us

1
CAP. XXXVI EXERCITIA 3-5

Exercitium 3
Exempla: "Mercurius nüntius deôrum est":
ace+ ïnf (Hominës) dïcunt/narrant/putant 'Mercurium nüntium deôrum esse':
nom+ ïnf Mercuri~ nüntius deôrum esse dïcitur/narratur/putatur.
"Rômul~ fratrem suum necavit":
'Rômulum fratrem suum necavisse' dïcunt/narrant:
Rômulus frâtrem suum necavisse dïcitur/narratur.
1. Dïcunt 'Iüli__ domin__ sevër__ es__':
Iüli__ domin__ sevër__ es__ dïcitur.
2. 'lan__ duâs faciës hab__' dïcunt:
lan_ duas faciës hab__ dïcitur.
3. 'Rômul_ Palatium münïv__' dïcunt/nârrant:
Rômul_ Palatium münïv__ dïcitur/nârrâtur.
4. Dïcunt 'prïm_ mür__ Rôman_ quadrât__ fu_':
Prïm_ mür__ Rôman_ quadrât__ f u _ dïcuntur.
5. 'Cinn_ versiculôs in më scrïb__ , narrant:
Versiculos in më narriUur scrïb__ Cinn__ .
6. Dïcunt 'Solôn_ vir__ sapient_ et iüst__ fu_':
Sol_ vir sapiëns et iüst_ f u _ dïcitur.
sapientia -ae f (Sapientia Solônis ab omnibus laudatur.)
< sapiëns
Exercitium 4
sacer sacrla sacrlum Exempla: locus celeber, celeberrimus
âcer âcrlis âcrle via celebris, celeberrima
sup forum celebre, celeberrimum
sacerrimlus -a -um 1. Templum est locus sac__ et aedificium sac._____.
âcerrimlus -a -um 2. Via Sac__ dïcitur via quae ad templa sac__ forï Rômânï dücit.
3. Ex omnibus templïs sac__ Rômanïs sac est templum
Iovis Capitôlïnï.
4. Nüllus locus tarn celeb__ est quam forum Rômanum: illud forum
est locus urbis celeb_ _ _ __
5. Via Latina nôn est tarn celeb__ quaro via Appia; haec est via Romana
celeb_ _ __
6. Forum Tüsculanum nôn tarn celeb__ est quaro forum Rômânum.
7. Achillës fuit dux belli ac__ et fortis.
8. Apud Trôiam pugna ac__ (bellum âc__) fuit.
9. Bellum Trôianum fuit omnium âc._ _ _ __
Exercitium 5
1. Cür urbs Rôma in collibus sïve montibus locata est? ...
2. Quod nômen est campi quï inter collës et Tiberim patet? ...
3. Moenia Rômulï antïquissima quaro fôrmam habëbant? .. .
4. Num Romulus in domô magnifica habitabat? ...
5. Ubi sita est 'domus Augustâna'? ...
6. In Capitôliô quod templum clârissimum est? ...
7. Illud templum a quô aedificâtum et a quô sacratum est? ...
8. Cür templum lovis Capitôlïnï iterum sacratum est? ...
9. Quô imperator post triumphum ascendit? .. .
10. Quod templum in summa Arce situm est? .. .
11. Ubi situm est Tabularium? ...
12. Quômodo siccatum est forum Rômanum? ...
13. Cür medium forum appellatur 'lacus Curtius'? ...
14. Quae sunt aedificia püblica amplissima in forô Rômii.nô? ...
15. Quô senatus Rômanus convenïre solet? ...

2
EXERCITIA 6-7 CAP. XXXVI

Lëctio secunda: versüs 87-184 LectiO II

Exercitium 6
Exempla:
media Italia =medium(= media pars) Italiae
prima/postrëma aestas = initium/finis (= prima/postrëma pars) aestatis
summus/infimus môns= summum/ïnfimum (= summa/infima pars) montis
1. In medi__ for__ Rômanô [=in mediô fori Romani] olim lacus erat.
2. Itaque medi__ for __ Rômanum [=medium fori Romani] etiam nunc
'lacus Curtius' appellatur.
3. Naxos in medi__ mar__ Aegaeô [= in mediô maris Aegaei] sita est.
4. Hôra sexta dicitur 'meridiës', id est medi__ di__ [= medium diëi].
5. Sôl altissimus est hôra sexta vel meridië, id est medi__ di__[= mediô diëi].
6. Sexta hôra noctis est medi__ nox [=medium noctis].
7. Postrëm __ mëns__ Iünius est prim__ aestas [= postrëma pars mënsis
Iünii est initium aestiitis].
8. Arx dïcitur summ__ môns arduus [=summum montis arduï].
9. In summ__ mont_ Capitôlinô [= in summô montis Capitôlïnï]
templum Iovis situm est.
10. Tabularium in ïnfim __ Capitôli __ [=in infima Captôlii parte] situm est.
11. Cüria ad infim__ Argïlët_ [= ad infimam partem Argïlëtï] locata est. aedës
12. In postrëm__ cômoedi__ [=in fine cômoediae] spectatôrës plaudunt. aerarium
13. In postrëm__ libr__ [= in fine libri] est index vocabulôrum. aeternus
ara
Exercitium 7
ardëre
1. Ex Rôstris - - - - - - verba faciunt ad populum.
2. Is locus ôrnatur , quae ë [H puppibus] auratus
navium captarum ërepta sunt. boarius
3. Cicero fuit ôrator [= clarissimus]. divus
4. Rôstra antïqua a Iüliô Caesare [H exstrücta] sunt. collabi
5. Vesta est dea [= ignis domesticï]. concordia
6. In [= templô] Vestae, quae fôrmam habet, cremare
ignis semper------ dëdicare
7. Ignis ille, quï numquam [H accenditur], Rômam dëpônere
urbem [= perpetuam, sine fïne] esse significat. dëstruere
8. est domus rëgis, idemque nômen habet domus - - - - - - discordia
màximi, qui cëteris sacerdôtibus [= praepositus] est. divin us
9. Sacerdôtës sacrificia faciunt ac rës [<deus] cürant. divus
10. Post mortem Iülius Caesar' [= divinus] Iülius' nôminatus est. ëminëre
11. Môs Rômanôrum est corpus hominis mortuï [= ürere]. exstinguere
12. Templum Saturni senatus populusque Rômanus incendiô cônsümptum facies
- - - - - [= refëcit]. factiô
13. Id templum est populi Romani, ubi pecünia püblica focus
- - - - - - a c servatur. illüstris
14. Olim------ inter duas - - - - - - [= partës cïvium] odor
inimicissimas, - - - - - - e t , populum Rômanum ôrator
dividëbat. patricii
15. [H discordia] restitüta, aedës Concordiae aedificata est. pecüs
16. Haec aedës, cum [< vetus] [=ad terram lapsa] plëbëii
esset, in meliôrem [= formam] restitüta est. pontifex
17. In Carcere subterraneô sordidô foedus sentïtur (nasô). porticus
18. Dïvô Vespasianô a filiô aedës [= sacrata et donata] est. praeficere

3
CAP. XXXVI EXERCITIA 7-9

prômunturium 19. I n - - - - - - deôrum inter columnàs stant signa------

prôra [= aurô operta].
regi a 20. - - - - - - Capitôlïnô imperàtôrës - - - - - - [< triumphus] in
restituere Capitôlium ascendunt.
rôstrum 21. In forô [< bôs] bovës aliaeque - - - - - [= bëstiae
rotundus agricolàrum] vëneunt.
triumphare 22. Ibi locàta e s t - - - - - - Màxima, in quà sacrificia fiunt Herculï deô.
vetustas 23. - - - - - - e s t môns quï in mare------
dat/abl plür Exerdtium8
-ls mfn Nomina deorum et dearum
-ibusmfn 1. Porticus sub Capitôliô si ta sex d i _ et sex de__ sacràta est.
-abusf
2. Illï duodecim diï sunt: Iuppiter cum tr__ sorôr__, Iün__ et Vesta et
coniünx Cer__, ünô fràtre, Neptünô, quattuor fili __, Màr__, Mercurio,
domesticus Vulcànô, Apoll__, du_ fili_ virginibus, Minerva et Diana, et cum
ge mini Ven__, quae item l _ _ fïlia esse putatur.
sapientia 3. lünô est lovis soror atque [= uxor].
Apollo -inis,'AnoÀÀwv 4. Saturnus est pater lovis et Iün__ et Vestae et Cer__ et NeptünL
Ceres -eris, dT]!lT]TT]P 5. Apollô, deus sôlis, et Diàna, dea lünae, Iovis filiï - - - - - -
Diana -ae, 'ApTE!ltç [: eôdem dië nàtï] sunt.
lünô -ônis, ' Hpu 6. Vesta est dea focï rërumque [< domus], Cerës dea
Iuppiter Iovis, Zeuç frügum.
Mars -.rtis, 'ApT]ç 7. Aedës Iovis Capitôlïnï etiam du_ de__, Iünônï et Minervae,
Minerva-ae,'A8T]VT] cônsecrata est.
Mercurius -I, 'Ep!.!T]Ç 8. Minerva, Iovis filia virgô, dea artium ac _______ [< sapiëns] est.
Neptünus I, IIocretôwv 9. Nômina deôrum Graeca et Latïna: Zeus , Hëra - - - - -
Saturnus -ï, Kpovoç Hestia Dëmëtër _____, Poseidon _____,
Venus -eris, 'A<ppOÔLTT] Arës _____, Hermes _____, Hëphaistos _____,
Vesta -ae, 'Ecrnu Apollon Athënë Artemis _ _ _ __,
Vulcanus -ï, 'H<putcrToç Aphrodite Kronos-----·
Lectio III LëctiO tertia: versüs 185-263
arcuatus Exercitium9
balneae 1. Inter Palatium et Aventïnum - - - - - - e s t [= interest] vallis Murcia.
bibliotheca 2. Circus Maximus à Caesare - - - - - - [= novus factus] est.
commit te re 3. Ad Pharsalum Caesar exercitum Pompëiï [= vïcit].
ductus 4. Caesar novum forum fëcit cum templô Veneris [= matris].
exerce re 5. Caesar ad pedës [= signï] Pompëiï necatus est.
genet rix 6. C. Octavianus, quï necem Caesaris voluit, cum Brütô et
glôriârï Cassiô proelium [= coepit].
ibidem 7. Post victôriam novum templum, quod ante proelium Màrtï deô
incohare - - - - - [= prômïserat], [= aedificare coepit].
indücere 8. Hoc ______ [< monëre] victôriae suae templum Màrtis
intericere - - - - - - [< ulcïscï] nôminàvit.
later 9. Augustus multa nova opera [< marmor] exstrüxit in locô
latericius veterum domuum quae ë aedificatae erant.
longitüdô 10. !taque his verbïs est[= gloriôsë dïxit]: "Marmoream
marmoreus relinquô urbem quam [< later] accëpï."
mausôleum 11. In Augustï ossa prïncipis servantur.
monumentum 12. In campô Màrtiô sitae sunt [= balnea püblica] quae
renova re - - - - - Agrippae appellantur.

4
EXERCITIA 9-11 CAP. XXXVI

13. In thermis Romanilavantur atque [= eodem loco] corpora statua

- - - - - - n atan do, currendo, luctando. superâre
14. Aquae veterrimus, qui ab Appio Claudio in urbem thermae
- - - - - e s t , habet [<longus] prope XII mûium passuum. ulcisci
15. Prope Romam sunt long! aquae ductüs [< arcus]. ultor
16. In servantur librl. vovëre

Exercitium 10
Exemplum:
Caesar Cüriam aedificandam cüravit = Caesar cüravit ut Cüria aedificarëtur. ace + gerundfvum
1. Pompëius cüravit ut theatrum aedificarëtur = ..... + cürâre
2. Caesar cüravit ut Circus Maximus renovarëtur = .....
3. Appius Claudius Caecus cüravit ut via Appia münirëtur = .....
4. Augustus cüravit ut aedës collapsae reficerentur = .....
5. Caesar cüravit ut novum forum fie ret = .....
6. Post incendium necesse est cürare ut nova domus aedificëtur = .....
7. Sacerdotum negotium est cürare ut sacrificia fïant = .....
Exercitium 11
1. Cür 'Rostra' vocatur locus ex quo oratorës verba faciunt? ...
2. Quid est rostrum navis? ...
3. Quis fuit Cicero? ...
4. Quando dauditur aedës lan!? ...
5. Quando Ianus tertium clausus est? ...
6. Estne quadrata aedës Vestae? ...
7. Quid significat ignis Vestae semper ardëns? ...
8. Quid est officium virginum Vestalium? ...
9. Quis habitat in Rëgia? ...
10. Pontifex maximus quis est? ...
11. Quid aedificatum est eo loco quo corpus Caesaris crematum erat? ...
12. Ubi est aerarium populi Romani? ...
13. Qui sunt Castor et Pollüx? ...
14. Quando aedës Concordiae aedificata esse dicitur? ...
15. Quid appellatur carcer Romanus subterraneus? ...
16. Quot statuae in porticü deorum stant? ...
17. Quid est forum Boarium? ...
18. Cui deo in ara Maxima sacrificia fiunt? ...
19. Ubi est Circus Maximus? ...
20. Ubi C. Iülius Caesar necatus est? ...
21. Cür Venus a Iülio Caesare 'genetrix' vocabatur? .. .
22. Quomodo Octavianus necem Caesaris ultus est? .. .
23. Brüto et Cassio viens quod templum aedificavit? .. .
24. Qualem urbem Augustus se relinquere gloriatus est? ...
25. Ubi servantur ossa August!? ...
26. Quarë Romani in thermas eunt? ...
27. Unde et quomodo aqua in thermas dëdücitur? ...

5
CAP. XXXVI EXERCITIA 12-14

Lectii5 IV Lëctio quarta: versüs 264-370

Exerdtum 12
absümere 1. Ex incendiô altae surgunt.
adimere 2. Cum maximum incendium Rômam [= cônsümeret],
aere us Nerô scaenam [= intravit], ut incendium Trôiae caneret.
candelabrum 3. Tyrannus ille [H mente sanus] ipse urbem
collocare - - - - - - [= accendisse] putatur.
de lere 4. Post Rômae incendium Nerô sibi domum [< splendere]
flamma aedificavit, quae 'domus aurea' appellata est.
incendere 5. In , id est in locô clausô ante ianuam, ingens statua
in Ire - - - - - - - [< aes] Nerônis [= locata] erat.
Insanus 6. Vespasianus, qui opus Nerônis nôn [<probus], domum
laur us auream destrüxit et in locô [= lacüs] amphitheatrum
magnitüdô aedificavit.
morbus 7. Titus Iüdaeôs vkit, urbem et templum eôrum [= perdidit]
origô et res sacras ils [H dedit].
pons 8. dlcitur ramus et folia quibus imperator triumphans ôrnatur.
praeclarus 9. est mala valetüdô.
probare 10. _____ est magna lucerna qua domus illüstratur.
splendidus 11. Cantü -------milites ante proelium convocantur.
stagnum 12. Hadrianus _______ Aelium in Tiberl fecit.
tuba 13. Vergilius scripsit carmen [= clarissimum] cui titulus est Aenëis.
vestibulum 14. Urbs Roma a parva [< orirl] ad mlrabilem
- - - - - - - [< magnus] crevit.
Exercitium 13
abl et ace tempo ris 1. Circus Flaminius ann_ ducentesim__ vlcesim_ [ccxx] ante
quandô? abl Chrïstum natum exstrüctus est a C. Flaminiô, quï e__ dem tempor__
quamdiü? ace viam Flaminiam müniendam cüravit.
2. Vergilius id__ Octôbr__ natus est ann_ septuagesim_ [LXx] ante
Christum natum et ün__ et quinquaginta ann_ vlxit.
3. Senatus in templum Iovis Statôris convenit e__ di__ qu_ Cicero
ôratiônem prïmam in Catilinam ha huit.
4. Caesar novem ann_ in Gallia bellum gessit.
5. Caesar necatus est ïd__ Marti __ quart__ ann__ postquam
Pompeium vkit.
6. Octavianus ündevigintï ann_ natus dux exercitüs fuit.
7. Nerva ann_ tantum et quattuor mens__ imperavit.
8. Cum exercitus prim_ lüc_ profectus magnïs itineribus di__ noct__
que prôcederet, militibus pauc__ hôr__ noct__ dormïre licuit.
Exercitium 14
Dlvide hôs versüs in pedes dactylos et spondeos appositis notis (- uu 1- -):
1. Hmo !Vesta Milnerva Celrës Dtiana Velnus Mars
--- u u
Merwri us Iovi' Neptü nus Vul canusn A pollo.
2. Hlcnubi mme Roma'sror bis capu rarbo~e rherbae

et pau cae pecu des et casa rara fu it.

3. Iuppite ~arce su a wm tatum spectari nnorbem

nil nisi Roma num quod tueatu~ha bet.

6
EXERCITIA 15-17 CAP. XXXVI

Exercitium 15
1. Cür Nerô urbem incendisse putabatur? .. .
2. Quid ëgit Nerô post incendium Rômae? .. .
3. Quid aedificatum est in locô domüs aureae? ...
4. Quae templa Vespasianus aedificavit? ...
5. Quam gentem Titus in Oriente vïcit et quam urbem dëlëvit? ...
6. Quas rës sacras Titus Iüdaeïs adëmit? ...
7. Ubi situs est arcus Titï? ...
8. Quid est stadium? ...
9. Columna Traianï ubi locata est? ...
10. Quae sunt maxima Hadrianï opera? ...
11. Quis post Hadrianum imperium accëpit? ...
12. Quid Ovidius poëta Rômam appellat? ...
13. Quis est dux Trôianus a quô populus Rômanus orïginem trahit? ...
14. Quis poëta carmen praeclarum dë Aenëa scrïpsit? ...
LëctiO grammatica Lëctio grammatica

Exercitium 16
Syllabae acütae su nt quae voce miiiore seu cliiriore leguntur quam cëterae.
In vociibulïs bïniirum [Link] syllaba prior acüta est.
In plërïsque vociibulïs longioribus acüta est syllaba paenultima; sin (syllaba) paen-ultima
paenultima in vociilem brevem dësinit, syllaba antepaenultima est acüta. (< paene ultima) =
In his vociibulïs düc lineam [_] sub syllabam acütam! secunda â fine
ante-paen-ultima
1. e-rant 13. ap-pa-rë-re 25. pon-ti-fex 37. tri-um-phus = tertia a fïne
2. va-lë 14. trï-gin-ta 26. mü-nï-tus 38. côn-se-quï
3. fe-rôx 15. a-mï-cus 27. pri-us-quam 39. côn-se-qui-tur
4. in-gëns 16. pü-bli-cus 28. iu-ven-tüs 40. sa-lü-tâ-tus
5. pa-lüs 17. im-pe-ri-um 29. sa-cer-dôs 41. sa-lü-tans
6. pa-lü-dis 18. cir-cum-da-re 30. con-sti-tu-it 42. in-tel-le-git
7. si-mi-lis 19. in-ter-fi-cit 31. ïn-sti-tu-e-re 43. in-tel-lëx-it
8. ser-vï-lis 20. in-ter-fee-tus 32. Nep-tü-nus 44. re-fer-re
9. an-tï-qua 21. se-na-tor 33. ge-ne-trïx 45. re-ci-pe-re
10. Au-gus-tus 22. se-na-tô-rës 34. the-a-trum 46. re-ci-pit
11. con-ve-nit 23. in-te-gra 35. il-lï-us 47. du-o-de-cim
12. con-vë-nit 24. ce-ler-ri-mus 36. in-te-ri-or 48. du-cen-ti

Exercitium 17
Datur singuliiris alicuius ciisüs. Da plüriilem eiusdem ciisüs!
Exemplum: abl sg rëge bono, pl rëgibus bonïs. sing> plür
1. ace sg servum fidum, pl ... 9. abl sg litterâ Graeca, pl ...
2. nom/ace sg opus difficile, pl ... 10. dat!abl sgviro sapientï, pl .. .
3. abl sg dië longo, pl ... 11. nom sg hostis superbus, pl .. .
4. dat sg bëstiae ferae, pl ... 12. abl sg vôce clârâ , pl .. .
5. nom sg magna pars, pl ... 13. abl sg versü brevï, pl .. .
6. ace sg collem altum, pl... 14. ace sg nautam Rômânum, pl ...
7. dat sg meae sorôrï, pl... 15. ace sg currum novum, pl ...
8. gen sg mïlitis fortis, pl... 16. gen sg passüs, pl ...

7
CAP. XXXVII EXERCITIA 18 1 1

Exercitium 18
1. adimere, ad isse, ad um esse
2. augëre, isse, um esse
3. collabï, co um esse
4. cônstituere, côn.__ __.isse, côn___um esse
5. dëlëre, ·sse, um esse
6. dëstruere, dë_ ___.·sse, dë um esse
7. expellere, ex_ __,.isse, ex um esse
8. exstinguere, ex_ __ isse, ex um esse
9. exstruere, ex___.isse, ex um esse
10. incendere, in.__ __.isse, in um esse
11. operïre, sse, um esse
12. orirï, um esse
prae-ficiô -iunt 13. praeficere, prae isse, prae um esse
re-ficiô -iunt 14. reficere, re sse, re um esse
15. restituere, re isse, re um esse
16. te gere, isse, um esse
17. ulcïsci, um esse
ven-eô -eunt 18. vënïre, isse
19. vovëre, sse, um esse

Cap. XXXVII CAPITVLVM TRICESIMVM SEPTIMVM

Lectio I Lectio prima: versüs 1-88
amplecti Exerdtium 1
an guis 1. Rëx Saturnus maxima-------[< [Link]] fuit;-------
arvum [< rëx] eius erat tempus beatum.
avehere 2. Saturnalia dicuntur dies _______ mense Decembri quibus servi
benignus cum dominïs [= accumbunt].
clipeus 3. Faunus Euandrô [= fugientl] colenda dedit.
conclamare 4. Filius rëgis Latini in prima [< iuvenis] mortuus est.
cônfugere 5. In Italia pax [< diii.] erat, cum Trôia a Graeds capta est.
contingere 6. Graeci hôc [Link] sunt: equum ligneum - - - - - - -
corripere [< faber] et militibus complëvërunt.
cura 7. Minerva dea Trôianis erat [=bene volëbat].
custôs 8. Trôiani, cum Graecôs [H advectôs] esse putarent, sine
decurrere ______ exiërunt et [= [Link]] equi mirabantur.
demittere 9. Laocoôn a summa arce cïvës monuit në dônum illud
discumbere - - - - - - - a Graecïs ïnfidis acciperent.
diuturnus 10. Hasta quam Laocoon in equum ligneum mïsit nôn ad
dolus mïlitës [= latentës], sed in [= lignô dii.rô] stetit.
explicare 11. Paulô post duo terribilës Laocoontem, dum ad aram
fabricare taurum , petunt.
fest us 12. Anguës corpus eius [= complectuntur] neque is së
frôns frondis - - - - - - [H implicare] potest.
fünis 13. Simul anguës duôs fHiôs eius - - - - - - - [= rapiunt] et membra eôrum
immolare 1 - - - - [ = mollia, invalida] edunt.
insania 14. Inde sub - - - - - - - [= [Link] rotundum] Minervae - - - - - - -
in spicere [= fugiunt], ubi nëmô eôs [= tangere] audet.
iüstitia

8
EXERCITIA 1-3 CAP. XXXVII

15. Troianï [=subito timore] perturbatï - - - - - - - iuventüs

[= simul clamant] 'donum Graecorum in arcem Minervae dü.cendum esse.' machina
16. Tanta erat [< ïnsanus] Troianorum ut equum ligneum in môlës
urbem traherent, dum templa [= foliïs] exornant. occultus
17. Etsï [=ex interiore parte] arma [< sonus] patefacere
audiunt, nëmo partem equï interiorem cônatus est. pavor
18. Cassandra tatum Troiae nec quisquam eï crëdëbat. penetrare
19. Plü.rimïs Troianïs ille diës [= summus, ultimus] fuit. penitus
20. Equo [=apertô] Graecïper _ _ _ _ _ - - - - - praedïcere
ad terram lapsï sunt. profugus
21. Urbis - - - - - - [> cüstodïre] occïdërunt et portas patefëcërunt. rëgnum
22. - - - - - - - e s t lnstrümentum belli quo mü.rï dëstruuntur. rôbur
23. Catilina a r m a - - - - - - [< scelus] contra patriam cëpit. sceleratus
sonare
Exercitium 2
suprëmus
Exempla: Dominus: "Davus vocandus est. Voca Davum!"
suspectus
Dominus 'Davum vocandum esse' dïcit = Dominus Davum vocarï iubet.
tener
1. Gubernator 'mercës ëiciendas esse' dïxit = Gubernator ..... iussit.
2. Dominus 'servum improbum pü.niendum esse' d!cit = .... .
3. Rëx 'Daedalum in labyrinthum dü.cendum esse' dlxit = .... .
4. Caesar dïxit 'novam Cü.riam aedificandam esse' = .... . ace + ïnfpass + iubëre
5. Augustus 'Ianum tertium claudendum esse' dïxit = .... .
6. Troianï dïxërunt 'equum in arce locandum esse' = .... . -ndum esse dïcit
7. Aliï 'eum in mare proiciendum aut ü.rendum esse' dïxërunt = .... . = -{ili iubet
8. Aliï 'interiorem equï partem ïnspiciendam esse' dïxërunt = .... .
Exercitium 3
1. Incolae Italiae prïmï qui fuërunt? ...
2. Qualis rëx fuit Saturnus? ...
3. Quid Saturnalibus fierï solet? ...
4. Unde vënit Euander et quid eï dedit Faunus? ...
5. Latïno rëgï quot lïberï erant? ...
6. Quo dolo Graecï ü.sï sunt ut Troiam caperent? ...
7. Ubi Troianï equum ligneum invënërunt? ...
8. Omnësne eum in urbem dü.cendum esse cënsëbant? ...
9. Quid Laocoon cïvës suos monuit? ...
10. Quid eï accidit cum equum hasta percussisset? ...
11. Hoc videntës quid dïxërunt Trôianï? ...
12. Quômodo equus ligneus in urbem tractus est? ...
13. Quae fuit Cassandra et quid ëgit? ...
14. Quid factum est cum sôl occidisset? ...
15. Quômodo cëterï Graecï urbem intravërunt? ...

9
CAP. XXXVII EXERCITIA4

LectiO II LectiO secunda: versüs 89-180

aedëspl Exercitium 4
amëns 1. Hector, quï Aenëae in somnïs apparuit, et-------
barba [= capillôs] cruentôs gerëbat.
coma 2. Ille graviter Aenëam monuit ut ex urbe - - - - - - -
concede re [= arden ti] fugeret:
concidere 3. "Heu, Juge, - - - - - - - dea, tëque hïs" ait "ëripe flammïs!
conicere Hostis habet müros. alto a Troia."
crïnis 4. Hoc [< somnus] turbatus Aenëas - - - - - - -
culmen [=sine mente] gladium [= ëdüxit] et iuvenës ad
dëfënsor pugnam - - - - - -
dëfigere 5. Sacerdôs Apollinis - - - - - - [= rës sacras] tenëns vix e x - - - - - -
dom inari [= pïlïs/sagittïs] Graecôrum est[= effügit].
egëre 6. "... Incënsa Dan aï [= dominï su nt] in urbe"
ëlabi inquit magnô cum [< gemere].
ërigere 7. Iuvenës audacës [part fut < morï] in hostës - - - - - -
flagrare [= eunt].
gemere 8. Cassandra crïnibus - - - - - - - a templô Minervae trahëbatur, nec
gemi tus manüs, quae - - - - - - - tenëbantur, ad caelum - - - - - - -
haerëre [= tollere] potuit.
incita re 9. Trôianï, cum hanc ferre nôn possent, - - - - - - -
ïnfïrmus [=ex omnibus partibus] in mediôs hostës - - - - - - -
inütilis [= së praecipitabant].
la eva 10. Apud [= domum] Priamï acerrimë pugnabatur.
moritürus 11. Culminibus domôrum dëstrüctïs Trôianï laterës _______que in
natus hostës [< con-+ iaciëbant].
nëquiquam 12. Magnum atrium [< ululare] fëminarum - - - - - - -
pandere 13. Tandem fractïs cardinibus forës [= collabuntur].
pavidus 14. Graecï in atrium penetrantës [= eôs quï dëfendunt]
quondam - - - - - - - [= crüdëliter occïdunt].
resonare 15. In manü senis - - - - - - - [H firmi] tëlum - - - - - - - e s t .
rue re 16. Hecuba, quae cum fïliabus - - - - - - - [= territïs] circum aram
sacra sedëbat, "lam nôn tëlïs " inquit, "sed auxiliô deôrum.
somnium Hüc tandem ! Haec ara tuëbitur omnës"
speciës 17. Tëlum Priam!------[= früstra] in clipeô Pyrrhï - - - - - -
stringere [= fïxum est].
tëlum 18. Ille [= sinistra] _ _ _ _ _ _ [= crïnem] rëgis
trabs prehendit et dextra gladium in latere eius - - - - - - -
trucidare 19. Priamus [=olim] rëx fuit multarum gentium.
turris 20. - - - - - - - est aedificium altë ëminëns.
ulula tus
undique
vade re
vinculum

10
EXERCITIA 5-7 CAP. XXXVII

Exercitium 5
Exemplum:
Dum Ariadna dorm!YCum Ariadna dormïret, Thëseus abiit = Ariadn! abl abs cu rn part pra es
dormiente Thëseus abiit. = dum + praes indl
cum + irnperf co ni
1. Dum Latinus in Italiâ rëgnat, Trôia â Graecïs capta est =...
2. Dum puer! puellaeque canunt, equus ligneus in urbem tractus est = ...
3. Dum Trôiânï dormiunt, Graeci: ex equô ligneô exiërunt = ...
4. Cum hominës perterritï clamarent, Aenëas excitatus est = .. .
5. Dum Priamus spectat, filius eius trucïdâtus est =...
6. Cum Venus duceret, Aenëas salvus domum rediit = .. .
7. Dum Nerô imperat, incendium Rômae ortum est = .. .
8. Dum multï plaudunt, victoria nüntiâtur = ...
Exercitiium 6
Exempla:
Cum hostes vict! essent/Postguam hostës vict! sunt, imperâtor triumphavit abl abs cum part perf
= Hostibus vict~ imperâtor triumphâvit. = postquam + perf ind

Augustus, cum Antônium vicisset/postquam Antônium vïc!!, lânum clausit 1cum + plusquamperf
=Antôni.Q. vict.Q. Augustus Ianum clausit. co ni
1. Cum rëx Tarquinius expulsus esset, duo cônsulës ëlëctï sunt = ...
2. Caesar, cum multâs domüs prïvatâs dëstrüxisset, novum forum fëcit = ...
3. Postquam Titus mortuus est, Domitiânus imperavit = ...
4. Cum equus ligneus in lïtore collocatus esset, Trôiânï exiërunt = ...
5. Lâocoôn, cum equum hasta percussisset, ab anguibus nec atus est =...
6. Postquam rëx Priamus occïsus est, Aenëas domum rediit = .. .
7. Cum nox iam cônsümpta esset, Aenëâs ad sociôs revertit = .. .
8. Thëseus, cum Ariadnam Naxï relïquisset, in patriam rediit = .. .
9. Postquam lucernae accënsae sunt, dom in us librum poscit = .. .
10. Postquam âlâs cônfëcit, Daedalus cum filiô suô ëvolavit = ...
11. Cum ëiectae essent mercës, nâvis servata est= ...
Exercitium 7
1. Cuius fllius erat Aenëâs? ...
2. Quid Hector Aenëam monuit? ...
3. Quômodo Aenëas e somnô excitatus est? ...
4. Quid Panthüs Aeneae de fortüna patriae interroganti respondit? ...
5. Quid Aenëâs iuvenes Trôiânôs hortatus est? ...
6. Quid Cassandrae accidit? .. .
7. Ubi âcerrime pugnâbâtur? .. .
8. Quômodo Trôianï in aedibus Priamï inclüsï se defendëbant? ...
9. Quômodo Aeneas in regiam penetravit? ...
10. Quid ibi agebant îeminae? ...
11. Frâcti:s regiae foribus quid ëvënit? ...
12. Num rex Priamus quiëte hostes exspectâbat? ...
13. Quid dïxit Hecuba cum maritum senem arma capere vïdit? ...
14. Ubi interfectus est Polltes? .. .
15. Quômodo periit Priamus? .. .

11
CAP. XXXVII EXERCITIA 8-9

LectiO III Lectio tertia: versüs 181-285

Exercitium 8
participium praesentis 1. Quidquid id est, timea Danaos- et dona [= cum... ferunt].
2. Angues oculis [= qui ardent] Trôiânôs prôspiciunt.
3. Nëmô Cassandrae rës futürâs [= cum ... praedïceret]
crëdebat.
4. Hector graviter------[= dum... gemit] Aenëam monuit ut ex
urbe [= quae flagrabat] fugeret.
5. Graeds undique [=qui... prôcurrëbant] Trôiâni vi
et armis resistëbant.
6. Lateres trabësque in hostes mürôs - - - - - - - [= quL.. ascendebant]
coniciebant.
7. Pyrrhus senem et in sanguine filii - - - - - - -
[= dum tremit et...labitur] ad âram occïdit.
8. Coniünx pedes viri [=qui abit] complectitur.
9. Pius Aenëâs patrem et filium manü - - - - - - -
[= dum ... portat et... dücit] domô ëgressus est.
10. Creusa maritum [=qui aberrabat] sequi nôn potuit.
11. Uxor virô [=qui stupebat] appâruit et"... valë! ... " inquit.
12. Haec ubi dicta dedit, et m u l l a - - - - - -
dïcere [(virum) qui lacrimabat et multa volëbat dicere] dëseruit ...
alloquï
13. Aenëas frustra imaginem eius [= quae effugiëbat]
aura
amplecti cônatus est.
commovere
comprehendere Exercitium 9
con ferre 1. Rëgem - - - - - - [= trucïdàtum] vidëns Aenëâs - - - - - - -
düdum [< horrëre] _ _ _ _ _ _ est.
efferre 2. Pater AnchiSE$ domô fugere - - - - - - - [= nôluit], etsi filius et parvus _
famulus [=filius fïlii] eï suâserunt ut sëcum fugeret.
fragor 3. Aenëâs: "Sine të hinc pedem - - - - - - - [=hinc egredï] nôlô.
fulgere Reddite më Dana'is! Sinite [= renovàta] _ _ _ _ _ __
horror proelia! Numquam omnës hodië moriëmur _______!"
înstaurare 4. Tum mïrabile visum est: [=lux] ardens
inultus in Iülï capite appàruit.
lumen 5. Dum parentes ignem [= exstinguunt], a laeva - - - - - -
mica re [= tonitrus fit] magnô [= strepitü] et simul stëlla - - - - -
nepos (bis) [=subito splendëns] caelum percurrit.
obtruncare 6. Anchïsës manus ad caelum [=extendit] et deôs - - - - -
onus "lam iam nulla mora est, sequor et [= ubi] ducitis adsum,
pariter dt [<pater]/ Servate domum, servate '"
patrius 7. Aenëàs patrem ex urbe portàvit, nec filiô id------
perfundere grave fuit.
pius 8. [= servôs] iussit extrà urbem a d - - - - - - -
prôdigium [= parvum collem] convenire.
qua 9. Aenëàs per tenebràs prôcëdens [= aequë] patri ac filiô timëbat.
quin etiam 10. Qui [= nüper] telis hostium nôn - - - - - -
recüsare [= permovebatur] iam omni [= ventô levi] et omni sono
regius terrëbàtur.
repetere 11. [= ubi primum] clipeôs et gladiôs - - - - - -
respicere [= fulgentes] vidit, e nôtà vià discessit nec ad uxôrem suam - - - - - -
restinguere [H prôspexit].

12
EXERCITIA 9-12 CAP. XXXVII

12. Extra urbem multos - - - - - - - invënit, sed cum uxorem deesse revisere
vidëret, domum patriam - - - - - - - - - - - - - - etiam rëgiam socius
Priamï revïsit. tendere
13. Hüc Graecï dïvitias Troiae [=in eundem locum ferëbant]. tonâre
14. Creüsa eï terram [= fertilem] et [< rëx] tumulus
coniugem prômïsit, sed prius eï per [= ingentia] maria über
navigandum erat. ubi (+ perj)
15. Aenëas manum Creüsae - - - - - - - [= prehendere] cônatus est. vâstus
Exerdtium 10
1. Romanï hostës moen prohibuërunt. ablatïvus s~paratfvus
2. Brütus populum Romanum rëgn_ Iïberavit. (<sep arare H iungere)
3. Incendiô Romae magna pars urbis dom vacua facta est.
4. luppiter, arc__ su__ cum totum spectat in orbem,
nil nisi Romanum quod tueatur habet.
5. "Heu, fuge, nate dea, tëque h__" ait "ëripe flamm__!"
6. "Crëditis avectôs hostës? aut ülla putatis
dona carëre dol_ Danaum? ..."
7. "lam nôn tël_ egëmus, sed auxili__ deôrum."
8. Anchïsës loc__ së movëre recüsavit.
Exerdtium 11
1. Quos Aenëiis domï dëseruerat? ...
2. Quid Venus Aenëae filiô suô suasit et quid prômïsit? ...
3. Quid respondit Anchïsës cum Aenëas eum rogaret ut sëcum fugeret? ...
4. Num Aenëas patrem senem domï relinquere voluit? ...
S. Quod prodigium effëcit ut Anchïsës filium suum comitarëtur? ...
6. Quô Aenëas famulôs convenïre iussit? ...
7. Quid fëcit Aenëas në pater senex fatïgarëtur? ...
8. Quam ob rem ë nôta via discessit? ...
9. Cür Aenëas in urbem revertit? .. .
10. Qualem domum suam invënit? .. .
11. Quid vïdit apud rëgiam Priamï? .. .
12. Quid factum est cum Aenëas uxôrem suam quaereret? ...
13. Quid Creüsa Aenëae prômïsit? ...
14. Quô Aenëas sine coniuge rediit? ...
15. Quôs ibi invënit? ...
16. Quarë tot hominës eo convënerant? ...
LëctiO grammatica Lëctio grammatica

Exerdtium 12
Quod genus (m/fltJ)?
Quï casus (!lom/acc/gen!dat!abl!voc)? Uter numerus (§g!Q])?
Exemplum: flümen !1: flüminis gen ~ flümina nom/ace J!l.
1. urbs __:urbis __, urbe __, urbium _ __
2. môns __: montem , monti bus ! ___
3. annus __: annôs ___ , annï __ aut ___
4. scelus __: scelus ----' , scelerum _ __
5. via __ : via , vias , viarum ___
6. nauta __: nautae aut _ __
nautïs - - - - ' - - -
7. templum __: templô _ __, _____ , templï _ __
templa _ ___;,_ __

13
CAP. XXXVII EXERCITIA 12-14

8. rëx _ _: rëgï ___ _ , rëge _ _ _ _ , rëgës _ __. _ __

9. portus _ _: portüs aut / _ __
10. porta _ _: portas _ , partis !_ __
11. tempus _ _: temporï , temporibus _ __. _ __
12. amïcus _ _: amïcô ___./ _ _, amïce ___
13. rës _ _: reï - - - - ' - - - _ _ , rës _ __
aut _ _- - ' - - -
14. avis _ _: avï ___ _,ave _ _ _ _ , avës _ __, _ __
15. carmen _ _: carmine _ __ , carmina----'---
16. manus _ _: manü _ __ ,manum _ __
manuum _ __
17. callum _ _: collï _ _ _ _ _, colla ___/ _ __
collïs - - - ' - - -
18. collis _ _: collis - - - ' - - - , collï ___ _ ,
collës - - - ' ___
Exerdtium 13
gen~ nom Datur genetïvus. Da nominiitïvum!
Exemplum: gen corporis, nom corpus
1. gen mortis, nom 19. gen maris, nom
2. gen pontis, nom 20. gen faciëï, nom
3. gen floris, nom 21. gen operae, nom
4. gen equitis, nom 22. gen operis, nom
5. gen portüs, nom 23. gen aedis, nom
6. gen cornüs, nom 24. gen sëdis, nom
7. gen pecaris, nom 25. gen rëgis, nom
8. gen capitis, nom 26. gen pontificis, nom
9. gen Iectï, nom 27. gen arcis, nom
10. gen tëctï, nom 28. gen prïncipis, nom
11. gen agrï, nom 29. gen virtütis, nom
12. gen theatrï, nom 30. gen palüdis, nom
13. gen aeris, nom 31. gen flüminis, nom
14. gen iüris, nom 32. gen orïginis, nom
15. gen bovis, nom 33. gen lïberôrum, nom
16. gen itineris, nom 34. gen thermarum, nom
17. gen senis, nom 35. gen castrôrum, nom
18. gen hiemis, nom 36. gen rnoenium, nom
Exercitium 14
1. attingere, at sse, at um esse
2. complëre, corn isse, corn um esse
3. cônferre, con ·sse, col um esse
con-icio -iunt 4. conicere, con sse, con um esse
5. consistere, con isse
6. contingere, con isse, con um esse
cor-ripio -iunt 7. corripere, cor isse, cor um esse
ë-gredior -iuntur 8. ëgredi, ë um esse
9. ërigere, ë.____ isse, ë____um esse
10. haerëre, _ _ __..sse
11. occidere, oc.____isse
12. pandere,_ _ __,.sse, um esse
13. perfundere, per _____ isse, per ____um esse

14
EXERCITIA 14/1-2 CAP. XXXVIII

14. recëdere, re isse

15. respicere, re sse re-spiciô -iunt
16. revisere, re sse
17. sonare, isse
18. stringere, sse, um esse
19. stare, sse
20. suadëre, isse
21. tonare, isse
22. vadere, isse

CAPITVLVM DVODEQVADRAGESIMVM Cap. XXXVIII

Lectio prïma: versüs 1-74 Lectio 1

Exercitium 1
Exemplum: Post Faunum Latinus rëgnavit. Qui[: is] bonus rex fuit. ... Qui...
1. Latinus fîliam habëbat iam matüra viro. multï vir"i petëbant. ... Quae .. .
2. Euander profugus in Italiam vënit. rëx Faunus arva colenda dedit. ... Quod .. .
3. Aenëae dormientï Hector apparuit. eum hortatus est ut fugeret.
4. Cassandra in vinculis trahëbatur. speciem cïvës ferre non poterant.
5. Rëx Priamus senex arma cëpit. cum coniünx eius vidëret, el suasit
ut ad aram confugeret.
6. Rëx tëlum in Pyrrhum coniëcit. ____ Pyrrhus "Nunc morere!" inquit.
7. Subito stëlla per caelum labitur. cum post montem Idam occidisset,
Anchises deôs alloquitur.
ade ô
8. Aenëas tëla hostium conspexit. rë perturbatus ë nota via discessit.
adst are
9. Aenëas 'Creüsam' vocabat. cum diü fëcisset, uxor viro apparuit.
aequor
10. Extra urbem Aenëas multos socios invënit. omnës postera dië
certiorem facere
sëcum trans montës [Link].
citô
11. Aenëas deos precatus est. _ _ _ facto patrem certiorem fëcit.
conde re
Exercitium 2 considere
1. Rex Thraciae Polydorum, quem Priamus ad eum miserat cum magno curvus
auri , obtruncavit et auro est. deferre
2. !taque Trôianï profugi novam urbem in Thracia noluërunt. discernere
3. [= celeriter] Thraciam relïquerunt et in altum sunt. interdiii
4. Dëlï Apollo Trôianis et eôrum novam terram promïsit. linquere
5. In Creta, cum navës in lïtus [H dëductae] essent, foeda longinquus
------[=morbus multôrum] eôs afficere coepit. nimbus
6. Simul sôl flagrans agros [=tarn valdë] noctii
[=igne siccabat] ut nüllas frügës ferre possent. parens
7. Hic di Penates [= nocte] Aeneae visi sunt ante lectum pestilentia
- - - - - e t eum monëre ut aliam in terra----- pondus
[H propinqua] peteret neve in Creta [= sëdem caperet]. poster!
8. Aeneas [= stupens factus] [= patrem] suum potirî
dë ea rë fëcit. prôvehere
9. Navës rürsus vastum [=mare] percurrebant, cum _ _ _ __ quo ad
[= nübes] [<repente] caelum operuit. repentinus
10. Tempestate orta gubernator cursum nôn tenuit, cum diem noctemque sacrificare
- - - - - - nôn posset. sëdes
11. Nec sôl [H noctü] nec stëllae noctü vidëbantur! stupefacere
subdiicere

15
CAP. XXXVIII EXERCITIA 2-5

torrere 12. Trës dies et [:item très] noctës navës caecae errabant,
totidem ------quarto dië ad insulas Strophades sunt.
tumidus 13. Synonyma: arcuatus et , turgidus et , avis
und a et , parvus fliictus et , sacrificium facere
volucris et relinquere e t - - - - - -
Exerdtium3
Perfectum indiciitlvï verbï depëmentis.
1. Graecï dolo sunt [< iitï].
2. Octavianus necem Caesaris est [< ulciscï].
3. Augustus 'së urbem marmoream relinquere' est [<gloriari].
4. Graeci in insulam propinquam sunt [< proficïscï].
5. Anguës Lâocoontem sunt [< complecti]; ita ille Minervae
supplicium est[< patï].
6. Graecï per fiinem dëmissum ad terram ______ sunt [< labi].
7. Pugna acris ante templum - - - - - - e s t [< oriri].
8. Anchises maniis ad caelum tendëns deôs - - - - - - e s t [< alloqui].
9. Aeneas cum pat re et filio domo------ est [< ëgredi].
10. Polydôro interfectô rëx Thraciae auro est[< potiri].
11. Apollo Troianis novam terram est [< polliceri].
12. Penatës Aenëam sic sunt [< cônsôlari]: "Nôs qui të per
mare------ sumus [< sequi] posteris tuis imperium dabimus."
Exercitium 4
1. Quid Troiani profugï fëcerunt hieme? ...
2. Quandô navës dediixërunt et profecti sunt? ...
3. Quo primum navigavërunt? ...
4. Ciir in Thracia novam urbem condere nôluerunt? ...
5. Quid fëcerat rëx Thraciae, ut auro Priam! potirëtur? ...
6. Cui deo sacra est insu! a Delos? ...
7. Quid Apollo Troianis et posteris eorum pollicitus est? ...
8. Quid prohibuit në Troiani in Cretii consïderent? ...
9. Quos Aeneas noctii in somnis ante lectum adstare vïdit? ...
10. Quam sëdem dï Penates Aenëam quaerere iussërunt? ...
11. Cui Aenëas dicta Penatium rettulit? ...
12. Quid ëvenit in medio mari Ïonio? ...
13. Ciir gubernator nec sôlem nec stellas aspicere poterat? ...
14. Quo naves quarto die dëlatae sunt? ...
15. Harpyiae quae sunt? ...
16. In ïnsula Leucadia quid fëcit Aeneas ad templum Apollinis? ...
Lëctio II Lëctio secunda: versüs 75-147
Exercitium 5
se 1. Augustus: "Urbem marmoream relinqu__ ." Augustus dïxit '--urhem
sibi marmoream relinqu__ .'
suus -a -um 2. Nero: "Quasi homo tandem habitare coep__ !" Nerô dixit '--quasi
homin__ tandem habitare coep__!'
3. Laocoon: "Time__ Danaos ..." Laocoon dïxit '--Danaos tim__'/
'Danaos a __ ti rn _ _ .'
4. Aenèas: "Patrem meum portabo, nec mihi grave erit hoc onus." Aeneas dixit
' - - patrem port , nec grave
____ [= futürum esse] id onus.'

16
EXERCITIA 5-7 CAP. XXXVIII

5. Aenëas: "Fïlium meum mëcum dücam." Aenëas dïxit '__ filium _ _ __

__cum duct.________
6. Aenëas: "Ubi est uxor mea? cür më non sequitur?" Aenëas interrogavit 'ubi
____ uxor __ ? cür __ non seq ?'
7. Andromachë: "Dïc mihi: Hector meus ubi est?" Andromachë Aenëam 6ravit
ut dïc ubi Hector ________
8. Andromachë: "Ego et Helenus in Ëpïrum abductï sumus; postea vër6
Helenus Chaonia potïtus est et më uxorem düxit." Andromachë narravit
'__ et Helen__ in Ëpïrum abduct__ ; postea vër6 Helen __
Chaonia potït_ et __ uxorem dü:x_ .'
9. Aenëas: "Quae perïcula mihi vïtanda sunt?" Aenëas ab Helena quaesïvit
'quae perïcula vïtanda ?'
10. Aenëas: "Dï immortalës! Servate më et socios meos!" Aenëas orat ut dï
immortalës __ et socios ____ serv_ _ __
Exercitium 6 agnoscere
1. Quod dë Andromachë narratur est [=vix crëdï potest]. antrum
2. Helenus Chaonia, parte Ëpïrï [<extra], potïtus esse et aurora
Andromachën, Hectoris, uxorem düxisse narratur. circumire
3. Andromachë in [=silva sacra] sacrificabat et casus
Hectoris invocabat. digredi
4. [=ut prïmum] Aenëam [= recognovit], experiri
______ [= territa] [< pallëscere], quia eum mortuum exterrere
esse [= arbitrabatur]. extremus
5. Dum Andromachë fortünam suam narrat et dë [< cadere] gurges
Aenëae quaerit, Helenus vënit et Aenëam ad cënam [= vocavit]. incredibilis
6. Helenus, postquam [= bovës iuvenës] immolavit, Aenëam dë invitâre
perïculïs quae a fret6 Siculo nautïs impendent certiorem fëcit. iuvencus
7. Scylla ex obscür6 navës in saxa trahit, et Charybdis navës in lucus
______ [= voraginem] mergit. Manes
8. [= melius est] totam Siciliam quam monstra morari
illa terribilia [= cognoscere qualia sint]. occasus
9. Helenus erat, quï dïvïn6 modo rës futüras praedïcere poterat. pallescere
10. Cum Troianï inde essent [= discessissent], post solis patera
______ [< occidere] in lïtus exiërunt. potens
11. Media nocte profectï, cum iam rubëret, Italiae lïtus praestare
conspexërunt. rer!
12. Anchïsës vïn6 implëvit atque deos sïc invocavit: ut(+ perf)
"Di maris et terrae tempestiitumque !" vidua
13. Troianï in terra ilia Graecorum [<mora] noluërunt. vates

Exerdtium 7
1. Cuius uxor fuerat Andromachë? ...
2. Troia capta quis Andromachën et Helenum in Ëpïrum abdüxerat? ...
3. A quo Pyrrhus interfectus est? ...
4. Quo rëgno Helenus potïtus est et quam uxorem düxit? ..
5. Quid Andromachë agëbat in lüc6 extra urbem? ...
6. Quid Andromachë ab Aenëa quaesïvit? ...
7. Quomodo Helenus Aenëam sociosque eius recëpit? ...
8. Quid Aenëas Helenum interrogavit? ...
9. Quid Helenus dë freto Siculo narravit? ...
10. Quid Troianïs profugïs suasit? ...

17
CAP. XXXVIII EXERCITIA 7-10

11. Quod donum Ascanius accëpit ab Andromachë? ...

12. Media nocte profecti quid Trôiani prima lüce cônspexërunt? ...
13. Quomodo Anchïsës Italiam salütavit? ...
14. Cür Trôianï in ea regiône Italiae morarï nôluërunt? ...
15. Cui deae sacrificavërunt antequam ad Siciliam profectï sunt? ...
Lectio lii Lëctio tertia: versüs 148-213
Exercitium 8
cum inversum Exemplum: Cum nautae haec falsa narrarent, Arïôn repente intravit
(in-vertere = ôrdinem = Nautae haec falsa narrabant, cum Arïôn repente intravit.
inter së mutare) 1. Cum omnës dëspërarent, subito prodigium visum est = Omnës .....
2. Cum iam partis appropinquarent, Anchisës exclamat... = .....
3. Cum Aenëas dormïret, Hector eï apparuit = .....
4. Cum Aenëas diü uxôrem vocavisset, imagô Creüsae ei apparuit = .....
5. Cum Troianï iam arva nova colerent, pestilentia eôs afficere coepit = .....
6. Cum iam aurôra rubëret, procul humilës collës apparuërunt = .....
7. Cum vix haec dixisset, Polyphëmum vïdërunt = .....
acutus Exercitium 9
cavus 1. A fretô Siculô audiëbatur fragor [< horrëre] quem
concurrere _ _ _ _ _ _ flüctibus pulsatï [< ë + dabant].
cônfectus 2. " [= scilicet] haec est illa Charybdis" inquit Anchisës.
cônferre së 3. Ex monte Aetna - - - - - - - ater et flammae in caelum surgunt.
contremëscere 4. Nônnumquam - - - - - - - [= parva saxa] cum maximô fragôre ex
ëdere monte interiôre - - - - - - -
egomet 5. Ante salis [< orïrï] vir fame exiit ë silvis.
ëmittere 6. Ad litus së cum [< flëre] precibusque.
flëtus 7. - - - - - - - [= ôrans] manüs ad Trôianôs extendit et "Hinc tollite më"
fumus inquit, "in quas terras më abdücite!"
genitor 8. Vir Graecus, cum [< terrërej eius cessisset, narrare coepit
horribilis dë mônstrô [= horrendô] quï carne hümanô - - - - - -
incidere 9. "Ego [=ego ipse]" inquit "vidï eum duôs sociôs meôs dëvorare!"
incitare 10. Graeci hastam in Cyclôpis oculô ünô et sôlô dëfixërunt.
ïnfandus 11. Trôianï [= pavidï] Polyphëmum caecum accëdere vïdërunt,
infôrmis monstrum horrendum, , ingëns, cui lümen adëmptum!
lapis 12. Fünës [= secuërunt] et navës rëmîs - - - - - - -
nimirum [= citô ëgërunt].
or tus 13. Clamôre Polyphëmï [= valdë tremuit] terra et môns
quicumque - - - - - - - [= penitus vacuus] resonuit.
scopulus 14. Cëteri Cyclôpës - - - - - - [ = i n eundem locum cucurrërunt].
sepelire 15. In Sicilia [=pater] Aenëae mortuus est et in monte
sepulcrum Eryce - - - - - -
supplex 16. _______ Anchisae situm est in monte Eryce.
terror
Exercitium 10
trepidus
1. Cür Trôiani per fretum Siculum nôn navigavërunt? ...
vesci
2. Quô deinde advecti sunt? ...
3. Cür Trôiani perterritï in silvis latuërunt?
4. Quid ex monte Aetna ëmittitur? ...
5. Qui vir ex silvïs prôcessit? .. .
6. Cür ille exterritus restitit? .. .
7. Quid Anchïsës virum ignôtum interrogavit? ...

18
EXERCITIA 10-12 CAP. XXXVIII

8. Quid vir Graecus respondit?

9. Quomodo Ulixes necem sociorum suorum ultus erat? ...
10. Üno oculo perdito nonne Polyphemus altero oculo videre poterat? ...
11. Quid Troianï Polyphemum agere vïderunt? ..
12. Quid fecerunt Troianï, ut quam celerrime fugerent? ...
13. A quo benigne receptï sunt in Sicilia? ...
14. Quem Aenëas in monte Eryce sepelïvit? ...
LectiO grammatica Lectio grammatica
Exercitium 11
Pronomen dëmonstriitïvum hic haec hoc. hic haec hoc
singu laris pluriilis
m f n m f n
1. nom h h h h h h
2. ace h h h h h h
3. gen h h h h h h
4. dat h h h h h h
5. abl h h h h h h
6. H modo dedinatur h prônômen.
7. Declïnatiô h prônominis haud facilis est.
8. H prônomina hic, iste, ille appelllantur 'demônstratïva'.
9. H prônominibus demônstrantur res et homines.
10. Declïnatiô h prônôminum bene discenda est.
11. H libellô titulus est EXERCITIA LATINA.
12. H libellus multa exercitia continet.
13. H pagina exercitium habet de h pronômine: hic haec hoc.
14. Exercitia quae h libellô continentur discipulïs solvenda sunt.
15. Qui h libellum legit eth exercitia solvit grammaticam
Latïnam discit.
Exercitium 12
Quod tempus?futurumne (/ill) an praesëns indiciitïvï (praes ind) an -et -etur: praes ind?
praesëns coniünctïvï (praes coni)? praes coni?
Exempla: neget: praes co ni; auget: praes ind; leget: _M. fut?
1. dolet: ; colet ; ambulet _ _ _ __
2. scrïbet: ; habet: ; turbet - - - - - -
3. movet: ; vïvet: ; servet:
4. gaudet: ; daudet: ; laudet:
5. vocet: ; docet: ; dücet:
6. manet: ; canet: ; cenet:
7. amet: · timet: ; sümet:
8. aget: ; neget: ; auget:
9. paret: ; ôret: · curret:
10. portet: ; patet: ; mittet:
11. iaciet: ; cruciet: ; sciet
12. nüntiet: ; sentiet: ; rapiet:
13. fatetur: ; ütetur: ; mütetur:
14. fruetur: ; tuetur: ; statuetur:

19
CAP. XXXIX EXERCITIA 13 1 1

Exercitium 13
1. agnôscere, sse
2. concurrere, con sse
3. condere, con _____ isse, co umesse
4. contremëscere, con isse
dï-gredior -iuntur 5. digredï, d- um esse
6. ëdere, ë sse, ë um esse
7. efferre, ex sse, ë um esse
8. excëdere, e sse
9. incidere, in sse,i um esse
10. linquere, sse, um esse
11. pallëscere, sse
12. prôcëdere, prô sse
13. resistere, re isse
14. sentire, sse, umesse
15. sepelire, sse, um esse
16. torrëre, isse, um esse

Cap. XXXIX CAPITVLVM VNDEQVADRAGESIMVM

LëctiO 1 Lectio prima: versus 1-65
Exercitium 1
abripere 1. Iünô, deôrum [f < rëx], ïrata erat ob Paridis,
arcëre qui Venerem deam pulcherrimam esse [= cënsuerat].
bellicôsus 2. Huius reï [= reminïscëns] Iünô a Latiô - - - - - -
colligere [= prohibëbat] Trôianôs, qui novam urbem condere cupiëbant.
crëber 3. Tantae erat Romanam condere gentem!
disicere 4. Iünô Aeolum, rëgem ventôrum, rogavit ut classem Trôianôrum submergeret
dispellere aut [=in varias partës iaceret].
ferire 5. Simul atque Aeolus montem hasta - - - - - - [= pulsavit], ventï mare
impellere turbant et magnôs flüctüs ad lïtora [= circumagunt]
iüdicium 6. Per caelum obscürum [= frequentia] fulgura micant.
iüdicâre 7. Membra frïgentia [= flectï nôn possunt].
memor 8. Aliae navës in saxa perïculôsa [< ab+ rapiuntur], aliae ab
moles alto in [B altum] feruntur.
nâre 9. Üna navis ingentï flüctü [= pulsatur] et i n - - - - - -
pontus [= voraginem] mergitur.
rëgîna 10. Apparent rarï [=natantës] ingurgite vasto.
ri gere 11. Neptünus vëro flüctüs turbidôs [H turbavit] et nübës
scëptrum - - - - - - [=in varias partës pepulit].
sëdâre 12. Aenëas septem navës [B sparsit] i n - - - - - - [ = lïtus
sinus curvum], ubi ïnsula portum efficit inter duos scopulôs.
tridëns 13. - - - - - - [< trës + dëns] est Neptüni, cui imperium
vadum - - - - - [=maris] datum est.
vertex 14. Romulus fuit rëx [=belli studiôsus].
volvere

20
EXERCITIA 2-4 CAP. XXXIX

Exercitium 2
1. Qui pecüni cupit e s t - - - - - pecüni___. adi + gen
2. Qui patr' amat patr' est. amans
3. Qui vi ignorat vi___ -----est. cupidus
4. Qui litter studet litter____ est. ignarus
S. Poculum vin implëtur; iam poculum - - - - - est vine__ _ memor
6. Neptünus mar imperâre potest; is deus mar___ - - - - - est. pl en us
7. "Di mar et terr tempestât que _____ .!" potens
8. Iüno Paridis iüdic' meminerat. Paridis iüdic._·___ - - - - - studiôsus
Iüno Troiânos persequëbâtur.
Exercitium 3
1. Quam urbem Iüno ante omnës diligëbat? ...
2. Quamobrem Troiânos oderat Iüno? ...
3. Quam deam Paris pulcherrimam esse iüdicâverat? ...
4. Cür Minerva Graecorum dassem disiëcerat? .. .
S. Quomodo Iüno dassem Troiânorum disiëcit? .. .
6. Quis est Aeolus et quid est [Link] eius? ...
7. Cür Aenëâs optâvit ut pro patriâ pugnâns occidisset? ...
8. Cür nâvës nec vëlis nec rëmïs agi poterant? ...
9. Trës nâvës quo tempestâte abreptae et aliae trës quo lâtae sunt? ...
10. Quid factum est ante ipsius Aenëae oculos? ...
11. Cui datum est imperium maris? ...
12. Cum mare tanta tempestâte miscërï vidëret, quid fëcit Neptünus? ...
13. Quo vectae sunt nâvës quae ex tempestâte supererant? ...
14. Quid fëcërunt Troâni ë nâvibus ëgressï? ...
Lëctio secunda: versüs 66-156 Lëctio II
Exercitium 4
Dâ contraria!
Exemplum: Omnës loquuntur: nëmo tacet.
1. Multï dormiunt: - - - - - - - - - - ·
2. Vita urbâna mihi molesta est: Vïta mihi - - - - - est.
3. Servus numquam abest: Servus - - - - - ______.
4. Aestâs est tempus calidum: est tempus - - - - - ·
5. Calor vïneïs prodest: vineis - - - - - ·
6. Vesperi sol occidit: sol..,..----
7. Discipulus piger reprehenditur: Disdpulus - - - - - - - - - - ·
8. Non omnës dïvitës beâtï sunt: Non omnës - - - - - - - - - - sunt.
9. Agricola in sole laborat: Agricola i n - - - - - - - - - -
10. In montem ascende!: I n - - - - - - - - - -
11. Aestâte nâvës dëdücuntur: nâvës - - - - -
12. Puppis est pars nâvis posterior: est pars nâvis - - - - -
13. Puer versüs intellegit quia facilës sunt: Puer versüs intellegit - - - - -
_____ sunt.

21
CAP. XXXIX EXERCITIA 5-6

anirnus Exercitium 5
aper 1. Aenëas septem ë magnô grege sagittis occidit.
appellere 2. Hanc sociis suis divisit, quôs sic cônsôlatus est:
cëlare 3. "0 sociï! ... Revociite [H timôrem] maestumque timorem
cervus mittite! [= forsitan] et haec olim meminisse iuviibit!
clam 4. Per varias ciisüs, per tot [= pericula] rërum
cornitatus - - - - - - [= imus] in Latium, sëdës ubi fiita quiëtiis
-curnque, qui- quae- ostendunt: illïc fiis rëgna Troiae.
decor s. - - - - - - [< dürus] et rëbus serviite secundïs!"
dëvenire 6. Posterô dië Aenëâs nova loca [= inspicere] cônstituit.
discrirnen 7. Ünô Achatë [< comitari] per silvam - - - - - -
dürare [ = ambulat].
ëlüdere 8. Ibi Venus ei - - - - - - iit [= occurrit), quae arcum et sagittas
explorâre - - - - - - [= gerëns] ______ [<similis] së in silva
fëlix -----[=feras persequi].
for san 9. Venus ab Aenëâ quaesivit 'an forte vïdisset sorôrem suam - - - - - -
gestare [= porcum ferum] persequentem.'
gradi 10. Aenëâs deam aliquam së vidëre arbitratus "Quae______ es" inquit,
hon os "sïs nôbis [= favëns] et doce as nôs quibus in - - - - - -
hostia versëmur.''
irnpius 11. Prômisit 'së multas illi deae immolatürum esse.'
incüsâre 12. Venus 'së Karthâginiënsem esse' dixit, 'nec tali dignam.'
ne bu la 13. Pygmalion, rëx Tyri, fratrem suum Sychaeum [= occultë]
nüdâre necavit et scelus suum diü [= occultavit].
obvia rn 14. In somnîs Sychaeus uxôri suae Didôni apparuit, pectus suum vulneratum
onerâre - - - - - [< nüdus] et scelus regis [H celavit].
orae 1S. Sychaeus mortuus uxôri veterës auri et argenti mônstravit
patefacere eique suasit ut navës aurô [< onus] et expatria excëderet.
praeda 16. Dïdô cum cïvibus qui rëgem [H pium] ôderant ad ôram
quïcurnque Africae [= pervënit], ubi novam urbem condidit.
resurgere 17. Aenëas narravit 'së tempestate ad ôram Libyae esse.'
sirnulâre 18. Postrëmô, cum dea divinô [< decere] fulgëret, Aenëâs
tendere matrem suam agnôvit eamque [= accüsâvit]: "0 mater
thesaurus crüdelis! Quid filium tuum [= fallis ac derides]?"
vënâri 19. est nübës quae terram operit.
vosrnet
Exercitium 6
ablatfvus lfmitationis Exemplum: Quintus ped~ et bracchi.Q aeger est.
< lirnitare = fïnïre, 1. Iünô Aeolô Nympham fôrm__ pulcherrimam uxôrem prômisit.
finës statuere 2. Nerô ment_ sanus nôn erat.
(significâtionis)
3. Vulcanus alter__ ped__ claudus est.
4. Hostes numer__ superiôres fuërunt.
S. Paucae naves, numer__ septem, e tempestate servatae sunt.
6. In labyrinthô vivëbat terribile mônstrum nômin__ Minôtaurus.
7. Via Appia alias vias longitüdin__ superat
8. Frater më aetat_ maior est.
9. Nülla dea Veneri par est pulchritüdin__ .
10. Me__ sententi__ Vergilius et Ovidius ingeni __ comparandi nôn sunt.

22
EXERCITIA 7-9 CAP. XXXIX

Exerdtium 7
1. Quid Aeneas e scopulo prospiciens vidit? ...
2. Quot cervos occïdit? ...
3. Quibus illam praedam partitus est? ...
4. Quomodo Troiani vires et animum restituerunt? ...
5. Quis Aeneae in silva obviam iit? ...
6. Cür Aeneas matrem suam non agnovit? ...
7. Quid deam interrogavit? ...
8. Unde Didô in Africam vënerat? ...
9. Cür ilia Tyra fügit? ...
10. Quomodo Dïdô scelus Pygmalionis cognovit? ...
11. Unde Dïdô magnum auri pondus quaesivit? ...
12. Quo Tyrii profugi vënërunt? .. .
13. Quid Aeneas deae narravit? .. .
14. Quid Venus Aenëae nüntiavit? ...
15. Quomodo Aeneas matrem suam agnovit? ...
16. Cür nëmô Aeneam et Achatën videre poterat? ...
17. Quo Venus së contulit? ...
LectiO tertia: versüs 157-234 Lêctio III
Exerdtium8
1. Hector in somnïs Aenëam monuit ___ deôs Penates cap___ atque ex ut/ne+ coni
urbe incënsa fug&---
2. Aeneas arma cepit, ___ patriam defend.___.
3. Aeneas iuvenes hortatur ___ se arm.__ _ et strictïs gladiïs in medios
hostes se praecipi..__ _
4. Venus Aenëae suasit celeriter domum ad suas fug&---
5. Filius et nepos Anchisae suadent omnes suas secum perd ___
6. Multi Troianï eo convenerant, cum Aenea proficïsc.___.
7. Helen us Aenëam dissuasit per fretum Siculum naviga.___.
8. Iünô rëgem Aeolum or avit dassem Aeneae disic___.
9. Postera dië Aeneas exiit, nova loca explora_ __
10. Sychaeus in somnis uxôri suasit expatria excëd..__ _
11. Ilioneus: "Të oramus nos ab oris Africae arce . Non vënimus,
___ praedam fac· .... Hoc tantum oramus nabis lie._ __
dassem subducere et naves fractas reficere."
12. Venus Aeneam nebula circumfüdit, quis eum cernere pas_ __
13. Penates Aeneam monuerunt longum fugae laborem recüsa_ __
"Tulongum fugae laborem recusav [= nolï recüsare]!"
14. Andromache dubitabat an Aeneas viveret, sed ille eam hortatus est _ __
dubita :"Vivo equidem. dubitav [= noli dubitare]!"
Exerdtium 9
1. Aeneas et Achates collem - - - - - - [= ascendunt] qui urbi addücere
Karthaginl _ _ _ _ __ Auster
2. Aenëas admïratur [< industrius] civium, qui novïs aedificiis bellâre
- - - - - [f-7 culmina]locant. caterva
3. "0 [= felïcës ], quorum iam moenia surgunt" inquit Aenëas, compellere
tum urbem intrat et singula opera [= inspicit]. fortünâtus
4. In nova templo imagines belli Troiani erant. fundâmentum
5. Aeneas, cum in imaginibus Graecos et Troianos [= helium ge nus
gerentes] videret, lacrimïs vultum - - - - - - imminere

23
CAP. XXXIX EXERCITIA 9-11

incëdere 6. Troianos vidit cëdentës, cum Achillës currü [= premeret].

industria 7. Hic Dïdo rëgina ad templum [= processit] magna iuvenum
Instare - - - - - [= multitüdine] comitata, atque in alto consëdit.
lüstrare 8. Subito Aenëas quôsdam socios suos [H abdüci] vidit.
obtünsus 9. Ïlioneus rëginae narravit 'Troianos [= Noto] disiectos ad
ordïrï oras Africae [H dispulsos] esse.'
paenitëre 10. Tum Dïdo sic est[= loqui coepit]:
perfundere "Quis [= gentem] Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem? ...
pin gere Non [H acüta] adeo gestiimus pectora Poenï."
saltem 11. "Urbem quam [= constituo] vestra est. Subdücite niivës!"
scande re 12. Troiani, si in Italiam ire non licëret, in Siciliam redire
solium cupiëbant.
statuere 13. Aenëas: "Më n o n - - - - - - misero Graeco auxilium tulisse."
superbia 14. Tanta erat [< superbus] Nerônis ut domum auream sibi
aedificaverit.
Exercitium 10
1. Quid Aenëas et Achatës mïrabantur ex colle dëspicientës? ...
2. Num quis eos urbem intrantës vïdit? ...
3. Quae imaginës in templo lünônis pictae erant? .. .
4. Quamobrem Aenëas magnum gemitum dedit? .. .
5. Qualis erat Dïdo rëgina ad templum incëdëns? .. .
6. Ubi Dïdô consëdit et quid agëbat? ...
7. Quï hominës ad rëginam adductï sunt? ...
8. Quid Ïlioneus Dïdônem oravit? ...
9. Quid Ïlioneus dë së et sociïs suis narravit? ....
10. Num casus Troiae Dïdoni ignotum erat? ...
11. Quid Dïdo Troianis pollicita est? ...
12. Hoc audientës quid Aenëas et Achatës cupiëbant? ...
Lectio IV LëctiO quarta: versüs 235-316
abolëre Exercitium 11
apparare 1. Aenëas: "0 rëgïna! Dum [= stëllae] in caelum surgent,
conticëscere semper honôs tuus manëbit!"
cor am 2. Dido, cum Aenëam [= praesentem] aspiceret, - - - - - -
dapës [= stupëns facta est].
err or 3. Dido: "Tüne ille Aenëas quam Anchisës et Venus ?
faciës Quiirë agite, o, tëctïs, iuvenës, [= subïte] nostrïs!...
fax Non igniira malï miserïs [= auxilium ferre] disco."
fünus 4. In rëgia sua Dïdo magnificum convïvium [= paravit].
gignere 5. [= lectï] :veste et Tyria
in sei us strati sunt.
insidiae 6. Aenëas Achatën ------[=ante mïsit], quï Ascanium arcesseret.
intentus 7. Venus cüravit ut Cupïdo, _ _ _ _ [=forma] mütata, pro Ascanio venïret.
libare 8. Centum ministrï et totidem [Il convïvïs - - - - - -
ministra [= cibum] et vïnum apposuërunt.
obstupëscere 9. Lucernae quae dë tëcto - - - - - - e t - - - - - - ardentës triclinium
paula ti rn illüstrabant.
pendëre 10. Dïdo - - - - - - [= nesciëns] Cupidinem in gremium accëpit.
praemittere 11. Cupïdô - - - - - - [H subito] marïtum mortuum ë memoria Dïdonis
purpura - - - - - - [= dëlëre] coepit et novum amorem accendere - - - - - -
quiës [= cônatus est].

24
EXERCITIA 11-14 CAP. XXXIX

12. Dïdô, postquam Iovem precata est, vinum in mensam - - - - - - · sïdus

13. Omnes [= loqui desierunt] atque - - - - - [= attenti] succëdere
Aeneam audiverunt narrantem [= quômodo] Trôia - - - - - - succurrere
[= dolô] Graecôrum capta atque incensa esset. temptare
14. Cum [< errare] suôs e t - - - - - patris [= patrem sepultum torus
esse] in Sicilia narravisset, tandem [= somnô] se dedit. ut adv
vestis picta
Exerdtium 12
Exemplum:
(Dominus) servum tacere iube!/iussit = servus tacere iubetur/iussus est. ace +inf + iubet/iussit
1. (Regina) Tyriôs discumbere iubet = Tyri _ _ discumbere iub._ __ = nom +inf + iubetur

2. (Rëx) Daedalum inclüdi iussit = Daedal_ inclüdï _ _ _ - - - · /iussus est

3. (Cicero) Catilinam ex urbe egredi iubebat =Catilïn_ ex urbe egredï iub

4. (Caesar) Gallôs arma pônere iussit = Gall_ _ arma pônere _ _ _ _ __

Galll arma posuerunt, ut iussi erant.
Exerdtium 13
1. Cür Aeneas deô similis ante Dïdônem stabat? ...
2. Quam ob rem ille gratias egit reginae? ...
3. Quômodo Dïdô Aeneam recepit? ...
4. Quid ad ceterôs Trôianôs missum est? .. .
5. Quibus rebus ôrnatum est triclinium? .. .
6. Quae münera Aeneas Dïdôni dari iussit? ...
7. Quod cônsilium Venus in animô versabat? ...
8. Cür nëmô Cupidinem prô Ascanio venientem agnôvit? ...
9. In quô lectô accubuit regina? .. .
10. Quis in gremiô eius cônsïdit? .. .
11. Quid Cupidô in gremiô Didônis sedens efîecit? ...
12. Quômodo illüstrabatur triclinium? ...
13. Quid Dïdô deôs precata est? ...
14. Quômodo lôpas convivas dëlectabat? ...
15. Quid Dïdô Aeneam rogavit? ...
16. Num ille libenter casum Trôiae narravit? ...
17. A quô factô flnem narrandi fecit? ...
Lëctio grammatica Lectio grammatica
Exercitium 14
Utrum praesens indiciittvl (ind) an coniünctlv"i (coni)?
Exemplum: claudat: coni; laudat: ind. -at: ind?
1. volat: ; colat: 8. sacrificat: ; perficiat: co ni?
2. edücat: . educat: 9. occidat: ; trucïdat:
3. senti at: ; nüntiat: 10. ne gat: ; legat:
4. narrat: ; currat: 11. vertat: ; certat:
5. côgat: · rogat: 12. canat: ; cenat:
6. dônat: ; pônat: 13. cürat: · ürat:
7. emat: ;amat: 14. vivat: ; servat:

25
CAP. XL EXERCITIA 15-16 /1

Exercitium 15
Datur persona 3 singularis praesentis indicativi activi (-it).
-it Da personam 3 plüralis (-unt/-iunt/-eunt) et infinïtïvum praesentis (-ere/-i:re)!
-unt -ere Exemplum: venit, veniunt, venire.
-iunt -ere pers 3 sing pers 3 plür infpraes
-iunt -ire 1. plaudit plauu.d_ __ plauel....__ _
-eunt -ire 2. audit auel...._ __ aud_ __
3. pünit pün.___ pü"'----
4. pônit pôn_ __ pôi,___ _
5. alit a..__ _ a..,_l_ __
6. salit sa..__ _ sai ____
7. tolllit tol.._l_ _ toll_ __
8. mollit mol.._!_ _ mol..__ _
9. discit dise._ __ dise._ __
10. efficit effic ___ _ effic ____
11. gerit ger_ __ ger_ __
12. parit par_ __ par_ __
13. perit per _ _ _ per_ __
14. aperit aper_ __ aper_ __
15. redit reel..,_ __ reel..,_ __
16. reddit redd _ _ _ redd. _ __
Exercitium 16
1. accumbere, ac sse
2. appellere, ap sse, ap um esse
3. colligere, col isse, co umesse
4. compellere, corn isse, corn um esse
5. conticescere, con isse
6. dlligere, d- isse, d- um esse
dis-iciô -iunt 7. disicere, dis isse, dis um esse
8. dispellere, dis isse. dis um esse
9. elüdere, e isse, e um esse
10. gignere, sse, um esse
11. impellere, im sse, im um esse
12. incedere, in isse
13. obstupescere, ob isse
14. pingere, sse, um esse
15. restare, re isse

Cap. XL CAPITVLVM QVADRAGESIMVM

Lëctio 1 Lëctio prima: versüs 1-69
capra Exercitium 1
cinis 1. Femina amôre flagrans - - - - - - somnum capere nôn potest.
concumbere 2. Dïdô, cui certum erat nülli: virô [< coniünx] se iungere,
coniugium tamen amôri: Aeneae - - - - - - [= resistere nôn potuit]."
cupïdô 3. Dldô: "Nôn dubitô ille dea natus sit... Sed - - - - - -
dïlectus [= utinam] luppiter me percutiat priusquam fidem fallô!"
extemplô 4. Anna sorôrem suam [= caram] suasit n e - - - - - -
fulmen [= gratô] amôri: repugnaret atque ut sacrificii:s a dis peteret.
furere 5. lta animum sorôris amôre [= incendere] temptat.
gran do

26
EXERCITIA 1-4 CAP. XL

6. Mulier [= amëns] flamma amôris üritur. incumbere

7. Aenëae opës suas [= glôriôsë ostendit] et, novô convïviô ïnflammare
paratô, postquam Aenëas discessit, lectô eius relictô ______, insequï
8. Dum Dïdô et Aenëas in montibus vënantur, [= statim] tonare invictus
incipit atque imber mixtus [= sequitur]. 1uxus
9. Aenëas et Dïdô eandem [=idem antrum] petunt. ostentare
10. Fama est mônstrum volans, cui tot [= vigilantës] oculï sunt placidus
quot [= pennae] incorpore. pla ci tus
11. Fama narrabat 'Aenëam cum Dïdône [= eïdem lectô in plüma
cubuisse] eôsque in vitam agere, turpï captôs!' potentia
12. Neque vërô Dïdô famam [= cürat]. praeterïre
13. ferae sunt bëstiae quae montës arduôs ascendere possunt. quïn
14. Ascanius acrï equô cervôs [= praeter cervôs it] leônem respicit
quaerëns. spëlunca
15. Germanï sunt hostës Rômanorum - - - - - - [= qui vinci nôn possunt]. succumbere
16. - - - - - - e s t quod igne relinquitur. velim
17. Magna e s t - - - - - [ < potëns] deôrum. venia
vigil
Exercitium 2
1. Nôn crëdô fabulam vëram esse = Dubitô ______ fabula vëra _____. dubitô num/iill + coni
2. Crëdô fabulam vëram esse = Nôn dubitô ______ fabula vëra ____. = nôn credô + ace +
ïnf
3. Nôn crëdô Neptünum marï imperare posse = Dubitô...
4. Crëdô Deum nôs servavisse = Nôn dubito.... nôn dubitô .Q!!!n +co ni
= credô +ace +ïnf
5. Nôn crëdô Nerônem urbem incendisse = Dubitô...
6. Crëdô gentem Iüliam a Venere ortam esse= Nôn dubitô...
7. Dïdô: "Crëdô eum dea natum esse" = "Nôn dubitô..."
Exercitia 3
1. Cür Dïdô placidë dormïre nôn poterat? ...
2. Cui amôrem suum fassa est? ...
3. Cür Dïdonï certum erat nüllï virô nübere? ...
4. Num Anna sorôrï suae suasit ut novô amôrï repugnaret? ...
5. Quae gentes Karthaginem cingunt? ...
6. Quarë Dïdo et Anna templa deôrum adeunt? ...
7. Quid Dïdo Aeneae ostentat? ...
8. Quarë novum convïvium Aenëae parat? ...
9. Quid facit postquam Aeneas dïgressus est? ...
10. Solusne Aenëas in montës vënatum iit? ...
11. Quas bëstiâs Ascanius quaesïvit? ...
12. Cür Dïdo et Aenëâs in spëluncam dëvënërunt? ...
13. Quae dea amantës eô düxit? ...
14. Quômodo facta nova a multïs hominibus cognôscuntur? ...
15. Quid tum fama narrabat de Dïdône et Aenëa? ...
Lëctio secunda: versüs 70-150 Lëctio II

Exercitium 4
Exemplum: Rëg! Latïn.Q ün~ fili~ erat = Rë~ Latinus ünam fili,ill!! habëbat. nom +ace + (habere)
1. Troianïs classis xx navium erat = ..... = dat +nom + (esse)

2. Dïdô coniugem habëbat Sychaeum = .....

3. Ïlioneus: "Rëx nôbïs erat Aenëâs" = "....."
4. Aenëas vestem pretiôsam habëbat = .... .
S. Erat illï ënsis gemmïs fulgëns = .....

27
CAP. XL EXERCITIA 4-5

6. Aenëas in animô habëbat Didônem dëserere = .....

7. Aenëas: "Tu mihi uxor nôn es" = "....."
8. Didô: "Si saltem infantem dë të habërem = "....."
9. Didô: "Nôn est tibi divina parëns!" = "....."
10. Quot caelô stëllae, tot sunt tuae Rômae puellae = .....
11. Fama est mônstrum quod tot oculôs, tot linguas, tot aurès habet quot
plumas in corpore = .....
abrumpere Exercitium 5
admonëre 1. Iuppiter, cum Aenëam Karthagine morârï vidëret, "Quid ?"
admovëre inquit, "Naviget! Hoc est [= imperium] meum."
advocare 2. Mercurius alas pedibus et pedibus [< ala] in
alatus Africam volat, ut mandatum Iovis ad Aenëam - - - - - -
am ictus 3. Aenëas, qui [= palliô] pretiôsô indutus erat, imperiô Iovis
astrum - - - - - [= stupefactus] [= mutus factus est].
attonitus 4. Mandatô Iovis dëlatô, Mercurius ex oculïs Aenëae - - - - - -
aula 5. Trôianôs [=ad së vocavit] iïsque - - - - - -
conübium [= imperavit] ut classem clam [= paratam facerent].
cünctarï 6. Rëgina, quae id quod futurum erat , Aenëam sic appellat:
dëcëdere 7. "Spërasne" inquit, "të tantum [(---?fas]------
dëferre [= cëlare] posse et tempore [= hieme] ex mea terra clam
dëmëns - - - - - [= excëdere]?"
dissimula re 8. Dïdô Aenëam ôravit ut sui [<miser] nëve së hostibus
ëvanëscere - - - - - - [= inimicissimïs] dësereret.
excipere 9. Dïdo: "Si saltem filium dë të habërem, si ___ [= aliquï] parvulus Aenëas
famula in [= rëgia] mea luderet, non [= planë] dëserta
hïbernus vidërer."
ïnfensus 10. Aenëas non negavit 'Dïdônem bene esse[= meruisse] dë së',
manda re sed negavit 'së ei [= coniugium] promïsisse.'
mandatum 11. Aenëas: "Dësine [< querï] tuïs më incendere! Non mea
merërï - - - - - [= voluntate] Italiam peto."
miserërï 12. Dïdo dicta Aenëae non , sed dïcit 'eum - - - - - -
moribundus daturum esse [= punltum ïrï]!'
nectere 13. Aenëas multa dïcere parans [= dubië moratur], sed Dïdo
ne ras sermonem et aufugit.
obmütêscere 14. [= ancillae] rëginam collapsam et in lecto
omnïnô ponunt.
ôrn are 15. noctu surgunt [=sidera], totiës imago patris
perfidus Aenëam [=monet].
poenas dare 16. Venus Aenëam ab armïs Graecorum servavit, ut posteri eius Romani totum
praesentïre orbem sub lëgës [< sub + iacerent].
querella 17. Leo et sunt bëstiae ferae maximae.
quï (sï quï...) 18. Tigris nutriëns ad pullos suos , ut lac bibant.
quo ti es 19. Qui fidem fallit homo est.
refellere 20. Synonyma: cubiculum coniugum et ; âmëns e t - - - - - -
sponte moriëns et ; accipere et recipere e t - - - - - -
struere
subicere
suscipere
thalamus
tigris
über

28
EXERCITIA 6-8 CAP. XL

Exercitium 6
1. Quiire luppiter Mercurium Karthiiginem misit? ...
2. Quid luppiter Mercurio mandiivit? ...
3. Quiilem Mercurius Aeneam invenit? ...
4. Quid Aeneiis dei imperio attonitus se interrogiibat? ...
5. Quid sociis suis mandiivit? ...
6. Quo anni tempore Troiiini niivigare pariibant? ...
7. Quomodo Dido consilia Aeneae cognovit? ...
8. Quid Dido hospitem suum oriivit? ...
9. Quos hostes regina timebat? ...
10. Coniugesne erant Aeneas et Dido? ...
11. Cur Aeneiis in Italiam proficisci cupiebat? ...
12. Quam gratiam Dïdo sibi referendam esse putiibat? ...
13. Quid regina se sperare dixit? ...
14. Cur Aeneiis nihil ad haec respondit? ...
15. Quo famulae reginam colliipsam ferunt? ...
Lëctio tertia: versüs 151-217 Lectio III

Exerdtium 7
1. Lydia: "0, ____ beata sum! est Dei erga me amor!" quam ... !
2. Didô:" hospes tectis nostris successit! nobilis, - - - - quantus .. .!
fortis! bella narrabat!" quantum .. .!
3. Hector in somnis Aeneae apparuit, sed erat, mutiitus ab qualis ... !
illô Hectore qui victor rediit! quot ... !
4. icarus: "0, parvae insulae in mari ingenti sunt!" qui quae quod ... !
5. Anna: " erit potentia Poenôrum, gloria tua, si cum duce
Troianôrum te coniunxeris!"
6. dolôre Dido afficiebiitur! gemitus dabat!
Exerdtium8 aether
1. Aeneas ami cam suam dolentem [= cônsôliiri] cupiebat. alta ria
2. Trôiani [=imperia] deôrum sunt [= perrecerunt]. a rdor
3. Dido supplex virum [= valde orat] ut paulum moretur. carina
4. Aeneas nec fletu nec precibus movetur: fata [=prohibent]. collucere
5. Tum infelix Didô mori cupit: eam vitae. discessus
6. Oum secum rem [=de re cogitat], multis prôdigiis et vatum divum
- - - - - - [< praedicere] terretur. effigies
7. Sororem rogat ut sub [= caelo apertô] erigat exsequï
et arma Aeneae et [= vestimenta] lectumque - - - - - - exsolvere
[= coniugum] super impônat. exuviae
8. "Ita" inquit "amôre virî et curis [= liberari] possum." fervere
9. Anna inscia iussa [= exsequitur]. fe stina re
10. Dido, cum [= imaginem] Aeneae super lectum posuisset, implôrare
iüxtâ [= aram] precabatur. iugalis
11. Interea omnia ad [< discedere] Trôianôrum parata erant. iussum
12. Tum Aeneae in somnis apparuit Mercurius ab [= summo aere] mutabilis
missus eumque monuit ut fugere [= properaret]. obstare
13. "Imperio dei [= gaudentes] pareamus!" inquit, et ense e ovare
- - - - - - ereptô flines incidit. peragere
14. Maximô [= ardenti studio] Trôiani naves solverunt et l:itus praeceps
deseruerunt. praedictum
15. R e s - - - - - - est quae facile mutâtur. reputare

29
CAP. XL EXERCITIA 8-ll

rogus 16. - - - - - - e s t trabs navis ïnfima.

sola ri 17. Synonyma: ______ Ire et se praecipitare; ______ et [Link];
taedere - - - - - - e t ardere.
vagina
Exerdtium9
1. Quomodo Trôianî iussa deôrum exsequuntur? ...
2. Quid vidit Dïdô ex summa arce prôspiciens? .. .
3. Num Aeneas precibus regi:nae commôtus est? .. .
4. Quid tum inrellx Dïdô facere cônstituit? ...
5. Quae prodigia eam terrebant? ...
6. Quid Dïdô sorôrem suam rogavit? .. .
7. Quas res super rogum pôni: iussit? .. .
8. Num Anna cônsilium sorôris intellexit? ...
9. Ubi Dïdô deôs precabatur? ...
10. Noctii. dum aliï dormiunt quid egit regina? ...
11. Cii.r Trôianôs classe persequi: nôluit? .. .
12. Qui deus Aeneae in somni:s apparuit? .. .
13. Quid Mercurius Trôianôs facere iussit? .. .
14. Quomodo Aeneas fugam festlnavit? ...

Lëctii5 IV Lectio quarta: versüs 218-299

Exercitium 10
Exempla:
genetfvus Dïdô Aeneam ôrat ut sui: misereatur: "Miserere meil" Aeneas: "Profectô tui
1. mel nostri misereor, Dïdô." Aeneas Didon~ miserebatur, sed tamen eam relïquit.
2. tui vestri Hostes: "Victï sumus. Miserere nostri:, victor!" Victor: "Ego vestri non
3. sui misereor!" Victor hostium
- - victôrum
--- nôn miseretur.
misereri, oblivisci, 1. Dïdô: "Nôll me__ oblivi:scï!" Dïdo timet ne Aeneas su__ obllviscatur.
meminisse + gen 2. Aeneas: "Numquam tu__ obllvi:scar. Semper tu__ meminerô. Sed amor
amor, memoria, imago t u _ me hic tenere non potest."
+ gen
3. Nautae: "Miseremini nostr__, piratae!" Piratae: "Nôs vestr__ nôn
miseremur." Piratae naut non miserentur.
4. Ariadna: "Sola deserta sum. Nemô me__ miseretur!" Bacchus: "Equidem
t u _ misereor, Ariadna. Ob amôrem tu__ te hinc mecum [Link]."
5. Didô: "Utinam infantem de te haberem, qui: memoriam tu__ referret
mihi!" Filius memoriam patr__ referre potest.
6. Syra: "Nolô in specula imaginem aspicere me__ !"
7. Dïdô: "VIxl et quem dederat cursum fortfma peregl
et nunc magna me_ _ sub terras lbit imago."
Exerdtium 11
advena 1. Didô cum Aeneam abire videret" [=ô], Iuppiter!" ait ''Abibit
colônus - - - - - - [< advenire]?"
cubïle 2. Dïdo intellegit Aeneam sibi [=se [Link]].
debellare 3. Iii.nônem et Furias [j < ultor] invocat.
exoriri 4. Precatur ut Aeneas in bello cadat [:sine [Link]] atque ut
fortitüdô aliquï ultor [= oriatur] qui: Trôianôs persequatur.
iaculum 5. Oculôs [< sanguis] volvens rogum cônscendit et nôtô
illüdere - - - - - - [= lectô, torô] incubuit.
impônere 6. [= ultima] eius verba fuerunt: "Sic iuvat Ire sub umbras!"
Insepultus 7. In Sicilia, cum annus ex [Link] Anchïsae, Aeneas lii.dôs
memento! magnificôs apparavit.

30
EXERCITIA 11-14 CAP. XL

8. est pïlum quod procul iacitur. novissimus

9. lmperator [< fortis] mïlitum laudat. praeterîre
10. Vir quï patriam relinquit ut novam terram incolat dïcitur. prô!
11. Hic liber ad [< ütï] discipulorum scrïptus est. sanguin eus
12. Tü regere imperia populos, Romane, [< meminisse]! ultrîx
Hae tibi erunt artës: pacisque morem, ÜSUS

pm·cere subiectïs et superbos.

Exercitium 12
Exemplum: Pudet eum ita fëcisse = Pudet eum fact! sui. verba impersoniilia
1. Dïdo: "Taedet më vïv " = "Taedet më vït " pudet, taedet, paenitet
vï taedëbat. + ace + ïnf/gen
2. Didon vïv taedëbat = Didon
3. Mïlitës Romani fügërunt! Milit Roman füg5--- verbum im-personale
pudet = Mïli Roman fug su pudet. = cui desunt personae

paenitet iniüriam fëc._ __ praeter 3 sing, ut li cet,

4. Consul iniüriam fëcit. Consu
oportet, pudet
= Consul paenitet iniüri su_ __
5. Discipulus pravë scrïpsit (mendum fëcit). Discipu pravë scrïps_ __
pudet; discipulus, qu mend su pudet, së excüsat.
6. Fëmin Troian longë err taedëbat. Fëminae, qu ___
long error taedëbat, navës incendërunt.
7. Fëminae in Sicilia relictae sunt, etsï e male fëc paenitëbat
= ... etsi e malefici su paenitëbat.
Exercitium 13
1. Unde Dïdo prospexit classem Troianorum procëdentem? ...
2. Num quid fëcit ut navës cursü prohibëret? ...
3. Quid rëgina së facere potuisse dïxit? ...
4. Quas deas Dïdo invocavit? ...
5. Quod fatum opta bat Aenëae? ...
6. Quid posteros suos Karthaginiënsës hortata est? ...
7. Quid fëcit Dïdo postquam rogum ascendit? ...
8. Novissima verba eius quae fuërunt? ...
9. Quomodo comitës mortem rëgïnae lüxërunt? ...
10. Aenëas Karthaginem respiciëns quid vidit? ...
11. Quo navës Troianae inde vectae sunt? .. .
12. A quo Troiani in Sicilia exceptï sunt? ...
13. Quid Aenëas in Sicilia apparavit? ...
14. Cür plëraeque fëminae Troianae in Sicilia relictae sunt? ...
15. Quo Aenëas inde profectus est? ...
16. Quo Sibylla vatës eum düxit? ...
17. Quid pater Anchïsës fïlio suo ostendit apud Inferos? ...
Lëctio grammatica
Exercitium 14
Da imperatïvum et vocatïvum! imperiitïvus
Singularis Plüriilis vocatïvus
1. Val_, rn_ marit_! Va , meï lïberï!
2. Heu fug_, nat_ dea! Fug , Troianï!
3. Tac_ et aud_, Sext_! Tac_ _ et aud_ _ , discipulï!
4. Tü sequ_ më, serv_! Sequ_ _ më, servi!
5. Ag_! curr_, Marc_! Ag_, o tëctis, iuvenës, succëd_ nostris!
6. Intu_ caelum, nauta! Intu_ _ caelum, nautae!

31
CAP. XL EXERCITIA 14-16

7. Man_! nol_ abïre, Iül_! Man _ _ ! nô abïre, sociï!

8. Serv_ më, Neptün_! Dï immortalës, serv_ _ nos!
9. Part_ mëcum, Lüc_! Par praedam, mïlitës!
10. Laet_, Tit_, rn_ fïl_! Lae , cïvës meï!
11. Fer mihi vïnum, Dav_! Arma, virï, fer _ _ arma!
12. Dïc quid cënseas, Cornël_! Dïc _ _ quid cënseatis, amïcï!
13. Dom in_! salvum më Jac! Impetum fac _ _ , mïlitës!
14. Düc puerum hüc, Achat_! Subdüc_ _ navës, Trôianï!
15. Aequo animô es, Aenë_! Es_ _ clëmentës, victôrës!
Exercitium 15
persona: 1, 2, 3 Quae persona (1/2/JJ? uter numerus (Wp])? quod tempus (praes/impetf/fJJJ/
numerus: sg, pl j2Qjlplusqpet:f!fut pet:O? uter modus (jnd/coni)? quod genus ([li;J/pass/dep)?
tempus: praes, imperf, Exempla: dïcis 2 sgpraes ind act; agerentur 3 pl impetfconi pass.
fut, perf, plusqperf, 1. (v. 2) flagrat ... 26. (v. 120) vidërer ...
fut perf 2. (v. 7) successit ... 27. (v. 125) loquar ...
modus: ind, coni 3. (v. 8) natus sit ... 28. (v. 133) vïdï ...
gmus: act, pass, dep 4. (v. 10) narrabat ... 29. (v. 146) dabis ...
5. (v. 12) potuï ... 30. (v. 154) cônferunt ...
6. (v. 14) agnôscô ... 31. (v. 156) afficiëbatur ...
7. (v. 15) velim ... 32. (v. 158) vidëret ...
8. (v. 15) dëvoret ... 33. (v. 162) doceat ...
9. (v. 19) habeat ... 34. (v. 172) terrent ...
10. (v. 21) agës ... 35. (v. 176) reddat ...
11. (v. 22) nôveris ... 36. (v. 181) periï ...
12. (v. 24) dïmïsistï ... 37. (v. 182) volô ...
13. (v. 24) repugnabis ... 38. (v. 193) comitabor ...
14. (v. 25) cingant ... 39. (v. 197) merita es ...
15. (v. 27) minatur ... 40. (v. 201) potes ...
16. (v. 27) reor .. 41. (v. 206) vidëbis ...
17. (v. 30) coniünxeris ... 42. (v. 208) attigerit ...
18. (v. 80) naviget ... 43. (v. 215) pareamus ...
19. (v. 91) moraris ... 44. (v. 221) abïbit ...
20. (v. 96) agat ... 45. (v. 222) illüserit ...
21. (v. lOO) ornent, parent ... 46. (v. 223) capient ...
22. (v. 109) ornas, properas ... 47. (v. 231) tulissem ...
23. (v. 113) ôdërunt ... 48. (v. 238) implôret ...
24. (v. 115) exstïnxï .. 49. (v. 244) exoriatur ...
25. (v. 118) habërem ... 50. (v. 246) dabuntur ...
Exercitium 16
1. concumbere, con sse
2. ëvanëscere, ë sse
ex-cipiô -iunt 3. excipere, ex isse, ex um esse
4. fallere, sse, um esse
5. flectere, isse, um esse
6. illüdere, i isse
7. merërï, um esse
8. nectere, isse, um esse
9. obmütëscere, ob isse
10. refellere, re isse
sub-iciô -iunt 11. subicere, sub isse, sub um esse
12. succumbere, suc isse

32
EXERCITIA 1-3 CAP. XLI

CAPITVLVM VNVM ET QVADRAGESIMVM Cap. XLI

Lëctio prima: versüs 1-68 Lëctio I

Exercitium 1
1. - - - - - - [= certum est] Trôianôs ôlim in Latium vënisse. adventus
2. Rëx Aboriginum inter [= principës] prôcessit et Aenëam ad auctor
colloquium - - - - - - conciliâre
3. Latinus [< nôbilis] Aenëae admiratus amicitiam et constat
- - - - - - [< socius] cum Trôianis fëcit. copiae
4. Rëx Aenëae filiam suam Lâviniam i n - - - - - - dedit. evodire
5. Ex eô matrimôniô brevi [:filius] [< vir] fuit. diffidere
6. Ante [< advenire] Aenëae Lâvinia Turnô, rëgi Rutulôrum, fïnitimus
- - - - - - fuerat. in ferre
7. Turnus patiëbatur advenam sibi praelatum esse. iungere, societatem i.
8. !taque Latïnô Aenëaeque [H cônfidëbat] iïsque bellum matrimonium
moleste paU
9. Rutulïs victïs et Latinô interfectô, Aenëas animôs Aborïginum sibi muliebris
- - - - - - utramque gentem 'Latinôs' appellandô. nusquam
10. Mezentius, rëx Etrüscôrum, quï Caere, in [< opës] tum nôbilitâs
oppidô, rëgnabat, Latinôrum nimium crëscere cënsëbat. opes
11. Ille societatem cum Rutulïs et Latïnïs bellum intulit. opulentus
12. Aenëas suas in aciem ëdüxit. prïmôres
13. Post proelium Latïnïs [= secundum] Aenëas - - - - - - prosperus
[= nüllô locô] apparuit. pübës
14. Cum Ascanius sïve Iülus, fïlius Aenëae, nôndum [= matürus pueritia
aetate] esset, Lavïnia prô puerô rëgnavit. situs
15. Nec tamen inter rëgnum [< mulier] et Ascanii - - - - - - societas
[<puer] ülla gëns [<finis] Latïnis bellum intulit. spônsus
16. Ascanio alterum nômen est 'Iülus': gëns 'lülia' Iülum nôminis stirps
suï esse putat. virllis
17. Filius Aenëae novam urbem condidit, quae ab [= locô ubi
sita erat] in longô monte Albanô 'Alba Longa' appellata est.
Exercitium 2
1. Viv mea Lesbia, atque am ! coniünctivus hortativus
2. Aenëas: "Quaecumque es, s__ nôbis fëlix et doce__ nôs quô sub caelô et
quibus in ôrïs versëmur."
3. Aenëas: "Dï tibi praemia digna fer !"
4. Dïdô: "Ille meos, primus qui më si bi iünxit, amorës
abstulit, ille habe sëcum serv que sepulcrO!"
5. Iuppiter: "Navig ! Hoc est mandatum nostrum!"
6. Aenëas: "Imperium deï ovantës pare !"
7. Dïdô: "Si necesse est virum impium Italiam attingere, at bellô ex finibus suis
pulsus auxilium implôr vide que indigna suôrum fünera!"
8. "Nec in pace rëgnô fru , sed ipse ante diem cad insepultus!"
Exercitium 3
1. Ubi postrëmô ëgress1 sunt Trôiani profugï? ...
2. Quômodo rëx Latinus Trôianôs excëpit? ...
3. Quid Latinus Aenëam interrogavit? ...
4. Quid fëcit Latinus cum respônsum Aenëae audivisset? ...
5. Cui Lâvinia, fïlia Latini, spônsa erat? ...

33
CAP. XLI EXERCITIA 3-4

6. Num Turnus Laviniam uxorem düxit? ...

7. Quid fëcit Turnus cum Lavinia Aenëae in matrimonium data esset? ...
8. Cür victorës Latini ex eo proelio non laeti abiërunt? ...
9. Aenëas solus rëx factus quomodo animos Aboriginum sibi conciliavit? ...
10. Turnus Rutulique victï ad quem confügërunt? ...
11. Quorum rëx erat Mezentius? ...
12. Num Etrüscï Latinos proelio vicërunt? ...
13. In eo proelio quid Aenëae accidit? ...
14. Quis rëgnavit inter pueritiam Ascaniï? ...
15. Utra mater Ascaniï erat, Creüsane an Lavinia? ...
16. Ubi Ascanius rëx novam urbem condidit? ...
17. Qui finis erat inter Latinos et Etrüscos? ...
Lectio II LectiO secunda: versus 69-137
ad!pise! Exercitium 4
adolescere 1. Ascanius - - - - - - [= genuit] Silvium, qui ita nominatus est quia
alveus - - - - - - [=forte] in silvis natus erat.
ambô 2. Omnibus rëgibus Albanïs 'Silvius' cognomen erat, ut Romulo Silvio, qui
avus post Agrippam Silvium rëgnum est[= accëpit].
casü 3. Romulus Silvius, fulmine [= percussus], Aventïno rëgnum
comprimere - - - - - [= relïquit].
concilium 4. Amülius fratrem Numitorem rëgno pepulit, filium eius - - - - - -
crüdelitas [= interfëcit] et filiam eius Ream Silviam virginem Vestalem - - - - - -
cüstôdia [= ëlëgit].
dedere 5. Ita perpetua-----[< virgo] spem _ _ _ _ _ [< parere] ei
falsô adv adëmit.
gratulari 6. Vestalis, cum geminos filios peperisset, 'së a deo Marte v i - - - - - -
hostllis esse' affïrmavit.
icere 7. Amülius infantes in fluvium mittï iussit: tanta fuit rëgis - - - - - -
lnsidiae [< crüdëlis]!
interimere 8. Nec vero periërunt pueri qui [< iubëre] rëgis expositï erant.
iussü 9. enim, in quo puer! expositi erant, aqua recëdente in sicco
lambere relictus est.
latrô 10. Tum - - - - - [f < lupus] [< sitis] a d - - - - -
!egare [< vagïre] -----[<puer] cursum flexit.
legere 11. Lupa tarn [H ferox] fuisse dicitur ut Infantibus übera sua
lupa - - - - - - [= offerret] eosque lingua ______ ,
mitis 12. [=duo simul] puer! a Faustulo, pastore rëgio, inventï sunt.
necessitas 13. Ut [= adulëscentës fuerunt] in [= silvis
partus montium] vënabantur, neque [= pigrï] domi manëbant.
praebere 14. Etiam in praedam ferentës impetüs faciëbant et praedam iis
procrea re ëripuërunt.
puerllis 15. Sed latronës ex [= loco occulto] Remum cëpërunt atque
saltüs - - - - - - [H vere] accüsavërunt 'eum ex agris Numitôris praedas
segnis agere [< hostis] in modum!'
servïlis 16. !taque Remus Numitorï ad supplicium [= traditus] est.
sitire 17. Numitor, qui Remum in [< cüstos] habëbat, cum geminos
sôlitüdô esse fratrës audivisset, nepotës suos servatos esse - - - - - -
stabulum [= crëdere incipiebat), et Remo rem aperuit.
suspicari 18. Item Faustulus [< necesse] coactus Romulo rem aperuit.
vagltus 19. Haud [< servus] ingenium erat Romulo et Remo.

34
EXERCITIA 4-6 CAP. XLI

20. Amülio ocdso, gemini Numitorem, suum, - - - - - - vetustus

[f-7 consolantes] appellant eumque 'regem' salütant. virginitâs
21. Ille advocato scelera fratris et originem nepotum ostendit.
22. Olim circa montem Palatïnum vastae [< solus] erant.
23. Saturni templum [= vetus] est.
24. est casa pecoris.
Exerdtium5
Dë participiO perfectï participium perfectï
1. Dïdo: "ln litus - - - - - - [< eicere] te excepi, dassem - - - - - -
[< amittere] restituï..." Haec [< loqui] sermonem abrumpit.
2. Famulae eam [< collabi] suscipiunt.
3. Latinus nôbilitatem viri [< admirari] amïcitiam cum
Aenea fecit.
4. lta solus rex duarum gentium [< fierï] Aeneas utramque
gentem 'Latinôs' appellavit.
5. Alba condita est xxx fere anno post Lavinium [< condere].
6. Ascaniï filius, casù in silvis [< nascï], 'Silvius' vocatus est.
7. Romulus Silvius fulmine [< ïcere] Aventino regnum legavit.
8. Aventinus [< sepelïre] in eo colle qui nunc pars urbis Rômae
est nomen collï dedit.
9. Virgo Vestalis vi [< comprimere] geminos fïlios peperit.
10. Ita [< gignere] et [< educare] puer! adoleverunt.
11. Latrones ob praedam [< amittere] ïratï Remum cëpërunt.
12. Cum Remus [< capere] Numitori deditus esset, Faustulus
metü [< cogere] Romulo rem aperuit.
13. Romulus Albam [< proficïscï] rëgiam oppugnat.
14. Fratrës in medium [< progredi] avum suum 'rëgem'
salütaverunt.
15. Livius scripsit CXLII libros Ab urbe - - - - - - [< condere].
16. Augustus mortuus est anno XIV post Christum [< nasd].
Exercitium 6
1. Cür rëgibus Albanis cognomen fuit 'Silvius'? .. .
2. Uter e duobus Procae fïliïs regnum accepit? .. .
3. Quomodo rex factus est Amülius? ...
4. Quid fëcit Amülius në posteri Numitoris rëgnarent? ...
5. Quid Reae Silviae virginï Vestali accidit? ...
6. Quid Amülius geminis Reae Silviae fierï iussit? ...
7. Ubi servi rëgis geminos exposuërunt? .. .
8. Geminïne in tlümine submersi sunt? .. .
9. Cür non fame perierunt gemini expositï? ...
10. Quis lupam ïnfantës alentem et lambentem invënit? ...
11. Quid pastor regius de geminïs fëcit? ...
12. Romulus et Remus adulescentes quid agëbant? ...
13. A quibus Remus captus est et regi deditus? ...
14. Quid latronës Romulum et Remum accùsaverumt? ...
15. Num Numitor Remum sibi dëditum pünivit? ...
16. Quamobrem Faustulus crëdëbat se filiôs rëgios educare? .. .
17. Cum originem suam cognovissent, quid gemini fecerunt? .. .
18. Amülio occïso quis rex factus est? ...

35
CAP. XLI EXERCITIA 7-9

Lëctio III Lëctio tertia: versüs 138-196

Exerdtium 7
abdere 1. Cum geminï urbem condere vellent, necesse fuit deos _______,
abigere uter rëgnaret; nec enim aetatis inter eos fierï poterat.
armentum 2. Inter fratrës [= statütum est] ut Romulus in Palatio,
auspicarï Remus in Aventïno [= avës aspiceret].
auspicium 3. Remus prior sex aspexit; sed ut h o c - - - - - - -
clava nüntiatum est, [=bis tantus] numerus Romulo apparuit.
conditor 4. Romulus igitur in Palatio urbem condidit; quod cum Remus molestë
confüsus - - - - - - - [= paterëtur], novos müros humilës - - - - - - -
côn su lere 5. [= itaque] Romulus fratrem interfëcit atque solus rëgnavit
convenïre in nova urbe, quae 'Roma' appellata est a nomine - - - - - - -
discrïmen [< condere].
duplex 6. Romulus [= sacrificia] fëcit non solum - - - - - - -
eximius [=modo] Albano, sed etiam rïtü Graeco, ut ab Euandro Herculï deo
facinus Institüta erant.
inde 7. Herculës olim cum [= bobus] ad Tiberim vënerat.
inter ire 8. Dum Herculës quiëscit, latro Cacus aliquot bovës eius aversas in spëluncam
molestë ferre suam traxit ibique [= cëlavit].
mügïre 9. Herculës bovës suas quaerëns, cum vestïgia foras versa vidëret, incertus atque
rit us - - - - - - [= turbatus] cëteras bovës inde coepit.
sacrum 10. Sed cum bovës quae abigëbantur [= 'mü' facerent], bovês in
transilïre spëlunca inclüsae vocem reddidërunt, qua audïta Herculës revertit.
trepidare 11. Cacus, cum eï resisteret, ictus Herculis - - - - - - -
vultur [= periit].
12. Euander, postquam [= maleficium] Cacï audïvit, Herculem
salvëre iussit eïque ut Iovis filio aram vovit.
13. Bove [= ëgregia] occïsa, sacrum Herculï factum est.
14. Quï trepidus est dïcitur.
Exercitium 8
-cumque: 1. Aliquis ianuam pulsat. Qu- [= quisquis] est, admitte eum!
quï-cumque = quisqui 2. Quo [= quidquid] accidet, bonum animum habëte!
quae-cumque 3. "Esne dea an aliqua Nympha? Quae es, sïs nobïs fëlïx!"
quod-cumque = quid- 4. "Hinc tollite më! In quas terras më abdücite!"
quid
quo-cumque = quôquô
5. Quo [= quoquo] modo Dïdo implorabat, Aenëas non movëbatur.
quo-cumque tempore 6. Dïdo: "Exoriatur aliquis nostrïs ex ossibus ultor quï Dardanios persequatur
= quando-cumque colonos nunc, olim, quo tempore dabuntur vïrës!"
quô-cumque locô 7. Ascanius, ub' et qu- matre natus, filius Aenëae fuit.
= ubi-cumque 8. Romulus: "Sïc deinde pereat qu- transiliet moenia meal"
Exercitium 9
1. Ubi Romulus et Remus urbem condere constituërunt?...
2. Quod certamen inter fratrës geminos ortum est? ...
3. Quomodo gemini deos consuluêrunt? ...
4. Quod auspicium Remo vênit? ...
5. Cür diï Romulo favëre vïsï sunt? ...
6. Quo dië Romulus urbem condidit? ...
7. Quomodo Remus opus fratris dërïsit? ...
8. Quid tum fëcit Romulus? ...
9. Cui deo Romulus Graeco rïtü sacrificavit? ...
10. Quomodo Herculës cum armento suo Tiberim transiit?

36
EXERCITIA 9-11 CAP. XLI

11. Quid accidit dum Hercules dormit? ...

12. Cur Cacus aversâs boves caudls in speluncam suam trâxit? ...
13. Quomodo Hercules boves abditâs repperit? ...
14. Quid Hercules fecit Caco? ...
15. Quis Herculem ibi salvere iussit? ...
16. Quid Hercules promisit? ...
LectiO quarta: versus 197-231 Lectiô IV

Exercitium 10 arguere
1. Amulius [=frater patris] Reae Silviae fuit. deficere
2. Illo rëgnante Silvia geminos fllios partu [= peperit]. edere, partü e.
3. Iussu regis servi geminos exponunt: opus [< lacrima]! fetus
4. Servus dixit 'se suspicari [= aliquem] deum in geminis esse, gemellus
sed alterum plus [= virium] habere.' lacrimosus
5. Nisi Mars filiis suis [= auxilium] tulisset, Silvia eodem die limus
mâter et [: sine liberis] facta esset. linter
6. [= geminis parvulis] expositis, servi [= umidis] nescioquis
genis redierunt. nütrïre
7. Aquâ fluvii [: recedente] alveus in [=terra opacus
umidâ molli] sedit in silva [:sine sole]. opem
8. Lupa [= quae nuper pepererat] gemellos - - - - - orbus
[= aluit]. patruus
9. - - - - - - e s t navicula levis. tumere
10. Fluvius qui------[= tumidus est]lâte super ripas funditur. üdus
11. Vultu [= demonstrâtur] nobilitâs generis. vigor

Exercitium 11 nôm + ind:

Accusiitlvus cum ïnfïnitivo veteres Romanf
1. Notum est veter Roman crudel f..._ _ _ crüde!es fuerunt
Roma urbs aeterna est
2. Ignis Vestae Rom urb aetern es significat. "marmoream relinquô
3. Augustus gloriâtus est 'marmoream s relinq urbem.. .' urbem"
4. Venus promisit 's ips filium tutum ad limen domus patriae "ipsa filium ... dücam"
duct es._ __
5. Creusa: "Non fas est ..__ _ bine comitem por Creusam.'' terra ilia longinqua
6. Anchises terr___ il.___ longinqu quaerend es.___ quaerenda est
censuit. "ilium bello petïvf"
7. Vir Graecus: "Fateor '---ilium bello petiv_ __ omnia tüta sunt et cl as-
8. Achâtes: "Videsne omn tüta es et class,___ soci ___que sis socifque servatï
servât , ita ut dixit mater tua?" "Aeneas ... venit et ...
9. Fama narrabat 'Aene Trôiâ ven___ et cum Didone concubu_ __ concubuit; nunc regni
e_ _ nunc regni obli in luxu viv turpi cupidine capt _ __ oblïtï... vïvunt ... capU"
10. Fama reginae detulit 'arm class curs que par___ "armatur classis cursus-
11. Anna: "Credisne ciner aut Man sepult fidem nostram que paratur"
cur ? Ego reor numine deôrum Trôian huc ven___. "num cineres aut Manes
12. Aeneas: "Numquam negâbo ' bene merit es,___ de me' ... fidem nostram curant?"
Ne que ego speravi h fug celari pos___ " ...Troianf hüc venerunt
13. Anna nôn intellegit soror furent funus par___. "tü bene merita es de
14. Constat Aene domo profug primo in Macedoniam ven_ __ me" neque haec fuga
inde in Siciliam dela es , ab Sicilia ad Latium tenu_ __ ceHirï potest
15. Turnus moleste ferebat adven sibi praela es,___ soror furens fünus parat
16. Mezentius rebatur op Latlnorum nimis cresc.___ Aeneas... profugus ...ve-
nit... dëlatus est ...tenuit

37
 CAP. XLI EXERCITIA 11-13

advena mihi praelatus est 17. Faustulo spës erat rëg' stirp apud së ëduc___ , nam iussü
opes oppià~>~m ... nimis cresciof _ rëgis infant exposi es sciëbat."
rëgia stirps apud me unt 18. Silvia Vestalis, cum geminos filios peperisset, 'Mar.__ _ patr_ __
ëduct'ituroo. iussii regis
es ' affirmavit.
Infantes expositï sunt
"Mars pater est" 19. Numitor, cum audivisset gemin_ _ _ es___ fratr _ __,
nepot serva es.___ suspicabatur.
gemini sunt fra tres: ne- 20. Herculës, cum par gregis abes sënsisset, pergit ad proximam
potes mei servati sunt spëluncam.
pars gregis abest 21. Herculës' fatum implët es 'ait.
22. Euander: "Mater me a ' deorum numerum auct.___ es_ __
"fatum implëbo
cecinit 'tibique ar hic dica '"
"tü auge bis tibique
000

ara hïc dicabïtur" 23. Quis crëdat puer'is non nocu fer ?
puerls nôn nocuit fera! 24. Paris Vener de pulcherrim___ es___ iüdicavit.
Venus dea pulcherrima
est
Exercitium 12
1. Cür gemellï Reae Silviae 'caelestia sëmina' appellantur? ...
2. Quid servi rëgis Amülii fa cere iussi: sunt? ...
3. Num servi laetï ïnfantës ferëbant? ...
4. A cuius nomine fluvius Albula 'Tiberis' nominatus est? ...
5. Quid tune vidërës eo loco ubi nunc forum Romanum est? ...
6. Cür servi ad ipsum fluviï cursum procëdere non potuërunt? 000

7. Quid dixit alter servus cum geminos compararet? ...

8. Vultüs infantium aspiciëns quid suspicabatur? ...
9. Tacitine fuërunt gemini cum exponerentur? ...
10. Cür ümidis genis rediërunt servï? ...
11. Quo appulsus est alveus cum puerïs? ...
12. Quae bëstia fera pri:mum geminos expositos invënit? ...
13. Num lupa pueris nocuit? ...

Lectio gram matica LectiO grammatica

Exercitium 13
casus: nom, ace, gen, Qui casus (nom/acc/gen/dat!abl!voc)? uter numerus {§gfpl)?
dat, ab/, VOC quae dëclïnatio (JJYJ!#~? quod genus <mlf!!»?
numerus: sg, pl Exemplum: agrum ace sg 2 m < ager; gentium gen pl3 f < gëns.
decliniitio: 1,2,3,4,5 1. (v. 4) classe ... 16. (v. 21) spem ...
genus: m,f 2. (v. 5) agrum ... 17. (v. 23) uxoris ...
3. (v. 6) arma ... 18. (v. 24) stirps ...
4. (v. 6) navës ... 19. (v. 27) adventum ...
5. (v. 7) rëx ... 20. (v. 30) certamine .. .
6. (v. 8) advenarum ... 21. (v. 35) rëbus .. .
7. (v. 10) aciës ... 22. (v. 39) opës .. .
8. (v. 10) signum ... 23. (v. 45) copias ...
9. (v. 11) ducem ... 24. (v. 60) sitü ...
10. (v. 15) Trôianos ... 25. (v. 76) flüminï ...
11. (v. 16) sëdem ... 26. (v. 86) filiae .. .
12. (v. 17) gentis ... 27. (v. 88) partüs .. .
13. (v. 18) bello... 28. (v. 105) fratribus ...
14. (v. 18) dextra.. 29. (v. 107) pecus ...
15. (v. 20) societatem ... 30. (v. 187) nate ...

38
EXERCITIA 14 1 1-2 CAP. XLII

Exercitium 14
1. abdere, ab_ __.· sse, ab.___um esse
2. abigere, ab isse, ab um esse
3. adipïscï, ad um esse
4. adolëscere, ·sse
5. arcessere, sse, um esse
6. comprimere, corn isse, com____um esse
7. crëscere, isse
8. côgere, co isse, co um esse
9. côilfundere, côn isse, côn um esse
10. cônsulere, côn.__ _isse, côn um esse
11. dëdere, dë isse, dë um esse
12. ïcere, ___isse, ___um esse ïcio -iunt
13. ïnferre, sse, um esse
14. ïnstituere, ïn.___isse, in um esse
15. interimere, inter isse, inter um esse
16. manëre, isse
17. opprimere, op_ __..·sse, op ___u,m esse
18. recumbere, re isse
19. spondëre, "sse, ____um esse
20. transilire, sse

CAPITVLVM ALTERVM ET QVADRAGESIMVM Cap. XLII

LectiO prima: versüs 1-84 Lectio 1

Exercitium 1
Exemplum: Hostës lëgatôs misërunt, qui (= ut) pacem peterent. 000 quï + conio (fïnalis)
1. Caesar pontem fëcit, quô Rhënum trans-.._____,
2. Romulus mürôs aedificavit, quibris nova urbs dëfend_ _ __
3. Lïctôrës sümpsit, qui fascës et secürës ger rëgique ante-._____ ,
4. Lëgatôs ad vicinas gentës misit, qui societatem novô populô pet____,
5. Romulus Sabïnôs Rômam vocavit, qui lüdôs specta,_ _ __
6. Aenëas ad navës praemittit Achatën, qui Ascanio haec nünti__ eumque
in urbem duc__.
7. Amülius geminôs auferri iussit, qui in Tiberim expôn____.
8. Mëdus domino pecüniam surripuit, qua amicae suae dônum em_ _ __
9. Senex serit arborës, quae alterï saeculô pro._ _ __

Exerdtium2
1. Postquam rës dïvïnas [= bonô rïtü] fëcit, Romulus---- admodum
[= lëgës] dedit; neque enim hominës [< ager] sine lëgibus in aegre
ünum populum poterant. agrestis
2. Romulus rëx duodecim sümpsit, qui cum et ante ire
- - - - - - rëgï [= ante rëgem ïrent], et centum senatôrës asylum
- - - - - [= lëgit]. blan dus
3. Fascës et secürës sunt - - - - - - imperiï. civitas
4. Sub monte Capitôlïnô Romulus------ aperuit, quô - - - - - - coalescere
vir, sive liber sïve servus, [= cônfugere] poterat. condUire
5. ____ lïberï servi[= et 1. et s.] multi Rômam perfügërunt. crea re
cumoo tum

39
CAP. XLII EXERCITIA 2-3

de eus 6. Ita [< cïvis] aucta est, sed cïvibus mulieres deerant, neque iis
designa re coniibium erat cum [= finitimïs] gentibus.
discurrere 7. Cum fmitimi Romanos [= despicerent], - - - - - -
escendere Romanorum haud bene ab ils recepta est.
fascis 8. Romani id passi sunt, sed Romulus finitimos a d - - - - - -
fugare [= liidos] invitavit eosque [< hospes] recepit.
hospitalis 9. Dum omnium oculi ad [< spectare] conversi sunt, iuvenes
indignatiô Romani ad virgines rapiendas - - - - - -
Insigne 10. Parentes virginum irati [= aufiigerunt].
iûra 11. Romulus [= ïram] virginum _ _ _ _ _ [= molliebat]
legatio verbis [= conciliantibus]:
lent us 12. "Vos cum viris Romanis in mâtrimôniô eritis, in societate fortiinârum
lictor omnium et liberôrum; [= ergo] mollïte iram ... !"
lûdicrum 13. Cum animi raptarum [=plane] mïtigati essent, parentes
muigare earum cïvitates [H mltigabant].
occasio 14. Dum ceterae gentes [=tarde] agunt e t - - - - - -
opima, spolia o. [= tempus idoneum] exspectant, Caenïnenses in agrum Rômanum impetum
perfugere faciunt.
profugere 15. A t - - - - [=frustra facta] est ira sine viribus: Romulus exercitum eorum
proinde - - - - - - [ = i n fugam vertit] atque ipse ducem eorum occïdit
quercus et _ _ _ _ __
qutlibet 16. Post proelium in Capitolium [= ascendit] - - - - -
rite ducis hostium occïsi prae se gerens.
secûris 17. Ibi spolia ad sacram deposuit atque fines templo Iovis
spectaculum Feretrii [= statuit].
spernere 18. Spolia quae ad Iovem Feretrium feruntur 'spolia ' appellantur;
spolia tres tantum duces Romani id [= eum honorem] adeptï sunt.
spoliare
Exercitium 3
vanus
1. Romulus rex quae insignia siimpsit? ...
vicinus
2. Quâs res gerunt lictores? ...
3. Quid fecit Romulus ut novos cives alliceret? ...
4. Quot senatorës creavit Romulus? ...
5. Ciir cïvibus Romanis uxores deerant? ...
6. Quomodo Romani societatem et coniibium cum finitimis petiverunt? ...
7. Ciir aliae gentes legationem Romanôrum dimiserunt? ...
8 Quare magnus numerus finitimorum Romam venerunt? ...
9. Quid finitimï Romae mirâbantur? ...
10. Dum hospites ludos spectant, quid fecerunt iuvenes Romani? ...
11. Num parentes filiâs suas defendere potuerunt? ...
12. Quomodo Romulus animos virginum mïtigabat? ...
13. Parentes virginum raptarum quid faciebant? ...
14. Qui populus prïmum impetum fecit in agrum Romanum? ...
15. Quid fuit exitus eius proeliï? ...
16. Quid fecit Romulus cum ducem hostium occidisset et spoliâvisset? ...
17. Cui deo Romulus tum templum vovit? ...
18. A Romulo ad Augustum quoties spolia opima capta sunt? ...

40
EXERCITIA 4-6 CAP. XLII

LectiO secunda: versüs 85-173 Lectio II

Exercitium 4
1. Ab advena ignoto quaeritur' natus sit, veniat, eat?' adverbia locï
2. Aeneas: "Mihi patria erat Troia. Il natus sum, il fugio, ubi? hic ibi = illic
neque il redire possum. Nunc dl me h abire iubent et Italiam quô? huc eô = illüc
petere. [= illlc] mihi regnum paratum est et regia coniunx." unde? hi ne inde= illinc
3. Dido Ira accënsa Aenëam intuetur h il volvens oculos.
4. Romulus asylum aperuit. [= illuc] quilibet homo perfugere poterat.
5. Romulus: "Iuppiter!" H in Palatio prima urbi fundamenta iëcl. Arcem
iam Sabin! habent, [= illinc] h armati tendunt. At tu, pater deum
hominumque, h saltem arcë hostës!H ego tibi templum voveo."
Exercitium 5
1. Caenïnensibus victis, Antemnatës et Crustumïnl in fïnës Rômanôrum aegre
________, sed facile victï sunt atque oppida eôrum capta. armilla
2. Post has [B victorias] parentes et fratrës raptarum centuri a
Rômam [= habitatum iërunt]. clades
3. Tarpeia virgô arcem Rômanam Sablnls [= hostibus clamitare
tradidit], cum Sabïnl eï aureas promïsissent; nec vërô id con cors
- - - - - - - - [=sine poena] fëcit, nam a Sabïnïs necata est! cônfestim
4. Romani montem subiërunt, ut arcem [= rursus caperent], cônscrïbere
sed [H aequo] loco pugnantës fugatl sunt. cônsociare
5. Mettius, dux Sabinorum, [= sparsôs] ëgit Romanos. cüria
6. Romulus Iovem precatus est ut Romanis terrorem - - - - - - - - demere
[= adimeret] et fugam - - - - - - - effüsus
7. Romani [=statim] pugnam _ _ _ _ _ __ evadere
[= renovaverunt] et Romulus ad prlmorës [: properavit foedus
quasi volans]. fundere
8. Mettius [= clamabat]: "VIcimus _ _ _ _ _ __ globus
[Bbellicosos] hostes!" sed Romulus cum [= turba] imbellis
militum eum pepulit. impetrare
9. Mettius [=vix] e periculo - - - - - - - impüne
10. lam Romani Sablnos [= turbare ac fugare] coepërunt. ïnfestus
11. Tum Sabinae, quas conubiï cum Romanis non [= taedëbat], inïquus
se inter acies coniecërunt patrës ac viros orantes 'në invadere
sanguine [= ïnfando] se [= aspergerent]!' iteràre
12. Mulierës Sablnae id quod orabant [= adeptae sunt]. migrare
13. Ducës ad faciendum [= procëssërunt]. nefandus
14. Rëgnum [=commune fëcërunt], nec solum commüne, sed pigere
etiam [> concordia] fuit rëgnum duobus rëgibus. prôdere
15. Romulus populum in trlginta dïvïsit et t r e s - - - - - - prôdire
[< centum] equitum - - - - - - provo lare
16. Cives Romani ' ' appellantur a Curibus, oppido Sabinorum. Quirites
reciperare
Exercitium 6
respergere
1. Oppidis vicinis captïs quo civës migraverunt? ...
si ste re
2. Num Sabini arcem Romanam vi cepërunt? ...
3. Quod praemium Tarpeia a Sabïnls postulavit, ut arcem proderet? ...
4. Quid el fëcërunt Sabïni, postquam in arcem accepti sunt? .. .
5. Qua dë causa Romani sub monte Capitolino fugati sunt? .. .
6. Quid fëcit Romulus ut fugam Romanorum sisteret? ...
7. Quid factum est post precës Rômuli? ...

41
CAP. XLII EXERCITIA 6-8

8. Quis Mettium Curtium gloriantem pepulit? ...

9. Proelio renovato, utri: superiores erant, Sabi:ni: an Romani:? ...
10. Quomodo pax facta est inter Sa binos et Romanos? ...
11. Quod foedus duces Romulus et Tatius fecerunt? ...
12. Quo nomine cives Romani: appeliati: sunt? ...
13. Populo in trlginta ciirias di:vlso, quae nomina Romulus ciirils imposuit? ...
14. Quot equitum centurias conscrlpsit Romulus? ...
LectiO III Lëctio tertia: versüs 174-253
Exercitium 7
Exempla:
priusquam/antequam Imperator milites hortatur, priusquam/antequam pugna committitur (ind.).
+ indlconi Latinus ad colioquium processit, priusquam/antequam signum pugnandi:
daretur [: ne prius signum pugnandl daretur] (coni.).
1. Romulus auspicatus est, priusquam/antequam Romam condid_ _.
2. Fidenates, priusquam urbs Roma validior es_ _ , properaverunt helium
fa cere.
3. Hostes perterritl, priusquam equites impetum fac , terga verterunt.
4. Paulo antequam sol ortus _ _, Troiani: oram Italiae conspexerunt.
5. Priusquam portae claud [:claud! potuerunt], Romani: in oppidum
irruerunt.
Exercitium 8
acceptus 1. Cum rex Tatius Lavlnil, [< concurrere] facto, interfectus
aliquamdiü esset, pax [=non sperata] fuit cum Lav!nio.
arguere 2. Sed helium ortum est cum Fidenatibus, qui: Romam prope se nimis
concursus - - - - - - - [= validam fierï] censebant.
côntiô 3. Exercitum [<in+ mïserunt], u t - - - - - - -
convalescere [< vastus] ager inter Romam ac Fidenas.
coorïrï 4. Exercitus cum magno pavore agrestium [= vastabat].
delabï 5. Romulus partem exercitiis loci:s occultls in locavit, ipse ad
den sus portas Fidenarum accedens hostes ad pugnam [= evocavit].
dïmicare 6. Ill!, cum numerum Romanorum [=non magnum]
excïre contemnerent, eriiperunt ac Romanos, quï fugam simulabant, perseciitï sunt.
fanum 7. Ut Romani: ex lnsidils exortl in latus eorum impetum fecerunt, maximo
hodiernus terrore [= percussï] terga verterunt.
immittere 8. Romani: persequentes priusquam portae - - - - - - - [= contra
ïnsidiae ponerentur] in oppidum [H eriiperunt].
ïnsperatus 9. Cum Veientibus prospere [= pugnaverunt] Romani:.
irrumpere 10. Hïs rebus dom! que gestïs, Romulus rex populo et maxime
mïlitia mllitibus - - - - - - [= gratus] fuit.
modicus 11. Dum rex mllitum in Campo habet, tempestas cum tonitrii
obvius - - - - - - [= orta] est, quae eum [H tenu!] nimbo
oppônere operuit.
patres 12. Post tempestatem, cum rex nusquam apparuit, milites-------
percellere [= aliquantum temporis] maestl siluerunt.
plebs 13. [= senatores] vero 'regem [=ad caelum]
popularï raptum esse' dixerunt omnesque eum 'deum deo natum' saliitaverunt.
praesidium 14. Sed aliqui ex [= plebeiis] 'eum a senatoribus interëmptum
sublïmis esse' dam [= acciisabant].
vastare

42
EXERCITIA 8-11 CAP. XLII

15. Tum senator "Quiritës!" inquit, "Romulus prima [< hodië]

luce dë caelo repente mihi fuit [= obviam iit]."
16. [= templum] in colle Quirinali Romulo deo dicatum est.
17. dicitur numerus mïlitum locatus ad dëfendendum locum.
Exercitium 9
Lëgatï missi sunt ... consilium, voluntiis:
1. ut pacem pe.__ _ __ (1) ... ut+ coni
2. qui pacem pe._____. (2) ... qui + coni
3. ad pacem pe._____. (3) ... ad+ ger
4. pacem pe._____. (4) ... supinum
5. pacis pe causa. (5) ... ger + causa

Exerdtium 10
1. Num Romulus mortem rëgis Tatii liigëbat? .. .
2. Ciir Fidënatës Romanis bellum intulërunt? .. .
3. Unde Romani in latus Fidënatium impetum fëcërunt? ...
4. Quomodo Romani oppidum Fidënas cëpërunt? ...
5. Vëientibus victïs, ciir Romulus urbem eorum non cëpit? ...
6. Quid Vëientës post cladem fëcërunt? ...
7. A Romuli rëgno quot annos Roma tiitam pacem habëbat? .. .
8. Qui appellabantur equitës qui corpus rëgis ciistodiëbant? .. .
9. Utris Romulus rëx gratior fuit, patriciis an plëbëii:s? ...
10. Quid ëvënit in Campo Martio cum rëx contionem mïlitum habëret? ...
11. Cum sëdës rëgia vacua esset, quid senatorës affirmabant? ...
12. Omnësne hoc crëdëbant? ...
13. Quarë Proculus liilius fabulam narravit 'Romulum sibi obvium fuisse'? ...
14. Quid Romulus Proculo imperavit?
15. Ubi fanum Romulo deo dicatum est? ...
16. Quo nomine appellatur Romulus deus? ...
Lectio quarta: versüs 254-353 Lectio IV

Exerdtium 11
1. Aenëâs cupidus civibus incliisis auxili_ ferend_ [= auxilium ferendi'] acc/gen!abl + gerun-
in rëgiam penetravit. divum adiectivum
2. Dïdo puer__ intuend__ [= puerum intuendo] incenditur.
3. Aboriginës ad arcend_ v__ advenarum concurrunt.
4. Sabini convënërunt studio nov__ urb__ vidend_ [= novam urbem
videndï].
5. Iuvenës Romani ad rapiend_ virgin__ discurrunt.
6. Bina tantum spolia opima capta sunt: adeo rara fuit fortiina e__ decor__
adipiscend__ [=id decus adipiscendl).
7. Tatius aur__ pollicend__ [= aurum pollicendo] Tarpëiae persuasit.
8. Romani cupiditate arc__ reciperand__ [= arcem reciperandï] accënsi
montem subiërunt.
9. Patrës populo iiis rëg_ creand_ [= rëgem creandf] dedërunt.
10. Numa cum dea Ëgeria sermonës habuisse dïcitur dë sacr__ faciend_.
11. Tum Numa ad sacerdot_ creand__ animum advertit.
12. Multitiido omnis a vi et armïs ad rës divin__ cürand__ conversa est.
13. Finitimï urbem positam esse ad turband__ omnium pac__ crëdiderant.
14. lam vëro Romanos dïligentissimos in di__ colend__ et in pac__
conservand__ vidërunt.

43
CAP. XLII EXERCITIA 12-13

Exercitium 12
adorirï 1. Interim certamen fuit dë rëgno, quia Sabin! rëgem Sabïnum volëbant, veterës
adun eus Romani regem [:ex alia patria] nolëbant.
advertere 2. Në cïvitatem sine rëge hostes [H internï] - - - - - - -
ancile [= oppugnarent], senatorës imperium inter së consociavërunt.
assiduus 3. Dënï [= alii post alios] quinos diës - - - - - - -
auctor fierï [= imperabant], quorum principes appellabantur et
augur regnum eorum - - - - - - -
colere 4. Cum plebs postularet ut novus rex a se crearetur, patres plebï quidem
concêdere - - - - - - - [= cesserunt], sed [= statuerunt] ut, cum
cônservare populus regem creavisset, patres fierent.
decernere 5. Interrex: "Quod bonum, fellxque sit, Quirites, regem create!"
deinceps 6. Numa, cum rëx creatus esset, in arcem deductus est ab _______,
diligentia quï , id est baculum [= curvum], tenëbat.
discribere 7. Augur capite [=veste operto] lovem precatus est _ __
externus [=ut] certïs signïs Numam regem esse [=clare ostenderet].
fastus 8. Numa rex urbem, quam Romulus vï et armls condiderat, d e - - - - - - -
faustus [= denuo] hlre lëgibusque condidit.
flamen 9. lano clauso pacem esse-------[= notum fecit].
gener 10. Annum in XII mënsës [= dïvisit] et diës - - - - - - -
imperitare [<fas] et [< nefas] fëcit, aliasque r é s - - - - - -
indicare [< ütï] ïnstituit.
inicere 11. Sacra ïnstituit, ut deorum metum cïvibus [<in+ iaceret],
integrô, de i. et simulabat se id facere [< monere] deae Egeriae, quacum
interrëgnum - - - - - - [< nox] sermonës habëre dïcebatur.
interrëx 12. Hoc dïvïno - - - - - - - [=re mirabilï] animï civium permovebantur.
lituus 13. Sacerdos Iovis [=semper praesëns] ' - - - - - -
mandare Dialis' appellatur.
miraculum 14. Sali!, sacerdotës Martis,' ',arma caelestia, ferentes et dïvïna
monitü. carmina canentës per urbem soient.
nefastus 15. Numa Vestales lëgit, quas virginitate fëcit.
nocturnus 16. Deinde suum [= marltum filiae suae] pontificem legit, cui
peregrinus omnia sacra [= cüranda tradidit].
salt are 17. Per omne Numae regnum pax [= servata] est, nec enim
sanctus finitimï fas putabant [< vïs] cïvitatem quae tanta-----
temperare [< dïligens] deos [=res dïvïnas cüraret].
uti 18. Numa cïvitatem Romanam cum validam, tum bellï et pacis artibus
ü.tilis - - - - - - [H turbatam] relïquit.
vëlare 19. Magister: "Animum ad haec vocabula, discipule!"
viola re
Exercitium 13
1. Post Romulum quod certamen fuit inter patres? ...
2. Quid patres timëbant? ...
3. Quï interim Romae imperitabant? ...
4. Quid tum plëbs postulabat? ...
5. Cum patres populo concederent, quod iüs sibi retinëbant? ...
6. Post interregnum quis rëx creatus est? ...
7. Cür senatorës regem peregrïnum probavërunt? .. .
8. Quo augur Numam dëdüxit ut deos c6nsuleret? .. .
9. Quomodo Ianus helium et pacem indicat? ...
10. Quoties et quand6 post Numae rëgnum lanus clausus est? ...
11. Quomodo Numa Romanis deorum metum iniëcit? ..

44
EXERCITIA 13-16 CAP. XLII

12. Quôs menses annô addidit Numa? ...

13. Quis est flamen Dialis? ...
14. Quem Numa pontificem legit? ...
15. Cur finitimï populï Rômam adorti nôn sunt? .. .
16. Compara duôs reges, Rômulum et Numam! .. .
Lectio quïnta: versüs 354-393 Lectiô V
Exercitium 14 agna
1. Respiciunt oculïsque si bi quisque puellam. columba
2. In mediô [< plaudere] rex populo signum dedit. commodum
3. Iuvenes Rômanï prôtinus [<ex+ saliunt]. cônstare
4. Ut fugiunt aquilas, timidissima turba, ______, corrumpere
utque fugit visos [= parvula]lupos exsilire
sic illae timuëre viras sine lëge ruentës, faciës
- - - - - - [= mansit] in nulla qui fuit ante color. genHilis
5. Nam timor unus erat, [= fôrma] non üna timoris: laniare
pars [= scindit] crinës, pars sine mente sedet. nat a
6. Dücuntur raptae, [= iugalis] praeda, puellae... no tare
7. "Nôlï tenerôs ocellôs lacrimïs [= perdere]!" novel! us
8. Romule, militibus scisti dare [=bona] solus! pignus
9. Ante proelium lituô, id est tuba adunca, canit. plausus
10. Liberï, natl et [= filiae], dïcuntur ' - - - - - - amôris'. prôcumbere
11. Homô supplex humï [H recumbit]. socer
12. - - - - - - e s t pater uxôris. tubicen

Exercitium 15
1. Equô ligneô in litor__ relictô, Graecï in ïnsul_ propinqu_ abierunt. in, sub, super
2. Laocoon hastam in lat__ equï mïsit, sed illa in firrn_ rôbor__ stetit + abl/acc
neque in part_ interiôr__ penetravit.
3. Angues in summ_ arc__ cônfugiunt ibique sub clipe__ deae latent.
4. Regina Cupïdinem in faci __ Ascaniï mütatum in gremi__ s u _ accipit,
ïnscia quantus deus in gremi_ (/super gremi_) sedeat.
5. Dïdô, quae super lect_ medi_ accubat, noctem variô sermone trahit
multa super Priam__ rogitiins, super Hector__ multa.
6. Magnô coortô imbre Dïdô et Aeneas, cum sub tect__ concedere nôn
possent, in spelunc__ cônfugiunt.
7. Tarpeia a Sabïnis poposcit id quod in sinistr__ man_ habebant; ergô
Sabïni scüta in e__ coniëcerunt! Hoc narratur super Tarpëi_.
Exercitium 16
1. Quis poëta scrïpsit librôs quibus titulus est Ars amiitoria?
2. In illô spectaculô quô conversi erant oculï iuvenum Rômanôrum? ...
3. Quandô Romulus signum praedae dedit? ...
4. Quid tum fëcerunt Rômanï iuvenës? ...
5. Mentës virginum raptarum quae fuerunt? ...
6. Quibus verbïs iuvenës virgines cônsôlabantur? ...
7. Quômodo mulieres Sabïnae inter patres virôsque pacem fëcërunt? ...
8. Quid mulierës sëcum ferëbant? ...
9. Quid agëbant parvulï lïberï Sabïnârum? ...
10. Remôtïs armïs quid Îecerunt soceri et generï? ...
11. Quï tune usus fuit scütôrum? ...

45
CAP. XLII EXERCITIA 17-19

Lëctio grammatica LectiO grammatica

Exercitium 17
praep + acc!abl Praepositio + accüsiitïvus (ace) an abliitïvus (abl)?
1. a + ....... : a senat _ _ 19. inter + ....... : inter man.___
2. ab + ....... : ab urb__ 20. intra + ....... : intra val'"---
3. ad+ ....... : ad vill 21. iuxta + ....... : iuxta vi_ _
4. adversus + ....... : adversus ôr__ 22. ob + ....... : ob timor_ _
5. ante + ....... : ante temp 23. per + ....... : per fenestr _ _
6. apud + ....... : apud medic__ 24. post + ....... : post tero-g_ _
7. circum + ....... : circum coll 25. prae + ....... : prae dolôr_ _
8. citra!cis + ....... : citrâ Tiber__ 26. praeter + ....... : praeter ün_ _
9. contra + ....... : contra nâtür__ 27. prô + ....... : prô patr.._·_ _
10. côram + ....... côram popul 28. prope + ....... : prope oppid_ _
11. cum + ....... : cum uxôr__ 29. propter + ....... : propter ir_ _
12. dë + ....... : dë cael 30. secundum + ....... :s. flüm _ _
13. ë + ....... : ë castr_ _ 31. sine + ....... : sine cür_ _
14. erga + ....... : erga paren.___ 32. sub + ....... !....... : vidë ex. 15!
15. ex+ ....... : ex urb _ _ 33. super+ ....... !....... : vidë ex. 15!
16. extra + ....... : extra moen,___ 34. supra + ....... : supra terr_ _
17. in+ ....... /....... : vidë ex. 15! 35. trans + ....... : trans Rhën _ _
18. infra + ....... : infra lün.___ 36. ultra + ....... : ultra mar_ _
Exercitium 18
-ere (= -erunt) -ëre/-ëre: utrum inf. praes. ®D an ind. perf. pers. 3 plür. <PEi)?
ind perf pers 3 pl Exemplum: tenëre l!Jf, vënëre f2Ei(= vënërunt).
1. timëre: .......... ; timuëre: ........ ..
2. necavëre: .......... ; cavëre: ........ ..
3. fëcëre: .......... ; decëre: ........ ..
4. v1dëre: .......... ; ridëre: ........ ..
5. fügëre: .......... ; augëre: ........ ..
6. audëre: .......... ; dedëre: ........ ..
7. tulëre: .......... ; dolëre: ........ ..
8. movëre: .......... ; môvëre: ........ ..
9. ëgëre: .......... ; egëre: ......... .
Exercitium 19
1. cônstare, côn____ isse
co-oritur 2. convalëscere, con_____isse
3. cooriri, co____um esse
4. dëcernere, dë _____ isse, dë ____um esse
5. ëscendere, ë_______ isse
6. fundere, ____ isse, ____um esse
7. invadere, in isse, in_____um esse
8. percellere, per___ isse, per_____um esse
9. prôcumbere, prô_____isse
10. prôdere, prô____isse, prô___um esse

46
EXERCITIA 1-2 CAP. XLIII

CAPITVLVM QVADRAGESIMVM TERTIVM Cap. XLIII

Lëctio prïma: versüs 1- 76 Lectio I

Exerdtium 1 abolë:sc:er-e
1. Tullus Hostïlius, réx [= ingeniô] ferox, proximô régi aggredi
- - - - - [H similis] fuit. avitus
2. Cum nepôs esset Hostiï Hostïlii, ducis clarissimï, [< avus] civilis
gloria [== incitabatur] ad bellum faciendum. cognàtus
3. Cum Albani praedas ex agrô Romano égissent, légati Rômani Albam missi dictàtor
sunt, ut rés , sed superbë dimissi sunt. dispàr
4. Ergo Albanis bellum indixérunt, et haec Tullô - - - - - displicëre
5. Eodem tempore légati Albani rés repetentés Rômae benignë exceptï sunt dissimilis
atque conviviô régis------ icere, foedus ï.
6. Interrogatï 'quid petitum vénissent?' sé [= excüsare] indïcere
coepérunt, 'cum [= nolentés] aliquid quod Tullo indolës
- - - - - - [H placéret] dictüri essent.' interesse
7. "Rés repetitum vénimus" inquiunt; "nisi redditae erunt, bellum vobis invitus
______ msst . - sumus. ))
obolëscere
8. Ergo [=ab utraque parte] bellum parabatur. pertinëre
9. Hoc bellum inter populos [=ab eodem ortôs] - - - - - pürgàre
[< civés] bellô simile erat, quo ... eô
10. Inter Rômam et (castra) [< stare] Albana breve erat. renüntiàre
11. Rége Cluiliô mortuo Albani Mettium [< dictâre] creant. repetere, rës r.
12. Copiîs in aciem ëductîs ducës processërunt ad colloquium dé ré quae ad senëscere
utrumque populum - - - - - - spatium
13. Mettius Tullum monuit 'exercitüs pugnantés spectatum ïri ab Etrüscis, ut stativa
eôs pugna confectôs [== oppugnarent].' stimulàre
14. Ergô fratrés terni Horatiï Cüriatiique, qui forte in utroque trigeminï
exercitü erant, rogâtï sunt ut prô sua utrïque patria pugnârent. utrimque
15. Horâtiï et Cüriâtiï nec aetate nec viribus [= imparës] fuérunt.
16. Ante pugnam foedus est his verbis: "Is populus cuius cïvës
hôc certamine vïcerit, alteri populô cum bona pace imperitabit."
17. Nômen 'fossa Cluilia' vetustate [= é memoria exiit].
18. Qui senex fierï incipit dicitur.
19. [= quantô] altiorës sunt müri, ____ [== tantô] facilius oppidum
dëfenditur.
Exerdtium2
1. Domitianus templum lovis tantïs dïvitiïs exornâvit __ nihil magnificentius ut consecütïvum
fieri pos_ _ __
2. Domus Nerônis ita auro splendébat __ 'domus aurea' nômina.-- - - - ·
3. Nerô ipse domum suam perfectam ita probavit __ 'së' die 'quasi
hominem tandem habitare coepisse!'
4. Réx Saturnus tanta iüstitia fuisse dïcitur __ nëmô serv- sub illo.
5. Sôl flagrans agrôs siccôs adeo torrëbat __ nec herbam nec frümentum ferre
pos____.
6. Tanta opibus Etrüria erat __ tôtam Italiam famâ nôminis sui
implëv_ _ __
7. Tantum opés Latïnôrum crëverant __ nüllï finitimï arma movëre ausï
s_ _ __
8. Lupa adeo mïtis fuisse dïcitur __ ïnfantibus übera praebé._ _ __

47
CAP. XLIII EXERCITIA 2-4

9. lam res Romana adeo erat valida __ cuilibet finitimarum civitatum bello
pares_ _ __
10. A Romulo viribus datïs tantum valuit urbs Roma __ in XL deinde annos
tütam pacem habe_ _ __
11. Tempestas tarn denso nimbo regem operuit __ conspectum eius militibus
abstul_ _ __
12. Pax ita convenerat __ Etnlscis Latinisque fluvius Tiberis finis es,_ _ __
13. Inter fratres convenit __ Romulus in Palatio, Remus in Aventïno
aus pica_ _ __
14. Forte evenit __ agrestes Romani ex Albano agro, Albani ex Romano
praedas ag&----'
15. Mos Romanorum est __ Saturnalibus servi cum dominis
accumb _ _ __
16. Venus nova consilia in animo versat: __ Cupido pro Ascanio veni_ _ __
atque regïnam amore incend_ _ __
17. Patres populo concedendum esse censuerunt- ita tamen __ non plüs iüris
da quam retine_ _ __
18. Foedus ictum est inter Romanos et Albanos hïs legibus __ cuius populi
cïves eo certamine vicissent, is alterï populo imperita_ _ __
Exercitium 3
1. Numa mortuo quem regem populus creavit? ...
2. Cuius nepos fuit Tullus Hostïlius? .. .
3. Compara reges Numam et Tullum! .. .
4. Quam causam belli faciendi invenit Tullus? ...
5. Quare Romani et Albani inter se legatos mïserunt? ...
6. Quomodo legati Albani Romae exceptï sunt? ...
7. Uter populus prius legatos res repetentes dimisit? ...
8. Quid tum fecerunt legatï Romani? ...
9. Cür bellum inter Romam et Albam simile fuit bello cïvïlï? ...
10. Ubi locata sunt castra Albana? ...
11. Post mortem regis Cluiliï quis fuit dux Albanorum? ...
12. Copiïs in aciem eductls, quid Mettius Tullo nüntiavit? ...
13. In colloquio ducum quid Mettius se metuere dïxit? ...
14. Quomodo Albani et Romani magnum proelium vïtaverunt? ...
15. Quibus condicionibus trigemini dimicaverunt? ...
Lectio II Lectio secunda: versüs 77-153
Exercitium 4
uter, pl utrï 1. _____ rex bellicosior fuit, Romulusne an Tullus?
neuter, pl neutrï 2. - - - - - r e x bellicosus fuit, eorum pacem servabat.
alter, pl alter! 3. Discordia fuit inter Romanos et Albanos, cum [: et Romani et
uterque, pl utrïque Albani] praedas ex agris egissent.
utrimque adv 4. _____ [=ex utraque parte] legatl ad res repetendas missi sunt.
5. Tullus: "Deos fado testes prius populus populi
legatos res repetentes superbe dimiserit!"
6. Bellum omnibus viribus parabatur.
7. Ante pugnam Mettius "Ineamus viam" inquit, "qua sine multo sanguine
_____ populi decerni possit imperent."
8. ln exercitü erant trigeminï fratres, Horatiï Cüriatiique; eos
rogant reges 'ut pro sua patria dimicent'.
9. _____ [: nec Horatii nec Cüriatii] recüsaverunt.

48
EXERCITIA 4-6 CAP. XLIII

10. Foedus ictum est his legibus 'ut populus cuius cives eo certamine vlcissent
is populo cum bona pace imperitaret."
11. Romani et Albani suos adhortabantur.
12. Cum singull superessent, - - - - - incolumis fuit, _____ vulneratus.
13. Post pugnam - - - - - suos mortuos sepeliunt.
Exerdtium5
1. Dum utrlque suos [= hortantur], terni iuvenes concurrunt. adhortarï
2. Duo exercitüs castrls [=ante castra] stantes illam pugnam de agitatio
[Link] imperio aut [= servitüte] intentl spectant. an ceps
3. Arma [= strepitum fëcerunt] nec tantum - - - - - - atrox
[< movere] corporum et [< agitare] - - - - - - comp1oratio
[=in utramque partem] gladiorum, sed etiam vulnera spectabantur. defungï
4. Tribus Albanis vulnerâtls, duo Romani [= morientès] despondere
concidèrunt, ünus vero [= incolumis] fuit. duumviri
5. Horatius, cum tribus Albanls vulneratls [= nüllo modo] exspïrâre
par esset, intellèxit pugnam dividendam esse, ut singulos vinceret. f!ëbilis
6. Ergo fugere coepit, et respicièns vïdit tres Albânos vulneratos sè magnïs geminâre
- - - - - - - [= spatiïs interiectls] persequi. inclamare
7. Cito conversus proximum Albanum cecidit, dum exercitus Albanus alterls increpare (bis)
- - - - - - - [= clamore suadet] ut fratri auxilium ferrent. intact us
8. Victor gladio [=non tactus] alterum Albânum interfëcit, in te ger
priusquam tertius eum consequï posset. intervâllum
9. lam tertius Albanus, qui vulnere et cursü fessus [= caedem] iugu1um
fratrum v!derat, solus victor! hostï [= oppositus] est. motus
10. Horatius cito pugna est [= pugnam confecit]: Cüriatio nequaquam
gladium in dëfixit eumque spoliavit. obicere
11. Horatio spolia Cüriatii prae sè gerentl obviam venit soror, quae Cüriatio obnübere
- - - - - - [= sponsa] fuerat. pa1üdâmentum
12. Ut super fratris umeros [=pallium] sponsi agnovit, perduellio
- - - - - - - [= cum fletii.] eum mortuum lüget. pomerium
13. Incitatus - - - - - - - [< complorare] sororis Horatius eam verbïs pro
- - - - - - - atque gladio ! restis
14. Ob hoc facinus [= crii.dèle] Horatius a - - - - - - servitium
[= duobus virïs] in iüs (in iüdicium) vocatus est. strages
15. Legis verba haec erant: "Duumviri------- [: scelus maximum] suspendere
iüdicent. Si vincent, caput [=velato]! Ïnfellcï arbori trânsfigere
- - - - - - - [=[Link]] ! Verberato vel intra vel extra
r,
16.
-------
In nomine Iuppiter [< geminus] littera p.
Exerdtium6
1. Quid trigeminïs pugnantibus ob oculos versabatur? ...
2. Post prlmum concursum quid spectaculo fuit? ...
3. Cür exercitus Albanus gaudio conclamâvit? ...
4. Incolumèsne erant trës Albani? ...
5. Horatiusne vulneratus erat? ...
6. Solusne Horatius simul cmn tribus Albanis pugnâvit? ...
7. Quomodo pugnam eorum dïvïsit? ...
8. Cii.r facillime victus est tertius [Link]? ...
9. Quomodo Horatius victor â Romanis acceptus est? ...
10. Ubi sepultï sunt duo Horatiï et trës [Link]:?

49
CAP. XLIII EXERCITIA 6-8

11. Quid Tullus Mettio imperavit? ...

12. A quibus hostibus Tullus helium timebat? ...
13. Quid Horatius victor rediens prae se gerebat? ...
14. Quis Horatio obviam iit ante portam Capenam? ...
15. Quid fecit Horatius cum soror eius mortem Cüriatiï lügeret? ...
16. Populusne Romanus hoc facinus probavit? ...
17. Qui iüdices perduellionem iüdicant? ...
18. Quid est pomerium? ...
Lectio III Lectio tertia: versüs 154-230
Exercitium 7
Mütii oriitionem obliquam ('.. .') in rectam ("...") aut rectam in oblïquam!
oratiô rëcta: ipsa verba Exemplum: Horatius dïxit 'se ad populum provocare': "Ad populum
loquentis ("...") provOCQ."
H ôratiô oblïgua ('.. .')
1. Horatius pater proclamavit 'se fîliam suam iüre caesam iüdicare!':
obliquus -a -um: - - - - filiam iüre caesam iüdic __ !"
1 lïnea obliqua 2. Mettius Fidenatibus 'se ad eos transitürum esse' promïsit: "Ad _ _ __
1 linea recta
trans Fidenates!"
3. Eques nüntiat regï 'abïre Albanos!': "Ab Alban !"
4. Rex eum 'redire in proelium' iubet: "Red in proelium!"
5. Tullus dîxit 'suo iüssü circumdüc! Albanum exercitum': "___ iussü
circumdüc Alban exercit_ __
6. Post proelium rex dïxit 'iniussü Alban,_____ sub.._·___ ad
montes': "Iniussü meo Alban! subiere ad montes"
7. Latinus Troianos interrogavit 'unde ven- et quid quaer___ '·
"Unde ven et quid quaer ?"
8. Troianï responderunt 'se Troia ven et novam sedem quaer___'·
"Troia ven et novam sedem quaer_ __
9. Romulus: "Iuppiter! Dem terrorem Romanis fugamque foedam
sis !" Romulus Iovem oravit 'ut dem terrorem Romanis
fugamque foedam sist !'
Exercitium 8
absolvere 1. Duumviri,------ severissimï, Horatium - - - - - - [= poenam
circumdücere meruisse iüdicaverunt].
citatus 2. Li:ctor manüs eius et collo inicere iussus est.
colligare 3. Horatius vero ad populum , ut novum iüdicium fieret.
condemnare 4. [< provocare] facta, in eo iüdicio pater Horatiï senex
cônfluere - - - - - - [= püblice clamavit] 'filiam suam iüre caesam esse'!
cornu 5. Pater filium suum, quem modo [< decus] ovantemque
cri men victoria vïderat, inter verbera et [< cruciare] videre noluit,
cruciatus nec populus Românus tarn [= foedum] spectaculum ferre potuit.
deco rare 6. Ergo populus tarn grave neglexit a c - - - - - -
dëficere [< lïberare] urbis Romae [H condemnâvit].
dëfôrmis 7. Virtüs Horatii eum a tanta supplicii [=a tarn foedo supplicio]
dirigere defendit.
foeditas 8. Mettius, cum iram [= populï] Albanï sentïret, pravïs consiliïs
interclüdere animos [= cïvium] sibi temptavit.
iüdex 9. Quoniam helium [H clam] gerere non audebat, clam
laqueus _ _ _ _ _ [< prodere] parabat.
libera tor 10. Persuasit Fidenâtibus ut a sociïs Romanis et cum Veientibus
pa lam helium ïnferrent Românïs.

50
EXERCITIA 8-10 CAP. XLIII

11. Tullus contra hostës dücit et cum Mettiô et exercitü Albano castra locat ubi populares
Tiberis et Aniô fluviï - - - - - - prôclamare
12. In acië Vëientës dextrum tenuërunt, sinistrum Fidënatës; prôditiô
Tullus Romanos adversus Vëientës , Albanôs contra Fidënatës. prôvocare
13. Mettius vërô exercitum suum [= paulatim] ad montës abdüxit! prôvocatiô
14. Cum Romani mirarentur cür Albani abirent, Tullus proclamavit 'suô iussü reconcilia re
- - - - - - Albanum exercitum ut Fidënatium terga invadat.' sensim
15. !taque Fidënatës, në ab oppido, terga vertërunt. trepidatio
16. Fidënatibus fugatis, Tullus in Vëientës aliënô pavore a c - - - - - - vulgus
[< trepidare] perculsôs, impetum fëcit eosque füdit.
17. Equus est qui citô currit.
Exercitium 9
1. Cür duumviri Horatium non absolvërunt? ...
2. Quid lictor iussus est? ...
3. A duumviris condemnatus quid fëcit Horatius? ...
4. Quis Horatium in eo iüdicio defendit? ...
5. Quid pater Horatii populum orabat? ...
6. Quid senex pater ostentavit? ...
7. Cür Horatius a populo Romano absolütus est? ...
8. Quamobrem iratum erat vu! gus Albanum? ...
9. Quomodo Mettius animas civium reconciliare cônatus est? ...
10. Cür Fidënatës a sociis Romanis ad Vëientës dëfëcërunt? ...
11. Ubi proelium cum Fidënatibus Vëientibusque factum est? ...
12. In acië contra quos instrücti sunt Albani? ...
13. Quid fëcit Mettius, cum palam ad hostës transire non audëret? ...
14. Quarë Fidënatës terga vertërunt? ...
15. Quid Vëientës ab effüsa fuga arcëbat? ...
16. Inter hoc proelium quid fëcerat Mettius et exercitus Albanus? ...
17. Romulus: "Iuppiter! Dëm __ terrorem Romanis fug~mque-fBedamsist__ !"
Romulus Iovem oravi!_ ~uLdëm--- --tërrorem Romanis fugamque foe dam
_-----Sist--------~-----

Lëctio quarta: versüs 231-298 Lectiô IV

Exerdtium 10
1. Anchisës: "Dï caelestës, sï më vitam prodücere volu , hanc patriam si/ni si
mihi servav " + fut perf
2. Ïlioneus: "Sï rëgem et sociôs salvôs invën , Italiam petëmus." coni imperf
nüllï virô nübere, amôri Aenëae fartasse co ni plilsqperf
3. Dïdo: "Nisi certum mihi es
succumb____ ,
4. Anna: "Quanta erit gloria tua, si cum duce Troianorum të coniünx ___ !"
5. Dido: "Si infantem dë të habë , si qui parvulus Aenëas in aula mea
lüd , non omninô dëserta vidë_ _ __
6. Dïdô: "Etiam si pugnae fortüna dubia f , quem metui moritüra? Facës
in castra tu , carinas flammis dëlëv , filium patremque
cum genere exstin - et ipsa mëmet super eôs iëc !"
7. Dïdo: "Fëlïx, heu, nimium Jëlïx [essem] - sï lïtora tantum
numquam Dardaniae tetig______ nostra carïnae!"
8. Gemitü et ululatü fëminarum tëcta resonant - non aliter quam si omnis
Karthago ab hostibus capta es flammaeque furentës per aedës
hominum atque deorum volv_ _ __

51
CAP. XLIII EXERCITIA 10-11

9. 'ilt sï quis vestrae deus es orïginis auctor,

in tam praecipitï tempore fer opem."
10. "Fer opem certë, sï non ope nuiter egë_ __
11. Haec precatus, velut sï sëns audïtas precës, "Hinc" inquit Romulus,
"Romanï, Iuppiter resistere atque iterare pugnam iubet."
12. Interrëx: "Sï rëgem dignum creav , patrës auctorës fient."
13. Romule, mïlitibus scïstï dare commoda solus:
haec mihi sï ded commoda, mïles ero!
14. Horatius a tribus Curiatiïs victus , nisi fuga sua pugnam eorum
dïvïs____.
15. Tullus: "Albanï ducem secutï sunt, ut et vos, sï ego inde agmen abducere
vol , fëc._ _ __
16. Tullus: "Sï ipse discere pos.___ fidem ac foedera servare, vïvum të
iddocu_ _ __
Exercitium 11
at 1. Mettius, quï proelium spectaverat, Tullo dë victoria est.
centurio 2. Ubi [= lucëre coepit], duo exercitus ad contionem vocatï sunt.
circumsistere 3. Albanï proximï stabant, ut Tullum dë proelio [= herï facto]
continens - - - - - - [= pro conti one loquentem] audïrent.
côntiônari 4. Mïlitës Romanï Albanos [= circumdant] .
cul pa 5. Ibi Tullus dïxit 'Albanos [f--7 iussu] suo ad montës abiisse!'
dimicatiô 6. "Nec omnium Albanorum est" inquit; "ducem secutï sunt:
diruere Mettius est [< ducere] itineris et foederis - - - - - -
distrahere [< rumpere]."
dïversus 7. Tullus, quï non magis cum hostibus quam cum [< perfidus]
ductor sociorum dïmicaverat, hanc [< dïmicare] perïculosiorem esse
duplicare cënsëbat.
edicere 8. Dum [< centuria] Mettium [= cingunt],
effringere Tullus "Mettï Fufëtï!" inquit "Quoniam tuum ingenium est
gratularï [= sanarï non potest], [= saltem] tu tuo supplicio docë humanum
hesternus genus ea sancta crëdere quae a të sunt!"
illucescere 9. Cum Mettius ad duos currus [= vïnctus] esset, - - - - - -
iniussü [= quaternï equï] in [=contrarias] partës concitatï sunt: ita
insanabilis corpus eius [= laniatum] est.
lacerare 10. Ut Mettius animum inter Fidënatës Romanosque ancipitem gesserat, ita
li gare corpus eius in duas partës est.
maestitia 11. Tullo in animo erat populum Albanum Romam - - - - - -
miserabilis 12. Post proditionem Mettiï Alba [= destructa] est.
occupare 13. Magna erat [< maestus] Albanorum, cum postrëmum per
passim domos suas [= errarent].
perfidia 14. Cum dïruerentur domus, velut nube omnia implëvit.
pulvis 15. Agmen [: sine intervallo] migrantium - - - - - -
quadrigae [< miserarï] urbem relïquit.
ruina 16. Romanï [= ubïque] publica prïvataque aedificia dïruërunt.
ruptor 17. Templa ab armatïs sunt, nec vëro dïru'ta, sïcut ab rëge
saepïre ______ erat.
supplere 18. Numerus cïvium Romanorum ------[<duplex] est: ita Roma
tradücere crëscëbat Albae [< ruere].
turma 19. Tullus ex Albanïs decem equitum ______ lëgit.
va gari 20. Ut urbs expugnëtur, necesse est portas [<ex+ frangere].
violare 21. In hoc exercitio vocabula quae dësunt sunt.

52
EXERCITIA 12-13 CAP. XLIII

Exercitium 12
1. Posterô dië quô vocatï sunt exercitüs? ...
2. Quï rëgi Rômanô proximi stabant in côntiône? ...
3. Quid dixit Tullus dë dimicatiône hesterna?
4. Quem rëx Rômanus prôditiônis ac perfidiae accüsavit? ...
5. Quid Tullô in animô erat facere populo Albanô? .. .
6. Cür iuvenës Albani ad haec silentium tenëbant? .. .
7. Quid Tullus suppliciô Mettii hümanum genus docëre volëbat? ...
8. Quarë legiônës Rômanae Albam missi sunt? ...
9. Num cïvës Albani tumultum fecërunt? ...
10. Cür cünctï Albani urbem suam reliquërunt? .. .
11. Quid Tullus dë templis Albanôrum ëdixerat? .. .
12. Quot annôs urbs Alba steterat? ...
13. Quantô maior factus est numerus cïvium Rômanôrum? ...
14. Qui môns urbi additus est? ...
15. Quo senatus a Tullô Hostiliô auctus conveniëbat? ...
16. Quômodo Tullus equitatum suum auxit? ...
Lëctio quïnta: versüs 299-358 Lëctio V
Exercitium 13
1. Ea - - - - - - [= eô temporel Sabini gëns opulentissima erat argümentum
-----[=post] Etrüscôs. causa
2. Equitatü auctô, Tullus bellum contra Sabinôs summa - - - - [= omnibus conflagrare
vïribus] parabat. cult us
3. Ad silvam Malitiôsam Sabinôs - - - - - - [= planë vïcit], nam ab dëpulsiô
equitibus repente turbatï sunt ôrdinës Sabïnôrum. dëvincere
4. Interim Albani sacra Romana aut [< colere] do nec
deôrum relïquerant. identidem
5. Pestilentia orta, tamen rëx iuvenibus nüllam quiëtem dabat a - - - - - - indemnatus
[= officium mïlitum], [= quoad] ipse morbô affectus est. infirmatio
6. Tum deôs colere coepit atque etiam populum [= metü deôrum] intentio
implëvit. invehere
7. lam populus eum rërum qui sub Numa fuerat dësïderabat. inventi6
8. Postrëmô rëx Iovis fulmine ictus cum domo sua [= flagravit]. iudicatio
9. 'Dë 'est titulus artis [< ôrator] quam Cicero lamenUitio
adulëscëns scripsit dë inveniendis [< arguere]. militia
10. In librô n huius operis Cicero Horatiï affert. ope, summà o.
11. Cum Horatius, victïs Cüriatiïs, domum së [= rediret], soror ôràtôrius
eius [=iterum iterumque] Cüriatium spônsum nôminavit quaestiô
cum [= complôratiône]; is tum sorôrem suam occidit rati ô
- atque accüsatus est. recipere së
12. Verba crïminis, ut "Iniüria sorôrem occidistï", ' ' dïcitur. religiô
13. est respônsum quô crïmen dëpellitur, ut "Iüre occïdi." secundum
14. Quaeritur in iüdiciô 'Iürene occïderit?' id quod' 'dïcitur. status
15. ' ' dïcitur causa qua factum dëfenditur, ut "Horatia enim hostium suscipere
mortem lügëbat, fratrum neglegëbat, meam victôriam molestë ferëbat." tempestas
16. ' ' est respônsum quô rati ô ïnfirmatur, ut "Nec tamen eam
a fratre [= nôn condemnatam] necarï oportuit."
17. ' '[< iüdicare] est 'cum Horatia fratrum mortem neglegeret,
hostium lügëret, fratris et populi Rômanï victoria nôn gaudëret, oportueritne
eam a fratre indemnatam occïdï?'

53
CAP. XLIII EXERCITIA 14-16

Exercitium 14
1. Exercitii aucto cui genti Tullus helium indïxit? ...
2. Quae causae huius belli: afferebantur? ...
3. Cü.r victi sunt Sabïnï ad silvam Malitiosam? ...
4. Deviens Sabïnïs, quid in monte Albano factum esse niintiatum est? ...
5. Quid vox caelestis Albanos monuisse dïcitur? ...
6. Ciir ita monendï erant Albani:? ...
7. Ciir iuvenes Romani mïlitiam reciisare coeperunt? ...
8. Ubi rex iuvenum corpora saniora esse rebatur, domine an mïlitiae? ...
9. Quid accidit cum rex ipse quoque morbo affectus est? ...
10. Morbône mortuus est rex Tullus? ...
11. Quot annos ille regnavit? ...
12. In quolibro suo Cicero causam Horatiï affert? ...
13. In ea causa quae est intentio sïve crïmen? ...
14. Quae est depulsio huius intentionis? ...
15. Quae igitur quaestio est? ...
16. Tune sororem Horatiï iiire caesam esse censes? ...

LectiO grammatica LectiO grammatica

Exercitium 15
Datur persona 1 singularis indicatlvï praesentis.
Da ïn{inltlvum praesentis!
Exempla: nego, negare; lego, le~; lego, legare.
ind praes 1 sg lnfpraes 1. paro, par_ _ ; pario, par_ _ ; reperio, reper_ _.
1. -o, -or -are, -ari 2. dono, don _ _ ; pono, pon _ _; piinio, pii ; conor, con_ _ .
2. -eo, -eor -ere, -er! 3. claudo, claud ; laudo, laud_ _ ; plaudo, plaud_ _; audio, aud_ _.
3. -o, -or -ere, -I 4. sentio, sent_ _; niintio, niinti_ _; mentior, ment_ _ .
-io, -ior -ere, -I 5. redeo, red · rïdeo, rïd_ _; reddo, redd_ _.
4. -io, -ior -ire, -iri 6. educo, educ_ _; ediicô, edile_ _; doceô, doc_ _.
eo ire 7. pareo, par_ _; pereo, per_ _ ; aperio, aper_ _; procreo, procre_ _.
-eo -ire
8. concilio, concili_ _; desilio, desil_ _; spolia, spoli_ _ .
9. conficio, confie_ _; consocio, consoci_ _; convenio, conve1,___
10. fugo, fug ; fugio, fug ; vagio, vag_ _ .
11. servo, serv_ _; servio, serv_ _ ; solvo, solv_ _.
12. orior, or_ _; morior, mor_ _; glorior, glor· ; moror, mor_ _.
13. complector, complec ; comitor, comit_ _ , potior, po''---
14. ciistodio, ciistod_ _; ordior, ord_ _; progredior, progred_ _.
15. nescio, nesc_ _; nascor, nase_ _; nosco, nosc_ _; seco, sec_ _.
16. abigo, abig ; navigo, navig ; corrigo, corrig_ _; ligo, li5g_ _
17. venio, ven _ _; veneo, ve ; vendo, vend _ _; venor, veu___
18. vinco, vine_ _; vinc1o, vine_ _; cruc10, cruci · efficio, effic_ _ .
19. verto, vert_ _; certo, cer ; niido, niid_ _; liido, liid_ _ .
20. indico, indic · indko, indic_ _; dedico, dedie_ _ ; neco, nec_ _.
21. appello, appel /appell_ _; colligo, collig /colliz:,.g_ _
22. truddo, trudd_ _ ; occïdo, occïdu._ _
Exercitium 16
l. abolescere, isse
ag-gredior -iuntur 2. aggredï, ag um esse
3. defungï, de um esse
4. despondere, de 'sse, de um esse
5. dïrigere, d- ·sse, dï um esse

54
EXERCITIA 16 1 1 CAP. XLIV

6. dïruere, d-.__ _ _isse, d-,_____u,m esse

7. effringere, ef_ _ __.· sse, ef um esse
8. illücëscere, i
9. increpare, in____isse
10. rërï, umesse
11. saepïre, ___ _.sse, ____um esse
12. senëscere, ___ _.sse
13. supplëre, sup____isse, sup____u,m esse

CAPITVLVM QVADRAGESIMVM QVARTVM Cap. XLIV

Lëctio prïma: versüs 1-90 Lëctio I

Exercitium 1
1. Post mortem Tullï Hostïliï interrëx [= concilium ad rëgem amplifie are
creandum] habuit et populus Ancum Marcium rëgem creavit. clandestinus
2. Latïnï, cum novum rëgem ôtiôsum fore crëdëbant, - - - - - - comitia
[< incurrere] in agrum Rômanum fëcërunt. compos
3. Ancus iüs scrïpsit quô rés repetuntur et bellum indïcitur. consciscere
4. Lëgatus cum finës hostium transit et cum oppidum et forum------ consenti re
[= intrat] [< postulare] peragit Iovem testem faciëns. dëlinquere
5. Sï nôn dëduntur quae [= poscit], post xxxm diës bellum hïs dëmandare
- - - - - - [= ferë] verbïs indïcit: duellum
6. "Audï, Iuppiter, dïque omnës caelestës vôsque [<terra] exposee re
vôsque [= ïnferï], ego vôs [= testës faciô] fermë
hune populum iniüstum esse neque iüs [= solvere]!" ferrat us
7. Tum [= lëgatus dë iüre bellï] Rômam redit u t - - - - - fëtialis adi
natü [: patrës] consulat, quô [= modô] iüs adipïscantur. fëtialis m
8. Rëx quemque senatôrem sententiam rogat: "Quid cënsës?" et ille: "Pürô firmare
piôque [= bellô] rës quaerendas cënseô itaque - - - - - - incursiô
_ _ _ _ _ ,que [= dëcernôque]." infernus
9. Cum maior pars senatôrum in eandem sententiam ïbat, fëtialis hastam ingredi
- - - - - - [= ferrô münïtam] sanguineam ëmittëbat in fïnës eôrum quï institütum
adversus populum Rômanum [=male fëcerant]. lëgare
10. Hôc modô tum Latïnïs bellum indictum est, et id [= eum maiôrës natü
môrem] posterï accëpërunt. münitiô
11. Cüra sacrôrum sacerdôtibus [=mandata], Ancus aliquot pactô, quo p.
oppida Latïnôrum vï cëpit et cïvës eôrum Rômam trâdüxit. persolvere
12. Postrëmô urbem Medulliam, quae magnïs [< münïre] et postulatum
praesidiô validô [< firmus] er at, expugnavit. proferre
13. Latïnïs in Aventïnô et valle Murciâ sëdës datae sunt, et Ianiculum quoque quando
urbi adiectum est, në [= në umquam] ea arx hostium esset. salinae
14. Ancus aedem Iovis Feretriï [< amplus] atque Carcerem terrestris
aedificâvit, ut cïvës a facinoribus [<clam] dëterrërentur. testari
15. Imperium Rômânôrum üsque ad mare [= extentum] est,
Ostia urbs condita et circa eam [< sal] factae.
16. Fëtialis dïcitur is qui [= lëgatus mittitur] ad rës repetendas
et bellum indïcendum.
17. Homô âmëns suae mentis------ nôn est.

55
CAP. XLIV EXERCITIA 2-3

Exercitium 2
1. Mortuo Tullo Hostïlio quem rëgem populus Romanus creavit? ...
2. Quis fuit avus Ancï Mardi? ...
3. Ancusne morës avi sui secütus est? ...
4. Cür Latini incursionem in agrum Romanum facere ausi sunt? ...
5. Quod iüs scripsit Ancus, ut bella ritü indicerentur? ...
6. Quarë fëtialis mittëbatur ad finitimos qui praedam fëcerant? ...
7. Quid faciëbat fëtialis si rës quas repetiverat non redditae erant? ...
8. Quibus verbis rëx quemque senatorem sententiam rogabat? ...
9. Quomodo fëtialis helium indicëbat? ...
10. Qui cultum deorum cürabant dum Ancus helium gerit? ...
11. Cür difficile erat Medulliam capere? ...
12. Quomodo Ancus bello Latino rës Romanas auxit? ...
13. Cür Ancus Marcius Carcerem aedificandum cüravit? ...
14. Quae aedës ab Anco amplificata est? ...
LëctiO JI Lëctio secunda: versüs 91-158
Exercitium 3
accire 1. Dëmaratus Corinthius ob [= discordiam] cïvium Tarquinios
âles - - - - - - [= migravit]; ibi fïlios Lucumonem et Arruntem genuit.
amigrâre 2. Patre mortuo Lucumo omnium bonorum fuit, nam Arrüns
apt us prior quam pater [= mortuus erat], neque pater sciëbat
augurium - - - - - - [= uxorem fïlii] gravidam esse.
bona 3. Itaque Dëmaratus nepotis in suo oblïtus erat, ac puero
carpentum egentï Egerio (!Egerius) nomen datum est.
côgitâtiô 4. Tanaquil, uxor Lucumonis summo nata, virum suum
cômis - - - - - - [= decoratum] vidëre volëbat.
commigrâre 5. Cum Etrüsci Lucumonem ut [= profugo ë patria] natum
compônere spernerent, uxor eius Tanaquil eam [< indignus] aegrë ferëbat.
consensus 6. Ergo viro suo persuasit ut cum omnibus suïs Tarquiniïs ex
cônspicuus patria [<mater] _ _ _ _ __
decedere 7. Roma ad honorem adipïscendum [= idonea] fuit, quia in
divinitus novo populo locus est fortï ac [= impigro] viro.
ex sul 8. Dum Lucumo cum uxore [= currü] Romam vehitur, aquila
fungi repente eius rapuit superque eos [= hüc illüc
heres volans] rürsus capitï aptë reposuit.
honôrâre 9. Tanaquïl, quae prodigiorum [H ignara] erat, 'eam
indignitâs - - - - - - [< ala] [j < nüntius] deorum vënisse' dïxit, et
locus 'pilleum velut [=a diïs] viro redditum esse.'
mâternus 10. Hoc [= auspicium] animum Lucumonis - - - - - -
novitâs [< cogitare] implëvit dë rëgno adipiscendo.
m1ntia 11. Lücium Tarquinium së appellavit, ac Romanos, quibus o b - - - - - -
nurus [< novus] et dïvitias [< conspicere] erat, - - - - - -
peritus [= benignë] invïtabat ac beneficiïs si bi conciliabat.
pilleus 12. Amicitiam iünxit cum ipso Anco rëge, ac postrëmo [< tuërï]
seditiô rëgis lïberis institütus est.
strenuus 13. Anco mortuo L. Tarquinius magno [< consentïre] populi rëx
testâmentum creatus est, postquam orationem habuit ad conciliandum populum
tut or _ _ _ _ _ [= aptë confectam].
volitâre 14. Numa Curibus Romam in rëgnum [= arcessitus] est.
15. Multï Romani nobilës cïvïlibus officiïs - - - - - -

56
EXERCITIA 4-5 CAP. XLIV

Exercitium 4
Exempla: Pastor "GaudeQ'' inquit, "quia repper! ovem, quae [Link]." oratiO obliqua:
Pastor dicit 'së gaudëre, quia reppererit ovem, quae aberraverit.' ace+ inf
Horatius: "Iüre sororem meam necavi, quod hostem lügëbat." coni post qui quae quod
Horatius dixit 'iüre së sororem suam necavisse, quod hostem lügëret.' (pron rel) et quia quod
1. Augustus "Marmoream relinqn urbem" inquit, "quam latericiam (coniunctiOnes
causales)
accëp ." Augustus gloriatus est 'marmoream relinq1....,I___
urbem, quam latericiam accëp___
2. Troiani: "Laocoon poenas meritas Minervae de dg, quod hasta scelerata
sacrum robur laesg." Troiani 'Laocoon poenas meritas Minervae
ded ' dicunt, 'quod hasta scelerata sacrum robur laes '
3. Pâma narrabat 'Aenë Troia vën , cum quo viro Dïdo
concubu ': "Aenëas Troia vën!!, cum quo viro Dïdo concubug."
4. Numa dixit 'Ëgeriae monitü sacra quae dis acceptissima es___
institu ': "Ëgeriae monitü sacra quae dis acceptissima sunt institu!."
5. P. Horatius pater civës orabat 'në , quem paulo ante cum ëgregia
stirpe conspex , orbum liberis fac !': "Nolïte më, quem paulo
ante cum ëgregia stirpe conspexistis, orbum lïberïs facere!"
6. "In novo populo" inquit Tanaquïl, "ubi omnis ex virtüte nobilitas est, erit
locus fortï ac strënuo viro." Tanaquïl dixit 'in novo populo, ubi omnis ex
virtüte nobilitas s , futür loc fortï ac strënuo viro.'
7. Tarquinius orsus est: "Non rem novam pet , quia duo iam peregrïni
Romae rëgnav .'' Tarquinius dixit ' non rem novam pet___,
quia duo iam peregrïnï Romae rëgnav___.
8. "Maiorem partem aetatis eius" inquit, "qua cïvilibus officiis funguntur
hominës, Romae quam in vetere patria vix!." Tarquinius dixit 'maiôrem
partem aetatis eius, qua cïvïlibus officiis fung hominës, ___
Romae quam invetere patria vix___
Exercitium 5
1. Quamobrem Dëmaratus domo Tarquinios profügerat?
2. Quot fïliï eï erat Tarquiniis? .. .
3. Uter fïl ius prior mortuus est? .. .
4. Cür Dëmaratus nepotis oblïtus est in testamento? ...
5. Quae fuit uxor Lucumonis? ...
6. Quarë Tanaquïl viro suo suasit ut sëcum Romam migraret? ...
7. Quid iis accidit cum Romae appropinquarent? ...
8. Quid Tanaquïl id augurium significare cënsëbat? .. .
9. Rômae quas spës Lucumo et Tanaquïl hahëhant? .. .
10. Nomine mütato quem Lucumo së appellavit? ...
11. Quomodo ille inter Romanos fortünam suam adiuvabat? ...
12. Quocum L. Tarquinius in rëgia amïcitiam iünxit? ...
13. Quomodo rëx Ancus L. Tarquinia ütëbatur? ...
14. Rëge mortuo quis lïberis eius tütor fuit? ...
15. Quarë Tarquinius puerôs rëgios vënatum dïmïsit? ...
16. Quomodo Tarquinius plëbis animas sibi conciliavit? ...
17. Quem populus Romanus tum rëgnare iussit? ...
18. Tarquiniusne primus rëx peregrinus Romae rëgnavit? ...

57
CAP. XLIV EXERCITIA 6-8

Lëctioiii LëctiO tertia: versüs 159-246

Exercitium 6
verba dëp + abl: 1. Sabïnï non solum v__ , sed etiam dol__ üsï sunt.
ütï 2. Post helium hominës pac__fruuntur
fruï 3. Rëx offici__ iüdicis fungëbatur.
fungï 4. Tarquinius Superbus rëgn __ vi potïtus est.
potïrï
vescï
5. Mïnotaurus carn __ hüman_ vescëbatur.
Exercitium 7
captïvus 1. Tarquinius rëx primum Apiolas, oppidum Latïnorum, vï cëpit atque inde
coepta praedam et [= mïlitës captos] Romam - - - - - -
cônflïgere 2. Locum dësignavit Circo cum spectaculis quae ' ' appellantur.
convallis 3. Mürum [<lapis] aedificare parabat, sed h i s - - - - - -
dëditio [= operi coeptoJ helium Sabinum - - - - - -
dëlübrum 4. Equitatü aucto Romanï [=vi concurrërunt] cum Sabinïs,
diciô quï Aniënem transierant.
dom are 5o - - - - - - [< praeter] quod Sabïnos fugavërunt, etiam fugam iïs
ërudire - - - - - - [= difficilem fëcërunt] ponte incënso.
ëvadere 6. Eo proelio equitum gloria [= prae aliïs magna] fuit, qui ab
exôrdium lateribus [f--7 excurrentës] hostës in fugam vertërunt.
expergïsci 7. Collatia dëdita est; ecce [=verbal [< dëdere]:
ferre 8. Lëgatï interrogantur: "Dëditisne vos populumque Collatïnum, urbem,
fori agros, aquam, [= templa], divina hümanaque
formula omnia in populï Romanï ?" Respondent: "Dëdimus."
impedïre 9. Sabïnïs victïs Tarquinius nonnülla oppida Latïnorum occupando omne
incurrere nomen Latinum [= sibi parëns fëcit].
interven ire 10. Deinde pacis opera incohavit, quorum [= initium] bello
lapideus Sabino turbatum erat: forum et [= vallës] inter collës cloacïs
praecipuus siccavit et aedis Iovis Capitolïnï fundamenta iëcit
praeterquam 11. 'Eo tempore puero Servio Tullio caput arsisse' [=narrant]
revehere 'nec prius flammam abiisse quam puer sua sponte esset.'
sëcrëtu~ 120 Tanaquïl viroin (locum) abducto dixit 'ilium puerum
serva quondam Romanis lümen futürum esse.'
terminus 130 Ergo puerum velut fïlium suum artibus - - - - - - [= ëducare]
coepërunt, atque iuvenis [= së ostendit] vërë indolis rëgiae.
140 Incertum est num Servius Tullius [= ancilla] natus esset.
Exercitium 8
1. Quarë Tarquinius rëx centum novos senatorës lëgit? 000
20 Quibuscum primum helium gessit? ooo
3o Quid fëcit praeda quam Apiolïs revëxerat? o•o
40 Quid prohibuit në rëx müro lapideo urbem circumdaret? 000
5o Quot equitibus adiectïs Tarquinius equitatum suum auxit? oo•
6o Quomodo Romani Sabïnïs füsïs fugam impedïvërunt? ooo
70 Quarë Sabini lëgatos ad Romanos mïsërunt? ...
8o Quod oppidum Sabïnorum Romanis dëditum est? .o.
90 Quid interrogatï sunt lëgatï qui Collatium dëditum vënerant? 000
100 Quomodo Tarquinius omne nomen Latïnum domuit? 000
11. Quomodo ille rëx ïnfima ur bis loca siccavit? 000
120 Cuius templï fundamenta iëcit Tarquinius Priscus? 000
130 Quod prodigium noctü in rëgia vïsum est? 000
140 Cür rëx et rëgïna Servium Tullium filiï loco habuërunt? 000

58
EXERCITIA 8-11 CAP. XLIV

15. Cui Tarquinius filiam suam déspondit? ...

16. Tune putas Servium Tullium serva natum esse? ...
Lëctio quarta: versus 247-333 Lectio IV

Exerdtium 9
1. Alter secür__ in caput régis déiécit! dëcl III: -is, gen -is,
2. Post triumphum dux hostium secür__ percussus est. ace -im, abl -ï:
3. Arïôn in pupp __ ascendit ut ca neret, tum dé pupp__ désiluit. fe bris
4. Dïdô ex summa turr__ classem Trôianam proficïscentem prôspexit. puppis
5. Hostés oppidum oppugnantés altam turr__ déstrüxérunt. secüris
6. Qui aqua caret sit__ patitur, atque postrémô sit__ perïbit. sitis
7. Febris est nimius calor corporis. Quï aegrôtat fe br__ habet; homô sanus turris
febr__ caret. Tiberis
8. Ianiculum ultra Ti ber__ situm est. Charybdis
9. In mediô Tiber__ flümine parva ïnsula est.
10. Multae navés in Charybd__ merguntur.
Exerdtium 10
1. Ancï filiï, quï aegré ferébant sé [= dolô] tütôris régnô arbiter
prohibitôs esse, Tarquinia ïnsidias parabant. censëre
2. Duos pastôrés délégérunt, quï in régia [= pugnam] simulant. cens us
3. Ad régem vocatï clamitabant, sed a lïctôre [= prohibiti] sunt. centuria
4. Alter rem ex [=ut convénerat] ôrdïtur, et dum rëx in eum classis
intentus së avertit, alter secürim in caput régis ! co ercere
5. Tanaquil, cum régem paene [= mortuum] vidéret, rëgiam compositô, ex c.
claudï iussit, [=testés] éiécit, Servium - - - - - - cornicen
[= celeriter] accïvit. dëicere
6. "Tuum est" inquit, "Servi, si vir es, régnum ... Ërige té deôsque ducés sequere, dictô audiens esse
quï clarum hoc fore caput dïvïnô igne " distribuere
7. Tum populum alloquitur: " est réx subito---- -- exsanguis
[< ïcere]; iam ad sé rediit; brevï ipsum vidébitis." exsuHire
8. Iubet populum Serviô Tulliô esse [=oboedïre]. fra us
9. "Is" inquit "iüra dabit aliïsque régis [= officiïs] fungétur." habitus
10. Morte régis patefacta, And filiï [< exsul] iërunt. ictus
11. Servius, ingentï hostium exercitü füsô, réx omnibus erat. immünis
12. [< cénsére] ïnstituit, ut münera bellï nôn [< vir], iünior
sed prô [= statü] pecüniae [= discrïberentur]. münus
13. Postquam omnës cïvës , populum ex cénsü in v - - - - - - pedester
et in cxcm distribuit. portendere
14. Singulae classés in [< senex] et dïvïsae sunt. pro batus
15. Ita exercitus [< pés] distribütus est. prôlëtaril:
16. Adiectae sunt xviii centuriae equitum, atque üna centuria pauperum quï pro pere
mïlitia erant ( [<proies] appellatï). rïxa
17. Servius urbem in IV regiônés dïvïsit quae appellatae sunt. senior
18. Quï cornü canit dïcitur. sopïre
tribus
Exerdtium 11 virïtim
1. Cür Ancï Marciï fïliï Serviô Tulliô ïnsidias paravérunt? ...
2. Num ipsï régem aggressï sunt? ...
3. Quôs ad necandum régem dëlégérunt? ...
4. Cür pastôrés ad régem vocatï sunt? ...
5. Quômodo Servius occïsus est? ...

59
CAP. XLIV EXERCITIA 11-12

6. Cur Tanaquïl rëgiam claud! iussit? ...

7. Quid rëgi:na populo di:xit? ...
8. Quomodo Servius potestatem suam firmavit? ...
9. Quomodo mors Tarquinil populo patefacta est? ...
10. Quo An ci filii ierant? ...
11. Quibus Servius Tullius filias suas in matrimonium dedit? ...
12. Quod pacis opus maximum perfëcit Servius? ...
13. In quot classës et in quot centurias distributus est populus Rômanus? ...
14. Quot equitum centuriae factae sunt? ...
15. Quae appellantur regionës quattuor in quas Servius urbem dïvïsit? ...
Lecti6 V LectiO qufnta: versüs 334-406
Exercitium 12
ace ingere 1. Cënsu perfecto Servius lustrum : exercitum in campo
affectare Martio i:nstructum [<sus, ovis, taurus]------
agger 2. Eo cënsa sunt Lxxx mllia civium (eorum qui arma ferre
ardëns possent, ut adicit [< scri:bere] antiquissimus Fabius Pictor).
condere, lüstrum c. 3. Servius collës Quirinalem et Vïminalem urbi addidit, itemque Esquilias,
cônfessiô ubi ipse habitabat, ut locô [< dignus] fieret.
conquiëscere 4. Urbem [= vallô], fossïs, muro circumdedit.
continuus 5. Cum prïmoribus Latinis publicë et [H publicë] - - - - - -
contumëlia [< hospes] amicitiasque iunxit, ilsque memorabat 'fanum _ _ _ _ __
dignitas [=illustre] Dianae Ephesi: a civitatibus Asiae communiter factum esse.'
facessere 6. Haec saepe iterando Latïnos , ut cum Romanis îanum Dianae
früstrari in Aventi:no aedificarent.
fur or 7. Ea erat [= confitëri:] Lati:nôrum 'Rômam caput rërum esse.'
gratuïtus 8. Gener Servil, L. Tarquinius, di:cëbat 'eum iniussu populi: rëgnare' atque ipse
hospitium rëgnum [= petëbat].
inclutus 9. Iuvenis animi [< ardëre] erat, et Tullia, uxor ferox, virum
instïgare - - - - - [= incitabat] ac sua [= audacia] implëbat.
instinctus 10. L. Tarquinius Tulliam, rëgis filiam maiorem, uxôrem duxerat, postquam
lüstrare duobus [< parrici:da] domum novi:s [< nubere]
lüstrum vacuam fëcit.
nüptiae 11. Cum Tanaquïl duo rëgna ------[=sine intervallo] viro ac genero
parricidium dedisset, Tullia [= quiëscere] non poterat priusquam suo
perpellere viro rëgnum claret.
privâtim 12. Ergo virum admonëbat ut [= së armaret] ad solium
rëgalis - - - - - - [= rëgium] occupandum.
scrïptor 13. "Si ad haec parum est animi:, hinc Tarquinios aut
senectüs Corinthum!" inquit Tullia viro suo.
suovetaurïlia 14. Hoc muliebri: [< furere] [= i:nstigatus]
temeritas Tarquinius rëgem [= dictls indigni:s] cri:minibusque increpuit.
15. Ita Servii Tulliï [< senex] in diës i:nfëstior fiëbat.
16. Rës est quae sine pretio vel mercëde datur.
17. Qui uxorï falsa prômittit eam [<frustra].

60
EXERCITIA 13-16 CAP. XLIV

Exercitium 13
Exempla: Hostés ex omnibus partibus décurrere [= décurrunt], téla in vallum ïnflnïtïvus prô
conicere [= coniciunt]; nostrï fortiter repugnare [=repugnant] neque üllum indicatïvo
frustra télum mittere [= mittunt].
1. Ferôx Tullia alterum Tarquinium admi:r [= admïratur], 'eum virum
esse' dïc [= dïcit]; spern [= spernil] sorôrem.
2. Nüllïs verbôrum contuméliïs parc [= parcit] dé virô ad fratrem.
3. lam ab scelere ad aliud scelus spec [= spectat] mulier.
4. Nec nocte nec interdiü virum conquiéscere pat [= patitur].
5. Hôc muliebrï furôre ïnstïnctus Tarquinius circum [= circumit] et
concili [= conciliat] sibi patrés.
6. Admon [= admonet] Tarquinii Prïscï beneficiï ac prô eô gratiam
repe [= repetit]; allie [= allicit] dônls iuvenes.
Exercitium 14
Exemplum: Fïli.Q. Aenëae nômen est Ascani.Q. (/Ascanius). da tivus
1. Puer__ egent_ post avï mortem nat__ 'Egeri_' (I'Egerius') mihi nômen est Tit.Q.
nômen datum est. {ITitW!)
2. Rômae Lucumô dïxit 'sibi nômen esse Tarquini_ (/Tarquinium).'
3. Puerô dormientî, c__ Servi_ Tulli_ {!Servius Tullius) fuit nômen,
caput arsisse ferunt.
4. Ultim __ rég__ Rômân__ 'Superb__ , (/'Superbus') cognômen
datum est.
5. Mercurius: "Iovis iussü veniô. Nômen Mercuri_ (/Mercurius) est mihi."
Exercitium 15
1. Suovetaurïlibus quae hostiae immolantur? ...
2. Quot mïlia ci:vium illô prïmô lüstrô cénsa sunt? ...
3. Quis fuit Fabius Pictor? ...
4. Quôs collés Servius Tullius urbi addidit? ...
5. Ubi réx ipse habitabat? ...
6. Quômodo rex Latïnôs perpulit ut Rômae fanum cum Romanis facerent? ...
7. Cui deae in monte Aventïnô fanum aedificatum est? ...
8. Ubi situm est inclutum fanum Dianae? ...
9. Cür Servius ad populum rettulit 'iubérentne se régnare'? ...
10. Quam uxôrem L. Tarquinius düxit priôre uxôre interfecta? ...
11. Qualis fémina erat Tullia maior? ...
12. Num Tullia maior virum suum priôrem amabat? .. .
13. Quid Tullia ferôx virum suum novum hortata est? .. .
14. Quibus virïs Tanaquil rëgnum dederat? ...
15. Quômodo L. Tarquinius patrés sibi conciliavit? ...
Lëctio sexta: versüs 407-473 Lëctio VI

Exercitium 16
1. lam rés Romana adeô erat valida ut cuilibet finitimarum cïvitatum bell_ ablatîvus lïmitationis
par esset.
2. Tullus cum indol_ tum sp__ victôriae Mettiô ferôcior erat
3. Forte in duôbus tum exercitibus erant trigeminï fratrës, Horatil Cüriatiïque,
nec aetat_ nec vïr__ dis pares.
4. Iamque singulï supererant, sed nec sp __ nec vir__ parés.
5. Rëgnavit Ancus annôs xxiv, cuilibet superiôrum régum glôri__ par.
6. Nec quisquam iuventütis Rômanae ùll__ art__ cum Serviô conferri potuit.

61
CAP. XLIV EXERCITIA 16-18

7. Duae Tulliae, rêgis fïliae, longê disparês mor__ erant.

8. Tarquinius, multo et aetat__ et vir__ validior, medium arripit Servium
eumque per gradus dëiëcit!
Exercitium 17
abhorre re 1. L. Tarquinius armatis cïnctus in rê gia sêde - - - - - - - [= consêdit]
admonitü et per patrês, qui ad hoc [= ante para ti]
amarus erant, in Curiam convenire iussit 'ad rêgem Tarquinium!'
arripere 2. lbi Tarquinius Servio [= contumelias dicere] orsus est:
co mita tus 'Servum serva natum non comitiis habitis, non per populi,
corripere non auctoribus patribus, rëgnum occupavisse!'
fau tor 3. Servius huic ôrationi [=inter hanc ôratiônem vênit] et
fertur generum [= reprehendere] coepit, at ille respondit 'së
gradus filium rëgis multo rëgni hërëdem esse quam servum!'
intervenire 4. Tumultu facto utriusque [< favêre] clamabant, cum
iümentum Tarquinius Servium [<ad+ rapuit] et per - - - - - - -
legitimus dëiëcit!
licentia 5. Rëx prope exsanguis, cum domum sê reciperet sine rëgiô - - - - - - -
maledicere [< comitari], necatus est, id quod [< admonêre] Tulliae
paternus factum esse crëditur; nec enim hoc a cêterô eius scelere - - - - - - -
pietas 6. Cum Tullia carpento domum veherêtur, au riga lacrimas - - - - - - -
po ti or [= effundêns] restitit ante corpus rëgis trucïdati in via iacêns.
praecô 7. Tum Tullia carpentum per pa tris corpus [= sanguineum]
praeparare êgisse [= narratur]!
profundere 8. Illa filia sine [<pius] [= patrio] sanguine
rota manus suas [= umidas fëcit].
sanguinulentus 9. Cum Servio Tulliô, qui xuv annôs rëgnavit, iusta a c - - - - - - -
sidere [< lëx] rêgna occidërunt ac rê gia [< licêre] or ta est.
suffragium 10. Servi! senectus non dulcis, sed [= acerba] fuit.
tin gere 11. Carpentum est [< vehere] duarum , quod
vehiculum duôbus [: equis] vehitur.
Exercitium 18
1. Quid iussit L. Tarquinius in sêde rëgia sedêns? ...
2. Cur senatorês extemplô ad Tarquinium convênêrunt? ...
3. Quibus verbis Tarquinius Serviô maledïxit? ...
4. Quômodo Servium rëgnum occupavisse dïxit? ...
5. Quis huic ôratiôni intervênit? ...
6. Quid Tarquinius Servio mirant! respondit? ...
7. Inter tumultum in Curia factum quid fëcit Tarquinius? ...
8. Num rêx Servius salvus domum rediit? ...
9. Cur admonitu Tulliae rêx necatus esse creditur? ...
10. Cum Tullia domum rediret, cur auriga pavidus restitit? ...
11. Quod scelus foedum impiumque tum Tullia fëcisse narratur? ...
12. Quot annos regnavit Servius Tullius? ...
13. Cur Ovidius coniugium Tulliae 'sceleris mercëdem' appellat? ...

62
EXERCITIA 19-20 CAP. XLIV

Lëctio grammatica LëctiO grammatica

Exerdtium 19
Adiectïva.
Qui casus (nom/acc!gen/dat!ill2J)? uter numerus (§K/pJ)? quod genus?
(mlf!!!)? quae declïnatiO? (YJ!JJ?
Exemplum: bonam ace sg f 1 < bonus.
1. (v. 7) avïtae ... 17. (v. 53) praesentibus ...
2. (v. 8) proximus ... 18. (v. 67) priôrum ...
3. (v. 9) püblica ... 19. (v. 68) omnem .. .
4. (v. 11) cupidïs... 20. (v. 69) veterum .. .
5. (v. 16) ôtiôsum ... 21. (v. 71) novae .. .
6. (v. 18) medium ... 22. (v. 73) varia .. .
7. (v. 19) necessariam ... 23. (v. 76) ingentï .. .
8. (v. 20) ferôcï ... 24. (v. 76) potens .. .
9. (v. 31) compotem ... 25. (v. 92) impiger .. .
10. (v. 33) paucïs ... 26. (v. 93) omnibus .. .
11. (v. 36) caelestes ... 27. (v. 95) magnl ...
12. (v. 37) ïnfernï ... 28. (v. 107) humiliôrem ...
13. (v. 38) iniüstum ... 29. (v. 112) aptissima ...
14. (v. 40) nostrum ... 30. (v. 114) fortï ...
15. (v. 47) pürô, piô ... 31. (v. llS) cupidô .. .
16. (v. 49) maior ... 32. (v. 137) prïviitïs .. .
Exerdtium 20
1. arripere, ar isse, ar um esse ar-ripiô -iunt
2. colere, isse, um esse
3. cônflïgere, côn isse, cô um esse
4. cônscïscere, côn sse, côn um esse
5. cônsulere, cô isse, côn um esse
6. deicere, de isse, de um esse dë-icere -iunt
7. deligere, de isse, de um esse
8. delinquere, de ·sse, de um esse
9. distribuere, dis ·sse, dis um esse
10. domare, isse, um esse
11. expergïscï, e um esse
12. fungï, um esse
13. incurrere, in isse
14. ingredï, in um esse in-gredï -iuntur
15. instïgiire, ï isse, in umli: um esse
16. nübere, sse, um esse
17. perpellere, per sse, per um esse
18. portendere, isse, um esse
19. retinëre, re sse, re um esse
20. sidere, isse
21. sinere, isse, um esse
22. solere, um esse
23. tin gere, sse, um esse

63
CAP. XLV EXERCITIA 1-2

Cap. XLV CAPITVLVM QVADRAGESIMVM QVINTVM

LectiO I LëctiO prima: versüs 1-89
Exercitium 1
datfvus ffnalis Exempla: Ariadna These.Q auxili.Q venit: fllum ei don.Q dedit[= donavit], quod
+datfvus commod! e! salut! fuit ('eï', datïvus commod'i, indic at cui aliquid bon.Q sit).
1. Castor et Pollux saepe Roman __ in proeliis auxili __ venerunt.
2. Cum victoria Horati__ honor__ atque glori__ esset, nex sororis
e__ crimin__ fuit.
3. Rapina virginum Sabinarum iuven __ Roman__ magno fuit gaudi__,
at magno dolor__ fuit parent__, quibus fortuna filiarum cord__ erat.
4. luno est dea c__ coniugia cur__ sunt [= quae coniugia curat].
5. Mettius: "Memor esto has duas acies spectacul__ fore Etrusc__ . "
6. Lucumo ob divitiis civ__ invidi__ erat [=cives Lucumoni invidebant].
7. Tarquinius postulabat ut quam primum comitia reg__ creand__ fierent.
8. Servius censum instituit, id quod r__ public__ magn __ us__
[= utilissimum] erat et reg__ magn__ honor__.
9. Tarquinius Superbus Latïnis dixit 'moram suam hesternam salut__ s__
atque ill__ fuisse.'
10. Turnus minas in regem iactare ausus erat, ea res e__ crimin__ fuit.
11. Mïnotaurus odi__ erat Atheniens __ [= Athenienses Mïnotaurum
oderant], Daedalus i__ admiration__ erat [= Daedalum admlrabantur].
12. Dïdo Aeneae ensem muner__ (=don __ ) dederat.
Exercitium 2
administrare 1. L. Tarquinius rex Servii fautores aliosque [= quos oderat]
auctorWi.s interfecit aut in [< exsul] egit.
collaudare 2. Servium sepelïri vetuit, cum 'Romulum quoque Insepultum periisse'
contemptus - - - - - - [= diceret].
cratis 3. Patrum numerum [=minuit], ut senatorum - - - - - -
die ti tare [< paucï] senatus [= contemnendus] esset.
difficulter 4. Senatum de re publica non consulebat, sed suis consiliïs rem publicam
enimvero - - - - - - [= regebat].
eodem 5. Cum Tarquinius Octavio Mamilio, prlncipl Latlnorum, filiam - - - - - -
exsilium dedisset, [= potentia] eius magna erat inter Latinos.
hospitium 6. Latini, cum iussu regis prima luce ad concilium convenissent nec rex ipse
iactare adesset, iratï in regem sunt [=regi maledixerunt].
imminuere 7. Turnus Herdonius, vir [= audax et superbus], "Haud
insolens mirum est" inquit "ei 'Superbo' datum cognomen: an - - - - - - -
insons [= quidquam] superbius est quam eludere sic omne nomen Latlnum!"
invehere in 8. Postremo paulo ante solis occasum Tarquinius intervenit - atque Latlnos
invidia postera die [=in eundem locum] convenire iussit!
invisus 9. Turnus vero, [=ira et odio] commotus, - - - - - - -
machina ri [< minarï] in regem [< iacere].
manifestus 10. !taque Tarquinius Turno necem - - - - - - - e s t [=clam excogitavit].
manipulus 11. Gladiis multïs in [< hospes] Turnï clam illatïs, rex eum
minae falso accusavit 'necem si bi parare.'
nüptum dare 12. Cum gladil abditï [= proferrentur], - - - - - -
pau citas [= profect6] res [H dubia] visa est.
protrahere 13. ltaque Turnus [=qui non dellquerat] sine iudicio supplicia
quicquam novo affectus est: in aquam mersus super iniecta.

64
EXERCITIA 2-4 CAP. XLV

14. [= laudatls] Latlnis, Tarquinius haud - - - - - - -

[f-7 facile] iïs persuasit ut foedus cum Romanis renovarent.
15. Legio constat ex decem cohortibus, cahors ex tribus-------
Exercitium 3
1. Quod cognômen L. Tarquinia datum est? ...
2. Quid L. Tarquinius dictitabat quarë socerum sepeliri vetaret? ...
3. Omnësne rëgës Romani post mortem sepultï sunt? ...
4. Cür L. Tarquinius Superbus së cüstodibus armatïs cinxit? ...
5. Quomodo cïvibus Romanis terrôrem iniciëbat? ...
6. Quarë ille rëx senatorum numerum minuit? ...
7. Num Tarquinius senatum dë rë püblica cônsulëbat? ...
8. Quomodo Latinos sibi conciliabat? ...
9. Cür iratï erant Latini ad concilium convocati? ...
10. Quis ferocissimë in absentem rëgem invectus est? ...
11. Quid Turnus Herdonius Lati:nôs hortatus est? ...
12. Quomodo Tarquinius së pürgavit quod tardë venïret? ...
13. Cür Tarquinius Turno necem machina tus est? ...
14. Quid rëx Turnum falso accüsavit? ...
15. Quomodo culpam Turni dëmonstrare conatus est? ...
16. Quo supplicia Turnus affectus est? ...
17. Foedere inter Rômanôs et Latïnos renovato, uter populus superior erat? ...
LectiO secunda. versüs 90-167 Lëctio II
Exercitium 4
1. C. Octavianus adulëscëns ün___ et vïginti ann___ Brütum et genetivus qualitatis
Cassium vicit.
2. Fratrës geminï e dem aetat sunt.
3. Aqua Appia habet longitüdinem passuum ündecim mi..__ _ centum
nonaginta (ex eô supra terram est opus arcuatum pass sexaginta).
4. Troiani profugï classem vigintï nav aedificavërunt.
5. ln asylum Romulï confügërunt viri omn gener_ __
6. Sabïni aureas armillas magn ponder bracchio laevo gerëbant. modus : genus; res eius
7. Ecce anulus aureus gemmatus; eius mod [= eius generis, talis] anulus modl = res eius
magn preti est. generis, talis res
8. Magister: "Foedae sunt litterae tuae. H mod___ [= huius generis]
litterae legere non possum." Discipulus: "Ars scribend difficilis est!"
9. Tullus Hostilius fuit rëx ingeni bellicos,_ __
10. Üna hora quadringent ann opus, quibus Alba steterat,
funditus dëlëtum est.
11. Servius Tullius iuvenis ëvasit vërë indo rëg..._·_ __
12. Civës prim class sunt qui cënsum centum mi habent.
13. Ci:vës infim ordin 'prolëtarii' appellantur.
14. Serviô Tulliô erant duae filiae, quarum altera ferôc anim erat,
altera mi ingen.__ _
15. Tarquinius Superbus môrem senatum dë rë publica consulend solvit.
16. Nüntius Sextl club' fid vidëbatur.
17. Plëbs indignabatur quod ad opera labor ma10r tradücëbantur.
18. Tant mol erat Romëmam condere gentem.

65
CAP. XLV EXERCITIA 5-6

Exercitium 5
aequare 1. Arte bellandi L. Tarquinius superiorës rëgës - - - - - - - [< aequus].
assen tire 2. Oppido Volscorum capto vëndendà praedà XL argentï fëcit.
assumere 3. Cum Gabios vi capere non posset, Sextum filium Gabios - - - - - - -
dëcutere [= ad ho stem fu gere] iussit patris in së [= saevus]
dëliberare querentem.
imperfectus 4. "Rëx" inquit Sextus Tarquinius "iam etiam lïberis suis insidiàs parat; ego
inambulare quidem inter tëla patris ëlàpsus nihil [= ülloloco] mihi
indignari tütum crëdidi nisi apud hostës L. Tarquiniï!"
obi re 5. Gabinos oràvit ut së à patris crüdëlitàte [= tuërentur].
operarius 6. A Gabinis bene exceptus, Sextus dixit 'dë aliïs rëbus së iis - - - - - - -
papaver [= cum iis consentire]', sed eos ad [= bellum
pererrare renovandum] incitàbat.
praecipere 7. In eo bello sibi màximam - - - - - - - [= së
praedari prüdentissimum esse affirmàvit].
prômptus 8. Primo Sextus cum - - - - - - - [= paràtissimis] iuvenum
prôtegere - - - - - - [< praeda] ibat.
prudentia 9. Ad [= postrëmo] dux belli lëctus, pariter cum militibus
rebella re pericula [= adibat] ac labürës [= patiëbàtur].
saevitia 10. Cum Sextus Gabiis tarn potëns esset quam pater eius Romae, nüntium ad
sciscitarï patrem misit [= quaesitum] 'quid sibi faciendum esset?'
talentum 11. Rëx nüntio nihil respondit, sed [= cogitàre] vidëbàtur.
tolerare 12. In horto [= hüc illüc ambulàns] summa - - - - - -
transfugere capita - - - - - - -
ultimum, ad u. 13. Nüntius rë së redire putàbat, sed Sextus intellëxit quid
usquam pater tacitus : 'primorës Gabinorum interficiendos esse!'
14. Romae [<opus] [= indignum putàbant]
quod opera màximi laboris iis facienda erant.
15. Aenëas omnia maria [= per omnia maria erràbat].
Exercitium 6
1. Quàlis dux belli fuit Tarquinius Superbus? ...
2. Quod oppidum ex Volscïs cëpit? ...
3. Quantam pecüniam fëcit praedà vëndendà? ...
4. Num Tarquinius Gabios vi cëpit? ...
5. Quàrë Sextus Tarquinius ad Gabinos trànsfügit? ...
6. Quàs fàbulàs Sextus Gabinis narràvit? ..
7. Quomodo Sextus à Gabinis exceptus est? ...
8. Quomodo effëcit ut Gabinis dux belli fieret? ...
9. Quid fëcit ut mïlitibus càrus esset? ...
10. Quàrë Sextus Tarquinius nüntium Romam misit? ...
11. Cür rëx huic nüntio nihil respondit? ...
12. Quid fëcit rëx Tarquinius pro responso? ...
13. Hoc audïto quid Sextus Tarquinius intellëxit? ...
14. Omnësne primorës Gabini interëmptï sunt? ...
15. Cür Gabii sine dimicàtione Romànis dëditï sunt? ...
16. Quod monumentum Tarquinius tum exstruere coepit? ...
17. Quid plëbs Romàna indignàbàtur? ...

66
EXERCITIA 7-8 CAP. XLV

LëctiO tertia: versüs 168-228 Lëctio III

Exercitium 7
Exemplum: Solo vir summ~ sapienti~ [= summae sapientiae, sapientissimus] abliitivus quiilitatis
fuit.
1. Praedonës tant_ audâci_ [=tarn audacës] erant ut portüs Italiae
oppugnarent.
2. Rëx Saturnus tant__ iüstiti__ fuisse dïcitur ut nëmo sub illo serviret.
3. Herculës bovës mir__ speci__ sëcum in Latium ëgisse narratur.
4. Apud militës Sextus maxim__ caritat_ [= carissimus] er at.
5. Tanaquïl populum iubet bon __ anim__ esse.
6. Graecï equum ligneum ingent_ magnitüdin__ fëcërunt.
7. Tullia, filia impia atque inhüman__ crüdëlitat_, carpentum per patris
corpus ëgit!
8. Venus est dea mïrabil__ pulchritüdin__ .
Exercitium 8
1. Cum anguis ex columna lignea ëlapsus esset, i d - - - - - - - aequâlis
[< portendere] rëgis animum cüris [= timidis] implëvit. aliô adv
2. Itaque duos filios cum Brüto Delphos ad inclutum misit. ânxius
3. In eo orâculo fatum divinitus praedicitur ex infimo - - - - - - - avolare
4. Brütus [< stultus] simulabat, në rëgi timendus esset. castitas
5. Eum comitem vel potius [< lüdere] Tarquiniï sëcum düxërunt. cast us
6. Responso oraculi dë matre ôsculanda audïto, Tarquiniï - - - - - - - ditare
permïsërunt uter prior matrï osculum claret. exp ers
7. Brütus vëro responsum non ad matrem hümanam, sed - - - - - - - incalëscere
[=ad aliam rem] spectare ratus, terram osculo tetigit. invisere
8. Tarquinius Rutulïs, gentï [= valdë potentï], bellum indïxit. iuvenalis
9. Ita rëx [=dives fierï] cupiëbat, nam aerarium iuventa
- - - - - - - [< magnificus] püblicorum operum exhaustum erat. lënïre
10. Simul praeda animos cïvium [= mïtigare] volëbat. libïdô
11. Cum Ardeam nëquiquam vi adortus esset, urbem [<ob+ lüdibrium
sedëre] coepit. magnificentia
12. In statïvïs rëgiï iuvenës convïviïs et lüdis [< iuvenis] menti ô
otium [= consümëbant]. obsidëre
13. Dum cënant apud Sextum et vino [= calidi factï erant], ôrâculum
dë uxoribus facta est[= uxorës memoratae sunt]. penes
14. 'Suam' quisque' [= pudicissimam] esse' dïxit. portentum
15. Certamine orto Tarquinius Collatinus, qui aderat, 'suam Lucrëtiam cëteris praepotëns
- - - - - - - [= meliorem esse]' dixit. praestâre
16. "Quin, si vigor [= iuventütï] inest, conscendimus equos sërus
_______.que[= inspicimusque] praesentës nostrarum ingenia?" sors
17. Iuvenës citatis equïs Romam [= avehuntur quasi volantës]. specus
18. Ibi nurüs rëgis in convïvio luxüque cum [< aequus] vidërunt. stultitia
19. Nocte [=tarda] Collatiam vënërunt, ubi Lucrëtiam stuprâre
dëditam lanae inter ancillas sedentem invënërunt. terere
20. Ergo praemium certaminis dë [< castus] uxorum
- - - - - - [= apud] Lucrëtiam fuit.
21. Ibi Sextum Tarquinium cëpit mala [= cupido] Lucrëtiae
- - - - - - [= violandae].
22. In rëgno Tarquiniï Superbi senatus populusque Romanus - - - - - - -
imperii [=sine imperio] erat.

67
CAP. XLV EXERCITIA 9-11

Exercitium 9
1. Quod portentum in regia vi:sum est? .. .
2. Hoc portento territus quid rex fecit? .. .
3. Quis fllii:s regis cornes datus est? .. .
4. Nomen 'Brutus' quid significat? .. .
5. Quid egit Brutus cum fratrem suum a rege interfectum cognovisset? ...
6. Quid iuvenes regil ex oraculo sdscitatl sunt? ...
7. Quod responsum ils redditum est? ...
8. Quid Brutus fecit cum responsum oraculi audi:visset? ...
9. Quare Tarquinius Rutulls bellum fecit? .. .
10. Quamobrem exhaustum erat aerarium? .. .
11. Cur necesse fuit Ardeam obsidere? ...
12. Quomodo iuvenes regii in stativis tempus terebant? ...
13. Quod certamen inter iuvenes potantes ortum est? ...
14. Quomodo iuvenes uxores suas experi:ri: constituerunt? ...
15. Romae quid agentes nurus regias invenerunt? ...
16. Num Lucretia in convivi6 inventa est? ...
17. Quae libido ibi Sextum Tarquinium cepit? ...
LëctiO IV Lëctio quarta: versüs 229-287
Exercitium 10
abl abs cum nomine 1. Multi: Troiani duc__ Aene__ e patria profecti sunt.
(subst!adi) 2. Ascani __ puer__ Lavi:nia regnavit.
3. Romul__ reg__ numerus civium Romanorum duplicatus est.
4. Tarquinius Superbus non auctor patr regnavit.
5. Brutus d_ _ test_ _ iuravit 'se regem exacturum esse.'
6. T. Manli __ consul__ post primum bellum Punicum Janus clausus est.
7. Gemini:s expositis, servi: regis ud__ gen__ redierunt.
8. Cum Sabi:nis primo dubi __ victori__ , magn__ utrimque caed__
pugnatum est.
9. Servius: "Qua tu audacia, rn__ viv__ , ausus es in sede considere mea?"
10. Sextus dict__ fact __ que omn __ ad fallendum apt__ Gabi:nos sibi
conciliavit, insci __ multitudin__ quid ageretur.
11. Nuntius Sexti, ut r__ imperfect__ , Gabios rediit.
12. Sextus Tarquinius, insci__ Collatin__, Collatiam venit.
13. Patr__ et vir__ praesent__ Lucretia cultrum in corde defïxit.
Exercitium 11
adulter 1. Postea, cum Sex. Tarquinius Collatiae benigne exceptus esset, noctu ex
adulterium - - - - - - - [< hospes] cubiculo ad dormientem Lucretiam penetravit.
dedecus 2. Stricto gladio mulieri [= castae] mortem minatus est, sed
delictum illa nec minis nec precibus a castitate [=vert!] potuit.
dexter a 3. Tum Sex. Tarquinius ad metum addit [H decus]:
exsequl 4. "Tecum mortua" inquit" [= truddatum] servum nudum
extrahere ponam, ut in sordido [H coniugio] necata dicaris!"
fidelis 5. Tanto terrore perterrita mulier [= flrma, constans]
hospitalis postremo vi victa est.
impudicus 6. Tarquinia profecto, Lucretia maesta nuntium ad patrem et ad virum mi:sit 'ut
incidere cum singulis [= fidi:s] amicis veni:rent: opus esse
inc!Inare - - - - - - [= properato], rem atrocem [= accidisse].'
iugulare 7. Adventu viri: et patris lacrimae [= ortae] sunt.

68
EXERCITIA 11-13 CAP. XLV

8. VinS quaerentï" [= satisne] salvë?" respondit "Minimë! iürare

Quid enim salvi est mulierï amissa [= castitate]?" manare
9. Virôs hortata est ut [= dextras] fidemque darent 'baud matürare
impüne fore [> adulterium]!' noxa
10. Virï mulierem miseram cônsôlatï sunt, cum [= culpam] a oborlrl
co acta in auctorem [< dëlinquere] averterent. obstinatus
are
11. "Mëns [= dëlinquit]" inquiunt, "non corpus, et unde peccat-
cônsilium afuit, inde culpa abest." peccatum
12. Lucrëtia: "Ego më etsï [< peccare] absolvô, supplicia non pestifer
liberô; nec ülla deinde [H pudïca] Lucrëtiae exemplo vivet!" pestis
13. Cultrum in corde dëfixit que in vulnus moribunda cecidit. prôlabï
14. Cëteris conclamantibus, Brütus cultrum cruôre - - - - - - - pudïcitia
[= cruentum] ë vulnere prae së tenuit. pudïcus
15. Brütus per sanguinem Lucrëtiae [=dis testibus affïrmavit] satin'
'së L. Tarquinium cum coniuge et liberïs v i - - - - - - - victrïx
[= persecütürum] esse nec quemquam rëgnare Rômae passürum!'
16. Mala libido quae pudicitiam mulieris vi et terrore vincit v i x - - - - - - -
[{<victor] dïcï potest.
17. Morbus est qui [= mortem] fert.
Exercitium 12
1. Quarë Sextus Tarquinius Collatiam revertit? ...
2. Quo ille post cënam dëductus est? ...
3. Cëterïs dormientibus quid ëgit Sex. Tarquinius? ...
4. Quo terrore Lucrëtiae minatus est? ...
5. Sex. Tarquinia profectô quos Lucrëtia advocavit? ...
6. Quem Collatïnus sëcum düxit? ...
7. Quomodo viri Lucrëtiam consolabantur? .. .
8. Quid Lucrëtia sub veste abditum habëbat? .. .
9. Quid tum fëcit mulier violata? ...
10. Quid iüravit Brütus cultrum Lucrëtiae prae së tenëns? ...
Lectio quinta: versus 288-343 Lëctio v
Exercitium 13
Exemplum: A nostrïs fortissimë pugnatum est[= nostrï f. pugnavërunt]. passfvum impersoniile
1. Apud aedës Priamï acerrimë pugna [= acerrima pugna erat].
2. Cum Sabïnis primo dubia victoria pugna.__ _ _ - - - - ·
3. Bello Latïnô nusquam dë üniversa rë dïmica , sed
Tarquinius singula oppida occupandô omne nômen Latïnum domuit.
4. Latini cum Romanis fanum Dianae fëcërunt; ea erat confessio caput rërum
Rom am esse, dë quo totiës armïs certat [= certamen
fuerat].
5. Iuvenës Delphôs profectï sunt. Quô postquam vent________
[= vënërunt], ôraculum petïvërunt.
6. Redit [= rediërunt] inde Rômam.
7. Ex omnibus loci:s urbis in forum curr [= hominës currunt]; quo
simul ac vent [= vënërunt], praecô populum ad Brütum
advocavit
8. Rëgna.__ _ _ _ _ _ _ [= rëgnavërunt rëgës] Rômae annos ccxuv.
g. Nunc bibend ! Dormiend non !

69
CAP. XLV EXERCITIA 14-15

Exercitium 14
abrogare 1. Corpore Lucrëtiae in forum dëlatô hominës ad lacrimas et querellas
bellator - - - - - - - [= concitantur] .
castigare 2. Brütus lacrimas atque [= sëgnës] querellas------
centuriatus [= reprehendit] suasitque ut iuvenës cum armis [~ coactl]
comprimere adessent.
conciëre 3. Armata multitüdo pavorem fëcit - - - - - - - [= ubicumque] prôcëdëbat.
exigere 4. Romae praeco populum advocavit ad Celerum (nam in
exsecrari eô [= officiô püblicô] Brütus erat).
in ers 5. In forô Romano Brütus ôrâtiônem habuit de [> stuprâre]
magistratus Lucrëtiae infando, dë [<arbus] Sp. Lucretil itemque dë
miseria - - - - - - [<miser] et labôribus plëbis.
rnô tus 6. "Romani homines" inquit" [= operaril] prô - - - - - -
opifex [< bellare] facti sunt!"
orbitas 7. Hac ôratione Brütus populum perpulit ut imperium rëgi - - - - - - -
praefectus [=adimeret].
quacumque 8. Cum iuvenibus armatls q u i - - - - - - - [ = sua sponte] nômina dabant
rapina Brütus Ardeam profectus est, Lucretiô [< praeficere] Rômae
simultas relictô.
stuprum 9. Interea Tullia domo profügit dum omnës eam [= ei poenas
tribünus Celerum deôrum optant].
ultrô 10. Rëx Rômam perrëxit, ut [< movëre] - - - - - -
voluntarius [<con- + premere], sed ille cum lïberïs suis Roma est.
11. Sex. Tarquinius a Gabfnfs interfectus est ob [~ amïcitiam]
quam sibi caedibus et [< rapere] concïverat.
12. Deinde duo cônsulës comitiïs [< centuria] creatï sunt.
Exercitium 15
1. Quo corpus Lucretiae dëlatum est? ...
2. Hac re atrôcï concitatï quid hominës querëbantur? ...
3. Brütone placëbant lacrimae et querëllae hominum ? ...
4. Quid Brütus castïgâtor lacrimarum effëcit? ...
5. Quo Brütus cum armata multitüdine profectus est? .. .
6. Qualem ôratiônem Brütus habuit in forô Rômanô? .. .
7. Quae facinora nefanda memoravit? ...
8. Quid dixit dë miseriis et laboribus plëbis? ...
9. Quos deôs invocavit? ...
10. Quid fëcit populus Rômanus hac oratione incënsus? ...
11. Tulliane Rômae mansit inter hune tumultum? ...
12. Quarë Brütus Rôma Ardeam in castra profectus est? ...
13. Quis eodem ferë tempore Ardea Romam vënit? ...
14. Quômodo Brütus cavit në rëgi obvius fieret? ...
15. Quômodo Tarquinius Romae acceptus est? ...
16. Quid lïberïs rëgis factum est? ...
17. Cür Sex. Tarquinius a Gabïnis interfectus est? ...
18. Quot annôs Rômae rëgnatum est? ...
19. Qui primi cônsulës creati sunt? ...

70
EXERCITIA 16-17 CAP. XLV

Lëctio sexta: versüs 344-413 Lectio VI

Exercitium 16
1. Sole occidente Sextus Tarquinius porta-------[= aere operta] aera tus
Collatiam ingressus est et domum Lucrëtiae petïvit. annuus
2. Lucrëtia ïnscia parabat hostï suo: tantum animo concutere
- - - - - - - [< errare] erat! damnum
3. Noctü Sextus Tarquinius surgit et in thalamum Lucrëtiae, - - - - - - - deprehendere
[< nübere] [= castae], venit. eloquï
4. Lucrëtia [= pavida est] ut parva agna - - - - - - - epulae
[= prehënsa] cum iacet sub lupo [=ad necem parato]. err or
5. Effugere non potest, nam pectora [= manibus] exsequiae
- - - - - - [= premuntur]. generôsus
6. Lucrëtia violata coniugem et patrem [= senem] advocat. grandaevus
7. Ut eam lügentem vident, "Quae causa est lüctüs?" inquiunt, "cui honestus
- - - - - - [= fünus] paras?" impavidus
8. Illa diü [=tacet] que [< pudëre] cëlat amictü inanis
ara, fluunt lacrimae more aquae [=ut aqua semper fluëns]. lnfestus
9. Lucrëtia, ter früstra loquï conata, tandem dëdecus suum - - - - - - - matrônalis
ausa est, dum [< matrona] genae ërubëscunt. nüpta
10. Pater et coniünx eï coactae dant [=ignoscunt], sed illa palma
pectus suum cultro transfïgit! pavere
11. Dum vir paterque commüne - - - - - - - [= iactüram] gemunt, Brütus perennis
cultrum [< genus] sanguine------- tenëns proies
iüravit 'së Tarquinium cum scelerata coniuge et [= stirpe] pudibundus
Roma exactürum esse!' pudlcus
12. Lucrëtia [=nec vïva nec mortua] coma------- reticere
haec verba [H pavida] probare vïsa est. semianimis
13. In foro Brütus vulnus Lucrëtiae [=vacuum] patefëcit et strllare
rëgis facta nefanda referëns populum concitavit. ur gere
14. Brütus et Collatïnus, virï [< honos], consulës creatï sunt veniam dare
iïsque [< annus] imperium datum est.
Exercitium 17
1. Quo Sextus Tarquinius sole occidente vënit? .. .
2. Quomodo ille domï Collatïnï exceptus est? .. .
3. Cür hospes Collatïnï 'hostis' vocatur? ...
4. Num Sextus Tarquinius suspectus fuit Lucrëtiae? ...
5. Quarë noctü ë lecto surrëxit Tarquinius atque ënsem strïnxit? ...
6. Quo fïlius rëgis penetravit? ...
7. Quid lecto Lucrëtiae incumbëns dïxit? ...
8. Cür Lucrëtia neque clamavit neque repugnavit neque effügit? ...
9. Num Sextus Tarquinius eam precibus aut praemiïs movëre potuit? ...
10. Quid tum Tarquinius së factürum esse dïxit? ...
11. Quo metü perterrita tandem succubuit mulier? ...
12. Qualem pater et maritus fïliam et uxorem suam invënërunt? ...
13. Quid interrogavërunt cum eam ita lügentem vidërent? ...
14. Cür Lucrëtia primo nihil respondit? ...
15. Num viret pater mulierem violatam accüsavërunt? ...
16. Num Lucrëtia ipsa sibi veniam dedit? ...
17. Cum Lucrëtia së interfëcisset, quid fëcit Brütus? ...
18. Quomodo Brütus populum Romanum concitavit? ...
19. Cür ille diës rëgno suprëmus fuit? ...

71
CAP. XLVI EXERCITIA 18-19 1 1

LectiO grammatica LêctiO grammatica

Exercitium 18
Datur adiectlvum (m.). Da adverbium: -e/-o/-iter/-ter/-e/-im/-ius/-ies.
adi -us (-r)-a -um 1. superbus, adv superb_ _ . 15. postremus, adv postrem_ _.
adv -ë (-6, -im) 2. iustus, adv iust_ _ . 16. ferox, adv feroc _ _.
adi -is -e (-r -ris -re, 3. levis, adv lev_ _. 17. libens, adv liben
-x, -ns) 4. celer, adv celer_ _ . 18. facilis, adv faci
adv -iter (-nter, -e) 5. pulcher, ad v pulchr _ _ . 19. difficilis, adv difficu
adi (comp) -ior -ius 6. acer, adv acr_ _. 20. gravior, adv grav_ _.
adv -ius 7. subitus, adv subi 21. fortissimus, adv fortissim _ _.
numerus quinque ... 8. benignus, adv benign 22. melior, adv mel_ _.
adv -ies (x) 9. comis, adv corn _ _. 23. prior, adv pr_ _ .
10. falsus, adv fals _ _. 24. malus, adv mal_ _.
11. par, adv par _ _ . 25. bonus, adv _ _.
12. sapiens, adv sapien 26. quïnque, adv quïnqu (5x).
13. püblicus, adv public_ _. 27. sex, adv sex (6x).
14. prïvatus, ad v prïvat_ _ . 28. decem, adv dec _ _ (10x).
Exercitium 19
1. conciere, con isse, con um esse
con-cutiô -iunt 2. concutere, con isse, con um esse
de-cutio -iunt 3. decutere, de isse, de um esse
4. deprendere, de isse, de um esse
5. erubescere, e isse
6. exigere, ex isse, ex um esse
7. favere, isse
8. incalescere, i isse
9. obsidere, ob isse, ob um esse
10. opprimere, op isse, op um esse
11. praestare, prae isse
12. prolabl, pro um esse

Cap. XLVI CAPITVLVM QVADRAGESIMVM SEXTVM

Lëctio I Lêctio prfma: versus 1-123
Exercitium 1
coercëre 1. Anno quadragesimo quïnto [ccxLv] ab urbe condita pro
collëga uno rege duo consules creatl sunt, ut alter alterum - - - - - - -
commovere 2. Senatul ut annuum imperium haberent, n e - - - - - -
cônsenëscere [< diuturnus] imperil eos Insolentes [= faceret].
cônsularis 3. Consules sciebant se post annum [=sine magistratu] fore.
cônsulatus 4. Prlml consules fuerunt Brutus et Collatïnus, sed Collati:nus coactus est ex
contendere urbe migrare cum omnï suo [= bonïs patris].
damnare 5. Brutus P. Valerium Publicolam sibi fecit.
decemviri 6. Tarquinius bellum Romanis [= movit], ut in regnum
dëprecatio - - - - - - - [= rursus ïnstitueretur].
dicta tor 7. In primo proelio Brutus consul et Arrüns, Tarquiniï fïlius, - - - - - - -
dictatüra se[= alter alterum] occlderunt.
ditissimus 8. Tarquinius victus Tusculum se contulit ibique [< senex].

72
EXERCITIA 1-3 CAP. XLVI

9. Cum gener Tarquinii bellum par aret, ut cladem soceri - - - - - - - diüturnitas

[= ulciscerëtur], Rômae factus est T. Larcius. ducentësimus
10. [< dictator] dignitas maior est quam - - - - - - excidere
[< cônsul]. invice rn
11. equitum dictatôri [= oboedit]. iügerum
12. XVI annô post rëgës exactôs plëbs Rômana, sëditiône facta, - - - - - - - labôrâre
plëbis sibi creavit, qui plëbëiôs a patriciïs dëfenderent. magister equitum
13. Cn. Marcius, Rôma expulsus, ad Volscôs [= properavit] et mïliarium
exercitum adversus Rômam düxit üsque ad quïntum - - - - - - - obsequi
14. Lëgatôs pacem petentës [= dïmïsit], sed matris et uxôris occupare
flëtü et [< dëprecarï] superatus exercitum remôvit. omninô
15. Ex magna familia Fabia ünus [< omnis] ex proeliô superfuit. patrimônium
16. L. Cincinnatus, qui agrum VI possidëbat, arans dictator placëre
factus est; dëtersô togam accëpit. praetextus
17. Annô alterô [cccii] ab urbe condita prô cônsulibus prïvatus
- - - - - - - creatï sunt, qui lëgës scriberent. red de re
18. Annô post decemvir, qui virginem nôbilem violare voluit, - - - - - - - regredï
[= condemnatus] est, et imperium [< cônsul] restitütum. repudiare
19. Annô cccxv ab urbe condita Fidënae et Vëiï rebellavërunt, sed ambae restituere
civitatës victae sunt atque Fidënae captae et [= dëlëtae]. südor
20. Camillus Vëiôs cëpit, urbem Italiae [= dïvitissimam]. supervenïre
21. Gallï, cum Capitôlium obsidërent et Rômani fame , aurô trecentësimus
acceptô [H prôgressi] sunt. tribünus plëbis
22. Postea Camillus Gallis eôsque bis vïcit. vin die are

Exerdtium2
1. Romulus asylum aperuit, vana urbis magnitüdô es._ __ në (=ut në) + coni
2. Sabini Tarpëiam necavërunt, quis impüne patriam suam prôd.___.
3. Numa, rëge absente sacra negleg , sacerdôtes fëcit.
4. Ianiculum urbi adiectum est, quandô ea arx hostium es_ __
5. Rëx, ipse rem tarn tristem iüdica ____ , duumvirôs creavit.
6. Cum rëx pergeret Rômam, flexit viam Brütus, obviusfiu,_ __
7. Pater Verginiam occïdit, stuprum a decemvirô sustinë.___.
8. Galli aurum accëpërunt, Capitôlium obsidë.___
9. Placuit cônsulës longius quam annuum imperium habë_ __
___ per diüturnitatem potestatis insolentiôrës red cl...__ _ _ .
10. Horatius pater cïvës ôrabat' së orbum lïberis fac !'
11. Tanaquïl Servium ôrat' inultam mortem soceri esse sin !'

Exercitium 3
1. Quarë prô ünô rëge perpetuô duo cônsulës annui crea ti sunt? ...
2. Cür L. Tarquiniô Collatïnô cônsulâtus abrogatus est? ...
3. Quis prïmum novïs cônsulibus bellum intulit? ...
4. Uter cônsul in eô bello occïsus est? ...
5. Cür primus annus quinque cônsulës habuit? ..
6. Quô Tarquinius Superbus victus së contulit? ...
7. Quae dignitâs mâior est quam cônsulâtus? ...
8. Quôs plëbs, sëditiône factâ, dëfënsôrës sibi creàvit? ...
9. Quis Rômânus exercitum adversus patriam suam düxit? .. .
10. Quômodo L. Quinctius Cincinnatus dictâtor factus est? ...
11. Annô CCCII qui prô cônsulibus creâtï sunt ad lëgës scribendâs? ...
12. Cür decemviris potestâs sublâta est? ...

73
CAP. XLVI EXERCITIA 4-5

13. Cür Camillo, cum Veios et Falerios cepisset, commota est invidia? ...
14. Qui hostës urbem Romam praeter Capitolium occupavërunt? ...
15. Cür Camillus tertium triumphavit et 'alter Romulus' vocatus est? ...
LectiO II LëctiO secunda: versüs 124-214
Exercitium 4
amplius 1. Anno trecentesimo quinto [cccLxv] ab urbe condita pro
cënsor duobus consulibus creati sunt mïlitarës consularï potestate.
corvus 2. Nec diü [= mansërunt] tribünï militarës, e t - - - - - -
ho nor [=IV annos] nülla potestas in urbe fuit.
iugum 3. Tribüni militarës iterum potestatem [= prae aliis
legatus sümpsërunt] et [=tres annos] persevëravërunt.
meritum 4. Camillo mortuo maximus [= honos] dëlatus est.
perdomare 5. T. Manlius 'Torquatus' vocatus est quod in [< singulï]
persevera re certamine Gallum occïdit et eius aureum collo suo imposuit.
praesümere 6. [= novïs mïlitibus] lëctïs x legionës factae sunt, id est
prôvocare - - - - - - [= plüs (quam)] sexaginta mïlia mïlitum.
quadriennium 7. L. Fürius 'Corvïnus' dictus est quod eum in pugna
sexagësimus adversus Gallum adiüvit alis et acütïs Gall! oculos verberans.
singularis 8. Itaque Fürius Gallum, quï eum ad pugnam , occïdit et ob
sternere hoc [< merere] adulëscëns consul factus est.
subi gere 9. Latïnï, quï a Romanis [= sub imperium coactï] erant,
tïrô rebellaverunt, sed superatï sunt et [= funditus domitï].
torquis 10. T. Veturio Sp. Postumio consulibus Samnïtës Romanos vïcerunt et sub
tribunus mïlitaris - - - - - - - mïsërunt, sed ipsï postea a L. Papïrio consule victï sunt.
tribünus mïlitum 11. Eo tempore Ap. Claudius [< cënsëre] aquam Appiam
triennium indüxit et viam Appiam _______ ,
unguis 12. Singulïs legionibus sënï mïlitum praefectï sunt.
13. est praefectus mïlitum quï imperatorem adiuvat.
Exercitium 5
1. Quomodo dignitatës mütatae sunt anno cccLxv a. u. c.? ...
2. Quot cïvitatës Camillus eo anno occupavit et quot triumphos ëgit? ...
3. Cür T. Manlius sibi et posterïs suïs cognomen Torquatï accëpit? ...
4. Tïronibus lëctïs quot legionës Romanae factae sunt? ...
5. Quomodo M. Valerius Gallum provocantem vïcit? ...
6. Quod cognomen eï datum est? ...
7. Quam urbem Alexander condidit eo anno quo Latini dëvictï sunt? ...
8. Cür Q. Fabius Maximus a dictatore capitis damnatus est? ...
9. Quo dëdecore Samnïtës excercitum Romanum victum affëcërunt? ...
10. A quo via Appia strata est? ...
11. Quis Q. Fabio Maximolëgatus datus est? ...
12. Quï consulës Samnïtës dëvïcërunt? ...
13. Quot annos bellum cum Samnïtibus gestum est? ...

74
EXERCITIA 6-7 CAP. XLVI

Lëctio tertia: versüs 215-305 LectiO III

Exercitium 6
1. Urbs Rôma condita est ante di ____ ündecim kalend__ Mai__ quo anno?
(a. d. XI kal. Mai.) annô septingent quïnquag5----- annô -(ësim)ô
terti__ (DCCLIII) ante Chrïstum natum (a. C. n.). ab ur be condita: a. u. c.
2. Annô ducen quadrag quint__ (ccxLv) ab urbe (post rëgës exactôs)
condita (a. u. c.) sïve annô quïngen nôn__ (mx) ante Chrïstum ante Christum natum:
natum (a. C. n.) rëgës Rôma exactï sunt. a.C.n.
3. (XVI) anno post rëgës exactôs tribünï plëbis post Christum natum:
creatï sunt. p.C.n.
4. Annô a. u. c. trecent sexag quàrt__ (cccLXIV) -ô -ô cônsulibus (ab/
Rôma a Gallïs capta est. abs)
5. L. Genüci__ Q. Servïli__ consul mortuus est Camillus.
6. T. Veturi__ Sp. Postumi__ consul annô quadringen.__ __ quo dië?
- - - - - - - - - - (ccccxxxm) a. u. c., exercitus Rômànus apud kal./nôn./id. Ian.-Dec.
Caudium victus sub iugum missus est. = kalendis/nônïs/ïdibus
7. Ap. Claudi__ M. Fulvi__ cônsul , anno au c. - - - - - - Ianuariis-Decembribus
- - - - - - - (ccccxc), helium prïmum contrà Poenôs susceptum est. a. d. III-XIX/pridië kal./
8. Poenï classe dëvictï sunt ante di__ quart__ ïd__ Màrti__ (a. d. IV nôn./id. Ian.-Dec. =
ïd. Màrt.) annô (Dxm) a. u. c., ante diem m-XIx/pridië
Q. Lutati__ A. Manli__ cônsu.__ __ kalcndas/nônas/ïdüs
9. C. Iülius Caesar interfectus est ïd Marti__ annô - - - - - - Ianuarias-Deccmbres
- - - - - (xLiv) a. C. n., id est anno a. u. c. septingen.__ _ __
decim__ (DCCX).
10. M. Tullius Cicero natus est ante nôn__
Ianuàri__ (a. d. III nôn. lan.) annô sescent._ _ _ __
duodëquïnquag (DCXLVIII) a. u. c. sïve cent ____ sext__
(CVI) a. C. 11.
Exercitium 7
1. Pyrrhus fuit primus hostis Romànôrum - - - - - - - - [< tràns mare]. adversus
2. Prïmô proeliô Pyrrhus vïcit auxiliô , nam eas bëstiàs aequus
- - - - - - - [= ignôtas] Rômànï expavërunt. comperire
3. Quam ob causam Pyrrho victoria------- [=data est]. contin gere
4. Pyrrhus captïvôs Romanos [< honôs] - - - - - - - elephantus
atque eôs sine pretiô Rômam remïsit. expavescere
5. Senatus captïvôs Rômanôs quï redditï erant - - - - - - - [= indignos] explôrator
habërï iussit. honestas
6. Pyrrhus, cum Fabricium pauperem esse [= cognôvisset], honôrificus
magnïs prômissïs eum [= incitavit], ut ad së trànsïret. incognitus
7. Pyrrhus lëgàtum mïsit quï pàcem condiciônibus peteret, infamis
sed rëgï [= renüntiatum] est, ut ex Italia recëderet. obtinëre
8. Medicus Pyrrhï Fabriciô prômïsit 'së rëgem necàtürum quadringentesimus
esse, sï Fabricius sibi praemium dedisset', sed Fabricius eum vïnctum remïsit. remandare
9. Hoc admïratus Pyrrhus dïxit 'ilium Fabricium [Link] a b - - - - - - - septuagësimus
[< honestus] quam sôl à cursü suô averti posse!' sollicitare
10. Lëgatïs Rômam missïs Ptolomaeus amïcitiam quam petïverat - - - - - - tracta re
[= adeptus est]. transmarïnus
11. Annô septimô [ccccLxxvn] a. u. c. trux
cënsus habitus est. venënum
12. Mïlitës Romànï elephantôs [= elephantïs territï sunt].

75
CAP. XLVI EXERCITIA 7-10

13. Miles Rômanus [= feroci] vultü adversus hostem prôcëdit.

14. Miles fortis occisus vulnere iacet.
15. est miles qui hostium motüs explorat.
Exerdtium8
1. Cür Rômanï Tarentïnïs bellum indixërunt? ...
2. A quô Tarentïnï auxilium petïvërunt contra Romanos? ...
3. Quibus bëstiïs Pyrrhus üsus est in proeliô? ...
4. Quômodo Pyrrhus captïvôs Rômanôs tractavit? ...
5. Quam prope Romam perrëxit Pyrrhus? ...
6. Quarë lëgatï ad Pyrrhum missi sunt? ...
7. Quid rëx Fabricio lëgato prômisit, si ad së transiisset? ...
8. Quarë Pyrrhus Cineam lëgatum Rômam mïsit? ...
9. Quid Cineas reversus Pyrrhô narravit dë Romanis? ...
10. Quid medicus Pyrrhi Fabriciô prômisit? ...
11. Quid Fabricius illï medicô fëcit? ...
12. Num Pyrrhus Romanos contemnëbat? ...
13. Quis Pyrrhum dëvïcit et dë eo triumphavit? ...
14. Quô fugatus est Pyrrhus? ...
15. Unde lëgatï anno a. u. c. ccccLxxxi Romam vënërunt? ...
16. P. Sempronio Ap. Claudio cônsulibus quas civitatës Romani condidërunt? ...

Lëctio IV LëctiO quarta: versüs 306-477

Exerdtium 9
PraeiU)mina Romana
praenomina Exemplum: C. Iülius Caesar = Gaius Iülius Caesar.
1. A. = ... 9. M'. =...
2. Ap. = .. . 10. P.= ...
3. c. = .. . 11. Q.= ...
4. Cn. = .. . 12. Sex. = ...
5. D.= .. . 13. Ser. = ...
6. K.= ... 14. Sp. = ...
7. L= ... 15. T.= ...
8. M.= ... 16. Ti(b). = ...

Exerdtium 10
calamitâs 1. Quinto annô bellï Pünicï, paratïs navibus - - - - - - - [= cum rostris],
castellum consul C. Duilius proelio [< navis] Carthaginiënsës vicit.
corn plexus 2. Alter consul a Carthaginiënsibus fraude est et captus.
conicere 3. Classis Carthaginiënsium a M. Atïlio Rëgulô victa - - - - - - -
contingere [= eo un de vënerat] së recëpit.
dëcipere 4. In Africa Rëgulus multas civitatës in [= dëditionem]
dëmergere accëpit et multa [= loca münita] vastavit.
fidës, in fidem accipere 5. Postrëmô victus est ultima [= strage], nam MM tantum ex
fisc us exercitü Rômànô [= retrô fügërunt], Rëgulus captus in
grandis catënas est.
historicus 6. M. Aemilius Paulus CIV navës hostium [= submersit], xxx
ïnfïnïtum cum [< pugnare] cëpit.
ïnfringere 7. Classis rediëns màximà tempestàte passa est, nec animus
ingredï Romanorum hàc [=clade] [= fractus] est.
ïnsignis 8. Metellus in Sicilià Poenôs superàvit et multôs elephantôs cëpit, quos ingentï
modius - - - - - - [= agmine] in triumphô düxit.

76
EXERCITIA 10-11 CAP. XLVI

ér'LII'It
9. Carthaginiënsës Rëgulum, quem cëperant, Romam remïsit; ut pacem et naufragium
- - - - - - - [< permütare] captlvorum obtinëret. navalis
10. Romae ille 'së Romanum esse [= dïxit 'së R. non esse .. .'] ne gare
ex illo dië quo in potestâtem Afrorum vënisset.' perimere
11. Itaque uxorem a [< complectl] removit et senatui suasit permütatiô
në pax cum Poenis fieret. pernicies
12. Victoria navali ad Aegatës ïnsulas [= immënsa copia] auri pompa
et argentï in potestatem Romanorum est. pugnator
13. Bellum Pünicum prïmum xxm annos [= productum] est. redigere
14. Bello [= peracto] pax Carthaginiënsibus - - - - - - refugere
[=data] est. retro
15. Permütatï sunt captïvi ita ut captivi quos Romànï tenëbant pretio ex rôstratus
- - - - - - - [= aerario] solüto redimerentur. stipes
16. Rëx Hiero cc mi:lia frümenti populo Romano praebuit. supereminere
17. est frümentum ex quo pànis albus fit. trahere
18. Sardis victls Romani ubique pacem habuërunt, quod iis semel tantum transigere
- - - - - - - [= acciderat]; ergo Ianus iterum clausus est. tribuere
19. Fabius Pictor [= scrïptor rërum] bello Gallico interfuit. triticum
20. Gallïs victls Marcellus [= magnam] praedam Romam vëxit.
21. Cum rëgem Gallorum manu suà [= interëmisset], spolia
opima [= baculo crasso] imposita in Capitolium tulit.
22. ''Aspice ut spoliïs Marcellus oplmls
- - - - - - - [= graditur] victorque viras omnes!"
Exercitium 11
l. Quibus consulibus primum bellum Pünicum coeptum est? .. .
2. Ubi Romànï Carthaginiënsës copiïs terrestribus vicërunt? .. .
3. Quï clux Romanus Poenos prïmo proelio navali vïcit? ...
4. Post illam victoriam quo translatum est bellum? ...
5. Quomodo M. Atïlius Rëgulus in Africà rem gessit? ...
6. Carthàginiënsës in Africa victï a qui bus auxilium petïvërunt? ...
7. Quo duce exercitus Rëgulï victus est? ...
8. Quot navës hostium Aemilius consul navalï proelio dëmersit? ...
9. Quid classï victrïcï redeunti ëvënit? ...
10. Num animus Romanorum hàc calamitate ïnfràctus est? .. .
11. Ubi L. Caecilius Metellus ducem Poenorum superàvit? ...
12. Quot elephantos clux Poenorum sëcum düxit et quot Metellus cëpit? ...
13. Quarë Carthaginiënsës Rëgulum Romam mïsërunt? ...
14. Num Rëgulus Romanis suasit ut pacem cum Poenis facerent? ...
15. Ciir ille, uxore a complexii remota, Carthaginem rediit? ...
16. Quid P. Claudio Pulchro contigit cum contra auspicia pugnaret? ...
17. Anno belli Piinici vicësimo tertio cui bellum commissum est? ...
18. Quot navibus in mari contra Lilybaeum pugnatum est? ...
19. Utra classis eo proelio navali victrïx fuit? ...
20. Carthàginiënsibus dëvictïs quid captivis factum est? ...
21. Quarë Romani lëgatos ad Ptolomaeum mïsërunt? ...
22. Quid rëx Siciliae Hiero populo Romano dono dedit? ...
23. Quomodo Carthaginiënsës bellum renovare temptabant? ...
24. Ciir anno a.u.c. quingentësimo iindëvicësimo Iànus iterum clausus est? ...
25. Cui bello historiens Fabius Pictor interfuit? ...
26. Quis spolia opima tertia tulit? ...

77
CAP. XLVI EXERCITIA 12-13

Lectio grammatica Lëctio grammatica

Exercitium 12
Datur nominiitïvus singuliiris: -us.
nom -us Da genetïvum singuliiris: .:I/-oris/-eris/-üs et gemts: mlf/!:!)
gen -ï m Exemplum: annus.:! m, fünus -eris !:!:.· sinus -üs m.
-oris n 1. pectus __; lectus __ ; flüctus _ __
-eris n 2. son us __ ;onus __;genus
-eris n 3. pontus __ ;pondus __;mundus
-ûs mlf 4. nïdus __;sïdus __;gradus
5. rïtus __ ;lïtus __ ; frïgus
6. la tus __; status __;metus
7. lupus __;opus __; foedus
8. corpus __;hortus __;portus
9. tempus __;campus __ ;pignus
10. vultus __;vulnus __;münus
11. dolus __;bolus __; scelus
12. facinus __ ; asinus __;manus
13. porticus __;dëdecus __ ;pecus
14. domus __;humus __;vulgus
Exercitium 13
1. cëdere, isse
2. comperïre, corn isse, corn um esse
3. c6nsenëscere, co isse
4. contemnere, co isse, co um esse
5. contendere, con isse
de-cipiô -iunt 6. dëcipere, dë isse, dë um esse
7. excïdere, e isse, e um esse
8. expavëscere, e isse
9. fluere, sse
10. ïnfringere, ï isse, ïn um esse
11. lügëre, isse
12. pergere, per isse
13. perimere, per isse, per um esse
14. redigere, red isse, red um esse
15. referre, isse, re um esse
re-gredior -iuntur 16. regredï, re um esse
17. subigere, sub isse, sub um esse
18. transigere, trans isse, trans um esse
19. tribuere, isse, um esse

78
EXERCITIA 1-3 CAP. XLVII

CAPITVLVM QVADRAGESIMVM SEPTIMVM Cap. XLVII

Lectio prïma: versüs 1-103 Lectio I

Exercitium 1
1. Hoc capitulo continétur quo A. Gellius tempora comparat annalis
quibus Graecï Romanïque illustrés [<flos]. chronicus
2. Quod dïcit dé vlta clarorum hominum [<ex+ carpsit] é cognômentum
libris qui sïve [< annus] appellantur. commentarius
3. Ita nobïs [< conspicere] aetatum antiquissimarum dedit, coniectüra
né quid ac pravum super vita hominum clarorum cônscribere
- - - - - - - [> temerarius] dicerémus. cônspectus
4. A. Gellius a Solone incipit, qui Athéniénsibus légés scripsit Tarquinio Romae convincere
régnante, cui [= cognomen] Prïscus fuit. dëpellere
5. Archilochus, poéta Graecus clarus, Tullo Hostïlio régnante------- dësciscere
[=carmina] scrïpsit. exagitâre
6. Miltiadés, qui anno CCLX a.u.c. Persas vicit apud Marathonem, damna tus ab excerpere
Athëniënsibus in vinculis mortem [= mortuus est]. flôrëre
7. Aeschylus Athënis [H comoedias] scripsit paulo antequam incônspectus
Coriolanus, a tribünis plébis [= incitatus] a c - - - - - - natüralis
[=male tractatus], a populo Romano [= défëcit]. nobilitare
8. Romae decemviri lëgës xn tabularum [= scripsërunt] obire, mortem o.
eodem tempore quo Empedoclës in Sicilia [< philosophus] obrëpere
- - - - - - [< natüra] studuit. obsidiô
9. Sophoclés et Euripidés, poétae [=qui tragoedias philosophia
scripsërunt], ab Ahëniënsibus [< nobilis] sunt. philosophus
10. Sôcratés, Graecus nobilissimus, - - - - - - - poëma
[= damnatus] 'iuventutem corrupisse' incarcere venëno necatus est. temere
11. In [< obsidëre] Capitoliï M. Manlius Gallos per ardua tragicus
-------[=clam ascendentës] - - - - - - tragoedia
12. Ex temporibus paucorum hominum qui hic memorantur haud difficile est vexa re
- - - - - - - facere dé plüribus qui nominatï non sunt.
Exercitium 2
1. Un de A. Gellius facta excerpsit dé vïta clarorum hominum? ...
2. Cür A. Gellius nôn ab Homërô, sed a Solône incipit? ...
3. Quo rëge Romanô régnante Sololëgës Athëniénsium scripsit? ...
4. A quibus occïsus est Hipparchus tyrannus? ...
5. Ubi Persae ab Athéniénsibus victi sunt Miltiade duce? ...
6. Cur Cn. Marcius Coriolanus ad Volscôs dësclvit? ...
7. Quo duce classis Xerxis ab Athéniënsibus victa est ad Salamina? ...
8. Qui lëgës duodecim tabularum Romae scripsérunt? ...
9. Quis historicus helium Peloponnësiacum memoriae tradidit? ...
10. Aeschylus, Sophoclës, Euripidës quid scripsërunt? ...
11. Quomodo mortuus est Socratés philosophus? ...
12. Cur M. Manlius capitis damnatus est? ...
Lectio secunda: versüs 104-206 Lectio II
Exercitium 3
1. Decem mïlia sësterti__ /numm__ [= séstertiorum/nummorum]. decl II
2. "0 Iuppiter! Pater de__ hominumque!" gen pl-Y.!ll = -ôrum
3. Cincinnatus agrum quattuor iüger__ colébat.
4. Sp. Carvilius Rüga iüravit 'uxorem së habere lïber__ quaerundorum causa'.

79
CAP. XLVII EXERCITIA 4-5

Exercitium 4
celebrare 1. Alexander est [= transiit] in Asiam et in partës
circumvallare - - - - - - - [< oriëns].
cômicus 2. Paulo post Rômanï in bello Samnïticô [= diüturnô] ab
condere hostibus [< circum + vallum] sunt ac sub iugum missï.
cônfidentia 3. Cënsôrës ad nômen P. Cornëliï Rüfïnï apposuërunt et
cônflïctare haec : "quod comperimus të argentï factï cënae gratia
cônstantia decem habëre."
deiürare 4. Quo tempore bellum Pünicum primum coeptum est, Callimachus poëta
dell rare Alexandriae [< celeber] est.
desipere 5. Anno a.u.c. ündëvicësimô [nx1x] Sp. Carvilius Rüga
deürere - - - - - - - cum uxôre fëcit 'quod esset.'
divortium 6. Terentius, poëta [H tragicus], vixit post bellum Pünicum
diütinus secundum, quod A. Gellius finem adnotatiunculis suis.
ecquid 7. Lücilius alios poëtas versibus [=male tractavit].
edepol 8. In librô suô primo A. Gellius [= fabulam] _ _ _ _ __
exürere [= tradit] super libris Sibyllinis.
foculus 9. Anus [j < hospes] novem librôs ôraculôrum rëgi Tarquinia
historia Superbô [= vëndere] voluit.
hospita 10. Cum rëx pretium esset [= quaesïvisset], anus tantum
iüs iürandum poposcit ut rëx eam aetate [H sapere] putaret.
libra 11. - - - - - - - cum igne appositô anus trës librôs - - - - - - -
mecastor [= ussit] e t - - - - - - [ = continuo post] idem pretium petïvit prô
mehercle sex reliquis.
mercarï 12. lam rëx rïdëns 'anum [= dëmentem esse]' dixit.
nota 13. Mulier alios trës librôs [= deussit] et rëgem interrogavit
obtrectare - - - - - - - [= num] reliquôs trës eôdem pretiô emere vellet?'
orientalis 14. Tarquinius ------[<constans] et [< cônfïdere]
percontari mulieris admïratus trës librôs est [= ëmit] eôdem pretiô
pondô quod petïtum erat prô novem.
prôdere 15. Libri illi 'Sibyllini' i n - - - - - - [ = locum sacrum] _ _ _ _ __
prôpônere [= dëpositï] sunt.
quïndecimvirï 16. [xv virï]librôs Sibyllïnôs quasi dïvïnum ôraculum
quïngentesimus cônsulunt cum rës püblica perïculïs [= vexatur].
sacrarium 17. Virï et fëminae nôn per eôsdam deôs [= iürant], ut ex
scrïptum veteribus [< scribere] apparet.
sterilis 18. [= per Castorem!] est ___ - - - - - - -
subinde fëminarum, [= per Herculem!] virôrum.
subscrïbere 19. [= per Pollücem!] est iüs iürandum viris et fëminis
transgredï commüne.
venundare
Exercitium 5
1. Quis fuit pater Alexandri Magni? ...
2. Rëgnum adeptus quo Alexander transgressus est? ...
3. Quot annôs Alexander rëgnavit? .. .
4. Quï fuërunt Platô et Aristotelës? .. .
5. Quod bellum Romani gerëbant cum Aristotelës mortem obiit? ...
6. Qua dë causa cënsôrës P. Cornëlium Rüfinum senatü môvërunt? ...
7. Quibus cônsulibus bellum Pünicum prïmum coeptum est? ...
8. Cür Sp. Carvilius Rüga divortium fëcit cum uxôre? ...
9. Quid Plautus et Terentius scrïpsërunt? ...
10. Quem fïnem commentariï suï prôposuit A. Gellius? ...

80
EXERCITIA 5-7 CAP. XLVII

11. Quid anus hospita regi Tarquinio Superbo obtulit? ...

12. Cur rex non omnes libros novem emit? ...
13. Quid fecit mulier cum rex libros emere recüsâvit? ...
14. Num rex tres libros minore pretiô mercâtus est? ...
15. Ubi conditi sunt librï Sibyllin!? ...
16. Cür feminae non iurant per Herculem? ...
17. Quod iüs iürandum feminârum proprium est? ...
Lëctio grammatica Lectio grammatica
Exercitium 6
Verba deponentia
1. exire = egred_; exit = egred · exeunt = egred._ _ _ __ verba deponentia
exiit = e ; exi! = egred_!
2. timere = vere__; timeo = vere__; timemus =vere___
timebâmus =vere._ _ __
3. exspectâre = opperï_; exspectâte! = opper-.__ _
4. occidere H orï_; occidens H ori__.
5. temptâre = cônà__; temptâbat = cônâ_ __
temptavit =côn- ; temptâtürus = conà.____.
6. censere = arbitra__ = re__ ; censeo = arbitr__ = re__;
censebat = arbitra = re_ __
7. ambulàre = grad_; ambulat = grad· ; ambulâbat = gradi_ _ __
8. âmittere H adipisc__; âmittit H adipïsc_ __
àm1sit H au__ _ _ _ - - -
9. errâre = vagâ__; errâns = vagâ ; erràbam = vagâ_ __,
errâbô =vagâ.___
10. interrogâre = percontà__; interrogant = percont..__ _
interrogâverunt = percontâ._ _ _ _ __
11. ôrâre = pree à__; ôrâbit = pree- ; oremus! = pree.___
12. emere = merca__; emo =mere__; em1 = merca__ _ _ __
13. promittere = pollice__; promitto = pollice__; promittit = pollice_ __
promïsï = pollic ; prômïsit = pollic________
14. redire = revert_; redeo = revert_; redeunt =revert _ __,
redibô == revert_; redïbunt == rever ; redite!= rever.__ _
15. dividere =parti_; dïvidit ==part- ; dïvide! = part-.__ _
16. gaudere = laetà__; gaudeo = laet_; gaudeâmus! = lae.__ _
17. spectâre = intue__; spectâbat = intue ; specta! = intue__ !
18. tolerâre =pat_; tolerô = pat_; tolerâbam = pa.__ _
tolerâvi = - - - - - ----·
Exercitium 7
1. convincere, con.__ ___.isse, con____um esse
2. depellere, de isse, de um esse
3. desciscere, de ·sse
4. excerpere, e isse, e....__ _ _ um esse
5. exurere, ex sse, e um esse
6. tlorere, isse
7. transgredï, trans um esse trans-gredior -iuntur

81
CAP. XLVIII EXERCITIA 1-2

Cap. XLVIII CAPITVLVM DVODEQVINQVAGESIMVM

Lëctiô I Lëctio prïma: versüs 1-90
Exercitium 1
adigere 1. Bellum [< memorare] est helium Pünicum secundum, quo
alveus duae maximae gentës inter së arma-------·
assënsus 2. Indignabantur Romanï quod Poenï victï victoribus [=sine
assentiri causa] arma ïnferrent, Poenï quod Romanï victïs superbë imperitavissent.
assuëscere/adsuescere 3. Hannibal puer patrï Hamilcarï [< blandë rogabat] ut cum
blandlri exercitü in Hispaniam dücerëtur.
conferre (arma) 4. Tum Hamilcar, antequam excercitum in Hispaniam - - - - - - -
differre [= tradüceret], fïlium iüre iürando [=ad iüs iürandum
diripere coëgit] 'së, cum prïmum posset, hostem fore populo Romano!'
dispônere 5. Mortuo Hamilcare gener eius Hasdrubal eï [=in locum
exsuscitare eius secütus est]; is foedus cum Romanïs renovavit, id quod helium
habilis ------[=bello moram attulit].
haudquaquam 6. Hasdrubal Hannibalem [=vix adhüc] püberem ad së
hiberna arcessïvit, ut puer mïlitiae [: morem nosceret mïlitiae].
impeditus 7. In senatü Carthaginiënsï Hanno dïxit 'Hannibalem domï tenendum esse
magistratus sub lëgibus, sub [<magister], në quando parvus ille ignis
memorabilis incendium ingëns [= excitaret/suscitaret]!
merëre (stipendia) 8. Paucï Hannonï [= assentiëbant], et Hannibal in Hispaniam
nîti missus est, ubi triennium sub Hasdrubale - - - - - - -
oppidanus 9. Ingenium Hannibalis [= aptum] fuit ad omnës rës quae
praetôrium magno futüro ducï agendae erant.
prômovëre 10. Iuvenis Hannibal [= laborabat] ut exercituï carus esset.
succëdere 11. Ergo, Hasdrubale obtruncato, Hannibal in castrorum
traicere (bis) dëlatus omnium [< assentïre] 'imperator' nominatus est.
ultrô 12. ln Hispania Hannibal, postquam Cartalam, urbem Olcadum, expugnavit
vixdum et [<dis-+ rapuit], exercitum in dëdüxit.
13. Vëre in Vaccaeos helium [H removit] et Arbocalam
oppidum cëpit, etsï ab [= cïvibus oppidï] diü dëfënsum est.
14. Carpëtanos Tagum flümen [= transeuntës] adortus est,
elephantïs in rïpa [= variïs locïs positïs].
15. Cum hostës aquam ingressï essent, equitës impetum fëcërunt in agmen
- - - - - - [= quod motü impediëbatur]; ita - - - - - - -
[= nëquaquam] parï certamine in medio flüminis - - - - - - -
concurrërunt.
Exercitium 2
1. Quod helium memorabile T. Livius librïs xxi-xxx narrat? ...
2. Ad quod iüs iürandum Hamilcar Hannibalem puerum adëgit? ...
3. Quamobrem helium cum Romanïs dïlatum est? ...
4. Quis in locum Hamilcaris successit? ...
5. Hasdrubalne nova bella gessit in Hispania? ...
6. Quod foedus populus Romanus fëcit cum Hasdrubale? ...
7. Quarë Hasdrubal Hannibalem vix püberem ad së arcessï voluit? ...
8. Quid Hanno dë ëa rë cënsuit in senatü Carthaginiënsï? ...
9. Quomodo Hannibal in Hispaniam missus ab exercitü exceptus est? ...
10. Hasdrubale occïso quis imperator nominâtus est? ...
11. Quibus Hannibal dux prïmum bellum intulit et quam ur hem cëpit? ...
12. Cartala capta et dïrepta, quo exercitus dëductus est? ...

82
EXERCITIA 2-4 CAP. XLVIII

13. Ubi Hannibal posterô annô proelium commïsit cum Carpëtanïs? ...
14. Carpëtanis superatïs, omnisne Hispania Carthaginiënsium erat? .. .
15. Cür Saguntïnïs libertas servabatur? ...
Lëctio secunda: versüs 91-179 Lëctio II

Exercitium 3
1. Lëgatis Saguntïnis - - - - - - [= inductïs], senatui placuit 'lëgatôs angulus
Saguntum mittï, qui Hannibalï [= imperarent] ut a apparatus
Saguntinis, sociïs Rômanorum, abstinëret!' aries
2. Lëgatiône dëcrëta [= nec adhüc] missa, Hannibal circumsedëre
Saguntum aggressus est, agris circa [= funditus vastatïs]. cônsultare
3. Ubi duo müri iungëbantur erat qui i n - - - - - - - dënüntiare
[= aequam] vallem [= spectabat, versus erat]. deposcere
4. Adversus eum Carthaginiënsës [tecta quibus prôteguntur desperatiô
mïlitës] ëgërunt, sub quibus [machinas quibus müri (in) diës
feriuntur]. moenibus admôverunt, nec verô mürum - - - - - - - êmünire
[< quatere] potuërunt, nam hoc locô mürus - - - - - - - [= firmë exscindere
münïtus] erat. exspectatiô
5. Saguntini fortiter - - - - - - [= resistëbant] a c - - - - - - - gratificari
[= tëlïs (missis)] hostës [= remôverunt]. incautus
6. In hôc certamine - - - - - - [< tumultus] ipse Hannibal, dum mürum intrôdücere
- - - - - - [= temere] subit, [= iaculo] ictus est. irrita re
7. Tum nôn multum aberat - - - - - - - desererëtur - - - - - - - missile
[<oppugnare]. necdum
8. Nec vërô Poeni, qui urbem [= circum obsidëbant], ab obsistere
- - - - - - - [< apparare] operum ac münitiônum cessavërunt. oppugnatiô
9. Renovata pugna pars müri ita quassata est ut [<pro+ perôrare
caderet], sed oppidanï hostes procurrentes [=retro ëgërunt]. pervastare
10. Lëgatï Rômanï ab Hannibale dimissï sunt, cum iis responderet 'non plan us
- - - - - - - [adv < tütüs] eos Saguntum aditüros esse.' prôcidere
11. Hoc respônsô [=ad iram incitatï] legatï Carthaginem quassare
profectï sunt, ut Hannibalem [= dëdï exposcerent]. (nôn multum abest) quïn
12. Hanno ünus in senatü Carthaginiënsï Romanis [= gratum redigere
facere] temptavit, cum 'Hannibalem Romanis dëdendum esse!' cënseret. submovëre
13. Cum is [= ôrationis fïnem fëcisset], nëmô ei assënsit. succingere
14. Interim maior in [= maior cotidië] f i t - - - - - - tragula
[~ spes] Saguntïnorum ac minor [< exspectare] auxilii, tumultuârius
cum tarn procul Roma, [= üna et sôla] spes, esset. tütô adv
15. Hannibal [= cïnctus] armïs et legionibus vivëbat. ünicus
16. Dum Romani [= consulunt inter së], Saguntum verge re
- - - - - - [= dëlëtum] est. vïnea

Exercitium 4
1. Quare Saguntini legatos Rômam mïsërunt? ...
2. Lëgatïs audïtïs quid senatui placuit? ...
3. Qui nüntius Sagunto alla tus est lëgatione dëcreta necdum missa? ...
4. Rë iterum ad senatum relata, omnësne legatôs mittendos cënsebant? ...
5. Cür haec sententia vïcit? ...
6. Quomodo Hannibal Saguntum aggressus est? ...
7. Quibus machinis müri quassàri possunt? ...
8. Primône impetü Carthaginiënsës intra mürôs Saguntï penetravërunt? ...
9. Quid Hannibali accidit in tumultuariïs certaminibus? ...

83
CAP. XLVIII EXERCITIA 4-6

10. Quid Hanniballegatls qui Rôma venerunt respondit? ...

11. Quô legatl dïmissï profectï sunt? ...
12. Quid Hannô in senatü Carthaginiensï censuit? ...
13. Num senatus Carthaginiensis sententiam Hannônis secütus est? ...
14. Quid legaus Rômanïs respônsum est? ...
15. lnopia omnium crescente quae Saguntïnïs erat ünica spes? ...
Lëctio III Lëctio tertia: versus 180-271
Exercitium 5
assigna re 1. Alorcus ad [= praefectum urbis] Saguntïnum deductus
auctôritas pacis condiciônes dürissimas Saguntïnïs attulit:
comparare 2. 'Hannibalem urbem iïs ademptürum esse et locum in quô
equester novam urbem aedificarent.'
ëvenïre 3. Omnï aurô et argentô ad Hannibalem delatô, oppidani inermes ex urbe exire
excidium iubebantur; ita [= incolumes] servari poterant.
ïnsuper 4. Ut haec audiverunt, primôres, aurô et argentô ex püblicô que
inviolatus in ignem coniectô, plerique [= se] ipsi eôdem praecipitaverunt.
labôriôsus 5. Ex hôc pavor et trepidatiô tôtam urbem - - - - - - -
maeror 6. Mox, cum turris prôcidisset et urbs [< stare] cüstôdiïsque
mentiônem (facere) solitïs nüdata esset, exercitus Poenôrum omnibus vïribus impetum fecit et
mômentum urbem [= brevissimô temporel cepit.
obligâre 7. Saguntï [< exscindere] nüntiatô, - - - - - -
omittere [< maerere] et ïra metusque de rerum [= üniversïs rebus]
parturïre senâtôres cepit.
Periochae 8. Cônsules prôvincias [<sors] sunt: Hispania Cornelio,
pervâdere Africa Semprôniô [= sortibus mandata est].
praetor 9. Utrique magnae côpiae pedestres et [< equus] datae sunt,
prïvâtum atque [= praeterea] alterï naves longae CLX, alteri LX
quïnquerëmis - - - - - - [ < v + remus].
sëmet 10. His [= paratls]legâtï Carthâginem missi sunt, qui bellum
sortïrï indicerent 'si püblicô cônsiliô Hannibal Saguntum oppugnavisset.'
statiô 11. Senatus Carthaginiensis legatis respondit 'foedus quod Hasdrubal sine
succlamare - - - - - - - [< auctor] sua icisset cum Rômanïs, s e - - - - - - -
su rn ma [= officiô tenere] nôn potuisse; ergô iüre oppugnatum esse Saguntum.'
transi tus 12. "Proinde" inquit Poenus" [= nôlïte] Saguntl _ _ _ _ __
facere [= Saguntum memorare], et quod diü animus vester,
aliquandô pariat!"
13. Postremô Rômanus "Bellum vôbïs do!" inquit, et omnes Carthâginienses
- - - - - - [< sub + clamaverunt]: ''Accipimus!"
14. Posterô annô Hannibal post [< labor] _ _ _ _ __
[< transire] Alpium in ltaliam descendit.
15. Breviarium librôrum Lïvii: ' ' appellantur.
Exercitium 6
1. Quem nüntium Alorcus Hispanus Saguntïnïs attulit? ...
2. Quid victor Hannibal Saguntlnis imperâvit? ...
3. Quômodo Saguntïnï corpora sua inviolata servare poterant? ...
4. Num Saguntïnï omne aurum et argentum suum Hannibali dederunt? ...
5. Sagunti excidiô nüntiâtô quid Rômânï sentiebant? ...
6. Utri cônsulï Hispania prôvincia et utri Africa sortibus evenit? ...
7. Quot legiônes in eum annum decretae sunt? ...
8. luvenesne legatï in Africam missi sunt? ...

84
EXERCITIA 6-7 CAP. XLVIII

9. Quid legati Romani Carthaginienses percontatï sunt? ...

10. Utrum iüre an iniüria oppugnatum est Saguntum? ...
11. Utrum Carthaginienses voluerunt, pacemne an bellum? ...
12. Quô Hannibal, Saguntô captô, exercitum in hiberna dedüxit? ...
13. Posterô annô quod flümen Hispaniae Hannibal exercitum tradüxit? ...
14. Quôs montes transgressus est ut in Italiam veniret? ...
15. Ubi Hannibal primum cum Romanis cônflïxit? .. .
16. Quis dux Rômanus in eô proeliô vulneratus est? ...
17. Quid Cn. Cornelius Scïpiô in Hispania egit? ...
LëctiO quarta: versüs 272-388 Lectio IV
Exerdtium 7
1. In Etrüriae palüdibus Hannibal ob continuas - - - - - - oculum amisit. adhortator
2. C. Flaminius cônsul auspiciïs neglectls neque [= hostiis] (ex) adversô
immolatïs adversus Hannibalem profectus est. angustiae
3. Ad lacum Trasumennum Hannibal equites in insidiïs locavit ad armatüra
- - - - - - - [< angustus] inter montem et lacum. assurgere
4. Via interest angusta [= valde angusta], deinde latior - - - - - - avellere
[= patens fit] campus, supra quem montes [= surgunt]. cale ar
5. Hanniballevem [< armatus] post montes circumdûxit, circumfundï
ipse in campô patentï castra locavit. cônfertus
6. Flaminius [= locô nôn explôratô] exercitum per - - - - - - depopulari
[= angustias] düxit in campum, qui densa operiebatur. exanimare
7. Ex [=a fronte] tantum hostes cônspexit, sed clamôre expedïre
undique ortô së [= inexspectatis] ïnsidiïs circumventum sënsit. fauces
8. Tarn [= repentina] rës fuit ut vix arma------- imprëvisus
[=parata fierï] possent. inexploratô
9. Cum cônsul prae strepitü audïrï nôn posset, sibi quis que dux - - - - - - - inquirere
que[< adhortari] factus est, ac tantô ardôre pugnabant ut nëmô eôrum lancea
sënserit eum môtum terrae qui multas domôs [= dëlëvit]. nebula
10. Eques Ïnsuber cônsulem [= agnôscëns] "Ën" inquit "hic est nequire
quï agrôs et urbem nostram est [= populatus] ..." nôscitare
11. Equô [< sub + datïs] per - - - - - - patescere
[= densôs] hostes impetum fecit cônsulemque - - - - - - - [= hasta] per-(angustus)
transfixit! praetor
12. Romani fugientës - - - - - - - [= vagantës] diversïs itineribus Rômam propinquus
petïverunt. propraetor
13. Cum populus magistratüs ë Cüria ëvocâret, M. Pompônius - - - - - - - prësternere
[= magistratus iüdiciïs praefectus] "Pugna" inquit "magna victï sumus." quand ô
14. Ad portas stetit multitüdô hominum qui aliquôs - - - - - - repens
[= cognatôs] suôs aut nüntiôs de iis opperiebantur. rescindere
15. Obviïs [= obviôs circumsistebant] n e c - - - - - - - sôspes
[= abripi] poterant priusquam omnia [=in+ quaesivissent] subdere
16. Duae matres, cum filiôs suôs [= salvôs] redeuntes viderent, va gus
nimiô gaudiô sunt [= exspïraverunt]. victima
17. Alia insuper clades nüntiata est: 'C. Centenium [:qui vigiliae
priôre annô praetor fuit] cum IV mïlibus equitum circumventum!'
18. Itaque populus dictatôrem et magistrum equitum creavit iïsque mandatum
est ut mürï firmarent et pontes flüminum [=dëstruerent].
19. lam Romanis prô urbe dimicandum erat, [= quoniam]
Italiam tuërï [= nôn potuerant].

85
CAP. XLVIII EXERCITIA 8-9

Exercitium 8
1. Quos montës lacus Trasumennus subit? .. .
2. Ubi Hannibal equitës in ïnsidiïs locavit? .. .
3. Quid C. Flaminius c6nspexit postquam angustias superavit? ...
4. Cür impetus Poen6rum Romanïs impr6vïsus fuit? ...
5. Quae spës salütis mïlitibus Romanïs erat? ...
6. Quamdiü ad lacum Trasumennum pugnatum est? ...
7. Cür eques Ïnsuber c6nsulem Romanum petïvit? ...
8. Num C. Flaminius incolumis ex e6 proelio rediit? ...
9. Quid fugam R6man6rum impedïvit? ...
10. Quot Romanï in acië caesï sunt et quot effügërunt? ...
11. Quï magistratus eam cladem Romanïs nüntiavit? ...
12. Quomodo Romanï nünti6s dë suorum fortüna petëbant? ...
13. Senatü consultante quae alia cladës ex Umbria nüntiata est? ...
14. Quem populus Romanus dictatorem creavit? ...

Lëctio V Lëctio quïnta: versüs 389-508

Exercitium 9
aditus 1. Ecce Enniï versus dë Q. Fabio Maxima-------[< cünctarï]:
aequare On us homo nobïs cünctando restituit rem.
affiuere 2. Cum magister equitum dictatorem [= accüsaret] ut
alligâre 'timidum' et 'sëgnem', imperium e6rum [< aequus] est.
aquârî 3. Hannibal sub Calliculam montem clausus erat a Romanïs quï montem
aquâtor - - - - - - - [= occupatum tenëbant].
callidus 4. At dux ille dëcëpit Romanos, n a m - - - - - - -
cave (ne) [= virgïs] ad cornua boum et incënsïs e6s territ6s fugavit.
commun Ire 5. C6nsulës Paulus et Varr6 ad Cannas [= parvum oppidum]
contrâdicere bïna castra [= münïvërunt], quibus Aufidus flümen
crïminâri - - - - - - [ < a d + fluëbat].
cünctâtor 6. quï ex minoribus castrïs [= aquam
cuneus petëbant] lïberiorem [(adïre] ad flümen habëbant; quibus
deficere fugatïs Numidae equitës ad ipsas prope portas castr6rum - - - - - - -
evehere sunt.
fun da 7. Postera dië ob [< impatiëns] Varr6nis aciës ïnstrücta est,
fünestus etsï Paulus collëgae [= verbïs resistëbat].
impatientia 8. Varrolaevum, Paulus dextrum cornü tënëbat, quibus - - - - - - -
iniquus [=inter quos positus] erat Cn. Servïlius Geminus.
In sidere 9. Poenïs non aequa erat frons, sed a media acië
interponere - - - - - - [= ëminëbat].
irruere 10. Eum cuneum Romanï impulërunt, sed Afrï e6s in medium-------
macte (virtüte estü) [<in+ ruentës] circumdedërunt et inclüsërunt.
obruere 11. Pugna [= impar] fuit quod inclüsï cum circumfüsïs atque
opplere fessï cum [= novïs et integrïs] pugnabant.
praetervehere 12. Paulus consul, etsï graviter ictus erat, proelium restituit,
prominere sed postrëm6 necesse fuit equum omittere, quia vïrës etiam ad equum
recens regendum eum [= eï deerant].
sarmentum 13. Dum consul cruore [= complëtus/opertus] in saxo sedet,
vicus Cn. Cornëlius Lentulus tribünus mïlitum equ6 [= praeter
eum vectus] "L. Aemilï..." inquit, "cape hune equum! ... Në - - - - - - -
[< fünus] hanc pugnam morte c6nsulis fëceris!"

86
EXERCITIA 9-11 CAP. XLVIII

14. Ad ea consul "Tu Cornell'' inquit," virtiite esto! Sed

- - - - - - (ne) absiimas [= noli absiimere] tempus e manibus
hostium evadendi!"
15. Hic hostes consulem tells-------[= operuerunt tells supra iniectïs].
Exercitium 10
1. Ciir dictatori Q. Fabio Maximo cognomen 'Ciinctatorl' datum est? ...
2. Quid M. Minucius magister equitum dictatorem crlminabatur? ...
3. Quid egit Fabius Maximus cum legiones Minucii in discrimine essent? ...
4. Quomodo Hannibal in monte Callicula Romanos decepit? ...
5. Quid Q. Fabius Maximus abiens novos consules monuit? .. .
6. Castris apud Cannas locatls, unde Romani aquabantur? .. .
7. Quid aquatoribus e castrls egressis evenit? ...
8. Quid fecit Varro postero die? .. .
9. In ade ubi locatl sunt equites? .. .
10. Pulsis equitibus Romanis peditesne constabant? ...
11. Ciir iniqua Romanis erat pugna cum Afris? ...
12. Ciir Paulum consulem vires deficiebant? ...
13. Quid Cn. Lentulus consuli saucio obtulit? .. .
14. Num Paulus equo Lentuli servatus est? ...
Lectio sexta: versüs 509-614 LectiO VI

Exercitium 11
1. Milites qui Cannas perfügerant extemplo captï sunt, cum vicus niillo absterrere
- - - - - - [= niilla miinïtione] protegeretur. ad
2. Proelio Cannensi caesa sunt XLVIII milia hominum, in his ambo consulum aedilis
_______, xx#Ix tribiini militum, aliquot et celebra re
- - - - - - - [: qui consules et praetores fuerant], Lxxx senatores. cônsularis
3. Hannibal tanto bello [= defünctùs] quietem sibi et fessis epulari
militibus dedit. exclüdere
4. Maharbal vero "Immo" inquit "die quinto victor in Capitolio - - - - - - lib ens
[= cenabis]! Sequere! Cum equite [H sequar]!" mâtürus
5. Ut Hannibal dixit 'tempore opus esse ad consilium - - - - - - - münimentum
[= reputandum]', ille "Vincere sds, Hannibal" inquit, "victoria iiti nescis!" palarï
6. Interea, cum Hannibal castra Romana minora a flümine - - - - - - - pensare
[<ex+ dausisset], deditio [H sera] facta est. perblandus
7. Ex castris maioribus Iv [circiter IV] milia peditum et cc equites perfungï
Canusium perfügerunt; quibus roulier Apula dives frümentum, vestem, praecedere
------[<via] dedit. praepônere
8. Eodem tempore totidem milites Romani, non agmine sed - - - - - - - praetôrius
[=vagi] per agros, Venusiam ad consulem Varronem pervenerunt. quaestor
9. His [< reliquus] collectis, iam aliqua - - - - - - - reliquiae
exercitus consularis erat. species
10. Hannibal per Campaniam Neapolim petïvit, sed moenia firmissima eum ab viaticum
urbe oppugnanda [= deterruerunt].
11. Inde Capuam profectus a Campanis re cep tus laetus a c - - - - - - -
[< libet] unum diem [= festum habuit], dum urbem visit.
12. Postero die in senatü oratione [= valde blanda] Campanïs
gratias egit 'quod suam amicitiam societati Romanae - - - - - - -
[= praetulissent]' et iis promisit 'brevi caput Italiae omni Capuam fore!'
13. est magistratus qui aedificia piiblica, vias ac ludos curat.

87
CAP. XLVIII EXERCITIA 12-13

Exercitium 12
1. Quo consul C. Terentius Varro cum quinquaginta equitibus perfügit? ...
2. Quot Romani proelio Cannënsi caesi esse dïcuntur? ...
3. Cûr cladës Cannënsis gravior foediorque fuit quam Alliënsis? ...
4. Quid Maharbal Hannibali suasit post proelium Cannënse? .. .
5. Cûr Hannibal non statim adversus Romam progressus est? .. .
6. Quis Romanos qui Canusium perfügerant adiüvit? .. .
7. Cûr castra minora dëditionem matûram fëcërunt? .. .
8. Omnësne qui in maiora castra perfügerant Poenis së dëdidërunt? ...
9. Quot mïlitës Romani Venusiam ad consulem pervënërunt? ...
10. Quid consul Varro senatui litteris nûntiavit? ...
11. Quo Hannibal post Cannënsem pugnam profectus est? ...
12. Cur urbem Neapolim non oppugnavit? ...
13. Quomodo Hannibal a Campanis receptus est? ...
14. Quid Hannibal Campanis promisit? ...
LectiO VII Lëctio septima: versüs 615-745
Exercitium 13
acervus 1. In senatû Carthaginiënsi Mago rës ab Hannibale gestas-------
commeatus [= narravit] et 'deis [= gratias] agendas esse' dixit.
consclscere 2. " [= plüs quam] cc milia hostium occïdit" inquit,
consultum "Romanos binis castris [=Romanis bina castra adëmit] ..."
descrlbere 3. In vestibulo cûriae effüdit tot anulos aureos ut [= dimidia
dlmidium pars] trës modios [= complëret].
ductus 4. Adiëcit 'nëminem nisi equitem Romanum id gerere.'
ecquos 5. Mago' [< supplëre], pecûniam, - - - - - -
enervare [= frümentum, cibum ... ] Hannibali mittendum esse' dixit, atque Himilco
exp lere Hannonem increpare coepit.
exponere 6. Hanno respondit 'helium aliqua [< tolerare] condicione
exuere fïniendum esse, nec Hannibali supplëmento et commeatû opus esse, cum
grates exercitûs hostium occïdisset et bina castra cëpisset praedae - - - - - - -
insigne [= scilicet] plëna.'
luxurian 7. " [= num quos]lëgatos Romani ad Hannibalem m'isërunt
obequitare dë pàce?" interrogavit Hanno.
palus 8. Pauc'i Hannoni assentiëbant: ingentï consënsû senatûs - - - - - - -
proconsul factum est ut magnum supplëmentum Hannibali mitterëtur.
pro fi teri 9. In hibernis exercitus Hannibalis ita est [=in luxû v'ixit] ut
speculari -------[=invalida fierent] corpora.
supplementum 10. Tib. Sempronius Gracchus [:qui priore anno consul fuit]
supra Poenos ad Beneventum vicit.
tolerabilis 11. Syracûsis Archimëdës interfectus est, cum intentus esset formis quas in
transcendere pulvere - - - - - - -
videlicet 12. Hannibal [= explorandi] causa ad ipsam portam Capënam
- - - - - - - [= equo vectus est].
13. Capua capta Campanï principës venëno mortem sibi - - - - - - -
[= së interfëcërunt].
14. Q. Fulvius senatorës Campanos ad alligatos secûri feriri iussit.
15. Cum nëmo imperium Hispaniae suscipere vellet, P. Scïpio adulëscëns
_______ est[< pro-+ fassus est] 'së itûrum esse.'

88
EXERCITIA 13-15 CAP. XLVIII

16. Hasdrubal cum novô exercitü Alpës [<trans+ scandit],

sed cum LVI milibus mïlitum caesus est M. Lïviï côs. - - - - - - -
[< dücere].
17. Multïs rëbus aliis super alias positis magnus fit.
Exersitium 14
1. Quis nüntius victôriae Cannënsis Carthaginem vënit? .. .
2. Pro quibus rëbus diïs gratias agendas esse dixit Magô? .. .
3. Quômodo Magô dëmônstravit quot equitës Romani caesi essent? ...
4. Quae fuit summa ôratiônis eius? ...
5. Quid Himilcô Hannonem interrogavit? ...
6. Quid Hanno Himilcôni respondit? ...
7. Quid senatus Carthaginiënsis dëcrëvit? ...
8. Qui dux Romanus primus exercitum Hannibalis vicit? ...
9. Quômodo exercitus Hannibalis in hibernïs ënervatus est? ...
10. Quam urbem Siciliae M. Claudius Marcellus obsëdit et expugnavit? ...
11. In Hispania quem exitum tulërunt P. et Cn. Scïpionës? ...
12. Capua capta quid Campanï prïncipës fëcërunt? ...
13. Quid ëvënit M. Claudio Marcello ë castrïs progressa? ...
14. Quarë Hasdrubal cum exercitü Alpës transgressus est? ...
15. Num Hasdrubal së Hannibalï iünxit? ...
Lëctio octava: versüs 746-865 Lectio VIII

Exercitium 15
1. P. Scïpio in Hispania cum Poenïs - - - - - - [= finem fëcit bellandï], adamare
et in Âfricam nave foedus cum rëgibus Syphace et alibi
Masinissa iünxit. alio (adv)
2. Syphax, cum Sophonisbam, fïliam Hasdrubalis Gisgonis, uxorem düxisset, castigare
foedus quod cum Scïpione iünxerat [= revocavit]. componere
3. Scïpio Poenos vïcit et Syphacem cëpit, adiuvante Masinissa, qui debellare
Sophonisbam, uxorem Masinissae, [= amare coepit]. deformitas
4. Qua dë causa cuma Scïpione [= reprehenderëtur], disserere
Masinissa Sophonisbae venënum mïsit, quod ilia [= bibit], exsultare
në capta Romam dücerëtur. frendere
5. Anno bellï xvi Hannibal ex diütina [< possidëre] Italiae haurire
revocatus est. indütiae
6. [= ïratus dentës movëns] gemënsque ac vix lacrimïs lü gu bris
- - - - - - - [= abstinëns] dicitur lëgatôrum verba audïvisse. ob ses
7. Dïxit 'së non a populo Romano victum esse, sed - - - - - - - obtrectatio
[< obtrectare] atque invidia senatüs Carthaginiënsis'. pensio
8. "Neque hac [< dëformis] [<redire] meï" perfuga
inquit "tarn P. Scïpio [= ovabit] quam Hanno ... !" possessio
9. In Âfrica Hannibal , cum nëquïquam pacem cum Scïpione - - - - - - - redit us
temptavisset, acië victus est. rentlntiare
10. Carthaginem accïtus in senatü fassus est 'së bello victum esse, nec spem tempera re
salütis [= alioloco] quam in pace impetranda esse' thema
11. Condicionibus pacis ëditïs, senatus Carthaginiënsis multïs verbïs dë pace transvehere
-------[=varias sententias dïxit]. triremis
12. Antequam pax facta est Carthaginiënsibus datae sunt in
trës mënsës, quibus iïs non licuit [=in alium locum] quam
Romam lëgatos mittere.

89
CAP. XLVIII EXERCITIA 15-17

13. Pax Carthaginiënsibus data est his condicionibus: - - - - - - -

[< perfugere] et captlvôs omnës redderent Romanis, navës praeter x
- - - - - - - [ < I I I +rëmi] traderent elephantôsque ... ; x mïlia talentum
argent! discripta aequïs in annôs L solverent;
- - - - - - - c clarent.
14. Navës Poenôrum D in altum prôvectae incënsae sunt, quarum incendium
Poenis tarn [= fünestum] fuit quam si ipsa Carthagô ardëret.
Exercitium 16
1. Quis cum Poenïs dëbellavit in Hispania? ...
2. Cum quibus rëgibus P. Scïpiô foedus fecit? ...
3. Cür rëx Syphax amïcitiam quam cum Scïpione fëcerat revocavit? ...
4. Syphace captô, quis uxôrem eius Sophonisbam adamavit? ...
5. Cür Masinissa Sophonisbae venënum misit? ...
6. Victôriis in Africa Scïpiônis quid effectum est? ...
7. Quô animô Hanniballëgatôs së revocantës audïvit? ...
8. Lëgatïs audilis, a quo së victum esse dixit Hannibal? .. .
9. Num Hannibal Romanos in Africa vïcit? ...
10. Quô Hannibal victus perfügit? ...
11. Carthagine quid fassus est in senatü? ...
12. Poenïs dëvictis, cür Romani Carthaginem nôn dëlëvërunt? ...
13. Quid Carthaginiënsës Romanis tradidërunt? .. .
14. Quid navibus Carthaginiënsium factum est? .. .
15. Quô cognômine imperator P. Cornëlius Scïpio nobilitatus est? ...

Lëctio grammatica Lëctio grammatica: versüs 866-873

Exerdtium 17
terminati6 -6nis f Dë verbl thematls et terminationibus
1. Terminationës sunt litterae vel syllabae, ut -re, -ô, -isse, -us, -a, -um, quae
futürum adduntur ad vocabull partem priorem quae dtcitur - - - - - - -
futürum perfectum 2. Verbïs Latïnïs sunt terna themata: (1) thema ut ôra-, dëbë-,
gerundium leg-, püni-; (2) thema , ut ôrav-, dëbu-, lëg-, püniv-;
gerundivum (3) thema ut orat-, dëbit-, lëct-, pünit-.
imperfectum coniünctïvi 3. Ex themate praesentis [-] quae formae fïunt additïs terminationibus?
imperfectum indicâtivi (1) addito -(e)re: praesentis;
imperâtivus praesentis (2) addito -(ë)ns -(e)ntis: praesentis;
imperâtivus futüri (3) additO -ô, -(i)s, -(i)t ... : indiciitïvï;
intlnltivus perfectï (4) additO -(ë)bam, -(ë)bas, -(ë)bat...: indicatïvl;
infinltivus praesentis (5) additO -hô, -bis, -bit ... aut -am, -ës, -et...: _ _ _ _ _ __,
participium futüri (6) additO -em, -ës, -et ... aut -am, -as, -at...: coniüncttvl;
participium perfecti (7) addito -(e)rem, -(e)rës, -(e)ret...: - - - - - - coniünctïvl;
participium praesentis (8) additô -(e)ndjum -i -o: _ _ _ _ __,
perfectum coniünctïvi (9) addito -(e)ndjus -a -um: _ _ _ _ __,
perfectum indicâtivi (10) addita- (nüllo), -te: praesentis;
plüsquamperfectum (11) addito -{i)tô, -{i)tôte: futürï.
coniünctivi 4. Ex themate perfectt H quae formae fiunt?
plüsquamperfectum (1) addito ~isse: perfectl;
indicâtivi (2) additO ~i, ~istï, ~it...: indicatlvï;
praesëns coniünctïvi (3) addito ~eram, ~eras, ~erat. .. : indiciitlvï;
praesëns indicâtivi (4) additO ~ero, ~eris, ~erit...: - - - - - - - _________.
supinumr (5) additO ~erim, ~eris, ~erit ... : - - - - - - - coniüncttvï;
supinumn (6) additO ~issem, ~issës, ~isset...: coniünctlvl.

90
EXERCITIA 17-181 1 CAP. XLIX

5. Ex themate supïnï [""'] quae formae fïunt? them a

(1) addito :o:um: 1; thema praesentis H
(2) addito ""'ü: n; thema perfecti H
(3) additO zus -a -um: _ _ _ _ _ _ perfectt (passïvï); thema supini [ "']
(4) addito zürlus -a -um: futüri.
Exerdtium 18
1. adigere, ad isse, ad um esse
'")
~. currere, sse
3. deficere, de isse, de um esse dë-ficiô -iunt
4. differre, dis 'sse, d- um esse
5. dïripere, dï isse d- um esse di-ripiô -iunt
6. disserere, dis 'sse, dis um esse
7. explere, e isse, e um esse
8. exscindere, ex isse, ex um esse
9. exuere, e isse, e um esse
10. haurïre, um esse
11. inquïrere, in um esse
12. nequïre, ne sse ne-queô -eunt
13. obicere, ob 'sse, ob um esse ob-iciô -iunt
14. obruere, ob isse, ob um esse
15. opplere op isse, op um esse
16. permiscere, per isse, per um esse
17. procidere, pro sse
18. profiterï, pro um esse
19. traicere, tra sse, tr- um esse tra-icio -iunt
20. transcendere, tran sse

CAPITVLVM VNDEQVINQVAGESIMVM Cap. XLIX

Lëctio prima: versus 1-101 Lectio I

Exercitium 1
1. Nëmo [= negat] Hannibalem ceteros imperatores antecedere
prüdentia [= praestare]. comprobare
2. Etsi populus Romanus alias [=gentes] virtüte - - - - - - concidere
[= antecedit], tamen Hannibal semper victor discessit - - - - - - - congredi
cumque cum Romanis est[= conflixit] in Italia. (manum) c6nserere
3. At ille invidia et obtrectatione cïvium [< debilis] est. debilita re
4. Odium Hannibalis erga Romanos velut [<heres] eï dëligare
relictum erat a patre Hamilcare, qui eum [= parvum detrïmentum
puerum] iürare iussit 'numquam se in amïcitia cum Romanis fore!' dispalari
5. Post [< obire] Hamilcaris, Hasdrubal,------ ea
[= scïlicet] gener eius, imperator [= loco eius factus] est. expedire
6. Hasdrubale occïso, exercitus Hannibalem imperatorem nominavit, id quod foederatus
a senatü Carthaginiënsi [= probatum] est. hërëditas
7. Hannibal, [= postquam] gentes Hispaniae subegit, indigere
Saguntum, cïvitatem [< foedus], vi expugnavit. infitiari
8. Exercitum Pyrenaeum et Alpes tradüxit, cum incolis conflixit eosque natio
- - - - - - [= cecïdit]. obducta (ndcte)
9. Nëmo umquam ____ [= ea via] Alpes transierat cum exercitü. obi tus

91
CAP. XLIX EXERCITIA 1-3

operamdare 10. Apud Padum Hannibal bis manum [= proelium commisit]

posteaquam cum Romanis eosque [= dëvicit].
praestare 11. In Etnlriae palüdibus, cum trës noctës somni [= eguisset],
prôflïgare alterum oculum amisit.
puerulus 12. Exercitü consulari ad lacum Trasumennum victo, Hannibal dictatori Fabio
quotiëscumque Maximo, qui eum intra montës clauserat, dedit [= illüsit]
rëpere et sine [= damno] së [= lïberavit]:
sëiungere 13. [: obscüra] nocte boves cum sarmentis ardentibus in
suffi cere cornibus [= alligatls] [=passim palatôs]
suspïciô immisit, quo [< videre] Romanôs terruit.
ut pote 14. Lëgati Romani dederunt [= laboravërunt] ut Hannibalem
ver ba dare in [~ :fidem] rëgi Antiocho addücerent.
VÏSUS 15. Mons Pyrënaeus Hispaniam a Gallia [= disiungit].
16. înfans qui nondum ambulare potest, manibus et genibus - - - - - - -
Exercitium 2
1. Quid Cornelius Nepos dïcit de fortitüdine Romanorum? ...
2. Quid cënset de prüdentia Hannibalis imperatoris? ...
3. Quomodo imperator ille fortissimus debilitatus est? ....
4. Quis animum Hannibalis odio erga Romanos incendit? ...
5. Post obitum Hamilcaris et Hasdrubalis quis imperator factus est? ...
6. Quid Hannibal imperator ëgit in Hispania? .. .
7. Sagunto captô quô exercitum sëcum düxit? .. .
8. Cum quo apud flümen Rhodanum conflixit? .. .
9. Qui montës Italiam ab Gallia sëiungunt? ...
10. Alpes transgressus ubi Hannibal equestribus proeliis Romanos füdit? ...
11. Quo morbo Hannibal in Etrüria affectus est? .. .
12. Quid factum est apud lacum Trasumennum? .. .
13. Quomodo Hannibal Fabiô Maximo dictatorï verba dedit? ...
14. Quis consul Romanus apud Cannas occïsus est? ...
Lëctioii Lëctio secunda: versus 102-178
Exercitium 3
adversarius 1. -------[=tarn diü quam] Hannibal in Italia fuit, nëmo eum vicit.
aëneus 2. Longum est omnia eius proelia - - - - - - -
avaritia 3. Cum exhaustae essent Carthaginiënsium [=opes],
biduum Hannibal revocatus est, ut [=in praesëns tempus]
compônere (bellum) helium [=bello finem poneret] cum Romanis.
cônsiderare 4. Apud Zamam victus Hannibal [= duôbus diëbus]
corona Hadrümëtum pervënit.
dilëctus 5. Tum pax facta est, sed nihilo------[= nihilo minus, tamen]
disicere Hannibal exercitui praefuit.
ënumerare 6. Postero anno Carthaginiënsës lëgatos Romam misërunt, qui Romanis
fa cult as gratias agerent eosque aurea donarent.
gratia 7. Hannibal 'rex' creatus effecit ex novïs ut pecünia quae ex
impraesentiarum condiciônibus pacis Romanis dëbëbâtur [= solvï] posset.
insciëns 8. Ubi cognovit lëgatos Roma vënisse sui exposcendï - - - - - - -
palam (facere) [=causa], Hannibal in Syriam profügit ad rëgem Antiochum, qui _ _ __
pende re [< adversus] Romanôrum fuit.
plumbum 9. Fuga facta [= patefactâ], Poeni bona eius - - - - - -
praebëre, së [< püblicus] et domum [= diruërunt].

92
EXERCITIA 3-5 CAP. XLIX

10. Antiochô victô Hannibal Crëtam vënit, ut ibi - - - - - - - [= reputaret] propatulum

quô proficïscerëtur. providere
11. Vir caliidë - - - - - - - [= praeparavit, cüravit] në pecüniam suam püblicare
amitteret propter - - - - - - - [< avarus] Crëtënsium. quamdiü
12. Amphoras complëvit summïs aurô opertis easque palam (nihilo) setius
in templô dëposuit. vectïgal
13. Tum, [= ïnsciïs] Crëtënsibus, statuas-------
[ = aereas] aur ô et argent ô complëvit, easque i n - - - - - - - ante
domum suam abiëcit.
14. Hannibal cum optimum imperatôrem tum bonum magistratum së
- - - - - - [= së esse ostendit].
15. Novï mïlitës [< dïligere] cônscrïbuntur.
Exercitium 4
1. Cür Hannibal ex Italia revocatus est? ...
2. Quis fuit Hannibalis adversarius in Africa? ...
3. Num Hannibal Rômanôs in Africa vïcit? ...
4. Quarë helium compônere cônatus est? ...
5. Ubi Hannibal cum P. Scïpiône cônflïxit? ...
6. Quô Hannibal victus profügit? ...
7. Pace cum Rômanïs facta quid ëgit Hannibal? ...
8. Quarë Carthaginiënsës lëgatôs Rômam mïsërunt? ...
9. Cür Rômanï captïvôs Carthaginiënsës remittere recüsavërunt? ...
10. Quid Hannibal Karthagine effëcit? ...
11. Cür Hannibal in Syriam ad rëgem Antiochum fügit? ...
12. Fuga eius patefacta quid Poenï fëcërunt? ...
13. Num Antiochus prosperë cum Rômanïs pugnavit? ...
14. Quô Hannibal ex Syria së contulit? ...
15. Quid Hannibal in Crëta cônsïderabat? ...
16. Cür amphoras plumbô complëtas in templô dëposuit? ...
17. Quômodo pecüniam suam abdidit? ...
Lëctio tertia: versüs 179-275 LectiO III

Exercitium 5
1. Ex Creta Hannibal ad Prüsiam in Bïthyniam vënit; quem cum vidëret nôn acquiescere
satis [= firmum, validum] esse, conciliabat eï aliôs rëgës; alias (adv)
sed Eumenës, rëx Pergamënus, ab eô [= dissentiëbat]. arbitrium
2. Cum eô helium erat et marï et terra, sed [= utrôque locô] classiarius
Eumenës superior erat. cohortâtio
3. Hannibal vërô classem Pergamënam - - - - - - - [= prüdentia] sïc vïcit: concipere
4. Plürimas [= anguës] [< venënum] in vasa (patres) conscriptl
- - - - - - - [= ë terra cocta facta] coniëcit. consilium
5. Ante proelium [< cohortarï] _ _ _ _ _ _ [= mïlitum consuescere
navalium] fëcit iïsque praecëpit ut omnës navem rëgis peterent. consuetüdo
6. In proeliô, cum Bïthyniï ex [< praecipere] Hannibalis dis sidere
navem Eumenis pepulissent, vasa fictilia in reliquas navës coniëcërunt. districtus
7. Pergamënï, cum navës suas serpentibus opplëtas vidërent, ad castra sua doc tor
- - - - - - [< nauta] fügërunt. dücere
8. Nec tum modo, sed saepe [= aliô temporel Hannibal hostës vïcit. elegans
9. Rômae vënit [= accidit] ut ünus ë lëgatïs Prüsiae inter eximere
cënam dïceret 'Hannibalem in rëgnô Prüsiae esse'. fictilis

93
CAP. XLIX EXERCITIA 5-7

fortuitô 10. Quod cum patres------- [: .senatores] comperissent, legatos eo

innumerabilis mîserunt, quï eum exposcerent.
metari 11. Hannibal, cum plures praeter - - - - - - - [< consuescere] armaU
nauticus apparerent, intellexit id non [=forte] fier!, sed se petï.
nônnihil 12. Ergo, ne vitam aliena [< arbiter] amitteret, venenum
peragrare sumpsit, quod semper secum habere [= solebat] ..
praeceptum 13. Sïc vir fortissimus, memor - - - - - - - [= antïquarum] virtütum,
pristinus - - - - - - [ad+ quiëvit] anno Lxx.
rôbustus 14. Vir tantïs bellïs [= occupatus] etiam - - - - - -
serpens [= haud paulum] temporis litterîs tribuit atque aliquot libros Graece
usu (venire) conscrïpsit, cum Sosilolitterarum Graecarum [=magistral
utrobique uterëtur.
venenatus 15. Nëmo Hannibalï metum quem ex populo Romano-------
[=in animum acceperat] [= adimere] poterat.
16. Hannibal Alexandrum maximum imperatorem fuisse - - - - - - -
[= exïstimabat], quod parva manu exercitus [<in-+
numerare] fudisset atque ultimas oras [= pererravisset].
17. Pyrrhus castra [= rëcte locare] primus docuit.
18. Dïdo rëgïna in epularum apparâtu [= decens] fuit.
Exercitium 6
1. Quo Hannibal ex Creta venit? ...
2. Quid apud rëgem Prusiam egit? ...
3. Quï rex, Romanis amîcus, bellum cum Prusia gerëbat? ...
4. Ante proelium navale quid classiariïs praecepit? ...
5. Nave rëgis pulsa, quomodo Bïthyniï reliquas naves adortï sunt? ...
6. Quo Pergamenî se rettulerunt? ...
7. Quomodo Romani cognovërunt Hannibalem apud Prusiam esse? ...
8. Cur Prusias Hannibalem Romanis dedere recusavit? ...
9. Ubi Hanniballatebat? ...
10. Quid puer quï forës castelli circumiisset Hannibalï nuntiavit? ...
11. Quid fëcit Hannibal ne a Romanis vîvus caperetur? ...
12. Qua lingua Hanniballibros conscrïpsit? ...
13. Quo magistro litterarum Graecârum usus est? ...
Lecti6 grammatica LectiO grammatica: versüs 276-295
Exercitium 7
contractiô -ônis f De contractione verborum
< contrahere Exempla
Excidit -v-: rogavisse > rogasse; rogaverat > rogarat; rogaverunt >rogarunt;
-avis-> -as cupïvisse > cupiisse/cuplsse; cupïyerat > cupierat; cupïyerunt > cupierunt
-evis- > -es- 1. vocavisse > voc ; vocâvistï > voc ; vocâvisset > voc___
-avis-> -os 2. vocâverat > voc ; vocâverit > voc ; vocâverunt > voc___
-ivis- > -iis- >-is-
3. consuevisse > consu.___; consuevistï > consu___
-aver/-aver- > -ar- consuevisset > consu___
-ever/-ever- > -er- 4. consuëverat > consu ; consueverit > cons...__ _
-over/-ôver- > -or- consueverunt > consu'---
-iver- > -ier-
5. novisse > no ___; novistï > no___ ; novisset > no ___
-iver- > -ier-
6. noverat > no.___; noverit > no ; novërunt > no. ___
7. petïvisse > pe /pet ; petïvistï > pet pe..__ _
petïvisset > pet pet_ __
8. petïverat > pet___; petlverit > pet___:; petïvërunt > pet.___

94
EXERCITIA 8 1 1 CAP.L

Exerdtium8
1. acquiëscere, ac sse
2. concidere, co isse, co um esse
3. congredi, co um esse con-gredior -iuntur
4. cônserere, côn isse, côn um esse
5. cônsuëscere, côn jsse
6. eximere,ex isse, e umesse
7. rëpere, sse
8. sufficere, suf isse, su um esse suf-ficiô -iunt

CAPITVLVM QVINQVAGESIMVM Cap.L

Lectio prima: versüsl-128 LectiO I

Exercitium 1
1. Bellum cum rëge Philippô [= coeptum] est annô acclâmâre
quingentësimô primô [DLI] ab urbe condita. are a
2. T. Flamininus côs. Philippum ex Ëpirô fugavit et, postquam Thessaliam avere
- - - - - - [= vastavit], ibi signis cum rëge dëbellavit. citerior
3. Ob rës prosperë gestas in v diës dëcrëtae sunt. cônferre (signa)
4. Flamininus Elatëae [=in hibernis erat]; inde, pace facta continens
captivisque et [= perfugis] redditïs Romanis, Corinthum conventus
ad Isthmiôrum lüdicrum profectus est. deportare
5. Is Graeciae [< mercari] erat, quô multi conveniëbant. edisserere
6. Praecô in mediam prôcessit et magna vôce - - - - - - hibernare
'senatum Rômanum, Philippo dëvictô, lïberôs, [=sine immünis
vectïgalibus], suis lëgibus esse iubëre omnës gentës Graeciae .. .' impensa
7. Gentës quae sub diciône rëgis fuerant [= ënumeravit]. Infectus
8. Hôc auditô Graeci, qui lïbertatem [= valdë cupiëbant], in ire
pnmo [= mirantës] siluërunt, sed cum praecô iterum mâiôres
prôniuntiavisset eadem, clamor et plausus ortus est mercàtus
9. Lüdicrum [= celeriter] peractum est, cum nëmô spectaculô mirabundus
intentus esset: ûnum gaudium spectatôrum animôs. pâcâre
10. Magnô cum [< sentire] [H doloris] percensere
Graeci comperërunt 'populum Rômanum sua [= [Link] praeoccupâre
pënsa], suô lahore ac perïculô bella gerere prô lïbertate aliôrum!' prônüntiare
11. Nec [= tantum/modo] prô finitimis et gentibus propinquae prôsequi
- - - - - - [< vicinus] pugnant Romani, sed maria traiciunt, në (ne) quod
- - - - - - - [= üllum] iniüstum imperium sit! quinquàgesimus
12. Catô bello [< citra] Hispaniam [<pax]. raptim
13. Vere primô Corinthï [< convenire] fuit, ubi Flamininus sen sus
Graecis suas rës gestas [= exposuit] e t - - - - - - - servator
[= adiëcit] 'sibi in animô esse exercitum ë Graecia _______. subicere
14. Prôtinus agmen ab arce descendit, quod cûncti [= [Link]] supplicâtiô
sunt, dum Flaminïnum' '[< servare] 'liberatôrem'que tantummodo
- - - - - - [<ad + clamant]. triduum
15. Flamininus omnës copias Brundisium [= traiecit]. transfuga
16. Rômae [= trës diës] triumphavit: aurum argentumque factum transportâre
et [H factum] transtulit ac multôs captïvôs obsidësque. vexa re
17. Sicilia insula est, nôn terra iüncta cum Italia. vicinitas
18. - - - - - - - nostrï sunt patrës, avi, cët., posteri sunt filii, nepôtës, cët. voluptâs

95
CAP.L EXERCITIA 2-3

Exercitium 2
1. Cui rëgï helium illatum est post helium Pünicum secundum? ...
2. Quis cum rëge Philippa in Thessalia dëbeliavit? ...
3. Hac victoria nüntiata quid dëcrëvit senatus? ...
4. Ubi lëgatïs Philippi senatus datus est? ...
5. Quibus condicionibus pax Philippa data est? ...
6. Cür magnus numerus Graec6rum Corinthum convënerant? ...
7. Quid praec6 spectatoribus lüdorum pronüntiavit? .. .
8. Quomodo Graeci nüntium libertatis accëpërunt? .. .
9. Lüdis dïmissis quo spectat6rës ruërunt? ...
10. Cum quo tyrann6 Flamininus postera anno helium gessit? ...
11. Exercitusne Romanus in Graecia remansit? ...
12. Quid senatus Flaminin6 dëcrëvit postquam rës gestas ëdisseruit? ...
13. Quot diës T. Quinctius Flamininus triumphavit? ...
14. Quas rës in triumph6 transtulit? ...
Lectio II Lëctiô secunda: versüs 129-275
Exerdtium3
artus 1. Dum rëx Antiochus Chalcide m6ratur, M.' Acïlius cos. exercitum Larïsa
ca !lis Crann6nem et inde [H retro] ad faucës Thermopylarum
circuire düxit.
circumvehi 2. [=mons longus] Thermopylarum mediam Graeciam
contempla ri - - - - - - [= disiungit].
continuâre 3. Acïlius in faucibus Thermopylarum castra posuit ad versus Antiochum, quï
dilücescere castra sua duplicï vali6 [=bene münïverat].
dirimere 4. Antiochus Aet6lis imperavit ut [=culmina] montium
diurnus - - - - - - - [= occuparent], në Romani [=parvis viis]
dücere (uxôrem) transirent et castra sua [= circumirent].
exaequare 5. Acïlius, acië [= conferta] fronte ïnstrücta, copias rëgis intra
inca ut us münimenta pepulit, sed recëdere co ac tus es set, [= nisi]
Insidere Cat6 [= auxili6] vënisset.
intercedere 6. Cat6 enim in iugo Caliidromï Aet6l6s [H caut6s] atque
intermittere s6pït6s oppresserat.
iugum 7. Macedonës abiectïs armïs fügërunt, et rëx cum paucïs - - - - - - -
ni [=nec armatïs nec inermibus] militibus Chalcidem së recëpit atque inde
peculâtus Ephesum [= traiëcit].
permünire 8. Acïlius, castrïs ad Hëraclëam m6tïs, equ6 urbem - - - - - - -
porro [= circum urbem vectus] est, ut moenia [= intuërëtur].
ra dix 9. Dum urbs quattuor ë partibus oppugnatur, xxrv diës nocturnus la bor
scâlae - - - - - - - [H nocturn6] [< continuus] est.
semiermis 10. Media nocte oppugnatione [H continuata], rv vigilia a
subsidium tribus partibus urbem aggressus est, ab üna mïlitës signum exspectabant.
trânsmittere 11. Cum iam [= illücësceret], sign6 dat6 mïlitës ab ea parte
vertex quae dëfëns6ribus carëbat mür6s integras transcendërunt!
12. L. Cornelius Scïpi6, Antiocho in Asia dëvict6, 'Asiatïcus' appellatus fratri
cognomine [= aequatus] est.
13. Cum L. Scïpi6 Asiaticus [= fürtï pecüniae püblicae]
damnatus esset, Tib. Sempr6nius Gracchus tribünus plëbis - - - - - - -
[= vetuit].
14. Ob id beneficium ille Cornëliam, fïliam P. Scïpionis Africanï, - - - - -
15. est pars arboris subterranea sïve pars ïnfima montis.

96
EXERCITIA 4-5 CAP.L

Exercitium 4
1. Cum quibus Antiochus societatem iünxit, ut bellum Graeciae inferret? ...
2. Quomodo rëx Antiochus Chalcide hiemem consümpsit? ...
3. Quo M'. Acilius consul primo vëre exercitum düxit? ...
4. Quo Antiochus së recëpit? ...
5. Qua pugna memorabilis est locus qui appellatur Thermopylae? ...
6. Quomodo Antiochus ad Thermopylas castra sua permünïvit? .. .
7. Quid fëcit Antiochus në Romani iuga imminentia transirent? .. .
8. Quis in medio proelio supra castra apparuit? ...
9. Quomodo M. Porcius Cato Aetolos ab iugo Callidromï dëiëcerat? ...
10. Cür Macedonës repente armïs abiectis fügërunt? ...
11. Quo rëx Antiochus proelio vic tus së recëpit? ...
12. Num Acïlius Chalcidem veniëns rëgem invënit? ...
13. Quem consul Rômam mïsit qui senatui victoriam nüntiaret? ...
14. Quo Acilius castra ab Thermopylis movit? ...
15. Ubi sita est Hëraclëa et quomodo münïta est? ...
16. Quot diës oppugnatio Hëraclëae continuata est? ...
17. Aetolis fatigatïs, ab quot partibus Romani urbem aggressï sunt? ...
18. Cür üna pars mürorum non dëfendëbatur? ...
19. Quomodo Romani ibi müros transcendërunt? ...
20. Num Aetolï arcem Hëraclëae dëfendere potuërunt? .. .
21. Quis primus Romanôrum ducum in Asiam trâiëcit? .. .
22. Qua condicione Antiocho in Asia victo pax data est? .. .
23. Quo cognomine L. Cornelius Scïpio appellatus est? ...
Lëctio tertia: versüs 276-383 Lëctii'iiii

Exercitium 5
1. In Thessalia P. Licinius Crassus levibus [< expedïre] cum augurium
Perseo, rëge Macedoniae, haud prospero [< ëvenïre] pugnavit. conhiratus
2. In Africa dë agro [= certamen] fuit inter Poenos et Masinissam. deinceps
3. Anno mxxxvr a. u. c. Perseus a L. Aemiliô Paulo dëvictus est, et dënüntiare
- - - - - - - [= deinde] omnis Macedonia dëdita. ëvanëscere
4. Illô proelio magna hostium stragës facta est paucorum Romanorum even tus
- - - - - - - [= paucïs Romanis amissïs]. expeditiô
5. Rômae laetitia eius victoriae -------[=ante capta] est, nam fremitus
quarto post diê [= rv die postquam] pugnatum est, in iactlira
circo - - - - - - - [H clamor] spectacula pervasit 'in Macedonia immemor
dëvictum rëgem esse.' incrëscere
6. - - - - - - [= crëvit] [< fremere] et populus Insidëre
spectaculi [= oblitus] clamare et plaudere coepit propter invius
nüntium ilium similem [=qui vërus esse vidëbatur]. laureatus
7. Cum auctor nüntiï nüllus reperirêtur, laetitia [= cessavit] lis
quidem, sed [= signum rel fütürae] laetum animïs murmur
- - - - - - [ = i n animïs sedëbat/remanëbat]. navalia
8. Hoc-------[< augur] animôrum xm dië firmatum est adventü ô men
tabellâriï qui litteras - - - - - - - [= lauro ornatas] consuli tradidit in praecipere
circo. pulvinar
9. Consullitterïs lëctïs populo [= pronüntiâvit] 'L. Aemilium (post ...) quam
cum Perseo pugnasse; Macedonum exercitum caesum füsumque .. .' veri similis
10. Postquam lëgatï ab Aemilio Paulo advênêrunt, senâtus supplicatiônês in
quinque diës circa omnia [= toros deorum] dëcrêvit.

97
CAP.L EXERCITIA 5-7

11. Placuit ut navës in _______ collocarentur atque ut dïmitterentur

sociï navalës et mïlitës [= quï in verba cônsulis iüraverant].
12. Difficile est per saltüs [= sine via] penetrare.
Exercitium 6
1. Quis rëgï Philippa V successit? ...
2. Cür Rômanï rëgï Perseô helium indïxërunt? ...
3. Ubi P. Licinius Crassus cum Perseô pugnavit et quo ëventü? ...
4. A quo dëvictus est rëx Perseus? ...
S. Quos victôriae nüntiôs L. Aemilius Paulus Rômam mïsit? ...
6. Quae oppida deinceps Romanïs së dëdidërunt? ...
7. Quo rëx Perseus victus traiëcit? ...
8. Quômodo victôriae laetitia Rômae praecepta est? ...
9. Quid factum est cum C. Licinius consul quadrïgas mitteret? ...
10. Cür populus lüdôs circënsës relïquit? ...
11. Quid lëgatï Paulï in senatü et in côntiône exposuërunt? ...
12. Lëgatïs audïtïs quid consul ëdïxit? ...
13. In quot diës supplicatiônës dëcrëtae sunt? ...
14. Quid ex Illyricô nüntiatum est? ...
Lectio IV Lëctio quarta: versüs 384-506
Exercitium 7
abalienare 1. Perseus, quï non rëgnô Macedoniae fïnitimôs
abscedere oppugnaverat, iam amissô exercitü, [= exsul] rëgnô, in
accessiô parvam ïnsulam compulsus est.
clementia 2. Etiam victor Paulus [< miserarï] permô t u s - - - - - -
cônscius [= fortünae] hümanae [<in+ lacrimavisse] dïcitur.
cônspectus 3. Perseus trës [H nôbilës] ad Paulum mïsit cum litterïs
cônsurgere quarum titulus erat: "Rëx Perseus cônsulï Paulo salütem."
contentus 4. Perseô victô necesse fuit nômen 'rëgis' oblïvïscï et së suaque omnia in fidem
dëlitescere et [< clëmëns] populï Romanï pennittere.
dëvehere S. Solus relictus, cum omnium animôs a së [H sibi
effulgere conciliavisset], fugae cônsilium cëpit.
extorris 6. Quendam Crëtënsem, quï - - - - - - - [< mercarï] in ea regiône
fïdücia faciëbat, rogavit ut [= navicula] së in
flat us Thraciam - - - - - - -
ignobilis 7. Media nocte cum tribus------ [H ïnsciïs] cônsiliï per _ _ _ __
illacrimare [= ôstium posterius] in hortum exiit a c - - - - - - - aegrë transcendit.
incolumitas 8. Cum vërô navis in portü non esset, in templô [= latuit].
introïre 9. Në tum quidem 'puerï rëgiï', q u i - - - - - - - [< minister] rëgis
!embus fungëbantur, ab eô [= abïbant].
mercatüra 10. At cum Cn. Octavius rëgiïs puerïs [< incolumis]
ministerium prômïsisset, [< transîre] omnium facta est.
miseratio 11. Tum Perseus së Octavio tradidit, et in navem - - - - - - - [= praefectï]
maceria impositus ad cônsulem missus est.
mütatio 12. Amictü [= atrô] praetôrium ( imperatôris)
percontatiô _ _ _ [= intravit].
porrigere 13. Consul [= surrëxit] et rëgï dextram - - - - - -
posticum [= extendit] nec eum së ad pedës [= dëmittere] passus est.
praetôrius 14. "Qua [= coactus] iniüria" inquit "contra populum
pullus. Rômanum tam [=tanta vi] bellum suscëpistï...?" nec rëx ad
sors hanc [< percontarï] respondit.

98
EXERCITIA 7-10 CAP. L

15. Consul eum hortatus est ut [= cônfidentiam] salütis subigere

habëret, [= quôcumque modô] haec incidissent. submittere
16. Perseum [= cônspicuum] faciëbant nôn modo patris et tabernaculum
avi fama, sed [<ex+ fulgëbant] Philippus et Alexander. transitio
17. Fortüna eius est exemplum [< mütare] rërum hümanarum. utcumque
18. Animus viri sapientis [< flare] prosperarum rërum nôn violenter
effertur.
19. Bellum Illyricum tantum [< accëdere] belll Macedonid fuit.
Exercitium 8
1. Qui lëgati Aemiliô Paulô cônsuli litteras Persel attulërunt? .,..
2. Quômodo cônsullëgatôs vidëns affectus est? ...
3. Cür Paulus lëgatôs sine respônsô ac sine litteris dimisit? ...
4. Quid Perseus alterîs litteri:s petïvit et impetravit? ...
5. Quid lëgatï Rômanï a Perseô postulavërunt? ...
6. Cür Perseus fugae cônsilium capere coactus est? ...
7. Perseus ubi erat et quô Ire cupiëbat? ...
8. Cür in Thraciam Ire nôn potuit? ...
9. Ubi rëx Samothracae dëlituit? ...
10. Cui rëx sôlus cum filiô relictus së tradidit? ...
11. Quô Octavius rëgem captum mi:sit? ...
12. Quômodo Paulus Perseum in praetôriô recëpit? ...
13. Quid cônsul Perseum percontatus est? ...
14. Cum rëx nihil respondëret, quid consul eum hortatus est? ...
Lectio quinta: 507-601 Lectif V

Exercitium 9
1. Rëgnum Macedoniae sub rëge Alexandrô in Asiam së - - - - - - - adopta re
[=super ripas effüdit]. athleta
2. Euboea Insula ponte (terrae) iüncta est. artifex
3. Minerva dea est [= cüstôs] arcis Athënarum. continens
4. In templô Aesculapiï, quod v mllibus passuum ab Epidaurô _ _ _ _ __, disciplina
aegri: dôna deô sacrabant prô remedils [< salüs]. distâre
5. Lacedaemoniï [< discipulus] sevërissima ëducabantur. (ars) lüdicra
6. Olympiae Paulus Iovi: sacrificium maius [= quam fieri opulentia
solëbat] fëcit haud [=aliter] quam si Rômae in Capitôliô praeses
immolavisset. remedium
7. Amphipolim reversus Paulus i n - - - - - - - sedëns 'llberôs esse salütaris
Macedonas' prônüntiavit, eôsque - - - - - - - pendere Romanis iussit. secus
8. Paulus, acdtls qui artem faciëbant, solito (maior)
magnificum lüdicrum apparavit, ubi _______ validissimi: inter superfundere (se)
së certavërunt. tribünile.-
9. Epulae quoque maxima [< opulentus] paratae sunt. tribütum
10. [< vulgus] opulentia epularum laudabatur. vulgo
11. est rës qua aegri: sanantur.
12. Fïlius P. Scîpiônis Africani: filium L. Aemilii: Pauli-------
Exercitium 10
1. Quis fuit primus nôbilis rëx Macedoniae? ...
2. Quot annôs rëgnavit Alexander? ...
3. Num Alexander së Eurôpae finibus continuit? ...
4. Quid morte Alexandri: rëgnô eius factum est? ...

99
CAP.L EXERCITIA 10-12

5. Quot lëgatï Romanï in Macedoniam missï sunt? ...

6. Quid fëcit Aemilius Paulus prïmo autumno? ...
7. Quem locum prïmum petïvit? ...
8. Quarë inclutus est portus Aulidis? ...
9. Cür Agamemnon fïliam suam victimam arïs admovit? ...
10. Cui deae Paulus Athënïs sacrificium fëcit? ...
11. In Peloponnëso quas urbës vïsit Paulus? ...
12. Olympiae quid animum Paulï movit? ...
13. Quid Paulus ex tribünalï Macedonibus pronüntiavit? ...
14. Postquam Macedoniae lëgës dedit, quid apparavit?
15. Quid magnïs lüdïs in Graecia fierï solet? ...
LectiO VI Lëctio sexta: versüs 602-680
Exercitium 11
adoptio 1. Perseus [< succëdere] Philippï V fuit.
confundere 2. Perseus in catënïs in triumpho ductus [< docëre] fuit
dëflere sortis hümanae.
destina re 3. Paulum triumphantem secütï sunt duo fïliï quos i n - - - - - - -
documentum [< adoptare] dederat, deinde equitës [=in turmïs] et peditës.
gaza 4. Consul vëro duos fïlios minorës [< praetextus] sëcum
impedlmentum vehere non potuit, nam alter ante triumphum, alter paulo post dëcessit.
inexpugnabilis 5. Ex tanta [= stirpe]lïberorum nëmo domï Paulï supererat.
lt
praete<ttatus 6. Paulus oratione qua prïvatam suam calamitatem cum secunda fortüna
progenies püblica comparavit, audientium animos magis [= permovit]
proven tus quam sï sortem suam [= sortï suae illacrimavisset].
quaeso 7. Paulus:" [=oro] sinatis më cum püblica fëlïcitate
successor comparare prïvatam meam fortünam."
turmatim 8. Cum castra hostium essent [= expugnarï non possent],
Paulus acië Perseum dëvïcit ad Pydnam.
9. Victoriam Paulï rës secundae velut [= magnae frügës]
secütae sunt: cïvitatës së dëdidërunt, [= thësaurus] rëgia in
potestatem Romanorum vënit, ac rëx ipse cum lïberïs captus est.
10. Nonnumquam tempestas [< impedïre] victoriae fuit.
11. Fïlius imperatoris triumphantis sibi ipse similem triumphum - - - - - -
Exercitium 12
1. Quos Paulus in triumpho ante currum düxit? ...
2. Cür duo Paulï fïliï maiorës patris nomen non ferëbant? ...
3. Cür duo fïliï eius minorës in triumpho cum patre currü vectï non sunt? ...
4. Dë quibus rëbus Paulus post triumphum in contione ëdisseruit? ...
5. Quot diëbus Paulus së helium Macedonicum perfëcisse dïxit? ...
6. Quae rës secundae victoriam Paulï secütae sunt? ...
7. Quid Paulus in exercitü in Italiam traiciendo timëbat? ...
8. Num Paulus tantum dë püblica fëlïcitate locütus est? ...
9. Quid populo narravit dë prïvata sua fortüna? ...
10. Num pater miserabiliter orbitatem suam dëflëvit? ...
11. Quomodo së consolatus est in tanta clade domüs suae? ...
12. Cür Horatius Latium 'agreste' vocat? ...

100
EXERCITIA 13 CAP.L

Lëctio grammatica: versus 681-694 LëctiO grammatica

Exercitium 13
OriUio rëcta ("... ") Oratio obliqua ('...') Oratio rëcta ("...")
Exemplum Sabini à Tarpëia quaesivërunt 'quid nom+ ind
Sabïnï: "Quid a nobïs postulas?" à së postularet?' Tarpëia respondit qui quae quod, quia,
si, etsi +ind
Tarpëia: "Postul.Q id quod in 'së postulare id quod in sinistris
sinistrïs manibus habëtis." manibus habërent.' OriWii obliqua ('.. .')
ace+ inf
1. Aemilia: "Cür Iülia plorat?" Aemilia quaerit 'cür Iülia plor_ _ ?'
qui quae quod, quia,
2. Quïntus: "Iüli~ plorat, quia Marcus Quintus respondet 'Iüli_ _ plor_ _, si, etsi + coni.
eam [Link]." quia Marcus eam pulsav_ _."
3. Iülius: "Puer quï puellam pulsat Iülius dicit 'puer_ _ qui puellam
improbus est." puis_ _ improb_ _ es_ _.'
4. Troiàni: "Laocoon poenam meru!! Troianï 'Lâocoont_ _ poenam
quod hastà scelerata sacrum robur meru_' dicëbant, 'quod hasta
laesit." scelerata sacrum robur laes_.'
5. Poeni "Aenëas Troia vën!!" inquiunt, Fàma nàrrabat 'Aenë_ _ Troia
"euro quo viro pulchra Dïdo vën , cum quo viro pulchra
concubu!!!" Dido concubu_ __
6. Tullus: "Quid petentës vënistis?" Tullus ab Albanïs quaerit 'quid
Albani "lnvitf' inquiunt "aliquid petentës vën_?' li: dïcunt ' - -
quod tibi displicet dicëmus: rës invit_ _ aliquid quod Tullo
repetïtum vënimus." displice_ _ dict_ _ _ _:
rës repetïtum _ _ vën_.'
7. Horatius pater: "Fïli~ mea iüre caes~ H. proclamavit 'fïli_ _ _ iüre
est. Në më, quem paulo ante cum caes_ _ _ _ !' Orabat 'në _ _,
ëgregia stirpe conspexistis, orbum quem paulo ante cum ëgregia stirpe
liberis fëceritis!" conspex , orbum liberïs
fac !'
8. Cn. Octavius: "Rëgi! puer! Pronüntiàtum est 'rëgi_ _ puer_ _
Macedonësque ali! qui Samothracae Macedonasque ali_ _ qui
sunt, sï transierint ad Romanos, Samothràcae , si
incolumitatem libertatemque et sua trans ad Romanos,
omnia servabunt quae aut sëcum incolumitàtem lïbertatemque et sua
habent aut in Macedonia reliquërunt." omnia servat quae aut sëcum
hab aut in Macedonià
relïq...__ __
9. Hannibal: "Omnës in ünam Eumenis H. iis praecëpit 'omnës ut in Eumenis
rëgis concurrite navem! quem si rëgis concurr navem; quem si
cëperitis aut interfëceritis, magno cëp aut interfëc_ __
vobis praemio erit." magno praemio ___ .
10. Prüsias: "Nolite id a më fieri
-- -
postulare quod adversus iüs
Prüsias recüsavit 'në id à
postul quod adversus iüs
fierï

hospitiï est!" hospitii '

11. Paulus: "Et convivium instruere et Vulgo dictum ipsius ferëbant 'et
lüdos para re eiusdem est qui vincere convïvium instruere et lüdos paràre
bello scit." eiusdem qui vin cere bello
sc~--·
12. Paulus: "Quod helium per Paulus dixit 'quod bellum per
quadriennium quattuor ante më quadriennium quattuor ante _ __
consulës gessërunt, id ego quindecim consulës gess , id _ __
diëbus perrec!!" quïndecim diëbus perfëc !'

101
CAP. LI EXERCITIA 141 1

Exercitium 14
1. dëlitëscere, dë ___isse
2. di ri mere, dir ·sse, dir um esse
3. Insidere, In sse, In um esse
4. pendere, isse, um esse
5. pergere, sse
6. porrigere, por isse, por___ um esse
7. queri, um esse
8. suhigere, suh isse, suh um esse
9. transferre, trans isse, trans / _____ esse
10. visere, isse

Cap. LI CAPITVLVM VNVM ET QVINQVAGESIMVM

Lêctio I Lëctio prïma: versüs 1-118
Exercitium 1
aedilitas 1. Romam nüntiatum est 'Carthagine helium [= parari],
arbiter cum agerentur [= militës conscriherentur] et classis
circuit us compararëtur.'
coire 2. Lëgati Carthaginem missi renüntiavërunt 'së exercitum et dassem
compellere Carthagine [= invënisse].'
decretum 3. In senatü cum sententiae , Cato Carthaginem dëlendam
deprehendere esse cënsuit, Nasica dissuasit; tamen senatus dëcrëvit ut Carthaginiënsihus
detegere helium indïcerëtur. ë.-~nt
dilectus 4. Etsi Carthaginiënsës lëgatos misit- ut së dëderent, Catonis sententia
erudit us - - - - - [= persuasit] ut senatus in [< dëcerenere]
evin cere _____ [= persevëraret].
exp !icare S. Ohsidihus et armis acceptis, consulës imperavërunt ut novum oppidum x
fingere rn ilia passuum a mari [= dis tans] conderent.
irritus 6. Ita Carthaginiënsës ad hellandum [= coëgërunt].
nervus 7. Primo [= vana] fuit oppugnatio Carthaginis, sed Romani
obstruere repulsï ac fugati a P. Scïpione Aemiliano ë periculo - - - - - - -
paelex [= llheratï] sunt.
perrogare 8. Cato, aliter promptus ad [Hlaudandum], Scïpionem
perstare laudihus est dïcëns 'reliquos quï in Africa mïlitarent
prosequi umhras volitare, Scipionem [= valëre].'
Pseudo- 9. Andriscus sïve -Philippus fahulam - - - - - - 'së rëge
remotus Perseo et [=altera uxore] natum esse.'
revincere 10. Multï ad eum [= conveniëhant], sed fraus - - - - - -
senecta [= patefacta] est et Macedonia [= rürsus victa].
sors 11. Rëgnum Masinissae Scipione dïvïsum est inter trës fïlios,
struere quorum minimus Graecis litteris [= doctus] erat.
suffragari 12. Plëhs Scïpionï ita [= suffragio favëhat] ut, cum - - - - - -
vige re [< aedïlis] peteret, ante annum suum consul creatus sit.
vituperare 13. Scïpio, cui extra Africa provincia data erat, portum
Carthaginis [= clausit], ac tandem Carthaginem expugnavit
DCC anno postquam condita est.
14. Carthago in [< circuïre] xxm mïlia passuum patëhat.
15. - - - - - - [= senectüs] est aetas infirma neque senï tarn validï sunt
- - - - - - quam iuvenï.

102
EXERCITIA 2-3 CAP. LI

Exercitium 2
1. Quid Gulussa Romam nüntiavit? ...
2. Quid tum senatui: placuit? ...
3. Quid decem lëgatl ex Africa revers! renüntiavërunt? ...
4. Cato quid senatui: suadëbat?
5. Quis in senatü helium dissuadëbat? ...
6. Cür senatui: placuit ut Carthaginiënsibus helium indi:cerëtur? ...
7. Quid Romani Carthaginiënsibus dëditi:s imperavërunt? ...
8. Num Carthaginiënsës imperia Rômanorum oboedïvërunt? ...
9. In obsidione Carthaginis quis praecipuam gloriam tulit? ...
10. In senatü Romano quis virtütem Sci:pionis laudavit? ...
11. Quam fabulam flnxit Andriscus? ...
12. Quomodo Andriscus orïginem suam sibi dëtëctam esse dïxit? .. .
13. Masinissa mortuô quï rëgnum Numidiae inter së dïvi:sërunt? .. .
14. Cur necesse fuit Sci:piônem lëgibus solvere ut consul fieret? ...
15. Quis tandem Carthaginem expugnavit? ...
16. Num uxor Hasdrubalis Sci:piôni: së dëdidit? ...
Lëctio secunda: versüs 119-215 Lectio II
Exercitium 3
1. Achaei:s victls L. Mummius cos. Corinthon, urbem dïvitem, dïruit. abstinêns
2. Ille [H cupidum] virum ëgit, neque enim üllum opus accidere
Corinthium sibi sumpsit. cavea
3. In Hispania Viriathus, [< vënarï] quidam et latro, clux complôrare
exercitus factus Lusi:taniam occupavit. de1ere
4. Senatus pacem quam Q. Pompëius cum Numantlni:s fëcit - - - - - - disciplïnam-
[=rem turpem] cënsuit eamque [< ïnflrmus]. êruptiô
5. Viriathus, cuma [<pradere] perfidïs interfectus esset, ab exonera re
exercitü suô multum [= dëflëtus] est. furca
6. Mlles quidam qui exercitum in Hispania dëseruerat sub - - - - - - ignôminiôsus
virgïs caesus est, id quod tlrônibus exemplum fuit [= salutare]. infirmare
7. C. Manci:nus contra auspicia ad helium profectus est, nam cum sacrificaret, 1abes
pulll ex ëvolavërunt, et cum navem cônscenderet, vox 1uxuria
- - - - - - [= audlta est]: "Manë, Mandne!" pabulari
8. Victus a Numantïni:s pacem [= turpissimam] cum ils fëcit, per vicem
quam senatus [H irritam] esse vetuit. prae(dives)
9. Hoc ëventu ilia auspicia tri:stia fuisse est. probare
10. Sci:piô, cui iterum cônsulatus dëlatus est, exercitum prôditor
- - - - - [= luxu] corruptum ad sevërissimam revocavit. rat us
11. [= feminas impudïcas] a mïlitibus [= sëiungï] recidere
iussit et omnia dëliciarum instrumenta [= removit caedendo]. sahiber
12. MHitës maxima onera, sïcut [vu ... ] [=palos], scortum
ferre cogëbat; mllitï onere laboranti dicëbat: "Cum gladiô të - - - - - - sêcernere
[< vallus] scieris, vallum ferre dësinito!" septeni
13. Në mïlitës [= onere llberarentur], iümenta vëndidit. ultrô
14. Sdpiô cum Numantiam obsidëret, saepe contra [< ërumpere] valla re
hostium fëllciter pugnavit. vallus
15 Numantïni:, cum frustra [= pabulum petïtum] exiissent, venator
dënique fame coactl ipsï së per [= invicem] gladiïs traiëcërunt.
16. Sdpiô primum Carthaginem, deinde, XIV annis post, Numantiam cëpit et
- - - - - [= funditus diruit].

103
CAP. LI EXERCITIA 4-6

Exercitium 4
1. Cür Romani Achaels helium intulerunt? ...
2. Quam urbem praeclaram L. Mummius consul dlruit? ...
3. Quis fuit Viriathus et quid fecit? ...
4. Num Viriathus a Romanis interfectus est? ...
5. Quare C. Matienius damnatus est et virgls caesus? ...
6. Quae auspicia C. Manclnus neglexit? ...
7. Cür Manclnus pacem ignominiosam fecit cum Numantlnls? ...
8. Num senatus illam pacem ratam esse iussit? ...
9. Cür helium Numantlnum Sclpionl Aemiliano delatum est? ...
10. Quomodo Sdpio exercitum ad mllitiae discipllnam revocavit? ...
11. Quid Sci:pio quaestorem donls regis Antiochi: facere iussit? ...
12. Cür Sclpio hostes qui pabulatum exierant ocddi: vetuit? .. .
13. Quid egit Sdpio XIV anno post Carthaginem deletam? .. .
Lëctio III Lectio tertia: versus 216-279
Exerdtium 5
admiscere 1. Ti b. Gracchus leges [< ager] tulit et [m vi ros1
adversari creavit ad agrum püblicum di:videndum.
agrarius 2. Has leges [= tulit] adversus voluntatem senatüs et equestris
colônia ______ neque sine [= indignationel plebis, quae
eloquens amplum agrl cupiebat.
exardescere 3. In tantum furorem ut collegae M. Octavio, qui causam
fragment~m dlversae [= factionis] defenderet, potestatem abrogaret.
fn1mentarius 4. Tumultü in Capitolio facto, Tib. Gracchus ab [< optimus]
modus ocdsus est, ictus prlmum [< frangere] _ _ _ _ __
offensa [ = sellae humilis].
optima tes 5. P. Sdpio Africanus, cum novam [= legem latam] dissuaderet,
ôrdô (equester) di:xit 'Tib. Gracchum iüre caesum esse sibi vider!.'
pars 6. Cum Sdpio seditionibus [<triumvir!] _ _ _ _ __
perniciôsus [< adversus] esset, mane mortuus in lecto inventus est.
prômulgare 7. Fama erat Semproniam uxorem, sororem Gracchorum, el venenum dedisse,
quaestiô nec vero ülla de morte eius acta est.
rogatiô 8. C. Gracchus, frater Tiberil, orator erat quam frater.
seditiôsus 9. Is legem [< frümentum] tulit 'ut frümentum plebl daretur
sublegere senls assibus et [= 1h].'
subsellium 10. Aliam legem tulit 'ut oc equites ccc senatoribus - - - - - -
tribünâtus [= adderentur miscendo], cum tot equites in Cüriam - - - - - -
triens [= legerentur supplendi: causa].
triumvir! 11. Senatoribus hae leges - - - - - - [< pernicies] videbantur.
triumvirâlis 12. C. Gracchus [< tribünus] suum in alterum annum
continuavit et complüres [< colünus] dedüxit.
13. Post tribünatum [< seditio] C. Gracchus cum Fulvio Flacco a
L. Oplmio consule ocdsus est.
Exercitium 6
1. Quas leges Tib. Gracchus tribünus plebis promulgavit? .. .
2. Quid fecit M. Octavio collegae cum legl adversaretur? .. .
3. Qui triumvir! ad dlvidendum agrum püblicum creatl sunt? ...
4. Quem rex Attalus heredem reli:querat? ...
5. Quid factum est cum Ti. Gracchus iterum tribünus crearl vellet? ...
6. Quid dixit P. Sdpio Africanus de caede Ti. Gracchl? ...

104
EXERCITIA 6-8 CAP. LI

7. A quibus novae sëditionës excWitae sunt? .. .

8. Quis triumvirïs sëditiosïs adversatus est? .. .
9. Quomodo mortuus est P. Scïpio Africanus? ...
10. Cür suspecta fuit uxor eius Sempronia? ...
11. Quas lëgës tulit C. Gracchus? ...
12. Illo tempore quot senatorës erant? ...
13. Altero tribünatüs anno quid C. Gracchus effëcit?
14. Quid C. Graccho factum est cum Aventïnum occupasset? ...
15. Quid Livius cënset dë consiliïs Gracchôrum? ...
Lëctio quarta: versüs 280-326 Lectio IV
Exercitium 7
1. Ante Carthaginem dëlëtam populus Romanus vitam placidam ac abstrahere
_ _ _ _ _ [<modus] [= agëbat]. abundantia
2. [= terror] hostium cïvës in bonïs [= moribus] actio
retinëbat. agit are
3. Victïs hostibus, ob [= nimiam copiam] omnium rërum antepônere
- - - - - - [= licentia] atque superbia incessërunt. ar tes
4. Gloriae e t - - - - - - [ < dominarï] certamen inter cïvës erat, omnia in asper
duas partës - - - - - - [= distracta] sunt, rës püblica - - - - - - belli eus
[= lacerando distracta]. cônfinis
5. - - - - - - [= cïvës nobilës] factione ma g i s - - - - - - [= valëbat], dilacera re
penes eosdem magistratüs, gloriae triumphïque erant. diripere
6. Plëbs, quae in multitüdine [=passim sparsa] minus poterat, dispergere
- - - - - - [= molesta] mïlitia atque inopia urgëhatur. dissensiô
7. Praedas - - - - - - [<helium] imperatorës cum paucïs - - - - - - dominatiô
[= rapiëbant]. formldô
8. Parentës et lïberï mïlitum, sï - - - - - - [= finitimï] erant cïvï potentiorï, lasclvia
sëdibus pellëbantur. modera tus
9. Avaritia sine------[< modestus] omnia invadere e t - - - - - - modestia
[= sordida facere] coepit. modestus
10. At paucï nobilës repertï sunt quï vëram gloriam iniüstae potentiae nobilitas
_ _ _ _ _ [= praeferrent]. noxius
11. Postquam Ti. etC. Gracchus plëbem in lïbertatem - - - - - - [= lïberare] permixtiô
et optimatium scelera patefacere coepërunt, nobilitas - - - - - - pessum (dare)
[H ïnsons] ac pavida eorum [< agere] obviam iërunt. pollere
12. Ita [= discordia] cïvïlis quasi [< permiscëre] pollue re
terrae orta est, et prïmum necatus est Tiberius, deinde Gaius cum M. qulvis
Fulvio Flacco. vindicare
13. Nobilitas victoria sua üsa haud ------[<modus] fuit.
14. In bello cïvïlï alterï alteros [=quolibet] modo vincere vult, id
quod saepe magnas cïvitatës dedit [= perdidit].
Exercitium 8
1. Quamobrem mos factionum ac dissënsio cïvïlis Romae orta est? .. .
2. Quomodo populus Romanus ante Carthaginem dëlëtam vïvëbat? .. .
3. Cür tune dominationis certamen inter cïvës non erat? ...
4. Hostibus victïs, quomodo cïvës së gerëbant? ...
5. Utra pars cïvitatis magis pollëbat? ...
6. Quibus rëbus plëbs urgëbatur? ...
7. Cür praedae bellicae populum non d!tabant? ...
8. Quid factum est iïs qui potentioribus confinës erant? ...

105
CAP. LI EXERCITIA 8-10

9. Cum potentia quid animôs nôbilium invasit? ...

10. Quï nôbilës plëbem in lïbertatem vindicare cônatï sunt? ...
11. Quï Gracchôrum actiônibus obviam iërunt? ...
12. Quid nôbilitas victoria sua effëcit? ...
Léctio grammatica Lëctio grammatica: versüs 327-383
Exercitium 9
Facienda sunt verba composita ex verbïs simplicibus praepositïs praeverbiis
ad-, con-, dë-, dis-, ex-, in-, ob-, per-, prô-, re-, sub-.
1. ad- + currere > 17. ex- + carpere >
2. ad- + iacere > 18. ex- + fundere >
3. ad- + ligare > 19. in- + lüdere >
4. ad- + quaerere > 20. in- + pelle re >
5. ad-+ spargere > 21. in- + statuere >
6. ad- + tangere > 22. ob- + cadere >
7. con- + agere > 23. ob-+ ferre>
8. con-+ labï > 24. ob- + premere >
9. con-+ premere > 25. per- + facere >
10. con- + rapere > 26. per- + regere >
11. con- + regere > 27. prô- + salïre >
12. dë- + legere > 28. prô- + emere >
13. dë- + scandere > 29. re-+ agere >
14. dis- + fïdere > 30. sub- + capere >
15. dis- + gradï > 31. sub- + cëdere >
16. dis- + placëre > 32. trans- + clare >
Exercitium 10
1. dispergere, di 'sse, d' um esse
2. exardëscere, ex isse
3. explicare, ex isse, e um esse
4. fingere, isse, um esse
5. obstruere, ob isse, ob um esse
6. polluere, sse, um esse
7. recïdere, re isse, re um esse

106
EXERCITIA 1 CAP. LII

CAPITVI:VLVM ALTERVM ET QVINQVAGESIMVM Cap. LII

LëctiO prima: versüs 1-123 Lëctio I

Exercitium 1
1. Sallustius helium Iugurthïnum - - - - - - [= expLinare] voluit aggredi
prïmum quia magnum fuit helium, [= deinde] quia tune agitare (animô)
prïmum superbiae nobilitatis obviam itum est. anteire
2. Bello Pünic6 secundo Hannibal imperium Romanum maximë appetere
- - - - - - [= dëbilitaverat]. atterere
3. ln Africa Masinissa, rëx Numidarum, Romanos adiüverat; itaque amïcitia avidus
eï cum Romanîs [= diü mansit]. carum (habere)
4. Micipsa, fïlius Masinissae, duos fïlios genuit, et Iugurtham, fratris filium claritüdo
ex [= paelice] natum, domï habuit. concubina
5. Jugurtha, quem avus prïvatum [= relïquerat], adulëscëns decôrus
- - - - - - - [= pulchra] forma atque acrï ingenia erat. dehinc
6. Ille, vïribus [= potëns], [= vïtam derelinquere
6ti6sam] spernëns plürimum agëbat: currëbat, [< eques], d ifficultas
- - - - - - - [< iaculum], vënabatur. dHabi
7. Propter rës huius [=generis] omnës gloria------ eniti
[= antecëdëbat], sed tamen omnibus carus erat. equidem
8. Micipsa, [= etsï] prïm6 virtüte et gloria Iugurthae laetus equitare
fuerat, tamen cum eum prae lïberïs suïs crëscere vidëret, e6 - - - - - - exigere
[= ea rë] [= acriter] perm6tus est. expedire
9. Timëbat natüram Iugurthae [= cupidissimam] imperiï, factiôsus
sed difficile erat hominem tarn acceptum populo dolo opprimere. fic ta
10. Ob hanc [< difficilis] statuit eum maximïs perïculïs gratia
- - - - - - [= obicere]. iaculari
11. Erg6, quoniam Jugurtha gloriam mîlitarem - - - - - - [= cupidë imbecillus
petëbat], Micipsa eum ad helium Numantînum mïsit. inertia
12. lbi Jugurtha ëgregia virtüte in maximam -------[<clams] et insuescere
_ _ _ _ _ _ [< gratus] pervënit. mediocris
13. In exercitü Romano complürës nobilës fuërunt, domï - - - - - - - (huius) modi
[< facti6] atque dari magis quam honestï. negotium
14. Quï Iugurthae [= pollicëbantur] 'eum imperia Numidiae novissime
potïtürum esse, quoniam Romae omnia essent [= vënîrent].' obiectare
15. Numantia dëlëta, Scïpi6 lugurtham abdüxit ac [=sine observare
testibus] monuit 'ut püblicë amïcitiam populî Romanî coleret nëve quibus obtestari
largïrï [= adsuësceret].' pari ter
16. Litterïs a Scïpione acceptïs, quibus virtüs Iugurthae laudabatur, rëx permanere
beneficiïs eum sibi conciliare est [= coepit] eumque pollens
adoptavit et cum filiïs hërëdem ïnstituit. pollicitari
17. Rëx senex, [= peracta] sua aetate, Iugurtham, quï -que ... -que
- - - - - - [= nüper] Numantia redierat, est[= dïs quire
testibus 6ravit] ut fratrës habëret [= dïligeret]. sapientia
18. " ego" inquit "vobïs rëgnum trado fïrmum, sï bonï eritis, secreta
sîn malî, [= ïnfïrmum]; nam concordia parvae rës crëscunt, tametsi
discordia maximae [=in dïversas partës labuntur].'' vehementer
19. Postrëm6 filios monuit 'ut Iugurtham colerent e t - - - - - - - venalis
virtütem imitarentur et [= valdë nïterentur] në pater suus
meliorës lïber6s adoptavisse vidërëtur quam genuisse!'

107
CAP. LII EXERCITIA 1-3

20. Iugurtha, qui [< sapiens] superior erat, regem _ _ _ __

[< fingere]locütum esse intellegebat, sed tum benigne respondit, tametsi
longe aliter animo [= cogitabat].
21. Qui litteras nescit, legere nequit; qui litteras scit, legere-------
[= potest], si haud [=modico] ingenia est.
in-cubare lecto (dat) 22. Dïdo sola in domo vacua maeret lectoque Aeneae relicto
= cubare in lectô incubat, illum absens absentem audit videt_ __
Exercitium 2
1. Cür Masinissa in amicitia populi Romani erat? ...
2. Quot fi:lii: Masinissae erant? ...
3. Cür Micipsa sol us ex tribus fratribus regnum accepit? ...
4. Quos fi:lios Micipsa genuit? .. .
5. Cuius fi:lius erat Iugurtha? .. .
6. Quomodo Iugurtha adulescens vitam agebat? ...
7. Quid Micipsa timebat, cum Iugurtha omnes gloria anteiret? ...
8. Cür rex Iugurtham in Hispaniam ad bellum Numantinum misit? ...
9. Quid Iugurtha in Hispania effecit? ...
10. Quid Romani nobiles factiosi Iugurthae pollicitabantur? ...
11. Quid P. Scïpio Iugurtham monuit? ...
12. Quales litteras Sclpio Micipsae scrlpsit? ...
13. Litteris de virtüte Iugurthae lectls, quid fecit Micipsa? ...
14. Quid rex moritürus Iugurtham obtestatus est? .. .
15. Quid Adherbalem et Hiempsalem admonuit? .. .
16. Quomodo Iugurtha ad haec respondit? ...
Lectio II LëctiO secunda: versus 124-241
Exercitium 3
ab ditus 1. ------[=regis filii] regi mortuo - - - - - - - [= fünus]
accürâte magnifiee fecerunt.
acquïrere 2. Postea convenerunt ut de administrando regno - - - - - - -
adoptatio [= dissererent ].
a/dulterïnus 3. Ibi Iugurtha "Oportet" in quit " - - - - - - - [= quinque annorum]
anteferre decreta omnia [=irrita fieri]."
commodum 4. Ad hoc Hiempsal "Idem" inquit "mihi videtur, "nam tü ipse tribus proximls
commütatio annis [< adoptare] in regnum venisti!"
contendere (bis) 5. Ex eo tempore Iugurtha [= laborabat] ut Hiempsalem
depravare opprimeret.
disceptare 6. Cum regull ad pecüniam inter s e - - - - - - - [ = dlvidendam]
distribuere convenissent, milites Iugurthae, paratis clavibus [= falsis],
drvulgare in Hiempsalis hospitium irrüperunt.
extollere 7. Interfectïs ils qui [= occurrunt], loc a - - - - - - -
tlagitium [=occulta] [=explorant], atque Hiempsalem in
fretus -------[=casa] ancillae repertum occïdunt.
iüsta 8. Fama tant! sceleris late [dis- < vulgus].
largitio 9. Adherbal, qui timebat ne Iugurtha se oppugnaret, - - - - - -
môllrl [= fidens] copiis suis parabat armis [= certare].
occursare 10. Adherbal victus in Provinciam profügit atque inde Romam - - - - - - -
pat rare [= properavit].
quinquennium 11. Iugurtha legatos Romam mittit, [=quibus] praecipit ut
quis (dat pl) veteribus amicis münera largiantur et novos amlcos - - - - - - -

108
EXERCITIA 3-5 CAP. LII

12. Hac [= largiri] lugurtha tantam - - - - - - regulus

[= mütationem] in senatü [= perfecit], ut ex maxima rescindere
invidia in gratiam nobilitatis veniret. scrütari
13. Adherbal senatorës or avit ut si bi [= opem ferrent] neu subvenire
paterentur regnum Numidiae [H convalescere] tabescere
14. Legatï Iugurthae paucïs respondent: 'Hiempsalem ob saevitiam et tugurium
- - - - - - [= tàcta indigna] sua interfectum, Iugurtham petere në
verba inimicï factïs suis [= praeferrent].'
15. His audïtïs, senatüs magna pars, largitione [= corrupta],
lugurtham laudibus _ [= valde laudabat].
16. Decem lëgati in Africam missi sunt, quorum princeps L. Opimius a
Iugurtha [= maxima cum cura] re cep tus est.
17. Iugurtha dando et pollicendo multa perfecit, ut plërique lëgatl
- - - - - - r e g i s [= quod regi proderat] sequerentur.
Exercitium 4
1. Postquam regi mortuo iüsta fecerunt, quid reguli egerunt? ...
2. De quibus negotiis disceptatum est in primo conventü? ...
3. Quid lugurtha dixit de quinquenniï decretis? ...
4. Quare Hiempsal dë hac rë cum Iugurtha consënsit? ...
5. Quid secundo conventü constituendum erat? ...
6. In oppido Thirmida cuius domo ütebatur Hiempsal? ...
7. Quomodo militës Iugurthae in eam domum penetrare potuerunt? ...
8. Ubi Hiempsalem reppererunt et quid ei fecerunt? ...
9. Num Adherbal mortem fratris ultus est? ...
10. Quo Adherbal proelio victus profügit? ...
11. Quomodo Iugurtha iram senatüs Romani in gratiam convertit? ...
12. De quibus rebus Adherbal senatôrës Romanos admonuit? ...
13. Quid Adherbal Romanos oravit? ...
14. Quid legatï lugurthae respondërunt? ...
15. Omnesne senatores Adherbali subveniendum esse cënsëbant? ...
16. Quid tum senatus decrëvit? ...
17. Quômodo lugurtha lëgatos recëpit? ...
LëctiO tertia: versüs 242-354 LectiO III
Exercitium 5
1. - - - - - - - [< dïvidere] Numidiae ita facta est ut pars proxima adulescentia
Mauretaniae Iugurthae trâderetur, Adherbali pars altera, quae - - - - - - adulescentia
[= portibus ma gis ornâta] erat. confirma re
2. Rëgno divïsô, Iugurtha incitatus [< pollicitari] Românorum contumëliosus
quos müneribus expleverat, in regnum Adherbalis animum - - - - - - copia
3. Ergo ex [=subito] finës eius cum - - - - - - defensare
[< praedari] manü invasit, multôs cepit, aedificia incendit... divisio
4. Adherballëgatos ad Iugurtham misit, q u i - - - - - - [ < contumelia] honores
dicta rettulerunt. (ex) improvise
5. Iugurtha, qui[= quoniam] rëgnum Adherbalis animo inceptum
iam invaserat, magnô exercitü helium intulit. insequi
6. Adherbal [adv < necessarius] Iugurthae obvius prôcessit, intendere
sed hostes nocte sera castra eius invaserunt et mïlitës - - - - - - - malitia
[=nec vigilantes nec dormientës] fugâvit. matürare

109
CAP. LII EXERCITIA 5-7

necessàrio 7. Numidae Adherbalem cum paucïs equitibus fugientem Cirtam

negotiàtor - - - - - - - [= persecüti] sunt, sed Romani armatï hostës a moenibus
ôcissimë prohibuërunt.
pacisci 8. Oum Cirta oppugnatur, lëgati Roma [= properantës]
pënüria vënërunt qui dë [< malus] lugurthae quererentur.
pollicitàtiô 9. lugurtha lëgatïs superbë res pondit 'ab [< adulëscëns] ita së
portuosus ënisum esse ut ab optimo quoque probarëtur.. .'
praedàtôrius 10. Lëgatis Adherbalem appellandi [= occasio] non fuit.
quippe (qui) 11. Adherbal intellëxit nüllam esse spem auxilii neque bellum trahi passe
sëmisomnus ob [= inopiam] rërum necessariarum.
12. !taque duos fortissimos dëlëgit eorumque animas-------
[= firmavit] ut per hostium münïtionës cum litterïs Romam irent.
13. Litteris Adherbalis in senatü recitatïs, dëcrëtum est ut lëgati nobilës
summis [= magistratibus] fünctï mitterentur, qui
lugurthae imperarent 'ut quam [= celerrimë] ad
provinciam accëderet.'
14. Ille vëro, etsï senatüs verbis gravës minae eï nüntiabantur, tamen ab
- - - - - - - [< incipere] suo non dëstitit.
15. Tum Italicï, quï moenia Cirtae [= dëfendëbant], Adherbali
suasërunt 'ut së et oppidum Iugurthae dëderet, tantum ab eo vitam
- - - - - - - [= condicionem ferret].'
16. Dëditione facta, in prïmis Adherbal, tum omnës püberës Numidae et
- - - - - - - [= mercatorës] Italici armatï interfecti sunt.
Exerdtium6
1. Quomodo Numidia inter Adherbalem et Iugurtham divisa est? ...
2. Diviso rëgno, quid Iugurtha parabat? ...
3. Statimne rëgnum Adherbalis magno exercitü invasit? .. .
4. Cür Adherbal incursionem Iugurthae non vindicavit? ...
5. Quomodo Iugurtha Adherbalem ad bellum coëgit? ...
6. Quid accidit cum castra Adherbalis ante lücem oppugnata sunt? ...
7. Quo Adherbal profügit? ...
8. Cür militës persequentës Cirtam intnire non potuërunt? .. .
9. Quid Iugurtha lëgatis Romanis adulëscentibus respondit? .. .
10. Quid fëcit cum Cirtam armis expugnare non posset? .. .
11. Quibus Adherbal persuasit ut litteras R6mam ferrent? .. .
12. Litterïs Aderbalis recitatïs quid senatus dëcrëvit? ...
13. Quid lëgati maiorës natü nobilës Iugurthae imperavërunt? ...
14. Lëgatis auditis num Iugurtha ab oppugnatione Cirtae dëstitit? ...
15. Quid Italici qui moenia dëfënsabant Adherbali suasërunt? ...
16. Quam ob rem së inviolatos fore confidëbant? ...
17. Dëditiône facta, quid fëcit Iugurtha? ...
LectiOJV Lectio quarta: versus 355-483
Exercitium 7
administer 1. Numidia provincia futüro c6nsuli L. Calpurnio Bëstiae sortibus
advent à re _______ [= ëvënit], quï exercitum in Africam ductürus erat.
arrogàre 2. Iugurtha filium et duos [= amïcos] Romam misit; qui
artifex cum Romam [< advenire], a senatü ex Italia dëcëdere iussi
asper ------- [=non perfectïs] rëbus revertërunt.
assümere 3. Calpurnius initio acriter bellum gessit, sed pecünia Iugurthae corruptus
augëscere bellum trahere coepit et pacem cum eo fëcit [= turpem].

110
EXERCITIA 7-8 CAP. LII

4. Peciinia danda Jugurtha Scaurum, qui antea eum - - - - - - - egressus

[= oppugnaverat], sibi [= ministrum] - - - - - - emptor
[= siimpsit]. familiaris (bis)
5. L. Cassius praetor Jugurtham, data piiblica, Romam fides (püblica)
diixit, ut faceret [= indicaret] de Romanis noxils. flagitiôsus
6. Sed Jugurtha C. Baebiô tribiinô pli~ bis [= maxima] ignavia
mercede persuasit, ut se tacere iuberet, ne delicta Romanôrum nobilium imagines
- - - - - - - [= aperirentur]. impudentia
7. Ita ob [< impudens] Baebil populus - - - - - - impugnare
habitus est, Bestiae et Scaurô animi [= crescëbant]. incônsultus
8. Cum Massiva regnum Numidiae peteret, Jugurtha per Bomilcarem indicium
- - - - - - - [< insidiari] paravit, qui eum interficerent. infectus
9. Il, talis negotil [<ars], itinera et [< ëgredi] inïquus
eius, loca ac tempora, explôravërunt, sed iinus ex ils - - - - - - - insidiator
[= temere] eum aggressus est. lüdibriô (habëre)
10. Massivam necavit, sed ipse deprehënsus cum indicium fëcisset, Bomilcar meamet
_______ factus est[= accüsatus est]. mature
11. Jugurtha vero Bomilcarem clam in Numidiam dïmittit, ipse Roma egressus meditari
"0, urbem venalem" inquit "et [= mox] peritiiram, si novus (homô)
- - - - - - - [< emere] invënerit!" obvenire
12. Q. Caecilius Metellus duôbus proelils Jugurtham fiidit; tum rëx dëditiônem patefieri
- - - - - - - [= côgitabat], sed animum mütavit. permagnus
13. Riirsus a Metellô fugatus, Jugurtha per loca [= difficilia] reus
pervenit ad Gaetiilôs, quôs contra Rômanôs armavit. socordia
14. Romae cônsul creatus est C. Marius, qui homo erat, id est
homô qui primus ë gente ignôbilï summum magistratum obtinet.
15. Js oratiônem ad populum habuit de [H fortitiidine]
et [= inertia] eôrum qui fortia facta maiorum memorandô
clariôres së putant.
16. " [= mea ipsius] facta" inquit "mihi dicere licet. Nunc
videte quam [= iniiisti] sint: quod ex aliëna virtiite sibi
-------[=postulant], id mihi ex mea non concëdunt, scïlicet quia
_______ non habeo."

Exercitium 8
1. Quôs Jugurtha lëgatos Rômam mïsit cum bellum parari audiret? ...
2. Num iï legati a senatü receptl sunt? ...
3. Quis tum Numidiam cum exercitii ingressus est? ...
4. Ciir Calpurnius pacem flagitiosam fëcit cum Jugurtha? ...
5. Quarë Cassius praetor Iugurtham Rômam arcessïvit? ...
6. Quid C. Memmius, producto Jugurtha, in côntione memoravit? ...
7. Ciir Jugurtha ad haec non respondit? ...
8. Quis fuit Massïva et quid petlvit? ...
9. Quômodo Iugurtha Massivam occïdendum ciiravit? ...
10. Quid Iugurtha dëcëdëns dixisse fertur dë urbe Roma? ...
11. Quid Q. Caecilius Metellus in Numidia ëgit? ...
12. Quem rëgem Jugurtha socium suum fëcit? ...
13. Ciir nôbilitas aegre tulit C. Mariô bellum mandatum esse? ...
14. Ciir C. Marius 'novus homo' appellabatur? ...
15. Côntiône advocata, quos Marius obtrectavit? ...
16. Quomodo Marius së belli: artem didicisse dïxit? ...

lll
CAP. LII EXERCITIA 9-10

Lëctiô V Lëctio quïnta: versüs 484-617

Exerdtium 9
abundë 1. Marius non triumphos maiorum ostentare poterat, at mïlitaria
acta ______ , ut hastas, [= 6rnamenta
adniti bellica], atque [= vetera vulnera] advers6 corpore.
artificium 2. Ille [= artem] et verba parvï _ _ _ __
as peri tas [= aestimabat] nec [< agere] maiorum aut Graec6rum
capite cënsi mïlitaria [< praecipere]legëbat.
cicatrix 3. Marius: "Dë Numidia bonum habëte animum, Quirïtës! Nam quae ad hoc
compositus tempus Jugurtham sunt [< tuëri] omnia rem6vistis:
consultor avaritiam, [< im-peritus] atque superbiam."
decima pars 4. "Deinde exercitus ibi est loc6rum [=qui loca scit]. Quam
dona (militaria) ob rem [= ënïtiminï] mëcum! Egomet in proelio
egëns - - - - - - - [< c6nsulere] idem et socius periculï vobiscum ader6,
(parvi) facere mëque vasque in omnibus rëbus [= aequë] geram."
facilis (amicitia) 5. "Plüra dicerem, Quirïtës, si ti midis virtütem ver ba adderent- nam strënuïs
facundus - - - - - - - [= plüs quam satis] dictum puto."
gëns 6. Marius mïlitës c6nscrïpsit non ex classibus, sed - - - - - - -
illicere - - - - - - - [= pr6lëtari6s] plërosque.
imperïtia 7. Capsa oppidum et moenibus et loc6rum [<asper]
improvisus münïtum erat, nam circa erant loca vasta, [= quae non
incultus colëbantur] atque aquae [= quae aqua egëbant].
iüxta 8. Marius tribus noctibus in locum [<tumulus] prope
largïtor Capsam clam pervënit, unde repente equitatum ad portas oppidi obsidendas
latrocinium mïsit; quod malum [= inexspectatum] oppidan6s, quorum
phalerae pars extra moenia ierat, ad dëditi6nem coëgit.
praeceptum 9. E6 tempore Sulla quaestor in castra vënit, vir patriciae
sarcina~ nobilis, litteris ërudîtus, [= ëloquëns], amicitia - - - - - -
sciëns [=benignus], pecüniae [< largïrï].
strepere 10. Jugurtha vër6 Bocchum, rëgem Maurëtaniae, magnis promissis
sustenta re - - - - - - - [= allëxit] ut cum exercitü Jugurtham accëderet.
tumulosus 11. Rëgës exercitum Mariï, vix [= 1/w] diëï reliqua,
tütâri invasërunt, priusquam militës colligere quivërunt, ita ut
vexillum pugna [< latr6] similis fieret.
12. Dënique Romani, orbe facto, vim hostium [= sustinëbant]
ac Marius suos subdüxit in collem, qui a barbaris exsultantibus et
- - - - - - - [> strepitus] circumdatus est.
Exerdtium 10
1. Quid nobilës Romani ostentare soient? ...
2. Quibus rëbus virtüs Mariï dëclarabatur? ...
3. Cür Marius litteras Graecas non didicerat? .. .
4. Quid adhüc Jugurtham tütatum esse dïxit? .. .
5. Quid Marius mïlitibus suis pr6misit? ...
6. Quos mïlitës c6nscripsit Marius? ...
7. Post adventum Marii quo Jugurtha et Bocchus abiërunt? ...
8. Quomodo Metellus Romam reversus acceptus est? ...
9. Ubi Marius Jugurtham armis exuit? ...
10. Cür Marius oppidum Capsam expugnare cupiëbat? ...
11. Quot noctës adversus Capsam iter fëcit? ...
12. Num necesse fuit Capsam obsidëre? ...

112
EXERCITIA 10-12 CAP. LII

13. Quàlis homô fuit Sulla, Mariï quaestor? ...

14. Quômodo Jugurtha Bocchum persuàsit ut côpiàs addüceret? ...
15. Quômodo Rômànï circumfüsï vim hostium sustinuërunt? ...
16. Quô Marius côpiàs suàs ex proeliô düxit? ...
Lëctio sexta: versüs: 618-724 Lëctio VI
Exercitium 11
1. - - - - - [= fatïgàtïs] hostibus, Rômànï dë - - - - - tubïs accersere
canere atque clàmàre coepërunt ac portïs ërüpërunt. côpiam (habëre)
2. Hostës, repentïnô [= sonô] excitàtï, füsï et fugàtï sunt. dëfessus
3. Exercitü Mariï in [= hïbernïs] positô, Bocchus lëgàtôs mïsit, exped!tus
quï à Mariô indütiàs impetràvërunt, sed früstrà à senàtü Rômànô amïcitiam exquirere
et foedus petïvërunt. funditor
4. - - - - - - [= quibus] rëbus cognitïs, Bocchus à Mariô petïvit ut Sullam haesitare
ad së mitteret; quï cum [B impedïtïs] equitibus et h ibernacula
- - - - - - [< funda] Baleàribus missus est. Ille ô
5. Bocchus fïlium suum cum equitàtü Sullae [= ad praesidium] (dë) imprôvisô
mïsit; is dïxit 'së à [< speculàrï] cognôvisse Jugurtham necessarius
prope esse.' negitare
6. Sulla vërô negat 'së Jugurtham [= expavëscere]' et côpias suas pertimëscere
incolumës tràdüxit, cum Jugurtha [= incertus cünctàrëtur]. praesidiô (mittere)
7. Bocchus [<in locô] Sullae prômïsit 'së factürum quae (in) prômptü
populus Rômànus vellet, nec flümen Muluccham ëgressürum.' quis (abl pl)
8. Sulla respondit: "Faciendum tibi est aliquid quod Rômànôrum magis quam rëferre
tuà vidëtur: id in [=facile] est, quia si tus
- - - - - - Iugurthae [= lugurtham in tua potestàte] habës; quem sï sonitus
Rômanïs tràdideris, amïcitia et foedus tibi dabitur." speculator
9. Rëx prïmô [= negàbat], tum vërô 'omnia së ex voluntàte
Sullae factürum' prômïsit.
10. Dum Bocchus Jugurthae sententiam dë pàce [= quaerit],
Jugurtha eurn [Link] ut sibi Sullam traderet!
11. Bocchus diü [Link], sed postrëmô Sullam [=arcessï]
iussit et ex illïus sententià Jugurthae ïnsidiàs tendit.
12. Dum Jugurtha cum [= propinquïs] suïs inermis Sullae
obvius prôcëdit, ex ïnsidiïs oppressus est ac Sullae traditus.
13. Victô Iugurthà, spës populi Rômanï in Mariô erat.
Exercitium 12
1. Quô sonitü Maurï et Gaetülï ante lücem excitàtï sunt? ...
2. Rômànïsne portïs ërurnpentibus restitërunt? ...
3. Ubi consul victor exercitum in hïbernïs composuit? ...
4. Quôs lëgatôs rëx Bocchus ad Mariurn ac deinde Rômam mïsit? ...
5. Quid lëgàtï Bocchï à Rômànïs petïvërunt? ...
6. Quem Marius cum praesidiô equitum ad Bocchum mïsit? ...
7. Quis Sullae in itinere obviam vënit?...
8. Quid Bocchus Sullae prômïsit? ...
9. Quid Sulla Bocchô faciendum esse respondit? ...
10. Quid Jugurtha ii Bocchô postulàvit? ...
11. Utrum Sullam Jugurthae an Sullae Jugurtham trâdidit Bocchus? ...
12. Cür Jugurtha ab ïnsidiantibus së dëfendere nôn potuit? ...
13. Quô dië Marius dë Jugurthà triumphàvit? ...
14. Eô tempore quô metü omnis Jtalia contremuit? ...

113
CAP. LII EXERCITIA 13-14

Lêctio grammatiw Lectio grammatica: versüs 725-740

Exercitium 13
Addenda sunt verba ex nominibus Jacta su(fixïs -are, -arï, -ïre, -ïrï.
1. eques > 13. hïberna >
2. iaculum > 14. laetus >
3. sitis > 15. pax>
4. blandus > 16. fïnis >
5. ïnsidiae > 17. iüdex >
6. cüstos > 18. mollis>
7. ordo> 19. laus>
8. sors> 20. nomen >
9. epulae > 21. osculum >
10. pars> 22. precës >
11. sacer > 23. servus >
12. largus > 24. cornes>
Exercitium 14
1. accersere, ac isse, ac um esse
2. adipïscï, ad um esse
3. atterere, at isse, at um esse
4. confïdere, con um esse
5. disserere, dis isse
6. docëre, isse, um esse
illiciô - iu nt 7. illicere, il ·sse, il mn esse
8. intendere, in isse, in um esse
9. occidere, oc isse, oc ürum esse
10. pacïscï, um esse
pate-fit -flunt 11. patefierï, pate um esse
12. pertimëscere, per isse
13. possidëre, sse
14. praestare, prae isse
queô queunt 15. quïre, sse
16. repellere, isse, um esse
17. strepere, isse, um

114
EXERCITIA 1-2 CAP. Lill

CAPITVLVM QVINQVAGESIMVM TERTIVM Cap. Lill

LëctiO prïma: versüs 1-152 Lëctio I

Exercitium 1
1. Romanï a Cimbrïs et Teutonibus ad flümen Rhodanum victï sunt ingentï aedilicius
- - - - - - [= pernicië]. agere (annum)
2. Jugurtha victo, Marius-------[= iterum] consul factus est. asserere
3. Cum bellum Cimbricum [= traherëtur] tertio et ..et collin us
quarto eï dëlatus est consulatus. ëvertere
4. Cimbrï et Teutonës, quorum copia [= sine fïne] erat, in ln fln !tus
Italia victï sunt a Q. Catulo etC. Mario. insatiabilis
5. Catulï exercitus ünum et trïginta signa Cimbrorum - - - - - - - interniciô
[= rettulit], Mariï duo. lee tus
6. Anno ündësexagësimo [ncux] ab urbe condita bellum numero sus
- - - - - - - [= socius] in Italia coeptum est, quod sociï Romanorum prôscribere
lïbertatem sibi aequam [=arro gare] coepërunt. prôtrahere
7. Mithridatës, quï Asiam occupaverat, in Achaia a Sulla victus est, sed rëx reporta re
Lxx mïlia mïlitum [<legere] auxilio mïsit, quï omnës secundo (adv)
duo bus proeliïs exstïnctï sunt. sescentesimus
8. Dum Sulla cum Mithridate bellum gerit, Marius et Cinna Romam socialis
ingressï [<numerus] Romanos nobilës interfëcërunt, ultra
multos [= exsulës nominavërunt] atque ipsïus Sullae
domum [= dïruërunt].
9. Mox vëro Sulla urbem ingressus ducës Marian os vïcit ad portam
- - - - - - - [< collis]; quï së non dëdidërunt in acië et in fuga occïsï
sunt ïra victorum [= quae satiarï non potuit]. satiare = satis dare;
10. Sulla dë Mithridate triumphavit atque Cn. Pompëius dë Africa quartum et pass satis habere
vïcësimum annum [=xxiv annos natus].
11. In bello cïvïlï [=supra] CL mïlia hominum periërunt, in
iïs xxiv consularës, vu praetoriï, Lx [< aedïlis], cc ferë
senatorës.
Exercitium 2
1. Cimbrï et Teutonës quï fuërunt? ...
2. Quid Romanï timuërunt cum consulës a Cimbrïs et Teutonibus victï essent? ...
3. Quï consulës Cimbros et Teutonës vïcërunt? ...
4. Cür Pïcentës, Marsï Paelignïque bellum in Italia movërunt? ...
5. Quot annos hoc helium tractum est et quis eï fïnem fëcit? ...
6. Quid fëcit Sulla antequam adversus Mithridatem profectus est? ...
7. Quid Mithridatës Ephesï litterarum nüntio effëcit? ...
8. Ubi Sulla Archelaum, ducem Mithridatis, vïcit? ...
9. Copiïs Mithridatis in Achaia exstïnctïs, quid rëx fëcit? ...
10. Cür Sulla ex colloquio in Italiam festïnavit? ...
11. Quid Romae factum est, dum Sulla in Graecia bellum gerit? ...
12. Contra quos Sulla in Italia pugnavit? ...
13. Quis Carbonem consulem in Sicilia interfëcit? ...
13. Carbone consule interfecto, quo Pompëius transgressus est? ...
14. Sulla et Pompëius quos triumphos ëgërunt? ...

115
CAP. Lili EXERCITIA 3-4

Lëctio II Lëctio secunda: versüs 153-303

Exercitium 3
abundans 1. Cum Sulla rem pühlicam [= ordinavisset], Sertorius in
causam (agere) Hispania vario [= fortüna] contra Romanos pugnavit.
celeri tas 2. Interim in Asia, dum Mithridatës apud Cyzicum - - - - - - -
commorarï [= moratur], Lücullus eum vicit et Byzantium fugavit.
compônere 3. Eodem tempore LXXIV gladiatorës ë Capuae - - - - - gladiatorio
congregare effügërunt ac magno servorum exercitü [con-< grex]
disertus hellum servile movërunt.
doctrïna 4. L. Lücullus, fugato Mithridate, etiam Tigranem, rëgem Armeniae, vïcit, qui
eloquentia cum septem milihus quingentïs equitihus et centum milihus - - - - - -
excellere [<sagittal vënerat.
exercitare 5. Piratae, qui omnia maria [< infëstus], a Cn. Pompëio
fer vens maxima [<celer] victï sunt.
Infestare 6. Bello [<pirata] confecto, lëx lata est, ut eidem Pompëio
ïnstituere mandarëtur hellum Mithridaticum, [= praecipuë] cum is
iuvenïlis in Cilicia adesset cum exercitü.
locuples 7. Cicero, orator [= ëloquentissimus] qui hanc lëgem suasit,
ludus (gladiatôrius) erat filius equitis [= divitis].
modera ri 8. Postquam [< vir] sümpsit, Cicero in foro
nervus a Q. Mücio Scaevola [= docëhatur] itemque a Molone,
patrôcinium - - - - - - - [= magistro dicendi] Graeco.
patrônus 9. Simul oratorës qui tum [= praestahant] assiduë audiëhat.
pïraticus 10. His magistris in [< ëloquëns] [<ex
praesertim ercëhatur], ut agere [= reos dëfendere] disceret.
remittere 11. Sex. Roscio, parricidii reo, [= dëfënsor] fuit, eoque
rhetor - - - - - - - [< patronus] maximam laudem meruit.
sagittarius 12. Sed orator [= ardëns] ita in dicendo omnës - - - - - -
successus contendëhat ut vox et virës eum dëficerent.
toga virïlis 13. Ergo in Graeciam et Asiam profectus est, ut vocem - - - - - - -
[~ contenderet] et orationi [= superfundentï]
- - - - - - [= temperaret].
14. Cicero ipse dë [< doctor] sua [< iuvenis]
narrat in lihro cui titulus est 'Brütus' sïve 'Dë claris oratorihus'.
Exercitium 4
1. Bello civïli in Italia composito, quis bellum in Hispania movit? .. .
2. Quo successü Metellus et Pompëius cum Sertorio pugnavërunt? .. .
3. Num Sertorius a Romanis occisus est? ...
4. Dardanis victïs quo üsque C. Scribônius Curio penetravit? ...
5. Cür P. Servilio cognomen 'Isaurico' datum est? ...
6. Qui triumphi tum simul actï sunt? ...
7. Quem Nicomëdës, rëx Bithyniae, hërëdem fëcit? ...
8. Qui in Bithyniam adversus Mithridatem missi sunt? ...
9. Quod helium in Italia a Spartaco motum est? ...
10. Quid fëcit L. Lüculius postquam Mithridatem ad Cyzicum vicit? ...
11. A quo receptus est Mithridatës ë rëgno suo fugatus? ...
12. Victïs Mithridate et Tigrane, cür helium renovatum est? ...
13. Quod helium Cn. Pompëius paucis mënsihus confëcit? ...
14. Quam lëgem tulit C. Manilius et quis eam lëgem suasit? ...
15. Quarë pater Ciceronis Romam migravit? ...

116
EXERCITIA 4-5 CAP. LIII

16. Quôs ôratôres excellentes Cicerô in forô audiebat? ...

17. Quem parricïdii: reum Cicerô defendit? ...
18. Quare Cicerô in Graeciam Asiamque profectus est? ...
Lectio tertia: versüs 304-412 Lëctio III

Exercitium 5
1. Cicerô adulescens noctes et dies in omnium doctinarum - - - - - - - act or
[< meditari] versabatur, neque üllus dies a b - - - - - - [ < exercitare] applicâre
ôratôriis vacuus erat. assiduitâs
2. Oratiônes [=mente praeparabat] atque - - - - - - biennium
[= declamabat] cum Latine tum Graece, quia lingua Graeca plüra ôrnamenta celebratus
------[=offert]. commendâtiô
3. Post ôratiônem prô S. Rôsciô, quae maximam - - - - - - - commenta ri
[< commendare (= laudare)] habuit, alias multas ôratiônes diligenter commütâre
- - - - - - [= labôre perfectas] at que [= nocte contentiô
elabôratas] habuit. dëclâmitâre
4. Cum [= duôs annôs] in causis agendis versatus esset, iam dëfervëscere
nômen Cicerônis in forô [= celeb~ erat. dësignâtus
5. Eô tempore Cicerôni erat summa [< gracilis] et diffluere
- - - - - - - [< infirmus] corporis atque collum - - - - - - - ëlabôrâre
[= altum et longum] et tenue. ëlücubrâre
6. Ea [= fôrma] vitae periculum afferre putatur, nisi quies exercitâtiô
labôrum datur. exquïsïtus
7. Cicerô verô omnia sine [< remittere] et sine------ figüra
[< varius] dicëbat vi summa vôcis et laterum magna------- gracilitâs
[< contendere]. impünitâs
8. Sed suadentibus amicis et medicis, cum intellegeret remissiône et infïrmitâs
- - - - - - - [< moderari] vôcis opus esse, in Asiam profectus est, ut lënis
dis c e r e t - - - - - - [= moderatius] dicere. mâtüritas
9. Rhodi Cicerô se [=se adiünxit] ad Molônem, cum medita ti ô
- - - - - - - [< agere] causarum, tum scriptôrem - - - - - - - moderâtiô
[= excellentem]. ôrnâtus
10. Is Cicerônem nimis [= abundantem] iuvenili dicendi perspicere
- - - - - - - [< impû.ne] [<re-+ premere] et quasi pra es tans
extrâ ripas [< dis + fluere] coercuit. praetüra
11. Bienniô post Cicerô Rômam revertit ____~-- [= mû.tâtus], cum prôcërus
nimia contentiô vôcis [= sedat&.esset] et ôratiô quasi prôpositum
- - - - - - [= fervere desiisset]. quaestüra
12. Oratôres duo tum excellebant, a l t e r - - - - - - [< remittere] et quantuscumque
- - - - - - - [H âcer], alter [< ôrnare] et acer. quicquid
13. Postquam Cicerô û.num annum in Siciliâ [=officiô redundare
quaestôris] fünctus est, eloquentia eius [< mâtû.rus] remissiô
quandam habere videbâtur. remissus
14. Cicerô, [: futû.rus] aedilis, in patrôciniô Siciliensï certâvit reprimere
cum Hortensiô, designatô cônsule. re sidere
15. Cicerô autem nôn desistebat omni genere exercitâtiônis ac maxime stilus
- - - - - - [= arte scribendï] ingenium illud suum augere, - - - - - - suppeditâre
[= quidquid] et erat, ut ipse ait. temperatus
16. Animôs hominum ad se convertit propter - - - - - - - [< assiduus] et varietâs
industriam in causis agendis et propter [= accû.râtum] et vulgaris
minime [< vulgus] ôrâtiônis genus.

117
CAP. Lili EXERCITIA 5-7

17. Post aedïlitatem Cicerô magna populi voluntate - - - - - - [< praetor]

atque cônsulatum adeptus est.
18. Huic sermônï Cicerônis - - - - - - - e s t [= cônsilium est] ut labôrem et
industriam eius -------[=plane videamus].
Exercitium 6
1. Quibus doctôribus Cicerô adulescëns së dedidit? ...
2. Cür Cicerô nôn modo Latïnë, sed etiam Graece declamabat? ...
3. Quam causam püblicam Cicerô prïmam egit? ...
4. Eô tempore quï habitus corporis et quae figüra Cicerônï erat? ...
5. Cür amïci et medicï eum hortabantur ut causas agere desisteret? ...
6. Quid fëcit Cicero ut cônsuëtüdinem dïcendï mütaret? ...
7. Quod studium Cicerô Athënïs renovavit? ...
8. In Asia quibus rhetoribus Cicerô studuit? ...
9. Quis Cicerônem Rhodï artem ôratôriam docuit? ...
10. Qualis Cicero Rômam se recepit? ...
11. Qui duo ôratôres tum Rômae excellëbant? ...
12. Quem honôrem Cicerô petïvit, cum ex Asia rediisset? ...
13. Cür Cicerô patrônus Siculôrum factus est? ...
14. Cür Cicerô tanta populi voluntate cônsul creatus est? ...
Lëctio grammatica Lëctio grammatica: versus 413-435
Exercitium 7
Nomina adiectlva facienda sunt additïs sufflxls -alis, -anus, -aris, -arius,
-atus, -(i)ensis, -eus, -icus, -ïlis, -ïnus, -ius, -ôsus.
1. aetas puer 22. mïles glôr·
2. animus hos 23. môns Alb
3. anulus aur 24. môrës urb
4. ars poe 25. mürus lapid
5. ars ôratôr 26. navis mercator
6. bellum cïv 27. navigatiô perïcu
7. bellumpïra 28. ôstium Tiber
8. campus Mar 29. patr potestas
9. castra naut 30. praeda bel
10. cïvitates foeder 31. proelium nav
11. columna marmor 32. pax flagiti
12. cubiculum hospi 33. sermôvulg
13. currus triumph 34. tempestas repen
14. diï immort 35. toga vir
15. discipulus stud' 36. vasa argen
16. femina fôrm 37. verba contumel'
17. forma dïv 38. vestis preti
18. homôpecüni 39. vir tog
19. legës agr 40. virginës Ves
20. lüdï circ 41. vïta ôt'
21. lüdï scaen 42. vocabulum fëmi

118
EXERCITIA 1-2 CAP. LIV

CAPITVLVM QVINQVAGESIMVM QVARTVM [Link]

LëctiO prima: versus 1-93 Lëctio 1
Exercitium 1
1. Mithridates sociis et Romanorum [=ils qui vectïgalia affingere
pendent Romanis] helium intulit. agi
2. Tigranes a Romanis ad bellum [= provocatus] est. comparatio
3. Ex Asia afferuntur litterae 'ünum Pompeium ab omnibus civibus et sociis cônsulere (+dat)
ad id helium imperatorem deposci atque [= petï]'. contentiô
4. In eo bello [=in periculo est] gloria populi Romani. disiünctus
5. Etenim rex qui tôt a in Asia omnes cives Romanos necandos cüravit ëmergere emergere
nondum poenam tantï sceleris [= accepit]! exôrsus
6. Ilia [= labes] iam [= haerens factus est] ac expetere
mm1s [in-< vetus] in populi Romani nomine. firmamentum
7. Rex ille sceleratus se non Ponti [<latere] occultat, sed iniüriôsus
- - - - - - [=exit] e regno suo et in sociïs Rômanorum versatur! insidere
8. Legatïs Romanis [< iniüria] tractatïs, Corinthus deleta est inveterascere
- at Mithridates impüne tot cives Romanos necavit! lacessere
9. Populus Rômanus sociis [=de sociïs cüram habere] debet latebraj
itemque civibus multis qui bona sua amïserunt. macula
10. Vectïgalibus Asiae amissis, Romani et pacis ornamenta et subsidia belli navicularius
- - - - - [= desiderabunt]. oblivio
11. Mithridates, postquam a Sulla victus est, omne reliquum tempus ad requirere
- - - - - - [< comparare] novi bellï contulit. singularis
12. In Hispaniam legatos misit, ut duobus locïs [=diversïs] suscipere (poenam)
ancipiti [< contendere] helium gereretur. tribuere
13. In Hispania exercitus Sertorianus, qui maximum [< fïrmare] vectigalis
habebat, Cn. Pompeiï [< singuli] virtüte devictus est.
14. In Asia L. Lüculius initio praeclaras res gessit, quas nülla umquam
- - - - - - [< oblïviscï] delebit, etsi adversa fortüna secüta est.
15. Milites enim progredi recüsavërunt, id quod Cicero 'non culpae
imperatoris, sed fortünae esse' dicit.
16. ùratione Ciceronis neque vera laus Lücullo detracta, neque falsa
- - - - - - [= fingendo adiecta] esse videtur.
17. [= exordium] orationis est de dignitate atque gloria
imperii Romani.
18. est vir qui navem mercatoriam possidet.
Exercitium 2
1. A quibus regibus helium sociis Romanôrum illatum est? ...
2. Quid litteris ex Asia de bello nüntiabatur? ...
3. Quem socii et civës ad id bellum imperatorem deposcebant? ...
4. Quae res agebantur in bello Mithridatico? ...
5. Quod scelus Mithridatis atrocissimum inultum relinquebatur? ...
6. Qui imperatores de Mithridate triumphaverunt? ...
7. Quid rex recit ut in duobus locis diversis helium gereretur? ...
8. Quis bello Hispaniensi finem dedit? ...
9. Cür L. Lüculius Mithridatem non dëvicit? ...
10. Quae causa fuit belli Achaici et Corinthi dëlendae? ...

119
CAP. LIV EXERCITIA 3-4

Lectio II LëctiO secunda: versüs 94-178

Exercitium 3
antecellere 1. Sociï Romanorum Pompëium, quï [= prope] erat,
commendare imperatorem contra Mithridatën dëposcëbant, cuius adventü in Asiam
cultüra impetüs hostium [re- < tardus] esse intellegëbant.
cüstôdia 2. Quoniam iïs non licëbat lïberë loquï, tacitï Romanos rogabant ut salütem
decuma suam Cn. Pompëio [= committerent].
differre 3. Hoc eo ma gis cupiëbant quod sciëbant Pompëium esse maxima-----
diütissimë [< temperans], [= clëmentia], [< hümanus].
excursiô 4. Ita ille a cëterïs imperatoribus [= dissimilis erat].
exercëre 5. Asia tarn [< opës] ac fertilis est ut omnibus terrïs
exigere - - - - - - [= praestet] [<über] agrorum et varietate
exportâre _ _ _ _ _ [= frügum] et magnitüdine [< pascere].
früctus 6. Multae mercës ex Asia ______,
gnavus 7. Sed cum hostës appropinquant, etiam sï nondum - - - - - -
hümânitas [< irrumpere] facta est, [= pecudës] relinquuntur, agrï
irruptiô - - - - - - [< colere] dëseritur, navigatio cessat.
mansuëtüdô 8. Ergo vectïgalia ex [1/10 frügum] et e x - - - - - -
negôtiâri [< scrïbere: mercëde pro pastione] amittuntur.
opïmus 9. Necesse est vectïgalës, quï vectïgalia [=pendent], et
pastiô - - - - - - [< püblicus], quï vectïgalia [=administrant]
pee ua atque [= exposcunt], non modo calamitate, sed etiam
pënsitare formïdine calamitatis lïberare.
perbrevis 10. Üna [< excurrere] equitatüs hostium - - - - - -
propter (adv) [= brevissimo] tempore totïus annï vectïgal auferrï potest.
püblicanus 11. Püblicanï, quï magnas familias habent in agrïs et in portibus et in
ratiônem habëre - - - - - - [< cüstos], Romanis früctuï et [< ütilis] sunt.
retardare 12. Multï cïvës Romanï [= impigrï] et industriï in Asia
scrïptüra - - - - - - [< negotium] aut illïc pecünias magnas collocatas habent,
sëiungere quorum habenda est[= quibus consulendum est].
temperantia 13. Non semper beatissimus est quï [sup < diü] vïvit.
übertas
Exercitium 4
ütilitas
1. Quis fuit Ariobarzanës et quid eï accidit? ...
2. Quï duo rëgës totï Asiae imminëbant? ...
3. Cür sociï certum imperatorem dëposcere non audëbant? ...
4. Qua dë causa Pompëius in Asiam advënerat? ...
5. Qualem imperatorem sociï Pompëium esse audïverant? ...
6. Quae bella Romanï propter socios suos gessërunt? ...
7. Cür hoc bello salüs sociorum studiosius dëfendenda erat? ...
8. Cür vectïgalia Asiae maiora sunt quam cëterarum provinciarum? ...
9. Quid fierï solet cum hostës appropinquant? ...
10. Quid est negotium püblicanorum? ...
11. Quï cïvës Romanï timëbant në rem ac fortünas amitterenttH:'? ...
12. In bello Mithrid:Hico quae rës dëfendëbantur? ...

120
EXERCITIA 5-6 [Link]

Lectio tertia: versüs 179-272 Lectiô III

Exercitium 5
1. Cicerô dicit 'a L. Lücullo urbem Cyzicum obsidione liberatam esse, adventicius
classem hostium [= demersam], magnas hostium côpias afflïgere
deletas, urbes in quibus erant [= domüs] regis e t - - - - - collectio
[= plürimas] alias urbes captas, atque ipsum regem spoliatum e regnô con gere re
patriô expulsum esse.' coniectüra
2. His verbïs Cicero [= arbitratur] seL. Lücullo satis laudis consulta
- - - - - [= tribuisse]. deprimere
3. Rex fugiens aurum et argentum ac res pretiôsissimas, quas in regnum desiderium
suum [= contulerat], relïquit. dissipa re
4. [< colligere] harum rerum milites Romanos in persequendï domicilium
studiô [< tardus]. impertïre
5. Tigranes, [< miser+ cor] commotus, Mithridaten fugientem incommodum
excepit eumque [= perculsum] erexit perditumque longinquitas
- - - - - - [= rursus vigentem fecit]. mederi
6. [< opinarï] erat Armeniôrum 'exercitum venisse fanï misericordia
dïvitissimi et [= sacerrimï] dïripiendi causa.' offensio
7. Milites Rômanï, comrnôtï nimia [< longinquus] locôrum opina ri
ac [< desïderare] suôrum, reditum magis quam - - - - - opinio
[< prôgredï] quaerebant! permulti
8 Mithridates autem, qui magnïs [< adventus] auxiliïs praedicare
iuvabatur, rursus in exercitum Rômanum impetum fecit. praeterïre
9. Hic Cicerô gravissimam bellï [= calamitatem] prôgressio
[= praetermittit]. recreare
10. Portasse Lucullus iis [~ commodïs] aliqua ex parte religiosus
- - - - - - [= remedium clare] potuisset, sed tum eï successor missus tardare
est M'. Glabrio.
11. Certe Romani ea quae Cicero [= cônsiliô] praeterit
- - - - - - perspicere [: intellegere ] poterant.
12. Medeam [=narrant] in fuga fratrem suum necavisse et
membra eius [= dispersisse], ut patrem persequentem retardaret.
Exercitium 6
1. Postquam dë genere belli dixit, dë qua rë dlcit Cicerô? ...
2. Cui imperatorï Cicerô magnam laudem dëbërï dïcit? ...
3. Quam urbem a Mithridate obsessam L. Lucullus lïberavit? ...
4. Quid Lucullus in Pontô effecit? ...
5. Ex regno suo expulsus quô Mithridates profugit? ...
6. Quid Romanôs in rege persequendo tardavit? ...
7. Quomodo Mithridates a rege Tigrane receptus est? ...
8. Quid effecit exercitus Rômanus in Armenia? ...
9. Quae opïnio per animôs gentium barbararum pervaserat? ...
10. Cür milites Romani e Pontô progredï noluërunt?
11. Quid tum fecit Mithridates? ...
12. Cür Lucullus huic calamitatï medërï non potuit? ...
13. Cui imperatorï exercitus Romanus traditus est? ...
14. Cür Cicero hoc locô multa praeterit? ...

121
[Link] EXERCITIA 7-8

LectioiV LëctiO quarta: versüs 273-373

Exercitium 7
adôrnâre 1. Postquam Cicero dë magnitüdine belli dixit, [= reliquum est]
antiquitâs ut dïcat dë imperatore ad bellum dëligendo.
attenuâre 2. Cicero dicit 'non difficilem esse hanc [< dëliberare], quia
concertâre ünus sit Cn. Pompëius qui omnës hominës cum nostrae aetatis tum
concupiscere - - - - - - [< antïquus] virtüte superet.'
dë!Iberatiô 3. Quattuor has rës in summo imperatore inesse oportet: rei
extrëmus mïlitaris, virtütem, auctoritatem, fëlicitatem.
imperâtôrius 4. Pompëius iam puer militiam discere [= cupivit], adulëscens
inauditus imperator fuit, saepius cum hoste conflixit quam quisquam cum inimico
ineunte _ _ _ _ _ [= certavit].
par 5. Pompëii virtüs [< imperator] tanta est ut nülla oratio ei
prô! - - - - - - e s s e [= eam aequare] possit; dë qua nihil cuiquam novum
prôsternere aut [=non iam auditum] afferri potest.
quaestus 6. Plürimi hostës ab hoc superati ac [= dëlëti] sunt.
restat 7. Bellum servile [= horribile] et periculosum iam exspectatione
scientia eius [ad- < tenuis] est, adventü sublatum.
taeter 8. Bello piratico, nondum [= opportüno] ad navigandum mari,
tempestivus Pompëius Siciliam adiit, Africam exploravit, inde in Sardiniam et in Italiam
undëquinquagësimus vënit: nëmo consequendï [= lucri] causa tarn brevi tempore
tot loca adiit.
9. Postquam Italiae duo maria firmissimis praesidiïs [= ornavit],
Brundisio profectus [xLix] dië Ciliciam ad imperium
Romanum adiünxit.
10. " [= 0], di immortalës!" exclamat Cicero, "Tantum bellum,
tarn longë latëque dispersum, Cn. Pompëius hieme apparavit,
------[=primo] vëre suscëpit, media aestate confëcit!"
Exercitum 8
1. Dë qua rë est orationis pars quae sequitur? ...
2. Cür haud difficilis est dëliberatio dë imperatore dëligendo? ...
3. Quas rës Cicero existimat in summo imperatore inesse oportëre? ...
4. Quomodo Pompëius ad scientiam rei militaris ëruditus est? ...
5. Qua aetate Pompëius prïmus imperator factus est? ...
6. Quae bella a Pompëio gesta sunt? ...
7. Quae vulgo virtütës imperatoriae existimantur? ...
8. Quos testës virtütis Pompëii affert Cicero? ...
9. Cür ante bellum piraticum periculosa erat navigatio? ...
10. Cür multae insulae tum dësertae erant? ...
11. Omnësne praedonës procul a Roma navigabant? ....
12. Quid Pompëius bello piratico effëcit? ...
13. In hoc bello quid maximë Cicero admiratur? ...
14. Quo anni tempore Pompëius bellum piraticum suscëpit et quo tempore
confëcit? ...

122
EXERCITIA 9-10 [Link]

Lectio quïnta: versüs 374-492 Lectio V

Exerc:itium 9
1. Nôn sôlum bellandi virtüs in summô imperatôre quaerenda est, sed aliae administra
multae artes [= ministrae] sunt huius virtütis, ut admurmuratio
- - - - - - [< innocens], temperantia, fides, [< facilis], arno enitas
hümanitas. centuriatus
2. Quidam imperatôres - - - - - - [= dignitates centuriônum] vendunt cognitio
aut pecüniam ex aerariô [= prômptam] propter avaritiam continentia
Rômae in relinquunt. continere
3. Ex [= murmufassentium] civium Cicerô intellegit eôs cari tas
agnôscere qui haec fecerint, etsi neminem nôminat; quare si quis ei delectatio
- - - - - - [= iratus fit], ipse de se cônfitetur! depromere
4. Propter avaritiam imperatôrum exercitüs Rômani, - - - - - - devocare
[=in quemcumque locum] venerunt, magnas calamitates afferunt, id quod facilitas
etiam cives Rômani [= reminiscuntur]. gravitas
5. Neque enim exercitum [= coercere] potest imperator qui ipse inflare
se nôn continet. innocentia
6. Pompeius verô tanta [< continens] est ut nemini pacatô insolitus
noceat neque cuiquam vim afferat ut [= impënsam] faciat irasci
in milites. minitari
7. Hiberna sunt hiemis, nôn avaritiae [< perfugere]! perfugium
8. Pompeium ad ultimas terras properantem nihil est (in) quaestü
[= retardavit]: nôn avaritia eum ad praedam , nôn - - - - - querimonia
[< amoenus] ad [< delectare], nôn nôbilitas urbis ad quocumque
- - - - - - [< cognôscere]. recordari
9. Ita faciles aditüs ad eum privatôrum, ita li:berae [= querellae] rem ex
de iniürils sunt, ut facilitate infimis par esse videatur. remorari
10. Pompeius, qui etiam dicendi [<gravis] et côpia valet, splendor
auctôritate plürimum potest. sümptus
11. Nam quô die piraticô bellô praefectus est, nômine Pompeil maxima vilitas
- - - - - - [< vïlis] ex summa [< carus] cônsecuta est.
12. Hui us adventus in Asiam Mithridatem [t-7 solita] victoria
- - - - - - [= superbum factum] continuit et Tigranem Asiae magnïs
copns [= minantem] retardavit.
13. Cicerô dicit 'imperii Rômani [< splendere] lücem afferre
natiônibus exteris.'
14. dicuntur qui remigant.
Exercitium 10
1. Quae virtütes praeter bellandi in imperatôre quaerenda sunt? .. .
2. Num innocentes et temperantes fuerunt imperatôres Rômanï? .. .
3. Cür nemô Cicerôni imperatôrum vitia memorantï irascitur? ...
4. Num exercitüs Rômani hostium tantum urbes deleverunt? ...
5. Quem ad modum Pompeiï milites in Asia hibernant? ...
6. Quae res cëterôs imperatôres remorari soient? ...
7. Cür Pompeius celerius quam ceteri imperatôrës prôgredï potuit? ...
8. Privatïsne de iniüriis querentibus difficile est Pompeium adire? ...
9. Pompeiô bellô piraticô praepositô, quid Rômae effectum est? ...
10. Quid in Asia effectum est adventü Pompeiï? ...
11. Quid Cicerô Pompeium auctôritate sua perfectürum esse sperat? ...

123
CAP. LIV EXERCITIA 11-12

LectiO VI Lectio sexta: versus 493-617

Exerdtium 11
amplitüdô 1. Dë fëllcitate Pompëii: Cicero [< moderari:] dicendi iititur,
coniürare në dis [f--7 gratus] esse videatur.
coniüratï 2. Non dïcit 'fortiina di:vi:na eum tantas rës gessisse ut eius voluntatl non
coniürâtiô modo socii et hostës [= oboediverint], sed etiam vent!
cônsalütâre tempestatësque [= obseciitae sint]!'
cônspïrâtiô 3. Hoc tantum dicit: 'nëminem umquam tarn [=sine pudore]
deferre (ad) fuisse qui tantas rës tacitus audëret optare quantas dl ad Pompëium
eruere - - - - - [= Pompëio dedërunt].'
impudens 4. Ad cëteras iitilitatës haec quoque [< opportiinus] accëdëbat
ingrat us ut Pompëius in Cilicia esset cum exercitii.
lacrimabilis 5. Mithridatës victus, cum venëno siimpto parum ad mortem,
moderâtiô a milite petlvit ut së interficeret.
obsecundâre 6. L. Catilina in [< petere] consulatiis b i s - - - - - -
obtemperare [< repellere] passus est.
opportünitas 7. Tum cum Lentulo, Cethëgo alilsque [= iiire iiirando së
petïtiô consociavit] dë caede consulum et senatiis et incendio urbis.
pro fi cere 8. Ea [< coniiirare] a M. Tullio Cicerone consule
repulsa - - - - - [= dëtëcta] est.
succedere 9. Catilina ex urbe pulso, reliquï [=qui coniiiravërunt] capitis
damnatl sunt.
10. Pompëius, Crassus, Caesar inter së [= societatem] fëcërunt.
11. Pompëius dë Mithridate triumphans ab omnibus dvibus 'Magnus'
[= simul saliitatus] est propter [< amplus]
rërum gestarum.
12. Postquam Caesar Galliam subëgit, bellum c1vlle - - - - - - [= seciitum
est] exsecrandum et [< lacrimare].
Exercitium 12
1. Ciir Cicero timidë et pauca dicit dë fëllcitate? ...
2. Solane virtiite summi: imperatorës rës magnas gessërunt? ...
3. Quid dïcit Cicero dë fëli:citate Pompëil? ....
4. Ciir dubitandum non erat, quïn id bellum Pompëio mandarëtur? ...
5. Quid Pompëius in Oriente ëgit? .. .
6. Quas terras rëgi: Tigrant adëmit? .. .
7. Mithridatem perseciitus quo iisque Pompëius penetravit? ...
8. Quam provinciam Pompëius imperio Romano addidit? ...
9. Quid fëcit Mithridatës a Pharnace fllio obsessus? ...
10. Quae consilia nëfaria cëpit Catilina? ...
11. Quis coniiirationem Catillnae dëtëxit atque ëruit? ...
12. Qui fuërunt pri:ncipës civitatis trës qui conspïrationem fëcërunt? ...
13. Quod cognomen Pompëio triumphanti datum est? ...
14. Quid ëgit C. Iiilius Caesar in Gallia Transalpi:na? ...
15. Num M. Licinius Crassus Parthos vïcit? .. .
16. Ciir Caesar victor bellum dvïle movit? .. .
17. Ubi Pompëius victus est a Caesare? ...
18. Quo Pompëius fiigit et quid ei accidit? ...

124
EXERCITIA 13-14 [Link]

Lëctio grammatica: versüs 618-642 Lectio grammatica

Exercitium 13
Ex hïs verbïs facienda sunt nomina iictionis:
1. adïre > 29. flëre >
2. admïrarï > 30. furere >
3. aedificare > 31. gemere >
4. arguere > 32. horrëre >
5. ârdëre > 33. impedïre >
6. cadere > 34. imperare >
7. calëre > 35. largïrï >
8. clamare > 36. lügëre >
9. cognôscere > 37. maerëre >
10. colligere > 38. meditarï >
11. colloquï> 39. movëre >
12. convenïre > 40. nâvigare >
13. côgitare > 41. oppugnare >
14. cônfitërï > 42. parere >
15. cônspicere > 43. pavëre >
16. decëre > 44. plaudere >
17. dëdere > 45. pudëre >
18. dësiderare > 46. rïdëre >
19. discëdere > 47. sacrificare >
20. dividere > 48. sentïre >
21. docëre > 49. splendëre >
22. dolëre > 50. studëre >
23. dücere > 51. supplëre >
24. errare > 52. terrëre >
25. exïre > 53. ütï >
26. exspectare > 54. vestire >
27. favëre > 55. vigëre >
28. fïrmâre > 56. vagïre >
Exercitium 14
1. affingere, af isse, af um esse
2. affiigere, a isse, af um esse
3. concupiscere, co isse
4. dëfervëscere, dë sse.
s. dëprimere, dë isse, dë um esse
6. dëprômere, dë isse, dë um esse
7. ëruere, ë isse, ë um esse
8. inveterascere, in isse
9. lacessere, isse, um esse
10. resïdere, re sse

125
CAP. LV EXERCITIA 1-2

Cap. LV CAPITVLVM QVINQVAGESIMVM QVINTVM

Lëctio I Lëctio prïma: versüs 1-106
Exercitium 1
abu ti 1. - - - - - - Lati:ni:s P. Sci:pio Aemilianus in hortls esse constituit ut
apricus corpus et animum [= 6ti6 remitteret].
assidere 2. Familiarës eius 'së ad eum frequenter [= saepe ventüros]
atqui esse' di:xerant.
attinere 3. Primus vënit Q. Tübero. "Permagnum est" inquit, "të - - - - - -
commodum [= invenlre, adipi:sci:] 6ti6sum. Sumus multi: paratl, si tu6 ______ fier!
conquirere potest, [= planë üti:] tëcum hoc 6tio."
consideratio 4. Sci:pi6 et Tübero [= disserere] coepërunt dë duobus solibus
disputa re quos multl së vi: disse di:cëbant, nam Tübero eius modi: rës caelestës
feriae - - - - - - [in- < vestïgium] studëbat.
feria ti 5. Sci:pio dlxit 'së non ni mis assentir! Panaetio, qui haec caelestia - - - - - -
interventus studiosissimë [= quaerere] solëret, sed potius Socratl, qui eius
investigare modi: rës nihil omni:n6 ad vitam hominum [= pertinëre]
nancisci cënsëret.'
pariës 6. Hune sermonem dirëmit [< interveni:re] L. Phill et P. Rutilil,
paululum quorum alterum Sci:pio in lecto suo collocavit, alterum - - - - - -
pergratus [= prope] Tüberonem iussit [=considere].
pratulum 7. Vix repetltus erat sermo, cum [= servus] nüntiavit 'veni:re
propter Laelium'; cuius adventus Sc!pionl [= valdë gratus] fuit.
puer 8. Cum [= paulum] collocütl essent in porticü, ami:cl
relaxa re - - - - - - [< fëriae] in [= area herba operta] consëdërunt
sera in loco [H opaco], ibique dë isto altera sole disputare
siquidem perrëxërunt.
vel (+ sup) 9. Laelius a Philo quaeslvit 'num satis explorata essent quae in rë püblica
ventitare agerentur, [= quoniam] quaererent quid agerëtur in caelo?'
vicissim 10. [=at tamen] Laelium ipsum, ut omnës avidos sapientiae,
ipsa rërum cognitio et [< consi:derare] dëlectabat.
11. Mllitiae Sclpionem ut deum colëbat Laelius, dom! _ _ _ _ __
[=contra] Laelium observabat in parentis loco Sci:pio.
12. Domus nostra est quam nostrl cingunt.
13. Potius [H matürë] quam numquam auxilium ferendum est.
Exercitium 2
1. Ubi P. Sc!pio Aemilianus fuit fërils Lati:nls anno ocxxv a. u. c.? ...
2. Solusne Sci:pio tune in hortïs fuit? ...
3. Quarë familiarës eius ils diëbus ad eum ventitavërunt? ...
4. Dë qua rë Tübero prlmum cum Sclpione disserere voluit? ...
5. Qui sermonl eorum intervënërunt? .. .
6. Quem deinde puer ven "ire nüntiavit? .. .
7. Qualis amlcitia fuit inter Sclpionem et Laelium? ...
8. Cür in aprlco loco consëdërunt disputantës? ...
9. Quid Laelius cëteros interrogavit? ...
10. Dë quibus rëbus Laelius disputare maluit?
11. Laeliusne sermonem cëterorum impedïvit? ...

126
EXERCITIA 3-4 CAP. LV

Lëctio secunda: versüs 107-214 LëctiO II

Exeridtium 3
1. Archimëdës i n - - - - - - sive aënea certos et aequabilitas
- - - - - - [= ratione constitiitos] astrorum motus declaravit. approbare
2. Laelius - - - - - - [< disputare] dë rëbus caelestibus inutiles esse coetus
cënsebat nec Tiibero - - - - - - [H consentie bat]. commüniô
3. Laelius dixit 'id esse praeclarissimum sapientiae - - - - - - [= [Link]] coniünctiô
ut discamus eas artës quae [Link] ut [dat < iisus] dvitatl cônstitütiô
sim us.' dëvincïre
4. Ergo Scipionem rogavit ut [= explanaret] quem existimaret disputatiô
esse optimum [< stare] cïvitatis. dissent! re
5. Ceteri id admodum [= probaverunt]. distinguere
6. Scïpio [= saepissime] dixerat 'optimum statum dvitatis esse dominatus
quem maiores nostri no bis relïquissent.' excidere
7. Antequam est in disputationem [= coepit disputare] dë rë explicare
püblica, Scipio explicavit quid esset 'rës piiblica'. globus
8. "Res piiblica" inquit "est 'rës populï', populus autem [< coire] ingredi (in)
multitüdinis iüris consensii et iitilitatis [< commünis] sociatus." inïquitas
9. [< coniungere] tectorum domiciliorum causa constitiita münus
'oppidum' vel 'urbs' appellatur delübris [: insignis] spatiïsque partie eps
commiinibus. persaepe
10. Clvitas, quae est' [< constituere] populi', regenda est aut ab popularis
iino, qui 'rex' vocatur, aut a dëlëctls, qui 'optimatës' dicuntur, aut a populo, quamvis
quae cïvitas appellatur ' - - - - - - qui- quae- quodvis
11. Ex his tribus generibus Sci:pio niillum perfectum esse censet, sed tolera bile ratus
esse [= quodlibet], sï teneat illud vinculum quod hominës sec us
reï piiblicae societate [= vincit]. sphaera
12. In rëgno nimis expers est populus commünis iüris et consilïi, et in status
optimatium [< dominarï] vix [H expers] üsui esse
libertatis est multitiido.
13. Cum omnia geruntur per populum, iüstum [= etiam sï
iüstissimus est], tamen ipsa [< aequabilis] affert - - - - -
[< inïquus], cum niillos gradus dignitatis habeat.
14. Ex libro antiquo aliquot paginae [<ex+ cadere].
15. Si vales, gaudeo, sin [= aliter], ad te properabo.
Exercitium 4
1. Dë qui bus rebus amici disputare coeperunt? ...
2. Quomodo Archimedës motiis astrorum dëclaravit?
3. Quid Laelius dë eius modi disputationibus cënsëbat? ...
4. Quae Laelius maiora esse intellegëbat? ...
5. In quas partës populus Romanus eo tempore dïvïsus erat? ...
6. Quid efficiendum erat ut Romani melius et beatius vïverent? ...
7. Quid Laelius Scïpionem rogarï voluit? ...
8. Quid Scïpionem de re piiblica Romana dixisse meminerat? .. .
9. Quid fecit Scipio antequam de rë piiblica disputare coepit? .. .
10. Quae sunt tria genera civitatis? ...
ll. Quarum rërum expers est populus in rëgno et in optimatium dominatü.? ...

127
CAP. LV EXERCITIA 5-6

Lectio III Lëctio tertia: versüs 215-344

Exercitium 5
accommodare 1. Scïpionis sententia praestat genus reï püblicae quod est aequatum et
adultus - - - - - - [= ratione mixtum] ex tribus prïmïs generibus.
ascïscere 2. Haec rës püblica cum aequabilitatem, tum [< firmus]
assequï habet, nam ë rëge tyrannus [= orïrï] potest, ex optimati bus
bëlua factio, ë populo turba et [= tumultus].
commünicàre 3. Scïpio rem pûblicam Romanam constitütione et [< discrïbere]
comparëre potestatis cëterïs omnibus praestare cënset.
cônfüsiô 4. Ergo ad exemplum rem püblicam Romanam exponet, atque ad eam
cooptàre - - - - - - [< ad+ commodus] omnem suam orationem dë optimo
cünabula statü cïvitatis.
discriptiô 5. Romulus et Remus [<silva] [= ferae] überibus
exsistere sustentatï esse [= exïstimantur].
ferôcitàs 6. Nova urbe condita, Romulus [= celerrimë] rem püblicam
fertur firmavit, nam, r,aptïs virginibus Sabïnïs, cum rëge T. Tatio foedus ïcit, quo
firmitüdô Sabïnos in cïvWitem [= assümpsit] sacrïs - - - - - -
fulcïre [< commünis].
impulsus 7. Ipsae Sabïnae fuerant [< orare] pacis.
interitus 8. Post [< interïre] Tatiï dominatus ad Romulum - - - - - -
labefactare [< re- + cadere].
locuplëtare 9. Is in rëgium consilium dëlëgit prïncipës, quo consilio - - - - - -
nüncupare [= sustentatus] bella prospera gessit atque ex praeda cïvës suos
obscürare - - - - - [< locuplës].
ôràtrix 10. Romulus, quï ipse auspiciïs üsus est, trës augurës si b i - - - - - -
perceleriter [= socios ascïvit].
perhibëre 11. Romulus rëx tantum - - - - - - [= consecütus] est ut, cum subito sole
recidere - - - - - [< obscürus] non [= apparuisset], deus factus
silvestris esse putarëtur.
subagrestis 12. Proculus Iülius, vir - - - - - - [= satis agrestis], patrum
tempera re [=a patribus impulsus] dïxisse [= narratur] 'sibi in colle
Quirinalï obvium fuisse Romulum deum.'
13. Romulus deus 'Quirinus' [= nominatus] est.
14. Romulus novum populum non ut in [= cünïs] vagientem, sed
iam [< adolëscere] relïquit.
15. Scïpio ob Gracchorum [< ferox] rem püblicam - - - - - -
[= quassatam] esse cënsëbat.
Exercitium 6
1. Quod rei püblicae genus Scïpio cëterïs praestare dïcit? ...
2. Quid reï püblicae firmitüdine prohibendum est? ...
3. Quis rem püblicam Lacedaemoniorum constituit? ...
4. Num rës püblica Romana ünïus ingenio constitüta est? ...
5. Unde incipit oratio Scïpionis dë rë püblica Romana? ...
6. Cür Romulus et Remus a rëge Amülio exponi iussi sunt? ...
7. Amülio occïso, quid fëcit Romulus? ...
8. Virginibus raptïs, quomodo pax cum Sabïnis facta est? ...
9. Quomodo Romulus cïvës locuplëtavit? ...
10. Quae duo firmamenta reï püblicae Romulus peperit? ...
11. Cür Romulus mortuus in deorum numero collocatus putabatur? ...

128
EXERCITIA 7 CAP. LV

Lëctio quarta: versüs 345-471 Lectio IV

Exercitium 7
1. Platô - - - - - - [= spatium] sibi sümpsit in qua cïvitatem exstrueret a rea
- - - - - - [= arbitriô] su ô. abundâre
2. Scïpiô disserit nôn vagantï ôratiône, sed dëfixa in certô - - - - - - alienigena
[= exemplô] reï püblicae. arbitra tus
3. Post [< excëdere] Rômuli, cum populus novum rëgem caerimônia
- - - - - - [= valdë posceret], senatus 'interrëgnum' ïnstituit, quoad celebritâs
certus rëx dëclaratus esset. depopulatio
4. Lycürgus rëgem habendum - - - - - - [= putavit] qui esset nôbilissima deterrimus
stirpe [= genitus], [: seu bonus seu malus] dücere
vir esset. excessus
5. Sed populus Rômanus intellëxit nôn - - - - - - [= originem], sed exemplar
virtütem et sapientiam rëgalem quaerendam esse. flagitare
6. Itaque Numam Pompilium rëgem sibi ascivit, etsï - - - - - - generâre
[=peregrinus] erat. immànis
7. Ille agrôs bellô captôs civibus [= singulis, viris] dïvïsit, ut in immânitâs
pace sine [< dëpopularï] colendïs agris omnibus commodïs Inflectere
- - - - - - [< abundë], nam bellô impeditur cultus agrôrum et invlsus
- - - - - [= collëctiô] frügum. maculaffis
8. idem Numa cives studio bellandï - - - - - - [= saevôs] ac ferôs perceptio
religiônis [= rïtibus] mitigavit. postridie
9. Simul omnës conveniendï causas e t - - - - - - [< cele ber], ut mercatüs prôcürâtor
et lüdôs, invënit. prôgeniës
10. Scipiô rëgës quattuor quï Numam secüti sunt haud iniüstôs fuisse putat, prônus
- - - - - - [= quamquam] tum populus libertate carëret. pudens
11. At Tarquinius Superbus, rëgis Serviï caede [<macula], qualiscumque
exsultabat crüdëlitate atque ïnsolentia. quamvis
12. !taque cum Lucrëtia, mulier [= pudica], a filiô regis stuprata recordatiô
esset, L. Brütus rëgem et liberôs eius exsulës esse iussit, cum populus et hôc rector
scelere conci titus es set et [< recorda ri] iniüriarum Tarquiniï. rite
13. Hôc exemplô vidëtur ut ünius vitiô res püblica ex bona i n - - - - - - sempiternus
[= pessimam] converti possit. stabilis
14. Regnum sanë bonum est rei püblicae genus, sed tamen - - - - - - viritim
[= inclïnatum] ad perniciôsissimum statum.
15. Si rëx së [= flectendô vertit] in dominatum iniüstum, fit
tyrannus, quô nec taetrius nec dis hominibusque [< invidere]
animal üllum est.
16. Nëmô hune 'hominem'------[= iüre] dicet q u i - - - - - -
[< immanis] vastissimas vincit bëluas.
17. Huic oppônitur bonus et sapiëns tütor et [< prô-cürare] reî
püblicae, qui cônsiliô et opera cïvitatem tuëtur.
18. [= posterô dië] Scïpiô de iüstitia disseruit.
19. Tertiô dië disputatum est dë bonis [< regere] rërum
püblicarum et dë praemiis quae iïs dëbentur, ut statuae et triumphï.
20. Scipiô dïxit 'alia [< stare] genera praemiôrum in caelô iïs
servata esse invita animôrum [= aeterna], dë qui bus rebus
avus suus sibi in somniô locütus esset.'

129
CAP. LV EXERCITIA 8-10

Exercitium 8
1. Quis est "prïnceps ille quo nëmo in scrïbendo praestantior fuit"? ...
2. Qualis est rës püblica quam Plato dëscrïpsit? ...
3. Quam rem püblicam dëscrïbit Scïpio? ...
4. Num Lycürgus rëgem dëligendum esse düxit? ...
5. Post interrëgnum unde Romanï novum rëgem accïvërunt? ...
6. Quid rëx Numa Romanos docuit? ...
7. Quomodo Numa animos cïvium bellicosos mïtigavit? ...
8. Qualis fuit ultimus rëx Romanorum? ...
9. Quid fëcit fïlius rëgis cum suam libïdinem regere non posset? ...
10. Quomodo L. Brütus mortem Lucrëtiae ultus est? ...
11. Quid Scïpio dïcit dë tyranno iniüsto? ...
12. Dë quibus rëbus tertio dië disputatum est? ...
Lëctio grammatica Lëctio grammatica: versüs 472-481
Exercitium 9
Ex hïs adiectïvïs facienda su nt nomina Jëminïna qualitcïtis additïs suffïxïs
-ia, -itia, -itas, -itüdo:
1. altus > alt 21. laetus > laet
2. amïcus > amïc 22. longus > long
3. amplus > amp 23. maestus > maes
4. audax > audac 24. magnus > magn
5. avarus > avar 25. malus> ma
6. celeber > celebr 26. miser > miser
7. concors > concord 27. multï > mult
8. constans > constant 28. nobilis > nobi
9. crüdëlis > crüdë 29. patiëns > patient
10. dignus > dign 30. paucï > pauc
11. dïligëns > dïligen 31. perfidus > perfid
12. fëlïx > fëlïc 32. potëns > poten
13. fïrmus > fïr:rn_!firm __ 33. pudïcus > pudïc
14. foedus > foed 34. pulcher > pulchr
15. fortis >for 35. saevus > saev
16. gratus > grat 36. solus > so
17. gravis > grav 37. stultus > stul
18. hümanus > hüman 38. trïstis > trïst
19. ïnsanus > ïnsan 39. superbus > superb
20. iüstus > iüst 40. ütilis > üti
Exercitium 10
1. ascïscere, a isse
2. distinguere, di isse, di um esse
3. excidere, ex sse
4. exsistere, e
5. fulcïre, isse, um esse
6. nancïscï, um esse
7. placëre, ·sse 1 um esse
8. recidere, isse
9. solëre, um esse

130
EXERCITIA 1-3 CAP. LVI

CAPITVLVM QVINQVAGESIMVM SEXTVM Cap. LVI

Lëctio prima: versüs 1-60 Lectio I

Exercitium 1
1. Bellô Pünicô tertiô Masinissa senex Scïpiônem iuvenem complexus anfractus
- - - - - - [= lacrimavit] ac suspiciëns ad caelum gratias ëgit Sôli et arridere
reliquis [= caelestibus] 'quod in suô rëgnô cônspiceret P. caelites
Cornëlium Sci:piônem .. .' citrô
2. Deinde multls verbïs ultrô que habitls sermônem dë Sci:piône cohorrescere
Africanô in [: sëram] noctem prôdüxërunt. collacrimare
3. Ut [< cubare] discessit, Sci:piô in somnïs vidit avum suum cubitum (supinum)
Sci:piônem Africanum stantem inter stëllas in [= celsissimô] evertere
et [= clarissimô] locô. excelsus
4. Avum agnôscëns [=co- <horrëre] Sdpiô; ille vërô fatalis
Karthaginem ostendëns "Hanc urbem" in quit "hôc bienniô cônsul hereditarius
- - - - - - [= exscindës], eritque cognômen id tibi per të partum illüstris
quod habës adhüc [< hërës] a nôbïs.'' ingemêscere
5. Postrëmô praedïxit 'cum [8x] septënôs aetatis annôs (in) multam (noctem)
cônfëcisset, quae esset summa [< ratum], Scipiônem nïtï (in)
dictatôrem fore, sï impias propinquorum manüs effügisset.' octies
6. Haec Scipiônem narrantem audiëns [= gemere coepit] offendere -disse
Laelius, sed Scïpiô [=ad eum ridëns] eum rogavit 'në së ë potius (est)
somnô excitaret!' et somnium narrare perrëxit.
7. Nihil exsuli est[= nihil exsul mavult] quam ut patriam suam videat.
8. Numantia reversus Sdpiô rem püblicam cônsilils Gracchôrum perturbatam
- - - - - [= invënit].
9. SôliS [= cursü annuô] cônficitur annus.
10. In discrimine salüs dvitatis [= sita est] in dictatôre.
Exercitium 2
1. Cür P. Sdpio Aemilianus rëgem Masinissam convenire cupivit? ...
2. Quômodo Masinissa senex Sci:piônem iuvenem accëpit? ...
3. Dë quô Masinissa in multam noctem locütus est? ...
4. Cum cubitum discessit, quid Scipiô in somnïs vidit? ...
5. Quômodo Sci:piô avum suum agnôvit? ...
6. Quam urbem Scïpiô Africanus nepôti suô ostendit? ...
7. Quas rës eum in Africa et in Hispania gestürum esse praedixit? ...
8. Quid dixit de fortüna nepôtis cum dë Numantia triumphavisset? ...
9. Num Scipiô Aemilianus dictator creatus est? ...
10. Quibus Sdpio somnium suum narravit? ...
LëctiO secunda: versüs 61-139 Lëctio II
Exercitium 3
1. In somnis Scïpiô avum dicere audivit 'bonis------[< cônservare] aevum
dvitatum certum esse in caelo [dë- <finis] locum, ubi bean a lacer
- - - - - - [= aetate] sempiternô fruantur.' animare
2. lnterrogatus 'viveretne ipse et alii quôs nôs - - - - - - [: mortuôs] cadücus
arbitrarëmur' res pondit 'hôs vivere qui ë corporum - - - - - - candor
[= vinculis] tamquam ë carcere ëvolavissent.' ci reus
3. Hic Paulus pater apparuit et filium, qui [= promptus] erat ad citimus
migrandum in caelum, monuit 'në iniussü dei ex hominum vita migraret, cônectere
në münus hümanum assignatum a deô - - - - - - · cônservator

131
CAP. LVI EXERCITIA 3-4

definire 4. "Hominës enim" inquit "sunt hac lëge generatl, [:ut] tuërentur
defugere ilium globum quem in hôc [= spatiô sacro] vidës, quae 'terra'
elücere di:citur, ilsque animus datus est ex illis sempiternis stëllis quae - - - - - -
exstînctus [< globus] et rotundae, di:vi:ni:s [<anima] mentibus,
extimus - - - - - - [= orbës] suôs conficiunt celeritate mi:rabill."
fulgor 5. Ergo Paulus filium suum hortatus est ut iustitiam et [<pius]
globo sus coleret, eam enim vitam viam esse in caelum et in coetum eôrum qui
Infïgere corpore [= soluti:] illum incolerent locum qui: 'orbis
lacteus ------[<lac]' nuncupatur.'
laxare 6. Orbis lacteus est circus splendidissimo [=colore candida]
lüstrare inter stëllas - - - - - -
modera tor 7. Üniversus mundus constat ex novem orbibus vel globi:s, qui: _ _ _ _ __
nutus [= circum aguntur] cursu sempiternô, quorum [= extrëmus]
pietas est 'caelestis', in quo plurimae stëllae [= fixae] sunt.
pünctum 8. El sunt [= sub eô positl sunt] septem, ex quibus medium Sol
qui(+ coni) obtinet, dux et [< moderari:]luminum reliquôrum, mëns
quoüsque mundi et [=vis temperans], qui: cuncta suis
radius - - - - - [= illustrat].
ru til us 9. In infimo orbe vertitur luna, ultima a caelo, [H ultima] a
subicere terra, quae sôlis [< fulgëre] illustratur.
subter 10. Supra lunam sunt aeterna omnia, [=infra] nihil est nisi
tell us mortale et [< cadere].
temperatio 11. [=terra], quae in medio mundo posita est, non movëtur et in
templum eam feruntur omnia pondera suô.
vinclum 12. Ita philosophi affirmant novem orbibus [= coniuncta] esse
volvi omnia.
13. Sci:pio:" [= quamdiu] in duas partës di:visus populus Romanus
erit?"
14. Color solis occidentis [= ruber] est.
15. - - - - - - [·] est nota minima.
Exercitium 4
1. Quid Sci:pio Africanus maior narravit dë fortuna mortuôrum? ...
2. Quem tum Sdpiô Aemilianus vidit ad së venientem? ...
3. Num Paulus pater Sci:piôni permisit ut ë vita hominum migraret? ...
4. Quid filio colendum esse di:xit? ...
5. Quem locum eôs qui iam vixissent incolere dïxit? ...
6. Quae stëlla minima est et terrae proxima? ...
7. Ex orbe lacteo quantum vidëtur imperium Romanum? ...
8. Ex quot orbibus universum mundum cônstare di:xit Sci:pio? ...
9. Qui orbis extrëmus esse di:citur reliquôs omnës complectëns? ...
10. Quae stëlla omnium maxima esse vidëtur? ...
11. Quomodo luna et stëllae errantës illustrantur? ...
12. Quem globum Sci:pio dïxit medium esse? ...

132
EXERCITIA 5-6 CAP. LVI

Lectio tertia: versüs 140-231 Lëctio III

Exercitium 5
1. Môtü orbium efficitur [<con- + cantus], cum sonôs aciitôs accolere
cum temperantur [< aequë]. aciës
2. Orbës caeli enim coniunguntur [Link]ïs imparibus, sed tamen prô acütus (sonus)
______ parte ratiône [= dïvïsis inter së]. adversus
3. Ita summus orbis [= stéllas feréns], cuius - - - - - - aequabilis
[< convertere] est [= citior], movëtur sonô, amputare
gravissimô autem orbis [< liina] atque infimus. australis
4. Terra autem silentiô [= quae nôn movëtur] fmô locô manet cingulus
in mediô mundô. concentus
5. Illi octô orbës sïve [= globi] septem sonôs distinctôs efficiunt, concitatus
quia eadem vis est duôrum, primi et octavi; septem enim quasi - - - - - conversio
est omnium numerôrum. dilata re
6. Itaque fidës quoque septem habent. discriptiô
7. Sonitü caelesti opplëtae aurës hominum [= surdae factae distinguere
sunt], sicut surdi sunt ii qui Catadüpa [=ad C. incolunt] ubi ëluvio
Nïlus maximô sonitii ex altissimis montibus [= praecipitatur]. exustio
8. Nam nôbis [< sentire] audiendi [= obtünsus] gravis (son us)
est, ut tantum sonitum capere nôn possimus; sicut sôlem adversum intuëri habitabilis
nequimus eiusque radiis [= vis videndi] nostra sënsusque hebes
videndi vincitur. immobilis
9. Ipsa terra quasi quibusdam sive zoms - - - - - - insistere
[= circumdata vinculis] esse vidëtur, é quibus duae extrëmae caeli verticibus interest
- - - - - [< sub + niti] frigore [= rigidï factae sunt], interrumpere
media autem sôlis ardôre torrëtur. lünaris
10. Duae zônae temperatae [< habitare] sunt, sed qui zônam mëtiri
- - - - - - [H septentriônalem] incolunt nôn tantum - - - - - - nervus
[trans+ < vertere], sed etiam [= stant] nôbïs. nod us
11. Ita hominës qui terram incolunt [=inter së abrupti] sunt, obrigëscere
neque cuiusquam nômen atque gloria in omnibus terris------ obsurdëscere
[ = laté extendi] pot est. populariter
12. Quid autem mea - - - - - - [= rëfert] a posteris sermônem fore dë më? praecipitare
13. Necesse est tempore certô et [< exürere] pruina
terrarum accidere. ratus (prô rata parte)
14. Hominës [= vulgô] annum ünô sôlis anfractü - - - - - - redimire
sed tum dëmum cum cüncta astra eôdem revers! eandem tôtïus caell sënsus
- - - - - - [< discribere] rettulerint, 'magnus annus' explëtus est; cuius sphaera
adhiic vix pars ['ho] conversa est. stëllifer
15. Interdum necesse est membrum vulneratum a medicô - - - - - - subnixus
[= secandô removërï]. tranatare
16. Hieme noctibus frigidis terra------ quasi nive operitur. transversus
17. Horatius Codes ponte ruptô Tiberim [= trâns Tiberim navit]. vicësima (pars)

Exercitium 6
1. Quem sonum Scïpiô in somnis audiëbat? .. .
2. Quômodo cantus sphaerarum efficitur? .. .
3. Omnësne orbës eundem sonum ëdunt? .. .
4. Cür aurés hümanae hune sonitum nôn audiunt? ...
5. Quot sunt nervi fidium? ...
6. Cür sôlem adversum intuërl nequïmus? ...

133
CAP. LVI EXERCITIA 6-8

7. Cür hominës qui terram incolunt interruptï sunt? .. .

8. Quibus quasi cingulis vel zonis circumdatur terra? .. .
9. Quae zonae habitabilës sunt? ...
10. Cür nec zona media nec zonae extrëmae habitari possunt? ...
11. Quo marï terra habitabilis circumfunditur? ...
12. Ubi situm est tlümen Gangës et môns Caucasus? ...
13. Cür hominës non modo non aeternam, sed në diüturnam quidem gloriam
assequi possunt? ...
Lectio IV Lëctio quarta: versüs 232-325
Exercitium 7
aestïvus 1. In somnïs Scipio Africanus maior nepotem suum monuit 'ut aeternam
aestuôsus domum caelestem [= intuërëtur] nëve in gloria aut praemiïs
aliunde hümanis spem poneret, sed ipsïus virtütis [< illicere] ad
àridus vërum decus traherëtur.'
cie re 2. "Neque" inquit "të sermonibus vulgi dederis! Sermô omnis ille et angustiis
contueri cingitur nec umquam dë üllo [= perpetuus] fuit e t - - - -
exagitàre hominum interitü et oblivione [< posteri] exstinguitur."
fàbulôsus 3. Aeternum est quod a së ipso [= movëtur], nec quisquam
fragilis negabit hanc esse natüram animï; [=sine anima] est enim
illecebra omne quod agitatur [= ex alia rë] vel _ _ _ _ __
inanimus [< pellere, = impulsü] externo.
inhospitàlis 4. Ut mundum mortalem ipse deus aeternus, sic [< frangere]
integer corpus animus sempiternus movet.
obruere 5. Animus [= innocëns] qui, dum inclüsus est incorpore,
ôcius optimïs in rëbus së exercuit, [= celerius] in domum suam
perennis caelestem [= perveniet volandô].
pervolàre 6. "Namque" inquit Africanus "eorum animi qui së voluptatibus dëdidërunt,
pharetra corporibus ëlapsi circum terram ipsam [= volvuntur] nec
posteritas hune in locum, nisi multis [= vexatl] saeculis, revertuntur."
pu! sus 7. Corpus mortuum [= rürsus nasci] non potest.
quôcircà 8. Periculosum est iter facere per Syrtës [= turbidas] aut per
renàsci - - - - - - [~ hospitalem] Caucasum aut per ea loca quae Hydaspës,
torridus tlümen [<fabula], lambit.
volütàre 9. In zôna frlgida nülla arbor aura [< aestas] recreatur.
10. In zona [< torrëre] terra est [= sicca] et nüda;
- - - - - [= itaque] ea terra ab Horatio dicitur 'domibus negata.'
11. Ut gladius vagina, ita sagittae continentur.
Exercitium 8
1. Cür Africanus nepotem suasit në hominum gloriam quaereret? ...
2. Quid Scïpio avô suo promïsit? ...
3. Quid Africanus ei dlxit dë natüra animi? ...
4. In quibus rëbus animum exercendum esse dïxit? ...
5. Quem dicit Horatius armïs non egëre in locïs perïculosïs? ...
6. Quômodo poëta id ita esse probat? ...
7. Ubi Horatius lupo occurrit et quid ibi faciëbat? ...
8. Quae est Lalagë? ...
9. Quae terra ab Horatio 'Iubae tellüs' dïcitur? ...
10. Quae est regio ubi 'nülla arbor aestïva recreatur aura'? ...
11. Quae est 'terra domibus negata' sub sole nimium propinquo? .. .
12. Quid poëta pollicëtur së factürum ubicumque positum erit? .. .

134
EXERCITIA 9-10 CAP. LVI

Lëctio grammatica: versüs 326-359 Lëctio grammatica

Exercitium 9
Ex hïs verbïs incohatïva facienda su nt addito suffïxo -(ë)scere ad th erna
praesentis:
1. ardëre > e ,e isse
2. fervëre > dë , dë sse
3. gemere > i•.__ _ _ _ _ , i .____isse
4. horrëre > co______ , co.____isse
5. latëre > dë______, dë____isse
6. lücëre > i,______, i..__ _ _.isse
7. pallëre > sse
8. pavëre > e isse
9. rigëre >ob·_ _ _ _ __, ob_ _ __.·sse
10. rubëre > ë ,ë sse
11. stupëre > ob.______ , ob____isse
12. tacëre > con ______, cou____
13. timëre > per_ _ _ _ __
14. tremere >con.______ , con____isse
15. valëre > con , con isse
Exercitium 10
Ecce strophë Sapphica cuius singulï versüs notïs in pedës (trochaeos, spondëos,
dactylos) dïvïsï sunt:
Pôll) 1 më Q!glris \)~ 1 nül~ 1 cam&s
arb-9lf'aesti~a \)C[,e.@tylf'aura,
quod ~ltus mun@ ~e~u~e t~plli!s<we
ll:!:PPj\)lrnur~t;
Eodem modo notandï su nt hï versüs:
1. pône sub currü nimi um propinqui
2. soli {'in ter ra domi bus ne gata:
3. duke ridentem Lalagënnamabô,
4. duke lo quentem!

135
 Index Grammaticvs

A F paenultima, syllaba, 36.16

ablatïvus ïnstrümentJ:36.1 febris -is, ace. -im, abl. -i 44.9 participium perf. 41.5
- limitatiônis 39.6; 44.16 finalis, coni., 42.1, 9 - praesentis 37.8
- qualitatis 45.7 - , dativus, 45.1 passïvum, impersônâle, 45.13
- separâtïvus 37.10 fungl + abl. 44.6 p. C. n. (post Christum niitum) 46.6
- temporis 36.13 G pedës, dactyli, spondei 36.14
-/ace. post in, sub, super 42.15 genetïvus 46.12 persôna verbï 40.15
-, praepositiô +a bi. 42.17 - qualitatis 45.4 potiri+ abl. 44.6
-, verba + abl. 37.10; dep. 44.6 -mel, tul, sui, nos tri, vestri 40.10 praenômina 46.9
ablativus absolütus + nômen 45.10 -, adi.+ gen. 39.2 praepositiô + acc./abl. 42.17
- + part. perf. 37.6 -, misererl + gen. 40.10 praeverbia 51.9
-+part. praes. 37.5 genus nôminis 37.12; 41.13; 44.19 priusquam/antequam + ind./coni. 42.7
-abus dat./abl. pl. f. 36.8 -verbi 40.15 prônômen demônstrâtivum hic 38.11
accüsatïvus temporis 36.13 gerundium +ace. 42.11 - persôn~ile, gen. mei, tui, sui... 40.10
-/gen. 39.2 gerundivum 37.2 - reflexivum së, si bi, suus 38.5; 43.7
- + gerundivum + curare 36.10 - + acc./gen./abl. 42.11 - relatïvum + coni. 42.1; post [.;]38.1
-, praepositiô +ace. 42.17 - + ace. + curare 36.10 pudet +ace.+ ïnf./gen. 40.12
-, pudet, taedet, paenitet +ace. 40.12 -,ad+ ger. 42.9 puppis -is, ace. -im, abl. -i 44.9
accüsatïvus + ïnf. 38.5; 41.11; 43.7 - , gen. + causa 42.9 Q
-/nôm. + ïnf. 36.3; 39.12 H quam, quantus, qua lis, quot... ! 40.7
- , ace.+ inf. pass. + iubere 37.2 hic haec hoc 38.11 qui quae quod+ coni. finalis 42.1
a. C. n. (ante Chrlstum nâtum) 46.6 hic, hinc, hüc 42.4 - post [;.] 38.1
acütae, syllabae, 36.16 hortâtivus, coni., 41.2 quf-cumque quae- quod- 41.8
adverbium 45.18 1 quin/num + coni. 40.2
-loci 42.4 -1 ab!. decl. III 44.9 quo42.4
alter, pl. alterl 43.4 ibi 42.4 s
annô... 46.6 illlc, illinc, illuc 42.4 se, sibi, suus in ace.+ inf. 38.5; 43.7
antepaenultima, syllaba, 36.16 -im ace. decl. III 44.9 secüris -is, ace. -im, abl. -i 44.9
antequam/priusquam + ind./coni. 42.7 impersônale, passivura, 45.13 sëparatïvus, abl., 37.10
-at ind./coni. praes. 39.14 -, verbum, +ace.+ inf./gen. 40.12 si, nisi + ind./coni. (irrealis) 43.10
a. u. c. (ab urbe condita) 46.6 imperatïvus 40.14 sitis -is, ace. -im, abi. -i 44.9
c in+ a bi.!ace 42.15 sub+ abl./acc. 42.15
casus 37.12; 41.13; 44.19 incohatïva, verba, 56.9 sul gen. < së 40.10
composita, verba 51.9 inde 42.4 sumrnus -a -um 36.6
coniünctïvus hortâtivus 41.2 infimus -a -um 36.6 super+ abl./acc. 42.15
- irrealis, si, nisi + coni. 43.10 ïnfïnïtïvus praes. 43.15 suffixa 52.13; 53.7; 55.9; 56.9
-, antequamlpriusquam + coni. 42.7 - praes. pass. + iubëre 37.2 superlatïvus -errimus 36.4
- , ôratiô obliqua 44.4 - praes. prô ind. 44.13 supïnum 1 42.9
- , qui quae quod+ coni. 42.1 -it -iunt -ire/-it -unt -ere/-it -iunt -ere/ syllabae acütae 36.16
- ,ut/nê + coni. 39.8; 46.2 -it -eunt -ire 39.15 T
contractiô verbôrum 49.7 iubëre +ace.+ Inf. pass. 37.2; 39.12 taedet +ace.+ ïnf.!gen. 40.12
contraria 39.4 M tempus verbi 38.12; 40.15
cum inversum + ind. 38.8 medius -a -um 36.6 terminatiônës 48.17
-cumque 41.8 mei gen. < ego 40.10 thema et terminatiô
D miserëri + gen. 40.10 tuï gen. < tü 40.10
datïvus commodi 45.1 modus ver bi 40.15 turris -is, ace. -irn, ab!. -i 44.9
-finalis 45.1 modus, eius/huius modi 45.4 u
- possessivus: esse 40.4 N -um =-arum gen. pl. 47.3
- , ~nom en est Tito, 44.14 në (= ut në) + co ni. 46.2 un de 42.4
dea, deiibus 36.8 neuter, pl. neutri 43.4 ut cônsecütivum 43.2
dëclïnatiô 41.13; 44.19 nôminatïvus 37.13 ut finale 42.9
- Ill ace. -im, abl. -i 44.9 - + ïnf., dicitur/narratur/putatur 36.3; ut/në+ coni. 39.8; 46.2
deôrum nômina 36.8 iubëtur 39.12 uter, pl. utrï 43.4
dëpônentia, verba, 47.6 nostri gen. < nos 40.10 uterque, pl. utrique 43.4
- + abl. 44.6 numerus nôminis 37.12, 41.13, 44.19 utrirnque 43.4
-, perf. 38.3 -verbi 40.15 v
dubitare num/quin + coni. 40.2 0 verba composita 51.9
dum + praes. ind. 37.5 oblivisci + gen. 40.10 verba dëpônentia 47.6
E ôratiô obliqua 43.7 - + abl. 44.6
-er -ria -rJum, -er -rJis -rie 36.4 - , ace. + inf. 1coni. 44.4 - , perf. 38.3
-ére (-ërunt) ind. perf. 3 pl. 42.18 -, së, sibi, suus 38.5 versüs 36.14
-errimus sup. 36.4 ôratiô rëcta et obliqua 43.7, 50.13 vesci+ abl. 44.6
-et fut;/praes. ind./praes. coni. 38.12 p vestri gen. <vos 40.10
eo adv. 42.4 paenitet + ace. + inf./gen. 40.12 vociltivus 40.14

136
This is the Focus edition of Exercitia Latina II, designed to accompany
Lingua Latina II Roma Aeterna, the outstanding international book by
Hans 0rberg which uses the Natural Method to provide an introduction
to the Latin language. This edition is identical to the most cun ect edition
published in Denmark and is the version available for sale in North
America, South America, Australia and New Zealand and other English
speaking countries throughout the world.

Further information on the complete series can be found at [Link].

1 SB N 978-1-58510-067-5

c:foCliS Publishing
R. Pullins Company
PO Box 369
Newburyport, MA 01950
www. [Link] 9 781585 10067